Heymelijchede der heymelijcheit. Heimelijkheid der heimelijkheid, Jacob van Maerlant, 1374.

Heymelijchede der heymelijcheit, Heimelijcheit der heimelijcheden, Heimelicheit der heimelicheden.

Geschreven en vertaald door Nico Koomen.

uit nl.wikipedia.org

 

121 God, enich Vader ende Here,

Sonder beghin ende emmermere

Sonder ende wesen sal,

Hem bevelic groet ende smal

5 Mijn ziele, mijn lijf van quaden dingen;

Ne laet mi, Here, niet ghehingen

Te doene dat onnuttelec si.

Oec biddic, Here, dat ghi mi

Helpt nu te desen stonden

10 So dat moet werden vonden

Dit boec, dat ic hier dichten sal:

U hulpe begeric boven al.

Want wildi mi in staden staen,

So willic nu hier anegaen

15 Van naturen die meeste wort,

Die noch nie worden gehoert

Van enegen man teneger tijt.

Maria, moeder Gods, ghi sijt

122 Dieghene daer ic troest an soeke

20 Om mi te helpene tesen boeke;

Want wildi mi staen te staden,

Daertoe troesten ende geraden,

So sal ic te bat in allen saken

Dit mogen dichten ende maken.

25 Vort biddic allen desen

Die dit boec selen lesen,

Dat si die grote Heimlijchede

Van mannen ende van vrouwen mede

Niet ne lesen oppenbare

30 Vor diegene die hare enthare

Scone wort ende const beniden

Ende die oec lachteren tallen tiden;

Maer dat doet haer scalke sin,

Dar die doegt niene macht in.

35 Op dit so segt Aristotiles:

So wie dat besmet es

Met alrande quaethede,

Waer hi comt telker stede

Dar hi wijsheit ende leringe hort,

40 Hi verkeret in quade vort;

Maer, daer dogt ende wijsheit es in,

Al hort hi iet, sijn hovesch sin,

Keret ter dogt, groet ende clene,

Want naturlike leringe gemene

45 Geeft hem dat hi alle saken

Ten besten keert met sire spraken.

Ende hoe men dit bekinnen sal,

Sal ic u nu leeren al,

Ende in dietsche wel bescriven

50 Beide van mannen ende van wiven.

 

God maecte den man na sire werde

Van den lime van der erde

123 Ende gaf hem der werelt mogenthede

Van al te besittene mede,

55 Ende Adam was dierste man

Dar God an te makene began.

Nu seegt Aristotiles

Dat Adam gemaect es

Van VIIJ stucken, dat verstaet,

60 Dat deen na den andren gaet,

Ende leert hier in sijn beghinnen,

Waer men elc gedeel sal kinnen

Dat an den man gemaect es;

Ende wat in elc te merkene es

65 Dat suldi nu alhier verstaen.

Dat ierste deel es, sonder waen,

Van den lime van der erden,

Ende daeraf liet God gewerden

Tfleesch dat die mensche heeft,

70 Dat weder de doot der erden geeft.

Dat ander deel, verstaet hier mee,

Es gemaect van der zee,

Ende daeraf comt mede dat bloet

Dat in den mensche wesen moet.

75 Dat derde deel, dats oppenbaer,

Dat comt u van der sonnen claer,

Ende daeraf sijn, als wijt togen,

Gemaect scone des menschen ogen,

Die al den lichame leiden mede

80 Met harre claerheit telker stede.

Dat vierde deel gemaect es

Van den wolken, des sijt gewes,

Ende daeraf sijn gemaect nu

Des menschen gepeise, seggic u,

85 Beide goet ende quaet.

Dat vifte deel, dat verstaet,

124 Also als ict hebbe vernomen,

Es hem van den winde comen;

Daeraf heeft hi uut nese, uut monde.

90 Den ademtucht tallen stonde.

Dat seste deel, wat helpt ontsaect,

Dat es van den stene gemaect,

Ende daeraf sijn alle die beene

Van den mensche, groet ende cleene.

95 Dat sevende deel, hebbic vereest,

Dat es van den heilegen geest,

Daer die mensche af redelic mede

Es besceden in elke stede.

Dat achste deel, seegt tghedichte,

100 Dat es van der werelt lichte,

Dat licht dat Christus es genant;

Ende daeraf es die mensche becant

Dat hi godevruchtech es,

Op alle dinc, sijt seker des.

105 Dus es die mensche gemaect al

Van desen achten, groot ende smal.

Nu hort van desen meer:

Ghi horet nu wel seggen eer

Dat die mensche, na minen rime,

110 Gemaect es van der erden lime;

Ende, trect hi der erden meest an hem,

......................

Ende swaer, ende werdet gerne vet,

Opdat hem anders niet ne let.

115 Ende es hi van der zee meest,

Daer ic dat bloet in hebbe vereest,

So es hi vroet, met ere vlucht

Die hem nochtan geeft I ducht

Ter vroetscap, dar hi hem toe keert,

120 Dat hire niet I wort volleert.

125 Ende es hi van der sonnen dan,

Dar hem sijn licht af comt an,

So es hi scone van allen leden

Ende graselijc oec van seden,

125 Ende int scouwen te siene goet,

Maer quaet es te kennene haer moet.

Ende es hi van den wolken met,

Dar sine gepeise af sijn geset,

So es hi lijcht ende snel,

130 Want de gepeise, wetti wel,

Die sijn vollec harentare;

Dus moet hi trecken oppenbare.

Es hi meest van den winde,

Daraf die adem comt gehinde,

135 So es hi haestich ende wreet,

Ende ter erscap oec gereet;

Want, daer vele adems binnen es,

Es vollec verwermt, sijt seker des.

Ende es hi meest van den steene,

140 Daer af gemaect sijn die bene,

So es hi wreet van sinne

Ende wreet mede, als ict kinne,

Gelijc die stene hart sijn

Ende quaet te werkene sijn ascijn,

145 Also sijn dese die ic mene,

Die meest in hebben die bene.

Ende es hi oec alre meest

Gemaect van den Heilegen Geest,

Dar hem bescedenheit af comt,

150 Als hiervoren es genoemt,

So es hi goet ende suver mede,

Ende set sinen sin wel gerede

Ter heileger Scrifturen wert,

Die hem wort wel geoppenbaert,

155 126 Want die Heilege Geest in hem leeft

Daer hi sijn wesen meest af heeft.

Ende es hi meest gemaect mede

Van den lichte der claerhede,

Dat God selve es gheheten,

160 So es hi goet, alse wijt weten,

Ende herde claer op alle dinge,

Want hi es so sonderlinge

Van levene in gerechticheden

Dat hijt al gedoogt mede

165 Dat hi hort ende siet,

Want hen gereint sire herten niet.

Dit sijn de poente daer men mede

Kinnen sal des menschen sede,

Ende waertoe hi es gesaect.

170 Ende waer hi meest af es gemaect.

 

 

 

Noch sijn oec IIIJ ander dinge

Daer die mensche sonderlinge

Af es gemaect, als ict versta.

Dit sijn die IIIJ elementa;

175 Dats vier, lucht, dese beede

Ende water ende die erde mede:

Dese IIIJ sijn an elken man

Ende doen boven den andren nochtan,

Ende welc si meest hevet ane

180 Daerna trect sine gedane.

Heeft hi des viers alre meest

Ende de lucht mede, hebbic vereest,

So es hi heet van naturen;

Ende es dat in hem geduren

185 Twater ende die erde met

Ende meer sijn in hem geset,

So es hi versch ende cout

Ende daerna trect oec sijn gewout.

127 Dus heeft elc mensche dese viere

190 In hem geset na sine maniere.

 

Nu seldi noch vorwart weten

Dat oec van den VIJ planeten

Elc mensche heeft sine nature.

Die willic noemen nu ter uure

195 Saturnus, Jupiter, ende daeran

Volgt Mars, ende de Sonne dan;

Darna Venus ende Mercurius

Ende de Mane, wi lesent dus.

Nu doen die mesters verstaen,

200 Als een kint wert ontfaen,

Die planete die rengneert dan

Dat dat kint trect daran,

Weder si es quaet of goet.

Pytagoras ons verstaen doet,

205 Als dat kint wert geboren,

Die planete die dan comt voren

Dat dan darna trecken moet,

Weder si es quaet of goet;

Ende sijn si beide goet dan,

210 So wert sere goet die man

Ende sijn si quaet, als ict versta,

So trect hi oec gerne darna;

Ende es deen quaet ende dander goet,

So es hi tusschen beide gemoet,

215 En ware alse, als ghi mogt horen,

Als ic gesproken hebbe hiervoren

Van den VIIJ delen, Godweet,

Si mogent breken wel gereet;

Want, mocht an die planeten gaen,

220 So ne mocht niemen wederstaen

Sinen wille doen no den haren,

Hi ne soude altoes darna varen.

 

128 Nu sijn noch IIIJ ander dingen

Daer de menschen sonderlinge

225 Haer nature af hebben ontfaen:

Nu horter na ende vanc verstaen.

Dat sijn IIIJ complexien, geset

Met al den andren, dat wel wet,

Dar alle menschen af moeten wesen:

230 Ende die ierste oec van desen

Heet sanguinea int latijn,

Ende wille de beste van allen sijn;

Die andre heet colerica,

Si es oec de beste darna;

235 Die derde heet fleumatica,

Die vierde melancolia,

Dese IJ sijn niet so goet

Als dander IJ, als ict verstoet.

Dese vier complexien geven mede

240 Elken sine naturlijchede,

Want sanguinea maect blide den man

Ende doeten oec sere minnen dan,

Ende die andre maecten coene,

Licht tornich in elken doene.

245 Die derde complexie, als ict kinne,

Maken bloede ende plomp de sinne,

Ende vele spraken es in desen

Die vierde gevet oec met desen

Den genen daer si wonet mede

250 Dat hi traech es in al de lede

Ende gerne droeven ende allene,

Hi ducht alle dinc gemeene.

Nu hebbic u nu doen verstaen

Waerof dat hebben ontfaen

255 Har nature ende har wesen.

 

  

 

 

 

Alle menschen, nu hort na desen

129 Noch een luttel van hen meer.

Ic wille u hier doen kennen meer

In die ogen wat een es,

260 Also ons segt Aristotiles;

Hi segt, als wijt horen mogen:

Diegene die heeft grote ogen,

Hi es droge van naturen

In hem selven telker uuren.

265 Dengenen die oec, sonder waen,

Sijn ogen diep in thoeft staen,

Hi es van quader listechede

Ende oec I bedriegere mede.

Den genen die dogen opwert pulen,

270 An dengenen sal men gevulen

Onscamelheit ende clappen met

Ende van herden sinne, dat wet.

Die vele bruuns hevet nu

Int ogeappel, dat seggic u,

275 Hi es van groter bloethede

Ende vervaert hem gerne mede.

Den genen die de ogen scieten

Herwert, derwert, ende vlieten

Eenpaerlike, ende die alle dinge

280 Nauwe besiet sonderlinge,

Hijs quaet ende scalc, dat seggic u;

Huet u van hem, dat radic u.

Diegene die oec siet als I wijf,

Hi es oncuusch in al sijn lijf;

285 Ende van lichame onsuver mede

Ende onscamel in elke stede.

Diegene die siet als I kint

Ende kintsche gedachte heeft omtrent,

Ende blide ansichten togen,

290 Ende gerne lachen metten ogen,

130 Die mach leven lange tijt

So blidelike ende met jolijt.

Diegene die dogen groet heeft

Ende bernende rayen uutgeeft,

295 Dats I drogen mensche mede

Ende al vol van idelheden,

Ende mint gerne, sonder blijf,

Weder dat si man of wijf.

Diegene die hevet cleine ogen 

300 Ende bevende, als wijt togen,

Die es tornich ende wreet

Ende mint oec die wijf gereet.

Diegene oec, nu merket hier,

Die dogen vlammen als I vier,

305 Die es quaet, seit mine leere,

Ende een quaet mensche sere.

Diegene die oec heeft ter stede

Vele verwen in dogen mede

Geminget met geluer gedane

310 Gelijc oft ware sufferane,

Dat betekent in waerheden

Dat hi es van quaden seden.

Die vele vlecken hevet met

Omtrent dogeappel geset

315 Also als ment hier verstaet,

Betekent dat hi es quaet.

Diegene oec, als wijt kinnen,

Die dogen hebben bruun binnen

Ende met gelu rayen, sonder waen,

320 Diegene hevet manslacht gedaen.

Nu hort vorwert ende verstaet

Waer dese redene henen gaet;

Een luttel seggen hort na mi;

De nese, die an den mensche si,

325 131 Sijn daraf inge die gate

Ende suptijl oec mede ter mate,

Dengenen dien si also staen,

Hi veght gerne, sonder waen.

Diegene die de nesegaten

330 Wijt hebben uutermaten,

Ende groet oec die nese mede,

Hi es van luttel wijsheden;

Maer, die heeft tusschen beden,

No groet no cleine, in waerheden,

335 No te wijt no te inge,

Dat sijn die beste sonderlinge.

Dit sijn der naturen heimlijchede,

Dar men se mach bekinnen mede.

 

 

Omdat ic hier hebbe geseit

340 Van der naturen heimlijcheit,

Waer men die mach bekinnen

An den mensche in allen sinnen,

Ierst van VIIJ poenten gerede

Ende van IIIJ elementen mede,

345 Ende van VIJ planeten daernaer,

Ende van IIIJ complexien oppenbaer,

Gelijc dat dese regneren alle

In den mensche, dar elc gevalle,

Al deser gelike elc mensche es

350 Van IIIJ humoren, sijt seker des;

Ende dies willic u maken vroet.

Dat ierste humor, dat es bloet,

Weder het si fris of heet,

Ende dat regneert oec wel gereet

355 Den mensche in die rechter side;

Ende dat regneert tallen tiden

Daer uut ende in comen moet.

Dat ander humor, als ict verstoet,

132 Es I rode colore, Godweet,

360 Ende die es droge ende heet,

Ende regneert oec tallen tiden

Den mensche in die slinker side.

Nu hort van den derden humore,

Dat es erande swarte colore:

365 Dese es droge ende cout,

Ende heeft in alle die lede gewout.

Die vierde colore, als ict versta,

Es erande fleuma;

Ende dese es in elke stede

370 Met der swarter gemingt mede,

Ende sijn oec beide int hoeft

In I deel, dies geloeft,

Ende in I deel oec mede

In de blase wel gerede,

375 Ende in I derdendeel oec met

In de mage mede geset.

Nu sijn dese humoren in schijn

Waer si in den mensche sijn;

 

Nu willic u vort seggen al

380 Weltijt elc regneren sal:

Dat bloet, segt Aristotiles,

Dat meest in den lentijn es,

In den mensche, ende wast al stille

Van viften dages in sporkille

385 Toten meye also vort,

VIIJ dage, hebbic gehort.

Die rode colore, dat verstaet,

In den somer anegaet,

Daer dat bloet nemet ende

390 Ende duert vort met genende

VI dage binnen oegstmaent,

Daer gaet si uute, na mijn verstaen.

133 Daerna die swarte colore begint,

Ende duert, als men bescreven vint,

395 Vort tote alreheilegen misse

Tote in die maent dage sesse.

Darna begint fleuma saen,

Ende duert vort, al sonder waen,

Al den winter met gewelt

400 Tote dat men sporkille telt

V dage, hebbic vernomen,

Dar sijn si ten ende comen.

 

 

 

Noch seldi meer verstaen

Van desen humoren nu saen:

405 Ic segge u mede dat dat bloet

In den mensche regneren moet

Van der negender uuren met

Die in den nacht es geset,

Recht toter derder uuren

410 die in den nacht sal geduren.

Ende gi selt weten hier ter stede

Dat viere en twintech uuren mede

Altoes sijn, des sijt bedacht,

Binnen den dage enter nacht.

415 Ende in de rode colore, dats waer,

Die regneert vort daernaer

Recht toter negender uuren

Van den dage in haer geduren.

Darna comt, hier nu hort,

420 Die swarte colore, ende regnert vort

Van den negender uren van den dage

In har macht alle slage,

Toter derder uuren mede

Van der nacht in die lede.

425 Nu so comt hier fleuma

Ende regneert oec daerna

134 Van der derder uuren van der nacht

Also vort met sire cracht

Toter negender uuren met,

430 Die in den nacht es geset.

 

Nu hort van desen dingen meer:

Dat bloet, daer ic af sprac eer,

Daeraf willic nu doen verstaen

Waer dat uuten mensche sal gaen.

435 Galienus segt ons al

Dat ter nesen comen sal

Ende bi der rechter naturen fijn

Sal dar sijn uutstorten sijn.

Die rode colore, als wijt horen,

440 Heeft haer uutstorten ten oren;

Die swarte colore, dat verstaet,

Haer humoren ten oren uutgaet;

Ende fleuma heeft tallen stonden

Har uutstorten ten monde;

 

445 Nu hetic dat men dit versta

Om datter noch sal comen na.

Verstaet nu wel dese wort,

Wat Aristotiles brenget vort;

Hi seit van vire etaten

450 Ende wilt dese IIIJ caloren saten

Te deilene in den mensche al.

Hi segt dat regneren sal

Fleuma met den bloede mede

In der kinder kintschede

455 Recht tote XIIIJ jaren;

Darna seit hi al oppenbare

Die rode calore in den man

Tote XXVIIJ jaren vortan;

Die swarte calore, wet vorwaer,

460 Regneert met den bloede daernaer

135 Bi gerechter naturen geset

Tote XLIJ jaren met;

Vort, so es altoes darna

In den mensche geset fleuma

465 Recht tote in sinen ende

Dat seide Aristotiles, diet wel kende.

 

Nu sal ic u noch vroet maken

Van den humoren ander saken,

Wat dit bloet geven can,

470 Darin regneert wijf of man.

Het maect recht de stemme goet,

Simpel, hovesch ende wel gemoet,

Soete, blide ende hoechede

Ende oec opdragende mede.

475 Die rode calor maect echt

Erre, coene ende lecht,

Goeden sin ende scarp met;

Mager ende oec vele hi eet

Ende saen es hem verduwet dat

480 Wat hi dranc ofte at.

Die swarte calore, wet dat wel,

Maecten erre ende fel,

Loes ende wreet mede,

Ende oec nidich in serichede.

485 Fleuma, als ict verstaen can,

Maect al coene den man

Ende welgevoecht van leden,

Ende van vele gepeisicheden

Wakende ende in hem selven met;

490 Ende oec so wert hem, dat wel wet,

In sire joncheit grau sijn haer

Op sijn hoeft, wet vorwaer.

 

Nu seldi noch meer verstaen:

Waer I met siecheden bestaen,

495 136 Ende hem dat quame, sonder waen,

Van enegen humore die hier staen,

So willic u nu leren al

Hoe men dat cureren sal.

Comt die siecheit van bloede nu

500 Dat es soets ende warm nu,

Dat sal men met droger medicinen

Ende met couder curen pinen.

Comt hi oec, dat wel wet,

Van der roder colore met

505 Die bitter ende wuchtech es nu

Ende droge mede, dat seggic u,

Die sal men cureren met soeten dingen,

Ende cout ende fris sonderlinge.

Eist van swarter calore gerede,

510 Die es cout ende gesouten mede

Ende droge, hiertoe sal men pinen

Met soeter ende warmer medicinen;

Ende met friser, mede verstaet,

Dese oec te curerne staet.

515 Comt van fleumen oec in di

Die oec vijfterhande si,

Alse Jannitius ons doet cont,

Die cout es ende fris terstont,

Dese sal men met warmer medicinen

520 Ende met friser cureren pinen.

 

Noch hort van bloede na des:

In dien datter overtullich es

In die adren, dat wort ontfaen

In erande borne saen

525 Eert den lichame weder yet;

Ende die borne, als men siet,

Dunne ende scumachtich mede,

Neven alle die voegende lede

137 Also wel die grote als die cleine,

530 Sijn geminget int gemeine.

Ende het sijn erande principale

Borne, die liggen also wale

Neven die mere bornen mede,

Ende die liggen an die stede

535 Daer mach men gemeinlike

Brande maken sekerlike,

Dats te verstane telker uuren,

Daer vergaderen die juncturen

Bi den scoudren in elke stede

540 Ende bi den elleboge mede,

Bi den knien, sonder vorst,

Bi der slinker side der borst,

Bi der eersbille, si u becant,

Ende oec in midden elke hant,

545 Onder den voet oec gerede,

Ende oec in den necke mede,

Ende oec mede overal

In den lichame, groet ende smal,

Daert moru ende suptijl es,

550 Ende in al de vingre oec des,

Ende oec mede met goeder moeten

Alle die teen van den voeten,

An die levere oec, Godweet,

Ende an de milte oec gereet,

555 Ende gemeinlike in elken lede

Dart voeget tegadre mede.

So mach men in allen saken,

Daers te doene es, brande maken,

Daer men met desen IIIJ humoren

560 Curen mach wel ter curen.

 

Dus hebbic u geleert hiermede

Aristotiles heimlijchede,

138 Die lange hiervore verborgen was;

Ende mede segt Ypocras

565 Ende Galienus, dat verstaet,

Die gevenre oec toe raet

Ende sayen darin somich wort

Als ghi hier hebt gehort.

Nu hebbic u geleert

570 Waer dat bloet meest regneert

In den mensche bi naturen

Ende waert ontfaet sine figure.

Noch willic daeraf seggen vort

Des ghi niet en hebt gehort,

575 Maer niemen sal hem stoeren des,

Dat ic deser heimlijcheit doe gewes.

Aristotiles seit ter uuren

Dat de liede der naturen

Dat bloet dorloepen moet,

580 Weder het si quaet of goet.

Daeraf sijn al princepale

Die gegaden, wet dat wale,

Beide van mannen ende van vrouwen;

Ende si sijn int anscouwen

585 Ekelachtich, dat wel wet,

Moru ende vol vleeschs met;

Si sijn heet ende oec wac;

Si liggen in enen sac,

Som groet, som cleine;

590 Som sijn si heter int gemeine

Dan enich van den andren mede

Een dic man, weet gerede,

Hebben se wel int anescouwen

Vele meer dan die vrouwen;

595 Ende dat naturlike saet,

Daer men dat kint also ontfaet,

139 Dat comt uut al des menschen leden,

In bloede treckende daer beneden,

Ende vergadert daerin al,

600 Als ic u hierna seggen sal.

Ende die gegaden van den man

Die heeft vaste besloten dan

In ene borse die nature,

Ende die borse es wel ter cure

605 Gehecht an die gegaden met

Met adren die daeran sijn geset,

Ende die corten ende lingen

Als te doene es te dien dingen,

Ende geven spacie dien gegaden

610 Dat si niet en werden verladen.

Oec hebben die gegaden mede

Ene andre adre daer ter stede

Met IIJ vorken, verstaet dus,

Ende die heeten didimus,

615 Dats twivelijc, des sijt gewes,

Want twivel es, sijt seker des,

Of Didimus procedeert ende comt

Van den gegaden vorghenomt

Of van den ingewande tesamen

620 Van des menschen lichame.

Ende dese adre didimus

Die es boven gevoeget aldus

An I adre die sophat heet

Die oec tote beneden geet

625 An die gegaden, sijt seker des,

Ende daeran vastgehecht es.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ende bi der adren, als wijt weten,

So werden die liede somwile te sleten

Ende gescort, wet vorwaer,

630 Want alse dingewande sceden daer

140 So vallet dan den lieden neder,

Ende somwile so keeret weder

Die gegaden opweert dan

Ende bergen hem daer vortan

635 In den lichame, daer men in scine

Onder wilen af hevet pine.

Die gegaden, suldi weten,

Dat sijn die vate geheten

Van den gegaden, als ict versta,

640 Daer ic af spreken sal hierna;

Want in IJ rande maniren

Comt dat saet derweert scire,

Bi den oversten als ter stede

Ende bi den nedersten oec mede.

645 Ende dat men van den oversten noemt,

Dat seggic dat dor die adren comt

Die van der leveren bringet bloet

Dat ten gegaden neder moet;

Ende, alst in die gegaden es,

650 So hetet saet, sijt seker des;

Ende dat bloet werdet wit,

Overmids dat wort verhit

De mensche, om sine genoechlijchede

Ende om die lost van sinen lede;

655 Ende, alst dus al es verhit,

So hetet in latijn sperma dit.

Die nederste sijn oec adren mede,

Die tusschen die gegaden ter stede

Ende die roede oec sijn geset;

660 Ende oec tusschen der vrouwen let

Staen si alle wel, ende gaen

Van haren gegaden, hebbic verstaen,

Ende bringen dat saet vort dan

Gelijc dat doet in den man,

665 141 Dat oec sperma geheten es.

Maer de nederste adre, sijt seker des,

Brinct saet ter roeden na desen,

Die al gemaect es van pesen;

Ende an dat ruggebeen oec met

670 So es die roede oec geset,

Ende nemt daran haer beghin

Ende vergadert recht daerin,

Gelijc dat tande in kamme staen

Dar men met weeft, sonder waen,

675 So es deen in dander gescicht;

Ende hierbi so hetet men slecht

In latijn riet der pesen,

Daran die roede gevest moet wesen

Ende daer genoechten af comen vele

680 Ende behoert ter vrouwen spele.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nu willic u besceden vort

Van den sade, want menich wort

Set men daeraf, groet ende cleine;

Maer nu sal ic u int gemeine

685 Seggen ende besceeden al

Wanen dat comt, groet ende smal.

Aldus so segt Ypocras,

Die I groet mester was,

Dat sijn beginsel nemt dit saet

690 An die hersenen, ende nederweert gaet

Bi cleinen aderkinen, vorwaer.

Ende oec, seit hi mede aldaer,

Worden dadren gesneden ontwee,

Hi ne mochte bruden nemmee;

695 Ende, ware hi oec met wiven,

Van hem ne mochte niet becliven

Enich saet dat brochte vrucht;

Dit es dat die nature ducht.

142 Nu segt mede Galienus,

700 Ende willet mede proeven dus,

Dat van der leveren comet al

Dat saet, groet ende smal,

Daer men kindre met winnen mach.

Ander mesters doen gewach,

705 Ende oec mede vele auctore

Seggen aldus, als ict hore,

Dat tsaet comt uut allen leden

Eert vergadert daer beneden,

Daert sine nature ontfaet

710 Eert uut der roeden gaet.

Nu willic u dit absolveren

Ende overeen doen concorderen,

Want wi selen verstaen al bloet

Dat alle die lede, cleine ende groet,

715 Nemen haer voetsel ende haer begin

An die levere, meer no min;

Ende van den hersenen wert dit saet

Meest genomen, dat verstaet,

Ende dat bi aderkine clenen

720 Nederweert daer gaet altenen:

Ja, als die mensche beroert es,

Als ic voren dede gewes,

Ende hierbi mach men seggen ter stede

Wel dat comt van allen leden,

725 Want die levere voet al dat bloet

Daer dat saet af comen moet.

Vort, seldi oec verstaen

Dat dit saet, al sonder waen,

Ghi sult oec weten ongewaent

730 Dat dit saet wast ende waent

In den mensche al sine lede

Beide tide ende uuren mede,

143 Gelijc dat elemente geven

Dat hiervoren es bescreven,

735 Ende oec der planeten aert

Daers vele in wert geoppenbaert;

Ende oec gelijc dat die planeten

Meren, mindren, alse wijt weten,

Als wi in die mane mogen sien,

740 Also meren ende wassen nadien

Die humoren in wacken lieden,

Ende alre meest horic bedieden,

Dat bloet in die liede es

Ende die levere met, sijt seker des,

745 Beide sijn si fris ende wac,

 

 

 

 

Daeraf den mensche comt ongemac.

Alst hem overvloyech es binnen,

Doet den mensche gerne minnen,

Want alst den mensche dus verswaerd

750 Enthem te sere oppenbaerd,

Ende vallet hem dan in die hopen

Boven broecgordele, ende gaet nopen

Al toter erden nederwaert,

Daer si opstaet met der vaert

755 Ende wort beroert vore int hoeft

Alre meest, des geloeft;

Want die pesen, die daer bringen

Die gevoelnisse in allen dingen

Ende oec die genoechte mede,

760 Die nemen inde teser stede

Recht in thoeft van der roeden;

Om dit so doet hem daer verwoeden

Meer dan in ander lede,

Omdatter uutganc soect ter stede.

765 Ende om dese vorseide dinge,

So wast meer sonderlinge

144 Ende mere oec meer dat saet

Int wassen van der mane, verstaet,

Ende in die volle mane met

770 Ende in frisen tide, dat wet,

Ende oec mede, dat wel wacht,

Int begin van der nacht,

Ende in de morgenstonde oec mede

Dan wast al bloot in die lede

775 Meer dat tandren tiden doet.

Hierbi mach elc wesen vroet

Weltijt hi wesen sal met vrouwen.

 

 

 

Ic wil u noch doen weten meer,

Want ic hiervoren seide eer

780 Van adren die hebben die man,

Die dat saet leiden can

Dart wert verwandelt in sperma.

Recht deser, gelijc als ic versta,

So werdet oec geleit der vrouwen;

785 Maer sonder dese adren, entrouwen,

Hebben se I andre meer nochtan

In hen selven dan die man.

Ende die adre heet Galienus

Yrierus, wi lesent dus,

790 Dat es te seggene wivelijc.

Ende dese adre werpt sekerlijc

Uuter leveren IJ adren fijn

Die oec mede gevorket sijn.

Die I raye oppenbaert

795 Ter rechter kinbacken waert,

Ende die andre strect herde gerede

Ter slinker kinbacken mede;

Dit sijn de vorken van ere raye.

Nu hort waer haer dander sal sprayen;

800 Si sent hare I tac weder

145 Recht toter matricen neder

In de rechter side ter vaert,

Den andren tac ter slinker waert;

Aldus vergaderen si beide daer

805 An matrice, wet vorwaer;

Ende uut desen werden gepurgeert

Der vrouwen stonden, als men ons leert: 

Ja, alsi wel sijn ontploken

Ende nature de stonde stoken;

810 Ende onder tiden so sluten si

Mede oec so vaste daerbi

Dat hen die stonden opweert gaen

Ende doet se bloeden ter nese saen,

Oec liggen se hem somen, sonder vorst,

815 Tenen cloete onder die borst,

Daeraf die vrouwen stillekine

Dicke dogen grote pine.

Alse hem dus de stonden porren,

Omdat sijs niet gewagen dorren,

820 Som hebben si haer siechede

Te luttel ende tontide mede,

Som te vele, dat verstaet.

Van allen desen soudic raet

Hier vele geven ende oec wisen,

825 Maer men sout mi niet prisen

Dat ic hem allen lerde gereit

Die grote verborgen heimelijcheit,

Maer seker ben ic vel van desen

Dat ic se daeraf soude genesen.

830 Vort, alse de vrouwen kint ontfaen

Dan moeten haer stonden opweert slaen

Tote in die borst, wet vorwaer;

Ende, alst vergadert es aldaer,

Dan verwarmet daer, dat wet,

835 146 Ende wert verwandelt in melke vet

Bi der vulster siedingen, sonder letten,

Alse van der naturliker hetten

Ende van den getermerden tide mede

Dies kints alset heeft gerede.

840 Daeraf saelt nemen sine voedinge,

Ende hieraf eist sonderlinge

Dat den vrouwen dan gebreken

Haer stonden, daer wi dus af spreken,

Des niet te doene hebben die man;

 

 

 

 

845 Maer alle die andre adren dan

Dienen gelike vort hen beiden,

Alsic vort sal besceiden;

Ende waer men elke bekinnen sal

An den mensche, groet ende smal.

850 Int vorhoeft vore, doe ic verstaen,

Daer es ene adre, sonder waen,

Die soude men laten, sijts gewes,

Den genen die uut sinen sinne es.

In elken slaep staet oec ene,

855 In orconscape Galiene;

Waer enege van dien tebreken,

Hem en soude nemmeer stoken

Ghene luxurie, sijt seker des,

Ende dese heten zuveniles.

860 Onder den kinne staet I daer na,

Ende die heet ubula;

Ende op die scoudre oec daerbi,

Ende die heet men gwindeghi;

Oec staet I an den hals,

865 Ende die maect groet gemals

Als een der doot es na,

Ende die heet gorgonica.

Oec steet daerna transitoria

147 Ende ysmon oec daerna.

870 Nu hort an den arm sciere,

Daer esser in gerekent viere;

Buten den arm esser ene,

Die heet silvestres, int gemene.

Daerna steet sepalica,

875 Daerna mediana of cardiaca,

Daerna epatica of basilica,

Ende titilares comt daerna,

Dats de vijfste, dat verstaet,

Ende die recht onder die scoudren gaet

880 Die onder docsele comt mede.

Die dese adren ontwee snede

Of daeruut bloet laten woude,

Ic seggu dat hi sterven soude,

Al lachende sonder enich wee

885 Men seit dat Seneca wilen ee,

Doen hem Nero doden soude,

Dat hi also sterven woude.

Boven de borst oec daerna

So comt die adre baselica

890 Van den enen arm vort

Toten andren, hebbic gehort;

Ende dese leiden dbloet mede

Dor den lichame te meneger stede;

Ende van desen oec overluut

895 So spruten andre adren uut,

Recht boven der magen mede

So es I adre ter stede

Die profundum heet in latijn,

Dat wilt in dietsch diep sijn;

900 Daeromme heet si diep, sonder waen,

Omdat si vele mach ontfaen.

Tusschen der adren enter levere na

148 So comt die adre melayca,

Ende achter die levere oec mede

905 So gaet capillares ter stede;

Ende alle dese adren met

Hebben bloet in, dat wet.

Varices sijn adren mede

An die dien staende gerede;

910 Worden die gesneden ontwee

Die mensche ne mochte nemmermee

Rechte gaen, dat verstaet.

Noch es I adre die gaet

Onder die knoesele, als ict versta,

915 Ende es geheten sophena;

Ende dese plegen te latene mede

Die vrouwen in menige stede,

Om der matricen ongemake

Ende oec om der blasen sake.

920 Noch es een andre adre met

Onder die knoesele geset,

Die es geheten sciatica;

Die laet men oec, alsic versta,

Jegen dongemake ter noet

925 Die van den lindinen comen groet.

Dit sijn die adren, hoe soet gaet,

Die elc mensche te hebbene staet;

Maer andre adren hieruut gaen,

Die ic niet en doe verstaen,

930 Want daer leget niet vele an;

Om dit so latict achter dan.

 

Nu hebbic u die gedane al

Van den mensche, groet ende smal,

In menegen teken doen bekinnen.

935 Nu willic u vort beginnen

Van den mannen ende van den vrouwen,

149 Waerbi dat men best mach scouwen

Dat si gheen kint mogen winnen.

Avicenna doet ons bekinnen

940 Ende Ypocras mede, entrouwen;

Si seggen beide dat selke vrouwen

Onorborleke te selken dingen

Of si sijn te dinne sonderlingen

Of al te mager, hoe soet gaet,

945 Of al te vet, dat verstaet,

Want die vetheit, wetet dat,

Beslut de matrice ter stat

Dat dat saet int beghin

Niet en mach comen daerin;

950 Ende selke hebben oec so licht

Die materie daerom bericht

Dat saet oec mach sijn daerin,

Want en mach meer no min

Daerin en genen tijt geduren,

955 Hen moet weder saen uutscuren.

Ende oec gebreket ane den man

In deser manieren, verstaet mi dan,

Want dat oec der manne saet

Te cout sijn, dat verstaet,

960 Ende oec al te dinne mede,

Ende hieromme caent gene stede

Gecrigen in die matrice daer

Ende comt uut mede daernaer.

Ende selke manne met gewout

965 Hebben dat saet droge ende cout,

Sodat de coutheit van des

Ende de droecheit, des sijt gewes,

Hem gene kindre laten winnen.

Kinder dit soudic wel doen kinnen

970 Ende daerna mede, als ict wiste,

150 Wies scout het es, soudic met liste

Hem geraden in allen sinnen

Dat si kindre souden winnen,

Ende ic had hier oec gedicht,

975 Maer hen ware niet goet bericht

Altemale den ruden leeken,

Ende oec ontsie ic der papen treken

Dat sijs mi mochten spreken lachter;

Hieromme so lietict achter.

980 God, die makere es alre dinge,

Hi besciet ons sonderlinge

Int beginsel der werelt mede

Elke nature na menschelijchede;

Hi gaf den mensch oec gereit

985 Boven alle diere werdicheit

Want hi gaf hem groten sin

Ende verstannisse mede daerin,

Ende hi woude oec mede, dat verstaet,

Dat ewelike vorweert gaet

990 Des menschen gebornisse ter stat

Ende staende bleve oec nadat

In ongeliken personen mede,

Alse manne ende wive mede,

Ende omdat van hem, hebbic vernomen,

995 Te samen kindre souden comen,

Om dit maectise beide daer:

Heet ende droge, wet vorwaer,

Maecte hi den man, ende omdat

Dat selke qualike in elke stat

1000 Alse hitte ende droechede

Niet te sere en souden mede

Int vergaderen habunderen,

Maer dat naturlijcheit soude verweren,

Om dat so maecti met gewout

1005151Dat wijf beide fris ende cout

Ende cranxt oec met anscijn;

Ende dat de man starxt soude sijn

Van complexien, sonder blijf,

Sijn werc soude doen dat wijf,

1010 Gelijc dat saet dat men mede

In derde werpt te meneger stede

Ende dat beclijft ende brinct vrucht

Omdat si getempert es, heet ende vucht,

No te mager no te vet,

1015 Om dat draget si te bet;

Aldus soude die wijf dan

Van den gewerke van den man

Ontfaen dat saet ter selver uuren

In den scoet der naturen.

 

1020 Want die vrouwen cranker sijn

Van naturen, alst anscijn,

Dan de manne in vele dingen,

Ende gepijnt werden sonderlinge

In dragene ende in arbeide,

1025 Hieraf comt hen siecheide,

Ende meest oec an die lede

Van hare naturlijchede,

Ende dorren harre naturen crancheit

Ende oec mede haer siecheit

1030 Met scaemden die si hebben, twaren,

Den medecinen niet oppenbaren,

Noch oec mede niet gewagen

Van der siecheit daer si se dragen.

Daeromme so dwinghet mi

1035 Haer grote weecheit oec daerbi,

Die tontfarmene es wel sere,