Heymelijchede der heymelijcheit.

Heymelijchede der heymelijcheit, Heimelijcheit der heimelijcheden, Heimelicheit der heimelicheden. Heimelijkheid der heimelijkheid, Jacob van Maerlant, 1374.

Geschreven en vertaald door Nico Koomen.

uit nl.wikipedia.org

 

121 God, enich Vader ende Here,

Sonder beghin ende emmermere

Sonder ende wesen sal,

Hem bevelic groet ende smal

5 Mijn ziele, mijn lijf van quaden dingen;

Ne laet mi, Here, niet ghehingen

Te doene dat onnuttelec si.

Oec biddic, Here, dat ghi mi

Helpt nu te desen stonden

10 So dat moet werden vonden

Dit boec, dat ic hier dichten sal:

U hulpe begeric boven al.

Want wildi mi in staden staen,

So willic nu hier anegaen

15 Van naturen die meeste wort,

Die noch nie worden gehoert

Van enegen man teneger tijt.

Maria, moeder Gods, ghi sijt

122 Dieghene daer ic troest an soeke

20 Om mi te helpene tesen boeke;

Want wildi mi staen te staden,

Daertoe troesten ende geraden,

So sal ic te bat in allen saken

Dit mogen dichten ende maken.

25 Vort biddic allen desen

Die dit boec selen lesen,

Dat si die grote Heimlijchede

Van mannen ende van vrouwen mede

Niet ne lesen oppenbare

30 Vor diegene die hare enthare

Scone wort ende const beniden

Ende die oec lachteren tallen tiden;

Maer dat doet haer scalke sin,

Dar die doegt niene macht in.

35 Op dit so segt Aristotiles:

So wie dat besmet es

Met alrande quaethede,

Waer hi comt telker stede

Dar hi wijsheit ende leringe hort,

40 Hi verkeret in quade vort;

Maer, daer dogt ende wijsheit es in,

Al hort hi iet, sijn hovesch sin,

Keret ter dogt, groet ende clene,

Want naturlike leringe gemene

45 Geeft hem dat hi alle saken

Ten besten keert met sire spraken.

Ende hoe men dit bekinnen sal,

Sal ic u nu leeren al,

Ende in dietsche wel bescriven

50 Beide van mannen ende van wiven.

 

God maecte den man na sire werde

Van den lime van der erde

123 Ende gaf hem der werelt mogenthede

Van al te besittene mede,

55 Ende Adam was dierste man

Dar God an te makene began.

Nu seegt Aristotiles

Dat Adam gemaect es

Van VIIJ stucken, dat verstaet,

60 Dat deen na den andren gaet,

Ende leert hier in sijn beghinnen,

Waer men elc gedeel sal kinnen

Dat an den man gemaect es;

Ende wat in elc te merkene es

65 Dat suldi nu alhier verstaen.

Dat ierste deel es, sonder waen,

Van den lime van der erden,

Ende daeraf liet God gewerden

Tfleesch dat die mensche heeft,

70 Dat weder de doot der erden geeft.

Dat ander deel, verstaet hier mee,

Es gemaect van der zee,

Ende daeraf comt mede dat bloet

Dat in den mensche wesen moet.

75 Dat derde deel, dats oppenbaer,

Dat comt u van der sonnen claer,

Ende daeraf sijn, als wijt togen,

Gemaect scone des menschen ogen,

Die al den lichame leiden mede

80 Met harre claerheit telker stede.

Dat vierde deel gemaect es

Van den wolken, des sijt gewes,

Ende daeraf sijn gemaect nu

Des menschen gepeise, seggic u,

85 Beide goet ende quaet.

Dat vifte deel, dat verstaet,

124 Also als ict hebbe vernomen,

Es hem van den winde comen;

Daeraf heeft hi uut nese, uut monde.

90 Den ademtucht tallen stonde.

Dat seste deel, wat helpt ontsaect,

Dat es van den stene gemaect,

Ende daeraf sijn alle die beene

Van den mensche, groet ende cleene.

95 Dat sevende deel, hebbic vereest,

Dat es van den heilegen geest,

Daer die mensche af redelic mede

Es besceden in elke stede.

Dat achste deel, seegt tghedichte,

100 Dat es van der werelt lichte,

Dat licht dat Christus es genant;

Ende daeraf es die mensche becant

Dat hi godevruchtech es,

Op alle dinc, sijt seker des.

105 Dus es die mensche gemaect al

Van desen achten, groot ende smal.

Nu hort van desen meer:

Ghi horet nu wel seggen eer

Dat die mensche, na minen rime,

110 Gemaect es van der erden lime;

Ende, trect hi der erden meest an hem,

......................

Ende swaer, ende werdet gerne vet,

Opdat hem anders niet ne let.

115 Ende es hi van der zee meest,

Daer ic dat bloet in hebbe vereest,

So es hi vroet, met ere vlucht

Die hem nochtan geeft I ducht

Ter vroetscap, dar hi hem toe keert,

120 Dat hire niet I wort volleert.

125 Ende es hi van der sonnen dan,

Dar hem sijn licht af comt an,

So es hi scone van allen leden

Ende graselijc oec van seden,

125 Ende int scouwen te siene goet,

Maer quaet es te kennene haer moet.

Ende es hi van den wolken met,

Dar sine gepeise af sijn geset,

So es hi lijcht ende snel,

130 Want de gepeise, wetti wel,

Die sijn vollec harentare;

Dus moet hi trecken oppenbare.

Es hi meest van den winde,

Daraf die adem comt gehinde,

135 So es hi haestich ende wreet,

Ende ter erscap oec gereet;

Want, daer vele adems binnen es,

Es vollec verwermt, sijt seker des.

Ende es hi meest van den steene,

140 Daer af gemaect sijn die bene,

So es hi wreet van sinne

Ende wreet mede, als ict kinne,

Gelijc die stene hart sijn

Ende quaet te werkene sijn ascijn,

145 Also sijn dese die ic mene,

Die meest in hebben die bene.

Ende es hi oec alre meest

Gemaect van den Heilegen Geest,

Dar hem bescedenheit af comt,

150 Als hiervoren es genoemt,

So es hi goet ende suver mede,

Ende set sinen sin wel gerede

Ter heileger Scrifturen wert,

Die hem wort wel geoppenbaert,

155 126 Want die Heilege Geest in hem leeft

Daer hi sijn wesen meest af heeft.

Ende es hi meest gemaect mede

Van den lichte der claerhede,

Dat God selve es gheheten,

160 So es hi goet, alse wijt weten,

Ende herde claer op alle dinge,

Want hi es so sonderlinge

Van levene in gerechticheden

Dat hijt al gedoogt mede

165 Dat hi hort ende siet,

Want hen gereint sire herten niet.

Dit sijn de poente daer men mede

Kinnen sal des menschen sede,

Ende waertoe hi es gesaect.

170 Ende waer hi meest af es gemaect.

 

 

 

Noch sijn oec IIIJ ander dinge

Daer die mensche sonderlinge

Af es gemaect, als ict versta.

Dit sijn die IIIJ elementa;

175 Dats vier, lucht, dese beede

Ende water ende die erde mede:

Dese IIIJ sijn an elken man

Ende doen boven den andren nochtan,

Ende welc si meest hevet ane

180 Daerna trect sine gedane.

Heeft hi des viers alre meest

Ende de lucht mede, hebbic vereest,

So es hi heet van naturen;

Ende es dat in hem geduren

185 Twater ende die erde met

Ende meer sijn in hem geset,

So es hi versch ende cout

Ende daerna trect oec sijn gewout.

127 Dus heeft elc mensche dese viere

190 In hem geset na sine maniere.

 

Nu seldi noch vorwart weten

Dat oec van den VIJ planeten

Elc mensche heeft sine nature.

Die willic noemen nu ter uure

195 Saturnus, Jupiter, ende daeran

Volgt Mars, ende de Sonne dan;

Darna Venus ende Mercurius

Ende de Mane, wi lesent dus.

Nu doen die mesters verstaen,

200 Als een kint wert ontfaen,

Die planete die rengneert dan

Dat dat kint trect daran,

Weder si es quaet of goet.

Pytagoras ons verstaen doet,

205 Als dat kint wert geboren,

Die planete die dan comt voren

Dat dan darna trecken moet,

Weder si es quaet of goet;

Ende sijn si beide goet dan,

210 So wert sere goet die man

Ende sijn si quaet, als ict versta,

So trect hi oec gerne darna;

Ende es deen quaet ende dander goet,

So es hi tusschen beide gemoet,

215 En ware alse, als ghi mogt horen,

Als ic gesproken hebbe hiervoren

Van den VIIJ delen, Godweet,

Si mogent breken wel gereet;

Want, mocht an die planeten gaen,

220 So ne mocht niemen wederstaen

Sinen wille doen no den haren,

Hi ne soude altoes darna varen.

 

128 Nu sijn noch IIIJ ander dingen

Daer de menschen sonderlinge

225 Haer nature af hebben ontfaen:

Nu horter na ende vanc verstaen.

Dat sijn IIIJ complexien, geset

Met al den andren, dat wel wet,

Dar alle menschen af moeten wesen:

230 Ende die ierste oec van desen

Heet sanguinea int latijn,

Ende wille de beste van allen sijn;

Die andre heet colerica,

Si es oec de beste darna;

235 Die derde heet fleumatica,

Die vierde melancolia,

Dese IJ sijn niet so goet

Als dander IJ, als ict verstoet.

Dese vier complexien geven mede

240 Elken sine naturlijchede,

Want sanguinea maect blide den man

Ende doeten oec sere minnen dan,

Ende die andre maecten coene,

Licht tornich in elken doene.

245 Die derde complexie, als ict kinne,

Maken bloede ende plomp de sinne,

Ende vele spraken es in desen

Die vierde gevet oec met desen

Den genen daer si wonet mede

250 Dat hi traech es in al de lede

Ende gerne droeven ende allene,

Hi ducht alle dinc gemeene.

Nu hebbic u nu doen verstaen

Waerof dat hebben ontfaen

255 Har nature ende har wesen.

 

  

 

 

 

Alle menschen, nu hort na desen

129 Noch een luttel van hen meer.

Ic wille u hier doen kennen meer

In die ogen wat een es,

260 Also ons segt Aristotiles;

Hi segt, als wijt horen mogen:

Diegene die heeft grote ogen,

Hi es droge van naturen

In hem selven telker uuren.

265 Dengenen die oec, sonder waen,

Sijn ogen diep in thoeft staen,

Hi es van quader listechede

Ende oec I bedriegere mede.

Den genen die dogen opwert pulen,

270 An dengenen sal men gevulen

Onscamelheit ende clappen met

Ende van herden sinne, dat wet.

Die vele bruuns hevet nu

Int ogeappel, dat seggic u,

275 Hi es van groter bloethede

Ende vervaert hem gerne mede.

Den genen die de ogen scieten

Herwert, derwert, ende vlieten

Eenpaerlike, ende die alle dinge

280 Nauwe besiet sonderlinge,

Hijs quaet ende scalc, dat seggic u;

Huet u van hem, dat radic u.

Diegene die oec siet als I wijf,

Hi es oncuusch in al sijn lijf;

285 Ende van lichame onsuver mede

Ende onscamel in elke stede.

Diegene die siet als I kint

Ende kintsche gedachte heeft omtrent,

Ende blide ansichten togen,

290 Ende gerne lachen metten ogen,

130 Die mach leven lange tijt

So blidelike ende met jolijt.

Diegene die dogen groet heeft

Ende bernende rayen uutgeeft,

295 Dats I drogen mensche mede

Ende al vol van idelheden,

Ende mint gerne, sonder blijf,

Weder dat si man of wijf.

Diegene die hevet cleine ogen 

300 Ende bevende, als wijt togen,

Die es tornich ende wreet

Ende mint oec die wijf gereet.

Diegene oec, nu merket hier,

Die dogen vlammen als I vier,

305 Die es quaet, seit mine leere,

Ende een quaet mensche sere.

Diegene die oec heeft ter stede

Vele verwen in dogen mede

Geminget met geluer gedane

310 Gelijc oft ware sufferane,

Dat betekent in waerheden

Dat hi es van quaden seden.

Die vele vlecken hevet met

Omtrent dogeappel geset

315 Also als ment hier verstaet,

Betekent dat hi es quaet.

Diegene oec, als wijt kinnen,

Die dogen hebben bruun binnen

Ende met gelu rayen, sonder waen,

320 Diegene hevet manslacht gedaen.

Nu hort vorwert ende verstaet

Waer dese redene henen gaet;

Een luttel seggen hort na mi;

De nese, die an den mensche si,

325 131 Sijn daraf inge die gate

Ende suptijl oec mede ter mate,

Dengenen dien si also staen,

Hi veght gerne, sonder waen.

Diegene die de nesegaten

330 Wijt hebben uutermaten,

Ende groet oec die nese mede,

Hi es van luttel wijsheden;

Maer, die heeft tusschen beden,

No groet no cleine, in waerheden,

335 No te wijt no te inge,

Dat sijn die beste sonderlinge.

Dit sijn der naturen heimlijchede,

Dar men se mach bekinnen mede.

 

 

Omdat ic hier hebbe geseit

340 Van der naturen heimlijcheit,

Waer men die mach bekinnen

An den mensche in allen sinnen,

Ierst van VIIJ poenten gerede

Ende van IIIJ elementen mede,

345 Ende van VIJ planeten daernaer,

Ende van IIIJ complexien oppenbaer,

Gelijc dat dese regneren alle

In den mensche, dar elc gevalle,

Al deser gelike elc mensche es

350 Van IIIJ humoren, sijt seker des;

Ende dies willic u maken vroet.

Dat ierste humor, dat es bloet,

Weder het si fris of heet,

Ende dat regneert oec wel gereet

355 Den mensche in die rechter side;

Ende dat regneert tallen tiden

Daer uut ende in comen moet.

Dat ander humor, als ict verstoet,

132 Es I rode colore, Godweet,

360 Ende die es droge ende heet,

Ende regneert oec tallen tiden

Den mensche in die slinker side.

Nu hort van den derden humore,

Dat es erande swarte colore:

365 Dese es droge ende cout,

Ende heeft in alle die lede gewout.

Die vierde colore, als ict versta,

Es erande fleuma;

Ende dese es in elke stede

370 Met der swarter gemingt mede,

Ende sijn oec beide int hoeft

In I deel, dies geloeft,

Ende in I deel oec mede

In de blase wel gerede,

375 Ende in I derdendeel oec met

In de mage mede geset.

Nu sijn dese humoren in schijn

Waer si in den mensche sijn;

 

Nu willic u vort seggen al

380 Weltijt elc regneren sal:

Dat bloet, segt Aristotiles,

Dat meest in den lentijn es,

In den mensche, ende wast al stille

Van viften dages in sporkille

385 Toten meye also vort,

VIIJ dage, hebbic gehort.

Die rode colore, dat verstaet,

In den somer anegaet,

Daer dat bloet nemet ende

390 Ende duert vort met genende

VI dage binnen oegstmaent,

Daer gaet si uute, na mijn verstaen.

133 Daerna die swarte colore begint,

Ende duert, als men bescreven vint,

395 Vort tote alreheilegen misse

Tote in die maent dage sesse.

Darna begint fleuma saen,

Ende duert vort, al sonder waen,

Al den winter met gewelt

400 Tote dat men sporkille telt

V dage, hebbic vernomen,

Dar sijn si ten ende comen.

 

 

 

Noch seldi meer verstaen

Van desen humoren nu saen:

405 Ic segge u mede dat dat bloet

In den mensche regneren moet

Van der negender uuren met

Die in den nacht es geset,

Recht toter derder uuren

410 die in den nacht sal geduren.

Ende gi selt weten hier ter stede

Dat viere en twintech uuren mede

Altoes sijn, des sijt bedacht,

Binnen den dage enter nacht.

415 Ende in de rode colore, dats waer,

Die regneert vort daernaer

Recht toter negender uuren

Van den dage in haer geduren.

Darna comt, hier nu hort,

420 Die swarte colore, ende regnert vort

Van den negender uren van den dage

In har macht alle slage,

Toter derder uuren mede

Van der nacht in die lede.

425 Nu so comt hier fleuma

Ende regneert oec daerna

134 Van der derder uuren van der nacht

Also vort met sire cracht

Toter negender uuren met,

430 Die in den nacht es geset.

 

Nu hort van desen dingen meer:

Dat bloet, daer ic af sprac eer,

Daeraf willic nu doen verstaen

Waer dat uuten mensche sal gaen.

435 Galienus segt ons al

Dat ter nesen comen sal

Ende bi der rechter naturen fijn

Sal dar sijn uutstorten sijn.

Die rode colore, als wijt horen,

440 Heeft haer uutstorten ten oren;

Die swarte colore, dat verstaet,

Haer humoren ten oren uutgaet;

Ende fleuma heeft tallen stonden

Har uutstorten ten monde;

 

445 Nu hetic dat men dit versta

Om datter noch sal comen na.

Verstaet nu wel dese wort,

Wat Aristotiles brenget vort;

Hi seit van vire etaten

450 Ende wilt dese IIIJ caloren saten

Te deilene in den mensche al.

Hi segt dat regneren sal

Fleuma met den bloede mede

In der kinder kintschede

455 Recht tote XIIIJ jaren;

Darna seit hi al oppenbare

Die rode calore in den man

Tote XXVIIJ jaren vortan;

Die swarte calore, wet vorwaer,

460 Regneert met den bloede daernaer

135 Bi gerechter naturen geset

Tote XLIJ jaren met;

Vort, so es altoes darna

In den mensche geset fleuma

465 Recht tote in sinen ende

Dat seide Aristotiles, diet wel kende.

 

Nu sal ic u noch vroet maken

Van den humoren ander saken,

Wat dit bloet geven can,

470 Darin regneert wijf of man.

Het maect recht de stemme goet,

Simpel, hovesch ende wel gemoet,

Soete, blide ende hoechede

Ende oec opdragende mede.

475 Die rode calor maect echt

Erre, coene ende lecht,

Goeden sin ende scarp met;

Mager ende oec vele hi eet

Ende saen es hem verduwet dat

480 Wat hi dranc ofte at.

Die swarte calore, wet dat wel,

Maecten erre ende fel,

Loes ende wreet mede,

Ende oec nidich in serichede.

485 Fleuma, als ict verstaen can,

Maect al coene den man

Ende welgevoecht van leden,

Ende van vele gepeisicheden

Wakende ende in hem selven met;

490 Ende oec so wert hem, dat wel wet,

In sire joncheit grau sijn haer

Op sijn hoeft, wet vorwaer.

 

Nu seldi noch meer verstaen:

Waer I met siecheden bestaen,

495 136 Ende hem dat quame, sonder waen,

Van enegen humore die hier staen,

So willic u nu leren al

Hoe men dat cureren sal.

Comt die siecheit van bloede nu

500 Dat es soets ende warm nu,

Dat sal men met droger medicinen

Ende met couder curen pinen.

Comt hi oec, dat wel wet,

Van der roder colore met

505 Die bitter ende wuchtech es nu

Ende droge mede, dat seggic u,

Die sal men cureren met soeten dingen,

Ende cout ende fris sonderlinge.

Eist van swarter calore gerede,

510 Die es cout ende gesouten mede

Ende droge, hiertoe sal men pinen

Met soeter ende warmer medicinen;

Ende met friser, mede verstaet,

Dese oec te curerne staet.

515 Comt van fleumen oec in di

Die oec vijfterhande si,

Alse Jannitius ons doet cont,

Die cout es ende fris terstont,

Dese sal men met warmer medicinen

520 Ende met friser cureren pinen.

 

Noch hort van bloede na des:

In dien datter overtullich es

In die adren, dat wort ontfaen

In erande borne saen

525 Eert den lichame weder yet;

Ende die borne, als men siet,

Dunne ende scumachtich mede,

Neven alle die voegende lede

137 Also wel die grote als die cleine,

530 Sijn geminget int gemeine.

Ende het sijn erande principale

Borne, die liggen also wale

Neven die mere bornen mede,

Ende die liggen an die stede

535 Daer mach men gemeinlike

Brande maken sekerlike,

Dats te verstane telker uuren,

Daer vergaderen die juncturen

Bi den scoudren in elke stede

540 Ende bi den elleboge mede,

Bi den knien, sonder vorst,

Bi der slinker side der borst,

Bi der eersbille, si u becant,

Ende oec in midden elke hant,

545 Onder den voet oec gerede,

Ende oec in den necke mede,

Ende oec mede overal

In den lichame, groet ende smal,

Daert moru ende suptijl es,

550 Ende in al de vingre oec des,

Ende oec mede met goeder moeten

Alle die teen van den voeten,

An die levere oec, Godweet,

Ende an de milte oec gereet,

555 Ende gemeinlike in elken lede

Dart voeget tegadre mede.

So mach men in allen saken,

Daers te doene es, brande maken,

Daer men met desen IIIJ humoren

560 Curen mach wel ter curen.

 

Dus hebbic u geleert hiermede

Aristotiles heimlijchede,

138 Die lange hiervore verborgen was;

Ende mede segt Ypocras

565 Ende Galienus, dat verstaet,

Die gevenre oec toe raet

Ende sayen darin somich wort

Als ghi hier hebt gehort.

Nu hebbic u geleert

570 Waer dat bloet meest regneert

In den mensche bi naturen

Ende waert ontfaet sine figure.

Noch willic daeraf seggen vort

Des ghi niet en hebt gehort,

575 Maer niemen sal hem stoeren des,

Dat ic deser heimlijcheit doe gewes.

Aristotiles seit ter uuren

Dat de liede der naturen

Dat bloet dorloepen moet,

580 Weder het si quaet of goet.

Daeraf sijn al princepale

Die gegaden, wet dat wale,

Beide van mannen ende van vrouwen;

Ende si sijn int anscouwen

585 Ekelachtich, dat wel wet,

Moru ende vol vleeschs met;

Si sijn heet ende oec wac;

Si liggen in enen sac,

Som groet, som cleine;

590 Som sijn si heter int gemeine

Dan enich van den andren mede

Een dic man, weet gerede,

Hebben se wel int anescouwen

Vele meer dan die vrouwen;

595 Ende dat naturlike saet,

Daer men dat kint also ontfaet,

139 Dat comt uut al des menschen leden,

In bloede treckende daer beneden,

Ende vergadert daerin al,

600 Als ic u hierna seggen sal.

Ende die gegaden van den man

Die heeft vaste besloten dan

In ene borse die nature,

Ende die borse es wel ter cure

605 Gehecht an die gegaden met

Met adren die daeran sijn geset,

Ende die corten ende lingen

Als te doene es te dien dingen,

Ende geven spacie dien gegaden

610 Dat si niet en werden verladen.

Oec hebben die gegaden mede

Ene andre adre daer ter stede

Met IIJ vorken, verstaet dus,

Ende die heeten didimus,

615 Dats twivelijc, des sijt gewes,

Want twivel es, sijt seker des,

Of Didimus procedeert ende comt

Van den gegaden vorghenomt

Of van den ingewande tesamen

620 Van des menschen lichame.

Ende dese adre didimus

Die es boven gevoeget aldus

An I adre die sophat heet

Die oec tote beneden geet

625 An die gegaden, sijt seker des,

Ende daeran vastgehecht es.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ende bi der adren, als wijt weten,

So werden die liede somwile te sleten

Ende gescort, wet vorwaer,

630 Want alse dingewande sceden daer

140 So vallet dan den lieden neder,

Ende somwile so keeret weder

Die gegaden opweert dan

Ende bergen hem daer vortan

635 In den lichame, daer men in scine

Onder wilen af hevet pine.

Die gegaden, suldi weten,

Dat sijn die vate geheten

Van den gegaden, als ict versta,

640 Daer ic af spreken sal hierna;

Want in IJ rande maniren

Comt dat saet derweert scire,

Bi den oversten als ter stede

Ende bi den nedersten oec mede.

645 Ende dat men van den oversten noemt,

Dat seggic dat dor die adren comt

Die van der leveren bringet bloet

Dat ten gegaden neder moet;

Ende, alst in die gegaden es,

650 So hetet saet, sijt seker des;

Ende dat bloet werdet wit,

Overmids dat wort verhit

De mensche, om sine genoechlijchede

Ende om die lost van sinen lede;

655 Ende, alst dus al es verhit,

So hetet in latijn sperma dit.

Die nederste sijn oec adren mede,

Die tusschen die gegaden ter stede

Ende die roede oec sijn geset;

660 Ende oec tusschen der vrouwen let

Staen si alle wel, ende gaen

Van haren gegaden, hebbic verstaen,

Ende bringen dat saet vort dan

Gelijc dat doet in den man,

665 141 Dat oec sperma geheten es.

Maer de nederste adre, sijt seker des,

Brinct saet ter roeden na desen,

Die al gemaect es van pesen;

Ende an dat ruggebeen oec met

670 So es die roede oec geset,

Ende nemt daran haer beghin

Ende vergadert recht daerin,

Gelijc dat tande in kamme staen

Dar men met weeft, sonder waen,

675 So es deen in dander gescicht;

Ende hierbi so hetet men slecht

In latijn riet der pesen,

Daran die roede gevest moet wesen

Ende daer genoechten af comen vele

680 Ende behoert ter vrouwen spele.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nu willic u besceden vort

Van den sade, want menich wort

Set men daeraf, groet ende cleine;

Maer nu sal ic u int gemeine

685 Seggen ende besceeden al

Wanen dat comt, groet ende smal.

Aldus so segt Ypocras,

Die I groet mester was,

Dat sijn beginsel nemt dit saet

690 An die hersenen, ende nederweert gaet

Bi cleinen aderkinen, vorwaer.

Ende oec, seit hi mede aldaer,

Worden dadren gesneden ontwee,

Hi ne mochte bruden nemmee;

695 Ende, ware hi oec met wiven,

Van hem ne mochte niet becliven

Enich saet dat brochte vrucht;

Dit es dat die nature ducht.

142 Nu segt mede Galienus,

700 Ende willet mede proeven dus,

Dat van der leveren comet al

Dat saet, groet ende smal,

Daer men kindre met winnen mach.

Ander mesters doen gewach,

705 Ende oec mede vele auctore

Seggen aldus, als ict hore,

Dat tsaet comt uut allen leden

Eert vergadert daer beneden,

Daert sine nature ontfaet

710 Eert uut der roeden gaet.

Nu willic u dit absolveren

Ende overeen doen concorderen,

Want wi selen verstaen al bloet

Dat alle die lede, cleine ende groet,

715 Nemen haer voetsel ende haer begin

An die levere, meer no min;

Ende van den hersenen wert dit saet

Meest genomen, dat verstaet,

Ende dat bi aderkine clenen

720 Nederweert daer gaet altenen:

Ja, als die mensche beroert es,

Als ic voren dede gewes,

Ende hierbi mach men seggen ter stede

Wel dat comt van allen leden,

725 Want die levere voet al dat bloet

Daer dat saet af comen moet.

Vort, seldi oec verstaen

Dat dit saet, al sonder waen,

Ghi sult oec weten ongewaent

730 Dat dit saet wast ende waent

In den mensche al sine lede

Beide tide ende uuren mede,

143 Gelijc dat elemente geven

Dat hiervoren es bescreven,

735 Ende oec der planeten aert

Daers vele in wert geoppenbaert;

Ende oec gelijc dat die planeten

Meren, mindren, alse wijt weten,

Als wi in die mane mogen sien,

740 Also meren ende wassen nadien

Die humoren in wacken lieden,

Ende alre meest horic bedieden,

Dat bloet in die liede es

Ende die levere met, sijt seker des,

745 Beide sijn si fris ende wac,

 

 

 

 

Daeraf den mensche comt ongemac.

Alst hem overvloyech es binnen,

Doet den mensche gerne minnen,

Want alst den mensche dus verswaerd

750 Enthem te sere oppenbaerd,

Ende vallet hem dan in die hopen

Boven broecgordele, ende gaet nopen

Al toter erden nederwaert,

Daer si opstaet met der vaert

755 Ende wort beroert vore int hoeft

Alre meest, des geloeft;

Want die pesen, die daer bringen

Die gevoelnisse in allen dingen

Ende oec die genoechte mede,

760 Die nemen inde teser stede

Recht in thoeft van der roeden;

Om dit so doet hem daer verwoeden

Meer dan in ander lede,

Omdatter uutganc soect ter stede.

765 Ende om dese vorseide dinge,

So wast meer sonderlinge

144 Ende mere oec meer dat saet

Int wassen van der mane, verstaet,

Ende in die volle mane met

770 Ende in frisen tide, dat wet,

Ende oec mede, dat wel wacht,

Int begin van der nacht,

Ende in de morgenstonde oec mede

Dan wast al bloot in die lede

775 Meer dat tandren tiden doet.

Hierbi mach elc wesen vroet

Weltijt hi wesen sal met vrouwen.

 

 

 

Ic wil u noch doen weten meer,

Want ic hiervoren seide eer

780 Van adren die hebben die man,

Die dat saet leiden can

Dart wert verwandelt in sperma.

Recht deser, gelijc als ic versta,

So werdet oec geleit der vrouwen;

785 Maer sonder dese adren, entrouwen,

Hebben se I andre meer nochtan

In hen selven dan die man.

Ende die adre heet Galienus

Yrierus, wi lesent dus,

790 Dat es te seggene wivelijc.

Ende dese adre werpt sekerlijc

Uuter leveren IJ adren fijn

Die oec mede gevorket sijn.

Die I raye oppenbaert

795 Ter rechter kinbacken waert,

Ende die andre strect herde gerede

Ter slinker kinbacken mede;

Dit sijn de vorken van ere raye.

Nu hort waer haer dander sal sprayen;

800 Si sent hare I tac weder

145 Recht toter matricen neder

In de rechter side ter vaert,

Den andren tac ter slinker waert;

Aldus vergaderen si beide daer

805 An matrice, wet vorwaer;

Ende uut desen werden gepurgeert

Der vrouwen stonden, als men ons leert: 

Ja, alsi wel sijn ontploken

Ende nature de stonde stoken;

810 Ende onder tiden so sluten si

Mede oec so vaste daerbi

Dat hen die stonden opweert gaen

Ende doet se bloeden ter nese saen,

Oec liggen se hem somen, sonder vorst,

815 Tenen cloete onder die borst,

Daeraf die vrouwen stillekine

Dicke dogen grote pine.

Alse hem dus de stonden porren,

Omdat sijs niet gewagen dorren,

820 Som hebben si haer siechede

Te luttel ende tontide mede,

Som te vele, dat verstaet.

Van allen desen soudic raet

Hier vele geven ende oec wisen,

825 Maer men sout mi niet prisen

Dat ic hem allen lerde gereit

Die grote verborgen heimelijcheit,

Maer seker ben ic vel van desen

Dat ic se daeraf soude genesen.

830 Vort, alse de vrouwen kint ontfaen

Dan moeten haer stonden opweert slaen

Tote in die borst, wet vorwaer;

Ende, alst vergadert es aldaer,

Dan verwarmet daer, dat wet,

835 146 Ende wert verwandelt in melke vet

Bi der vulster siedingen, sonder letten,

Alse van der naturliker hetten

Ende van den getermerden tide mede

Dies kints alset heeft gerede.

840 Daeraf saelt nemen sine voedinge,

Ende hieraf eist sonderlinge

Dat den vrouwen dan gebreken

Haer stonden, daer wi dus af spreken,

Des niet te doene hebben die man;

 

 

 

 

845 Maer alle die andre adren dan

Dienen gelike vort hen beiden,

Alsic vort sal besceiden;

Ende waer men elke bekinnen sal

An den mensche, groet ende smal.

850 Int vorhoeft vore, doe ic verstaen,

Daer es ene adre, sonder waen,

Die soude men laten, sijts gewes,

Den genen die uut sinen sinne es.

In elken slaep staet oec ene,

855 In orconscape Galiene;

Waer enege van dien tebreken,

Hem en soude nemmeer stoken

Ghene luxurie, sijt seker des,

Ende dese heten zuveniles.

860 Onder den kinne staet I daer na,

Ende die heet ubula;

Ende op die scoudre oec daerbi,

Ende die heet men gwindeghi;

Oec staet I an den hals,

865 Ende die maect groet gemals

Als een der doot es na,

Ende die heet gorgonica.

Oec steet daerna transitoria

147 Ende ysmon oec daerna.

870 Nu hort an den arm sciere,

Daer esser in gerekent viere;

Buten den arm esser ene,

Die heet silvestres, int gemene.

Daerna steet sepalica,

875 Daerna mediana of cardiaca,

Daerna epatica of basilica,

Ende titilares comt daerna,

Dats de vijfste, dat verstaet,

Ende die recht onder die scoudren gaet

880 Die onder docsele comt mede.

Die dese adren ontwee snede

Of daeruut bloet laten woude,

Ic seggu dat hi sterven soude,

Al lachende sonder enich wee

885 Men seit dat Seneca wilen ee,

Doen hem Nero doden soude,

Dat hi also sterven woude.

Boven de borst oec daerna

So comt die adre baselica

890 Van den enen arm vort

Toten andren, hebbic gehort;

Ende dese leiden dbloet mede

Dor den lichame te meneger stede;

Ende van desen oec overluut

895 So spruten andre adren uut,

Recht boven der magen mede

So es I adre ter stede

Die profundum heet in latijn,

Dat wilt in dietsch diep sijn;

900 Daeromme heet si diep, sonder waen,

Omdat si vele mach ontfaen.

Tusschen der adren enter levere na

148 So comt die adre melayca,

Ende achter die levere oec mede

905 So gaet capillares ter stede;

Ende alle dese adren met

Hebben bloet in, dat wet.

Varices sijn adren mede

An die dien staende gerede;

910 Worden die gesneden ontwee

Die mensche ne mochte nemmermee

Rechte gaen, dat verstaet.

Noch es I adre die gaet

Onder die knoesele, als ict versta,

915 Ende es geheten sophena;

Ende dese plegen te latene mede

Die vrouwen in menige stede,

Om der matricen ongemake

Ende oec om der blasen sake.

920 Noch es een andre adre met

Onder die knoesele geset,

Die es geheten sciatica;

Die laet men oec, alsic versta,

Jegen dongemake ter noet

925 Die van den lindinen comen groet.

Dit sijn die adren, hoe soet gaet,

Die elc mensche te hebbene staet;

Maer andre adren hieruut gaen,

Die ic niet en doe verstaen,

930 Want daer leget niet vele an;

Om dit so latict achter dan.

 

Nu hebbic u die gedane al

Van den mensche, groet ende smal,

In menegen teken doen bekinnen.

935 Nu willic u vort beginnen

Van den mannen ende van den vrouwen,

149 Waerbi dat men best mach scouwen

Dat si gheen kint mogen winnen.

Avicenna doet ons bekinnen

940 Ende Ypocras mede, entrouwen;

Si seggen beide dat selke vrouwen

Onorborleke te selken dingen

Of si sijn te dinne sonderlingen

Of al te mager, hoe soet gaet,

945 Of al te vet, dat verstaet,

Want die vetheit, wetet dat,

Beslut de matrice ter stat

Dat dat saet int beghin

Niet en mach comen daerin;

950 Ende selke hebben oec so licht

Die materie daerom bericht

Dat saet oec mach sijn daerin,

Want en mach meer no min

Daerin en genen tijt geduren,

955 Hen moet weder saen uutscuren.

Ende oec gebreket ane den man

In deser manieren, verstaet mi dan,

Want dat oec der manne saet

Te cout sijn, dat verstaet,

960 Ende oec al te dinne mede,

Ende hieromme caent gene stede

Gecrigen in die matrice daer

Ende comt uut mede daernaer.

Ende selke manne met gewout

965 Hebben dat saet droge ende cout,

Sodat de coutheit van des

Ende de droecheit, des sijt gewes,

Hem gene kindre laten winnen.

Kinder dit soudic wel doen kinnen

970 Ende daerna mede, als ict wiste,

150 Wies scout het es, soudic met liste

Hem geraden in allen sinnen

Dat si kindre souden winnen,

Ende ic had hier oec gedicht,

975 Maer hen ware niet goet bericht

Altemale den ruden leeken,

Ende oec ontsie ic der papen treken

Dat sijs mi mochten spreken lachter;

Hieromme so lietict achter.

980 God, die makere es alre dinge,

Hi besciet ons sonderlinge

Int beginsel der werelt mede

Elke nature na menschelijchede;

Hi gaf den mensch oec gereit

985 Boven alle diere werdicheit

Want hi gaf hem groten sin

Ende verstannisse mede daerin,

Ende hi woude oec mede, dat verstaet,

Dat ewelike vorweert gaet

990 Des menschen gebornisse ter stat

Ende staende bleve oec nadat

In ongeliken personen mede,

Alse manne ende wive mede,

Ende omdat van hem, hebbic vernomen,

995 Te samen kindre souden comen,

Om dit maectise beide daer:

Heet ende droge, wet vorwaer,

Maecte hi den man, ende omdat

Dat selke qualike in elke stat

1000 Alse hitte ende droechede

Niet te sere en souden mede

Int vergaderen habunderen,

Maer dat naturlijcheit soude verweren,

Om dat so maecti met gewout

1005151Dat wijf beide fris ende cout

Ende cranxt oec met anscijn;

Ende dat de man starxt soude sijn

Van complexien, sonder blijf,

Sijn werc soude doen dat wijf,

1010 Gelijc dat saet dat men mede

In derde werpt te meneger stede

Ende dat beclijft ende brinct vrucht

Omdat si getempert es, heet ende vucht,

No te mager no te vet,

1015 Om dat draget si te bet;

Aldus soude die wijf dan

Van den gewerke van den man

Ontfaen dat saet ter selver uuren

In den scoet der naturen.

 

1020 Want die vrouwen cranker sijn

Van naturen, alst anscijn,

Dan de manne in vele dingen,

Ende gepijnt werden sonderlinge

In dragene ende in arbeide,

1025 Hieraf comt hen siecheide,

Ende meest oec an die lede

Van hare naturlijchede,

Ende dorren harre naturen crancheit

Ende oec mede haer siecheit

1030 Met scaemden die si hebben, twaren,

Den medecinen niet oppenbaren,

Noch oec mede niet gewagen

Van der siecheit daer si se dragen.

Daeromme so dwinghet mi

1035 Haer grote weecheit oec daerbi,

Die tontfarmene es wel sere,

Ende die gracie dwinget mi mere

Van selken vrouwen dat ic, twaren,

152 Die curen hier wille oppenbaren

1040 Jegen die siecheit, sijt seker das,

Uuten boeke van Ypocras

Ende uute Galienus bede,

Ende met der Gods hulpe mede

Sal ic scriven die saken nu

1045 Ende die tekene, dat seggic u,

Waerbi dat men se sal bekinnen,

Want in de wive niet es binnen

So grote hitte dat die humoren

Die hitte iet can doen scoren

1050 Die in hen overtullech es,

Want die humoren, sijt seker des,

Die overmids haer coutheit sijn vermogen,

En can haer hitte niet verdrogen,

No der wive cranker in scine

1055 En mach niet dogen so grote pine

Dat si overtullech humoren

Met swete mach uut doen scoren

Teniger stede of verdriven.

Daerbi om de nature van wiven

1060 Om te behagen haer hitte met

So heeft I purgatie geset,

Die men menstrua doet noemen

Ende die men gemeinlike heet bloemen,

Want gelijc alse men siet

1065 Dat de bloeme en draget niet

Sonder bloyen, dat verstaet,

Diegelike so ne ontfaet

Dat wijf sonder bloeme geen kint,

Als ons nature wel ontbint.

1070 Dese purgacie den wiven gevalt

Gelijc den man, daer men af calt

Ende hem snachts te meneger stede

153 Pollucie gevalt al slapende mede;

Want altoes die nature,

1075 Alsi te swert es telker uure

Van den quaden humoren dan,

Eist I wijf, eist een man,

So pijnt si harre te verjagene dat

Ende har pine te minderne ter stat.

1080 Dit doet van den humoren dovertullichede

Dier te vele es in elke stede.

 

 

 

 

 

Van der purgacien van wiven

Willic u vort bescriven,

Die hen somen, alse ment kint,

1085 Te XIIIJ jaren begint,

Ende oec hen somen te XIJ jaren,

Na dien dat in hen gewaren

Van naturen heet ende cout.

Dese stonden duren met gewout

1090 Tote XL jaren, sijt seker des,

Ja, opdat si mager es;

Ende es dat wijf fris ende vet,

So maget hare geduren met

Tote XL jaren wel gerede

1095 Of tote vive ende viertich mede.

Es de purgacie geordineert

Te rechte ende getermineert,

So wert ontcommert die nature

Van der overtulleger humore;

1100 Maer, es die purgacie meer in scine

Dan si sculdech es te sine

Of mindert, so comt oec van beiden

Menegerhande siecheiden,

Want dappetijt wert hen gemate

1105 Beide van dranke ende van ate,

Ende werd in hen gemindert sere

154 Noch comt hen daeraf mere,

Want walginge ende keringe

Comt oec van desen dinge,

1110 Ende ondertiden comter af mee

Grote sweringe ende wee

In den rugge ende int hoeft mede

Oec comter af de bernende rede,

Ende in dogen siet men oec de dinge;

1115 Daer comt af van herten cnaginge,

Ende daeraf laedt men dwater mede

Ende die bloetsocht oec gerede.

Oec selke vrouwen, alsijt weten,

Hebben begerte om erde teten

1120 Of crijt of colen sonderlinge

Of jegen nature enegerande dinge.

Ende dese siecheden comen

Omdat behorlike titde der bloemen

Den vrouwen gebreken, wet dat wale,

1125 Of dat si hem gebreken altemale,

Want allene comter af niet

Twater, bloetsocht, als men siet,

Of bitinge van herten mede.

Daer comt af ander siechede,

1130 Die quader sijn, als ict versta;

Daer comt af dyarra,

Omdat die couteit, wetet dat,

Alse van der naturliker stat,

Die matrix heet in latijn,

1135 Of omdat die cleine sijn

Die adren entie sierlijk

Gelijc den wive sekerlijc,

Die dobbel sijn van naturen,

Want in hen hebben te gere uuren

1140 Die overtullech humoren stranc

155 In hen negenen lichten uutganc

Omdat die humoren sijn te dicke

Ende viscoes ende ongemicke;

Ende oec mede sonderlinge,

1145 Om die grote vergaderinge

Van den humoren, so wert hen met

Die wech benomen oec, dat wet,

Of omdat si cleinlijc eten

Of van pinen te sere sweten,

1150 Sodat de quade humore en mogen,

Die in hen wassen, niet verdrogen.

Ende dit gecrijcht dat roede wijf

Die niet vele pijnt haer lijf,

Want het es behorlec dat si

1155 Vele bloemen hebber daerbi.

Sal si gesont daermede bliven

So moeten emmer dan becliven

Haer bloemen, omdat haer bloet

In haren lichame, als ict verstoet,

1160 Vergadert ende geronnen es.

Somwile valt oec, des sijt gewes,

Dat bloet uuteloept ten stonden

Beide ter nese of ten monde

Ende met spekelen die hen afgaet;

1165 Somwile gebreken, dat verstaet,

Die bloemen, overmids errede

Ende oec overmids serechede,

Ende oec van groten wee

Ende van groten anxenen mee.

1170 Ende werden de bloemen oec daernaer

Lange onthouden, wet vorwaer,

So eist te mestruwene mede

Van al te groter siechede,

Want somwile der wive orine

1175 156 Werden verkeert aldus in scine

Groenachtich, gelachtich ende bleec,

Ofte bruunlijc sekerlec.

Es dat sake dat men mach scouwen

Te lettel bloemen an die vrouwen,

1180 Ende si hen gebreken ter stede,

Ende moru ende cranc sijn mede

Van complexien uutermaten,

So sal si hare dan doen laten

Die adre die onder dien cnoesel es,

1185 Des iersts dages, sijt gewes,

In den iersten voet ter stede,

Sanderdages an den andren mede.

Also vele als sijs vermach

Sal mens laten op elken dach,

1190 Want in alle siecheden sal men dinken

Dat men den sieken te sere niet crinken

En sal van eneger medicine

Dies hi hadde te groter pine.

Galienus segt in sire spraken

1195 Van enen wive diere gebraken

IX maent die bloemen na das,

Die al haer lijf verstopt oec was,

Vercranct ende verdroeget mede,

Ende haer gebrac oec ter stede

1200 Die lust sere ende ongemate

Beide van dranke ende van ate;

Ende Galienus dede oppenbare

Dieselve adren laten hare

Negen daghe, des sijt vroet,

1205 Des eens dages an enen voet,

Des anderdages an den andren met,

Aldus deen na dander geset;

In corten tiden daer ter stede

157 Quam hare lust ende verwe mede.

 

 

 

 

 

 

1210 Oec plegen si, dats hen ene pine,

Dicwile bestopt te sine

In den lichame, dat verstaet;

Dan sal men hen geven, dats mijn raet,

Vijf pillen, so scarp dat si

1215 Mogen redelike ingaen daerbi;

Dan sal si verlaten, dat versta,

Ende baden sal si oec daerna;

Dan sal si drinken na dat bat

Calemenium, wetet dat,

1220 Of nepitam of mirra

Gesoden in honege wel daerna,

Sodat I deel borns si

Ende dachtendeel honechs daerbi;

Dicwile alsi baeds gedinken,

1225 Ende na dbat sal si drinken

Dyatesseron IJ d. gewichte

Honech ende water, seget tgedichte

Daermet sal sijt dus ontfaen.

Dyatesseron es, sonder waen,

1230 Gemaect van desen IIIJ dingen

Die ic u noemen sal sonderlinge,

Alse aristologia longa ende bactis lauri

Ende menta ende gentiana daerbi,

Ende elc evenvele geset

1235 Ende in honich gesoden daermet;

Ende dan sal hi nemen alse ierapiga,

Ende haer selen helpen oec daerna

Alle riekende crude, cinium,

Venkel, spica ende aprum,

1240 Ameos, petercelle ende carvi,

Oft dese crude gesoden, seit men mi,

In wine, of gemenget mede

158 In honich, selen hen helpen gerede.

Galienus leert ons dat bivoet

1245 Ontwee gewreven es so goet

Met wine gedronken, dats mijn raet,

Of in wine gesoden, dans niet quaet.

Nepita helpt gedronken met,

Daer men in enen bade set,

1250 Of ontwee gewreven of gebonden

Op der vrouwen lichame ten stonden

Ende op den navel, sonder spot,

Of gesoden in enen pot;

Ende dan sal si gaen sitten mede

1255 Op enen dorgaetten stoel mede,

Den pot boven alomme sluten

Dat die roec niegeren mach uute

Dan opwert ter naturen ga.

Bivoet noch meer, als ict versta,

1260 Es goet geminget met captia,

Met cynamomum, met salvia,

Origanum. satureya, pulengium

Lenisticum ende oec anisium;

Ende dat men se alle siede dan

1265 Met watre som, of men can,

Ende dat men vult I sackelkijn

Gemaect alse een orcussijn

Met wollen geteest herde cleine,

Ende dat men die siedinghe reine

1270 Int sackelkijn met der wollen doe,

Of dat sackelkijn daerin nette alsoe

Ende leget, also heet als men can,

Op der vrouwen lichame dan,

Ende dit sal men dicke doen ter stede.

1275 Oec morsus galline mede

Gesoden in I test ter noet

159 Ende geleit op der vrouwen scoet

Der naturen, dit es goet.

 

 

 

 

 

Een ander, dat sere hulpen doet

1280 Den vrouwen, hebbic ondervonden

Om te doen hebben haer stonden.

Ghi selt niemen sonder mee

.......................

Castor, mirrus. cantarea,

1285 Salvie, ende evenvele versta;

Dat bernt ende maect poeder daer

Ende siedet met watre daernaer,

Ende savina ende mirra oec in dat,

Ende dan drinke dat int bat.

 

1290 Es oec die scoet der naturen

Al te sere verherdt tier uuren

Dat dese medicine verhelpt niet

Dat die bloemen comen iet,

So nemt van enen osse die galle

1295 Of van enegen diere met alle

Ende viter ende ysopi,

Die wel geminget te gader si

Ende wolle wel geteset met

Ende in dese dinge gevet,

1300 Ende maket haer lanc ende stijf

Dat ment steken moge int lijf

Tusschen des wives been al bloet

Recht in der naturen scoet,

Dits orborlec ende goet raet;

1305 Ochte, aldus verstaet,

Men make dit sonderlinge

Van desergelike eens mans dinge

Dat sal men doen dor dese noet

Den vrouwen overal in den scoet

1310 Der naturen daert hol es,

160 Dan sal comen menstrues.

 

Es dat sake dat die vrouwen

Te lettel hebben ende met trouwen

Haer stonden, om dat so selen si

1315 Dese crude nemen, seggic di,

Van beiden pulegium ende betoniam

Ende oec mede sentonicam;

Ende dese soutu sieden dan

In watre ende in wine vortan,

1320 Sodat die twedeel versoden es,

Ende wringet dor I cleet dor des

Ende drinket met sape van grisen,

Dits di goet in alre wisen.

Een ander, ten selven herde goet:

1325 Nemt mente, pulegium, ende doet

Elcs evenvele I hantvol daer,

Ende saelgen IIJ dragmen daernaer

Ende planten van roden coelen oec,

Ende gestoeten porloec,

1330 Ende al sieden in I pot na dat

Ende gevent haer drinken in I bat.

 

 

Ende es dat sake dat haer stonden

Hebben tebroken lange stonden,

So nemt repontsi

1335 Derdalf penewert swaer, seggic di,

Ende drogen bivoet ende peper mede

Ene dragme onder beide gerede,

Ende maket van desen pulver saen,

Ende drinken soutu dit, sonder waen,

1340 Smergens, ende savonts met

IIJ, oec dat wet,

Dat ghi se decken selt daernaer

Dat si sweten mogen daernaer.

Noch een ander goet gewesse:

1345 161 Ghi selt nemen de wortle van lesse

Ende van loghen stocken mee

Ende vinkel ende oec nepite,

Dese sal men sieden in wine

Ende drinken, dits goede medicine;

1350 Of ghi selt nemen soismaer

Ende caneum oec vorwaer,

Ende bivoet mede daeran,

Ende roest mi dese in botre dan

Ende bindet haer suvelike heet

1355 Op den navel wel gereet;

Want I mester dede desgelike

Der conijncinnen van Vrankerike:

Hi nam gincber goet ende vri

Ende blade van bome van lauri

1360 Ende savina oec daermede,

Ende wreefse te gadre al gerede

Ende decse in enen pot daernaer

Ende setse over tfier, dats waer;

Doen dedi sitten na das

1365 Op enen stoel die dorgaet was,

Ende den pot onder hare,

Ende liet den roec opweert slaen aldare

Recht tusschen in die nature;

Dit dedi IIJ warf of meer ter uure,

1370 Ende haer stonden quamen daernaren

Gelijc dat si sculdech waren.

De vrouwe die aldus gedane

Roekinge willen gane

Of oefenen willen scouinge,

1375 Hen es goet boven alle dinge

Dat si haer scoenhede rechten binnen

Met couden unguente in allen dingen;

Salven selen omdat si

162 Niet te sere verhitten daerbi.

1380 Het es oec goet te derre stoven

Daeraf es geseit hierboven

Of te derre rokingen mede

Comijn ende anijs bede,

Flammula, calamente ende menta,

1385 Te gadre geminget, als ict versta.

Tesen es oec goet, dat wet,

Crauwinge ende oec bruden met,

Ende op die hant bloet laten

Dat deert sere uutermaten.

1390 Si selen onjoen eten oec,

Mostaert ende porloec,

Peper, loec ende comijn,

Ende visschen die in sculpijn sijn;

Ende si selen drinken, dits in scijn,

1395 Goeden, starken, witten wijn;

Ja, opdat si niet en heeft den rede

Ofte int hoeft siechede;

Want in alle reden, verstaet,

So es de wijn gedronken quaet.

 

 

 

1400 Ondertiden gevalt oec mede

Dat die overvloyenthede

Van vrouwenstonden es so groet

Dat sire afcomen in groter noet.

Dit comt bedi, des seker sijt,

1405 Omdat die adren sijn te wijt

Ende te sere ontploken met

Die in de matrice sijn geset;

Of bi wilen spliten si,

Daer af comt roet bloet daerbi

1410 Ende cleer in groter quantitheit.

Of oec mede, alse men seit,

Van vele aets ende dranc

163 Daer werd af I masse bloeds gemanc,

Diewelke alse en connen niet

1415 Die vate dan onthouden iet.

So breket uut dan ter stede

Of onderwilen comet mede

Om die overtullege hitte met alle

Des bloets van der calore van der galle

1420 Die overtullich vloyende es,

Dat maect verwallende, sijt seker des,

Dat bloet dat in den vate niet

En mach duren, alst gesciet;

Oft gesouten fleuma mede

1425 Minget haer met den bloede gerede

Ende maket dunne, sodat daer

Die adren vloyen daernaer.

Ende es dat sake dat dit bloet,

Dat vor menstruis uutgaen moet,

1430 Verwandelt in ghelheden na,

So comet recht van colera;

Ende werdet bleec ende wit,

So comet van fleumen dit;

Ende eist van roder gedane,

1435 So comet van sanguine, ic wane;

Ende eist bruun in sine dien,

So comet van melancolien.

Ende alle dese siecheden

Comen dus, na der waerheden,

1440 Om dumoren, die sijn binnen

Gecorrumpeert in allen sinnen,

En can onthouden, dat verstaet,

Ende daeromme si dan vloyen gaet

Ende, als daeraf gevalt de doot,

1445 .......................

Ende van desen saken ontverwen si

164 Ende werden mager oec daerbi;

Ende duret lange oec daerna,

So valt si int water, als ict versta,

1450 Bedi der leveren substantie met

Wert van coude sere ontset

Ende in naturliker hitte.

Oec mede omme ditte

Dat hen gebrect haer appetijt,

1455 Begert si sapachtichge dingen ter nijt,

Die dumoren verwandelen doet

Na gewoente, dat es goet.

Es dat sake dat comt van bloede,

So soutu laten dor die hoede

1460 An den arm of an die hant,

Sodat dbloet optrecke tehant;

Ende es dat die calore

Van der galle vloyt al dore,

So sal men nemen lichte dinge

1465 Die mogen helpen sonderlinge,

Als trifera sarrancenica

Of rosaca novella

Met den sape van violetten

Ende scariole, dus sal men netten.

1470 Ende comet van der overvloyenthede

Van flumen of van swarte colore mede,

So sal men nemen yralogriodius,

Ende doent in water, ende drinkent dus.

Na dese purgacie in allen sinnen

1475 Es men sculdech buten ende binnen

Dingen te doene die stringeren

Ende die stonden doen verteren;

Ende hieromme sal men drinken na des

Water, daer in gesoden es

1480 Scorse ende van prume gernaten

165 Ende galla, van noten muscaten

Die scale daeraf, ende roseblade

Ende eikenblade, mede te rade,

Ende bedagar, rubi ende agrimonia

1485 Ende wegebrede; ende daerna,

Weder si sijn gevoeget ter stede

Of geŽenvoldecht, si helpen mede.

Na den eten geeft haer na des

Te drinkene pullius ematrices,

1490 Dat met regenwatre getempert si,

Ende oec pulver van coralli

Ende gummi mede van arabici,

Balaustie ende cornu cervini,

Seminis mirre ende portulace

1495 .......................

Sans atomorum ende plantaginis,

Scabis ende sanguis draconis.

Oec sal si eten in der noede

Hinnen gesoden, ende in broede

1500 Versche vische ende edic met.

Gerstenbroet oec mede et,

Ende tisanie sal drinken si,

Op gerste gesoden, seit men mi;

Ende ierstwarf in sulker gesoden daer

1505 Met zeewatre, wet vorwaer,

Tote dat begint roeden mede;

Dan doeter met edic ter stede

Ende ziet dor een cleet dan

Ende gevet haer drinken vortan.

 

 

 

 

1510 Een ander: si sal drinken roden wijn

Die met zeewatre getempert sijn,

Ende de wortele van wegebrede

In der vrouwen nature mede.

Oec es goet te dese dingen

1515 166 Dit selve sap sonderlinghe

Op den buuc gebonden mede,

Of op de matrice ter stede

Ene plaestre daeraf gemaect.

Ten selven es goet gesaect

1520 Tsap van donderblade in scine

Gedronken met witten wine;

Het es oec goet ten selven mede.

I ander nemt de scorse mede

.......................

1525 Tsap van baratarie

Gedronken in watre of in wine,

Dit helpt al jegen dese pine.

Ten selven, IJ stucken lardi

Met salera ende stroye corandri,

1530 Daerop inpulum wise mede

Ende daeraf tsaet ter stede,

Ende pulum van alsenen ter stat,

Ende bindet op den navel na dat.

Het sijn oec goede plaestren daerna

1535 Van alsenen ende van majorana,

Van sisimbreo, ende gestoten dat

Met swinensmere, ende oec ter stat

Gebonden op de side mede,

Op den buuc ter selver stede;

1540 Ende leide men daerop moru blade

Van mirren, het wort goet te rade.

Ten selven es oec goet sere

Netelen gestoten met swinensmere,

Op die lendinen gebonden

1545 Ende op den buuc metten stonden;

Ende dade mer op blader van ulmi,

Die fris waren, het heetter bi.

Een ander nemt de scorse mede

167 Van der nokernote gerede,

1550 Ende naecter af pulum mee

Ende doeter in water van der zee

Drinke dat, ende daernaer

Maect ene plaestre daer

Van scaepsdrecke sonder mere

1555 Ende gescoten met swinensmere,

Ende op den buuc geleit ter stede

Ende oec op die lendinen mede.

Oec maect pulver, radic u,

Van eyscalen, ende gevet nu

1560 Hare in dranke te drinkene dan

IIJ dage, ende vorweert an

Des vierdes dages mogedi

Opheffen, ende dwaet se mi

Met couden watre in die stede

1565 Met IIJ vingren in haer heimlijchede.

 

Matrix, alse Alexander seit

In Anathonia na der waerheit,

So es si cout ende oec droge

Ende gevormt in haer vermogen

1570 Gelijc der magen, ende boven met

Es si met adren wel beset,

Ende benede so es si

Vleeschachtich ende sachte daerbi,

VIJ blade balgekine mede,

1575 Ende elc heeft sine besceden stede,

Ende heeft IJ hole staende

Inwert ende uutwert gaende;

Ende inwert gaen si neder daer

Tote onder die vorke, wet vorwaer,

1580 Gelijc dat bescreven es

In Viatico, sijt seker des.

Daeromme es twijf couder vele

168 Dan die man in allen spele;

Van complexien nochtan es si

1585 Meer eischende dan hi;

Ja in IIJ manieren met:

Dene maniere es, dat wet,

Dat si van couder complexien es

Ende van droger, sijt gewes,

1590 Ende van herder substancien nu

Ende vaster, dat seggic u.

Alse twijf ontsteken es, dat wet,

So bernt si meer ende verhet,

Gelijc dat yser bernt sere

1595 Dant gout doet, ende oec mere,

Bedi met den goude sonderlinge

Sijn alle instrumente van lichten dinge

Int berren dan si met ysere si.

Ene ander redene provicker bi:

1600 Twijf es aderachtich sonderlinge,

Ende alle aderachtege dinge

Sijn gevoeleker dan andre vele;

Daeromme, alst comt te dien spele,

So hebben si genoechte groet, wet vorwaer,

1605 Alsi hare nature verliesen daer.

Die derde maniere es mede

Na der manieren gemaecthede,

Bedi si sijn aderachtech terstont

Beneden an der matricen mont,

1610 Ende die adren ontfaen dat saet

Ende benetten se daer si af, verstaet;

Maer ten oversten adren met

Die en beroert niet tsaet, dat wet;

Daeromme die ketelinge, als men siet,

1615 Mach versaedt worden niet;

Daeromme des mans mogenthede,

169 Al es hijs niet versaedt mede,

Si vergeet hem daer alsoe;

In wil daer nemmer seggen toe.

 

 

1620 Matrix heeft monde twee

Buten ende binnen, ende noch mee;

Die butenste altoes open es,

Ende heet der matricen hals dor des,

Bedi dat vor men heet vulva

1625 Es der matricen dore, alsict versta,

Ende die binnenste mont daeraf alsoe

Slut onderwilen vaste toe

Ende ondertiden eist open mede.

Ende als twijf ontfeet ter stede

1630 Slut si so vaste, hebbic vernomen,

Datter I naelde niet in soude comen;

Maer int bruden es si altoes open

Om tsaet tontfane, des es si in hopen.

Daerna, alsijt heeft ontfaen

1635 Slut si weder toe saen,

Ende es altoes also besloten daer

Tote dat si kints geneset daernaer;

Bedi vrouwen die dragen kint

Begeren brudens meer om tgent,

1640 Want tsaet en mach niet comen mede

Ter genoechten in der matricen stede.

Oec heeft matrice VIJ hoelkine

In die rechter side in scine

Esser IIJ ende in die slinke drie

1645 Ende een in midden, seit men mie;

Ende daeromme seggen selke dan

Dat men in den rechtren wint den man

Ende in de slinke wint dat wijf,

Dat men in midden wint heeft lijf.

1650 Andre seggen overmids nature

170 In jegewelc hol mach winnen ter uure,

Ende dat men in die slinke side wint

Dats I mannachtich wijf dat kint,

Ende wint men in die rechter side

1655 Dats I wijfachtich man tien tide.

Ghi selt weten dat selcs mans roede

So crom es, dat tsaet te goede

Dat bi haer niet mach ontfaen

In die matrice, hebbic verstaen,

1660 Ende in I ander deel ontfaet tsaet;

Daeromme sijnt, dat wel verstaet,

Ondertiden knechte, ende oec mede

Ondertiden meiskijn, ende oec bede.

 

 

 

 

  

 Het gevalt somwile den vrouwen

1665 Dat haer matrix opheft, entrouwen;

Daerbi comt dat si verkeert si

Ende cranken appetijt hebben daerbi

Van vercoutheden der herten mede

Dat hen overcomt te meneger stede.

1670 Ondertiden dogen si sincopin,

Ende dat de puls slaet te min

Dat men se niet geborsen can

Alse men tasten wilt daeran.

Ende van der saken, sonder blijf,

1675 Word ondertiden crom dat wijf,

Sodat ondertiden dat hoeft

Ende die kinnen vergadren, geloeft,

Ende dat si haer stemme verliesen met,

Ende lippe ende tande oec, dat wet,

1680 Bedwingen ende de borst aldaer

Boven mate opheffen, wet vorwaer.

Galienus segt van enen wive

Die soe doegede in haren live

Dat si verloes haer stemme ter stede

1685 171 Ende haren puls verloes si mede,

Ende si was so gebreclijc in hare

Gelijc of si doot ware,

Ende negeen teken van den live

Vant men daer in genen wive;

1690 Maer haer nature hadde meer no min

Te luttel hitten ant herte in;

Ende selke mesters seiden daer

Dat si doot ware, vorwaer.

Galienus nam wolle ende deed se doe

1695 Vor haren nese, ende provese soe,

Ende vant lijf noch an hare,

Ende seide dat dese siecheit aldare

Haere anquam, bedi dat si

Te vele naturen hadde, daerbi

1700 Dat si mans en plach niet,

Ende haer nature, alse men siet,

Gecorrumppeert was ter stat.

Ende wedewen gevalt vele dat

Die vor mans hebben geplogen;

1705 Ende jonge liede oec wel mogen

Dese dinge oec gescien met,

Alsi tharen tide comen, dat wet,

Dat si huwelijc souden plien

Ende mans niet hebben in dien,

1710 Bedi in hen dat saet

Meer overvloyt, dat verstaet,

Dat sonder man niet mach wesen,

Die nature in hen verderven van desen.

Ende van desen sade, dat es

1715 In hen overvloyende, des sijt gewes,

Ende dese verrotte matrice mede

Comt ene wintachtichede

Opwert tselker stede slaende

172 Tote bi der herten ommegaende

1720 Die sijn gebure der herten omtrent

Ende der magen instrument.

Ende hieraf hen gebrect der sprake,

Ende dit ongemac van desen ongemake

Nemt beginsel van dat hen

1725 Haer siecheit gebreken meer no men,

Ende gebreken hare stonden;

Ende es in hen overtullech vonden

Dat saet es in hen tongemac

Vele te meer, daer ic af sprac.

1730 Die overste medicine die es

Jegen dit ongemac, des sijt gewes,

Dat men in die hande ende in die voete

I lettel crauwe met goeder moete

Met olie lauine, dat wet,

1735 Ende vor den nese houde met

Dinge die sijn van gore sware,

Alse galbanum, ende daernare

Beverscul, pec, gebert velt,

Ende I linijn cleet gebernt gi selt

1740 Of apponax daervore houden nu,

Ende derregelike, dat seggic u,

Ende warme unguente daer sal men met

Vulvam ungeren binnen, dat wet,

Ende buten, alse hierna steet,

1745 Dats yroleon musseloen gereet

Ende camillion ende ardilion;

Dese bringen weder in haer doen

Menstrua ende ander siechede.

Men sal I ventoyse setten mede

1750 Op die borst, ende smorgens alsoe

Sal si diacimum nemen, ende daertoe

Metten sape van eppen daer

173 Of met den sope van calamente, vorwaer,

Of van nepita gemaect, verstaet;

1755 Of ghi selt nemen belsemsaet,

Wit peper ende costi,

Mente, eppe, ende castori

Evenvele I dragma

Ofte meer, dit stoet daerna

1760 Ende temperet met witten wine

Ende drinkes I dragma in scine.

Justinus heet dat men neme nu

Comijn, ende drogene, seggic u;

Ende I lepelken vol ofte mee

1765 Geve in dranke, het stelpt wee.

Hi heet oec nemen, Godweet,

Tinc van den vos of van der geet,

Ende maecter pulver af ter stede

Ende doet in hare scamelhede.

1770 Maer Tribacius heet sieden mee

Den wortel van gemandere

Of camadreos of venkel, verstaet,

Ende van lijnsade dat saet,

Ende doet oec daerna in des.

1775 Oec seit hi dat daertoe goet es

Wortele ende logenstoc, dat wet,

Gesoden ende gescoten met

Swinensmoute ende geleget

Op den navel, alse men seget

1780 Es dat sake dat na der dracht

Matrix es buten hare macht

Ende te sere gaet nederwaert,

Men sal wermen evene ter vaert

Die ierstwerf gesuvert es

1785 Ende gevet wale om des,

 

Matrix gaet uut haerre stede

174 Sonder waen, ende sciet uut mede

Te naturliker, alse men weet;

Ende dat valt bi den adren gereet

1790 Die omtrent matrix staen;

Alsi met coude wort bevaen,

Ende morwet die wachede

Die overvloyende es inwert mede.

Dese vercoutheit ende dese moruheit

1795 Comt der matricen anegereit

Van couder locht, die ingaet

Matrix hole; ende, verstaet,

Het comt oec vele, wetet dat

Omdat si op enen couden steen sat;

1800 Oec comet ondertiden menichfout

Dat si baden in water cout;

Ende word licht ende moru daerbi

Ende uut haren gaet dan si.

Eist dat matrix nederwert sleet

1805 Ende niet altemale uut en geet,

So sal men vor den nese houden dus

Balsamus of muscus,

Spica, nardi, scorope ende ambra

Ende derregelike oec daerna;

1810 Ende beneden sal men se roeken mede

Met gebernenden cledren dier gelijchede,

Ende op den navel leggen met

Wolle, die in wine ende in olie es gevet.

Ende eist dat matrix uutegeet,

1815 Nemt armoriacum gereet

Ende tempert met sap van alsenen dat

Ende salven haren lichame ter stat;

Daerna nemt cassiafustula ende ruta

Ende bivoet evenvele daerna

1820 .......................

175 Ende siedet in wine daerna;

Met gesodender tarwen al bloet

Sal ment daerop binden ter noet.

Ende ierstwerf boven allen dingen,

1825 Es matrix uutcomen sonderlinge,

So seldi se met wen handen saen

In haer proper stat doen staen,

Ende dan sal si na dat

Gaen sitten in een warm bat,

1830 Daerin gesoden sal sijn, als ict versta,

Balanstria, cortex malignata,

Rosa galla, contusa menta,

Sumac, glandes, lenticula,

Daeraf sal men I stove maken,

1835 Die sere helpt te desen saken.

Dyascorides stoven heet

Ofte suffumigeren gereet,

Haer dieten selen cout wesen.

Een experiment goet te desen

1840 Dat geproeft es in ware dinc

Daer die matrix uuteginc:

Pulver van den herte des herts met

Ende blader van lauwerbome, dat wet,

Evenvele ene onse mede

1845 Ende I dragma mirren gerede;

Wrivet ende temperet met wine

Ende gevet in dranke, dits medicine,

Ende aldus sal matrix mede

Wedergaen in haren stede.

1850 Ondertiden worden daernaer

Opblasinge in matrix daer

Ende apostemen van diverser manieren.

Eist dat colera uutgaet sciere

Van der leveren es de sake met

1855 176 Van ere aposteme, oec dat wet,

So maket enen rede daer

Ende enen canker, dat es waer.

Ende eist van couden humoren mede

Ende roe ende hart ter stede

1860 Ende swaerheiden met groten wee;

Ende eist in ene side oec mee

Van der matricen bi den monde,

So gevoelt si rouwe tien stonden

An haer scoenhede, ende oec mede

1865 An den navel, te meneger stede

An de lindinen, daer af comt

Dat men die bloetsocht nomt;

Ende es daposteme banderside,

So es si in den rugge tien tide

1870 Ende in die side groet seer

Ende den lichame verstopt meer.

Ierstwerf sal men vernemen

Welc de saken sijn der apostemen

Eist dat si van heter saken si,

1875 So seldi laten I adre daerbi

Die in den voet es gestaen,

Dit seit Galienus sonder waen.

Nadat men kint die siechede,

Want liet men an de hant mede

1880 In der siecheit van matrix daer

Die lange trect, vorwaer,

Dat bloet opwert, ende alsoe

Trect die matrice daerwert toe;

Ende om dit so es men sculdech ter stede

1885 Dbloet beneden te latene mede.

Ende es twijf starc ende vermogen,

Dat sijt IJ werf mach gedogen

Op enen dach te latene daer,

177 Dat waer haer goet, ende daernaer

1890 Sal men haer geven in dranke mede

Sap van morellen ende wegebrede,

Donderbaer ende castiofistele

Ende mandragora ende desgelike mee.

Men sal oec nemen I plaester met,

1895 Die de hitte verdrijft, dat wet,

Ende de cracht conforteert mee,

Van den sape van portulace

Ende silij ende wegebrede,

Van scarleye ende donderbaer mede,

1900 Ende daertoe olie rosaciarum;

Ende daerna, alst rijp es som,

Sal mer opleggen lijnsaet

In botren gesoden, dat verstaet,

Ende malue ende fenigriec met

1905 Ende ganssmout of hinnen, dat wet,

Ende dwitte van den eye daermede,

Dit es goet te sulker stede.

Dyascoridis seget dit,

Dat sere hulpet die sit

1910 In water daer spica in gesoden es.

Paulus leert oec, sijt seker des,

Enen te makene daermede

Jegen der matricen herthede

Ende jegen hare verkeertheit

1915 Of geswollen of windachticheit,

Dit verdrijft men ende geneest met.

Nemt van den calve dat vet

Ende van den buc oec

Thewichte van XLVIIJ d. groet,

1920 Ende van den vetten des hertshoren

Drie dragmen ende daertoe horen

Tfette van der gans ende van der hinnen met

178 Evenvele IIJ dragmen, dat wet,

Ende honich IJ dragmen daerbi,

1925 Ende VJ d. gewichte van ysopi,

Dese sal men stoten gerede,

Ende wijfs melc mingen mede

Ende met olien van rosen roet

Ende met I pessere indoen ter noet,

1930 Ende daeraf sal men I plaester maken.

Es de posteme van couder saken,

Haer dieten selen sijn clene

Om die humoren te minderne allene.

Ende wiltuse ter gesonde wert keren,

1935 Die aposteme, ic saelt di leren,

So nem fenigere ende lijnsaet

Ende gerstenmele, dat verstaet,

Te gadre gesoden, sijt seker des,

Ende boven gesoden in duvenmes.

1940 Es dat de posteme inwert ga

Ter blasen wert, so nem daerna

Geitenmelc ende esels mede,

Ende drinke dat, ende make ter stede

Van tysanen ende honich aldaer

1945 Enen possere, ende doet in daernaer

Met enen in die matricee,

Het helpt ter baten vele mee.

 

Dits jegen die hebben niet

Haer stonden, of gebreken iet:

1950 Om weder te hebbene seldi

Van der wortelen nemen, seit men mi,

Van der wilgen de scorse daer

Die naest der overster es, vorwaer,

Ende seltse met wine sieden mede

1955 Ende tempernse ende warmense ter stede,

Des morgens in dranke geven.

179 Oec es goet daer beneven

Malua persicaria ende blader van lauri

Ende I rokinge gemaect daerbi,

1960 Ende de wortle van rosen mede

Gebonden ende gedaen ter stede.

Om die haer stonden te sere

Flueren ende daeraf hebben dere,

Ghi selt nemen I hertshoren

1965 Ende die ontwee sniden te voren

Ende pulveren se met den sade

Van der netelen met goeder stade

Ende temperet met regenwatre daer,

Ende gevet haer drinken daernaer.

 

 

1970 Medicine jegen dieghene

Die hem beseiken op dbedde altenen,

Willense of en willense, dat wet,

Si ne connens niet onthouden met,

Dese sal men met warmen crude daer

1975 Beroken ende stoven daernaer.

 

Jegen de luse tusschen de been

Ende onder docsele, van desen tween,

Heten platluse, dat verstaet,

Du sout nemen, na minen raet

1980 Alsene, ende met olien mingen,

Ende daeraf maken temperingen

Ende bestriken daer die worme sijn.

Ende oec es goet ende fijn

Ten roden ogen, die se daermet

1985 An den steert bestrijct, dat wet.

 

Waer dat in den mont stinct,

Dat de quade mage toebrinct,

Ghi sult nemen doverste mede

Van der menten, ende dat gerede

1990 Sieden in wine, tote dat es

180 Ter helft gesoden, ende na des

Dat gedronken, alse die mage

Wel gesuvert es alle dage,

Soutu dinen mont wasschen daer;

1995 Dit es goet wel oppenbaer.

 

Alse vrouwen sijn gequetst van desen

Dat manne met hen hebben gewesen,

Dat si swillen an hare nature,

Si sullen sieden daertoe ter cure

2000 Malue ende poleye mede

In regenwatre daer ter stede,

Sitten ende baden daerin;

Dits hen goet, seit mijn sin.

 

Het sijn wijf die sere stinken,

2005 Den stanc sal men hier met minken;

Ghi sult in wine sieden nu

Bladre van menten, radic u,

Ende daerin enen doec netten,

Daerin wasschen sonder letten.

2010 Die oec geswollen es

Om sijn scoenhede, sijt seker des,

Hi neme poleye ende pollicarie

Ende bladre van lauwerbome nie,

Ende doet wallen int water ter stat,

2015 Ende ga daerin sitten na dat,

Ende daerin sal hi beroken daer

Met olivano, wet vorwaer.

 

Wiltu dat I wijf die soeget

Melc gnouch geve ter doget,

2020 Tes morges tonderen gerede

Ende des avonts oec mede,

Gef hare drinken venkelsaet,

Lau gemaect, vore dat si et.

Dit cruut, gesoden ende daerop gelegt

2025 181 Tere plaestren, het helpt, so men segt.

 

 

Jegen die borst, die geswollen wesen,

Tebroken boenen nem van desen

In I mortier met groter cracht

Ende doet se int water enen nacht

2030 Ende I nacht, ende een pont

Van boli armenti terstont

Ene vijse, ende edic mede,

Ende mac ene plaestre ter stede;

Daerop leg se, dat es goet,

2035 Ende dat geswel oec sinken moet.

 

Noch ter borst serichede

Nemt armoniaco, ende mede

Met melke in watre gewreven,

Ende doet der borst alomme beneven;

2040 Legget daerop, ende daernaer

Bladre van latuwen, ende aldaer

Bladre van roden coelen met,

Dits goet daerjegen, dat wet.

 

Diegene die hebben verdriet

2045 Ende haer stonden en hebben niet,

Sijn sire af siec of quelen mede,

Hi neme ende siede ter stede

Yserne ende rute herde sere,

Ende daerna sal hijt sieden mere

2050 Met specke, ende dan sal hi

Den sieken geven, also alt si

Warm, ende eet alsoe:

Daerna sal hi eten daertoe

Die wortele van der wilgen met

2055 Die tusschen beide es geset,

No te groet no te cleine,

Maer in midden int gemeine,

Ende die wortele van der roeden daer

182 Die meeste die ghi vint, vorwaer,

2060 Die suldi stoten ontwee

Ende met wine mingen oec mee;

Ende ziet dor I doec daertoe

Ende gevet den sieken drinken alsoe.

 

Die te sere sine stonden heeft,

2065 Dat hi in qualen daeraf leeft,

Ende die dat niet gehelpen can

Dat hem helpe, hi neme dan

Savelboem, ende daer ter stede

Een cruut, dat men heet mede

2070 Eauforatum of perforatam,

Ende stotet ontwee daerna

Ende mac enen coeke alsoe

Met enen eye, ende doe daertoe

Een luttel meels, ende nadat

2075 Bact op I tiegle ter stat,

Ende gevet den sieken tetene daer;

Dan suldi geven daernaer

Dat saet van der netelen met

Ende van hertshorne, dat wet:

2080 Daeraf seldi pulver maken

Ende geven den sieken dese saken

In wine gemingt te drinkene daer;

Dits hem goet, wet vorwaer.

 

Dits van der vrouwen heimelijchede:

2085 Die kint dragen oec mede,

Weder het si levende of doot

Hoe si verloest wert uut der noet.

Es dat sake dat men daer

Gevoelt dat doot es, vorwaer,

2090 So seldi nemen rute ter stede,

Bivoet ende alsene mede

Ende peper, ende brekent daernaer,

183 Ende drinket sap met wine daer.

Of water oec, sijt seker das

2095 Daer lupine in gesoden es

Ende alsene ende bivoet,

Dit es daer jegen goet.

Of peper gewreven met wine

Es oec gedronken goet der pine,

2100 Of saturea gedronken met

Ende op den buuc gebonden, dat wet.

Si souden genesen al bloot

Weder het levende ware of doot.

Dit selve doet yserne daer

2105 Gestoten ende gedronken daernaer

Met wine of met watre met;

Dit helpt oec mede, dat wet.

Of gesoden roeswater mede,

Dit helpt oec met gerede

2110 Evenvele, ende gevet dan

Den vijn drinken daeran.

Of nemt botre ende geef se hare

Met wine ende met honege aldare

Te drinkene, dit es goet.

2115 Ende helpt haer dat niet, so doet

Dat ic u hier nu raden sal:

Es dat kint doot, si sal

Ende sijs niet gelosen can,

So sal si nemen dan

2120 Melc al warm daer ter stede

Van enen andren wive mede,

Ende si sal stappans genesen daer.

Noch een ander, dat es waer:

Nemt rute ende bivoet,

2125 Alsene, apponax daertoe doet,

Ende breket wel daer alsoe

184 Ende doeter I luttel sukers toe,

Ende legget bi haren scoenhede daer,

Het sal hare helpen, wet vorwaer.

 

2130 Na dat kint geboren es,

Daer ic voren af dede gewes,

Es dat die secundinen

Daerin blivet na der pinen,

Dan sal men gereiden daertoe

2135 Dats sijs gelosen mach alsoe

Ierstwerf dat men se doe

Mont ende nese luken toe.

Of een ander, men sal dan

Ene loege maken, so men best can,

2140 Van asschen ende pulver mede

Ende tsaet van maluen ter stede,

Tegader gemingt I dragma;

Dit sal men drinken geven daerna,

Ende daerna sal si keeren saen.

2145 Of dit pulver, hebbic verstaen,

Met warmen watre mede

Doet se oec keeren ter stede.

Dat men se beroke es goet met

Met ogen van gesouten vlesche, dat wet,

2150 Ende met den clauwen van pertsvoeten

Daermet beroect met goeder moeten,

Of van hontsdrecke mede

Of van geiten, wet gerede.

Dese doen suveren die secundine,

2155 Daeraf die vrouwen hebben pine,

Het es oec goet lijnsaet

Dat gesoden, wel verstaet,

In watre of in wine

Ende gevet haer drinken jegen pine.

2160 Ende en geet gheen bloet uut aldaer

185 Na die secundine, wet vorwaer,

So sal men doen dat geseit

Hiervoren es, na der waerheit,

Om te comene oec die siechede

2165 Die den vrouwen deert mede.

Ende es dat sake dat daernaer

Die baermoeder es siec aldaer,

So seldi nemen oec daertoe

Storax ende wieroec oec alsoe

2170 Evenvele ene dragma,

Ende drie onsen oec daerna

Van den sade van ratemorum mede,

Ende legget op colen daer ter stede

Die levende sijn, ende roket daer

2175 Dat wijf daerover wel daernaer.

 

Het sijn selke wijf oec mede

Die hare dracht ter stede

Die secundine gelosen niet

Ende na tkint blijft, als men siet.

2180 Die cure hieraf sal ic vertellen:

Men sal nemen petercelle

Ende porloec ende tsap daeraf oec mede,

Ende temperent met olien ter stede

Die men heet pugelino,

2185 Ende oec mede mucellino;

Die sal men geven drinken har

Met den sape, wet vorwaer,

Van bernagien, ende saen

Sal die secundine uutgaen;

2190 Ende het gevalle dat si

Sere souden keren daerbi,

Ende van den keerne dat

So wert gesuvert sere dat vat.

Oec sijn selke, seggic u,

2195 186 Sal si eens kints genesen nu,

Dat si daerna bloeden mere

Ende onmatelijc uutstort sere;

Ende dese mach men helpen met

Van desen crude wat, dat hen let.

2200 Ghi selt nemen tsap allene

Van den crude int gemene

Bivoet, saphie ende cispelle,

Pulleye ende peritarise;

Dergelike ende daernaer

2205 Maect men van mele I coeke daer

Ende bacten ende geeften hare

Al warm tetene daernare;

Ende altoes, alsi es in bade,

Sal si haer hoeden vroe ende spade

2210 Dat si niet vercoele daermede.

Of anders mach ment doen ter stede:

Ghi selt nemen erande erde, dat wet,

Ende in edeke getempert met,

Ende maect ene plaestre dan,

2215 Ende legget in de rechter side daeran

Onder die levere, dat verstaet;

Eist dat dbloet ter nese uutgaet,

So seldi leggen vor tforhoeft

Alsulke plaester, der geloeft.

2220 Ende wet oec dat, ende verstaet

Dat den vrouwen niet uutgaet

Na haer dracht enich bloet

Ter nese, hen si, als ict verstoet,

Dat si I knapelijn heeft gedragen;

2225 Maer van den meiskine, als wijt gewagen

So ne gesciet dat genen tijt,

Des willic dat ghi seker sijt.

 

 

Nu willic u doen verstaen,

187 Want die wive sijn onderdaen:

2230 Deen sijn dat si ne dragen niet

Ende dandre bereet, als men siet,

Ter dracht in allen uuren;

Ende dat si sulc sijn van naturen

Dat si niet winnen mogen

2235 Kinder, noch daertoe dogen.

Dus es gebrec an die vrouwen dan

Ende dergelike oec an den man,

Ende jegen welken mocht men, vorwaer,

Daeraf helpen oppenbaer.

2240 Hiervoren liet ic verstaen

Hoe dat si waren gedaen

Ende waer men tgebrec in hen vonde;

Nu willic u hier terre stonde

Die medicine leren daertoe

2245 Ende seggen in welker wijs ende hoe

Dat men die vrouwen cureren moge

Dat si kint te dragen doge.

Es dat sake dat si es

Flumaet, ende oec mede, des sijt gewes

2250 Graselec, dats cleinlec, met,

So sal men haer maken, dat wet,

Een bat van zeewatre daer

Of van andren watre, vorwaer,

Dat gesouten es, of mede

2255 Of regenwater nem ter stede

Ende daerin sal men doen gereet

Alle crude die sijn heet,

Jeniver, nepita ende bivoet,

Laureolam, poleye, dit es goet,

2260 Ende ysope ende desghelike;

Ende in dit bat sekerlike

Sal si sitten so lange daernaer

188 Dat si sere sweet aldaer;

Dan sal si gaen in ene stede daerbi

2265 Daer si wale gedect si;

Ende es dat sake dat men ter stat

Haer geeft, alsi comt int bat,

Rosaca novella, het es goet.

Haer eten, dat men haer geven moet,

2270 Sal goet sijn ende heet;

Si sal oec drinken ter stede gereet

Goeden wijn, ende niet te vele;

Dit es oec te desen spele.

Dus sal se drewerf ofte viere

2275 In den dage baden na der maniere,

Des anderdages oec alsoe,

Ende den derden oec daertoe

Maect hare ene rokinge

Met den selven crude ende dinge

2280 Dat ic hiervoren seide nu.

Ditselve mede, seggic u,

Sal men oec doen den couden man,

Ende in de stede, daer men dan

Dwijf roect, sal men hem mede

2285 Warme dinge geven ter stede

Ende confortatijf, dits sijn wesen

Dat hem goet es te desen.

 

Es oec I wijf groet mede