Herbarijs. Kruidenboek. 1351.

Herbarijs.

Door; Nico koomen.

 

(1) HIer zal men verstaen in desen boek die leringe van dyascorides den wisen meester. ende van circuinstanse den wisen mees- (5) ter welke desen boec gemaect hebben. die geheten es herbarijs. Ende es leringe (10) van allen cruden die men orbert in medicinen ende in surgien die nuttelijc siin den lichame omme die ziecheiden te verweerne ende gesonde te behoudene ヲ Ende men sal in desen boec (15) leren kennen die naturen van den cruden Dats te verstane hoe si gecomplexijt siin. welke cout siin of heet siin. welke droge ende welke versch siin. ende in wat grade si gecomplexijt siin ヲ Ende oec (20) salmen leren hier in vanden werken dat si werken an den lichame bi naturen Dats te verstane. datter sulc siin heet sulc cout sulc droge sulc versch. in den iersten graet. sulc in den andren graet. (25) sulc in den .3. graet. ende sulc in den .4. graet. ende niet hogere en scelt mense

Dus hebbent die meestere bescreven omme dat men kennen soude die naturen entie complexien van den cruden. Omme dat (30) noot es meestren dat si weten dat hete te dwingene metten couden. ende dat coude te weerne metten heeten. ende dat droge metten verschen. ende dat versche met den drogen ヲ Ene andere redene es dat (35) men die medicinen. die te heet siin. temperen sal metten couden. ende dat coude metten heeten. ende also dat versche metten drogen ende dat droge metten verscen ヲ Men sal oec .1. deel in desen boek verstaen (40) van den werken die de meesters van medicinen werken ane den lichame beide binnen ende buten. Ende dese leringe sal men setten ende bescriven in ordinen also alse .a.b.c.d. steet. ende begint ierst op die (45) a. ende also vort optie andre letteren die volgen na die .A.

Hier zal men in dit boek de leer van Dioscorides, de wijze meester, en van Circa instans, de wijze meester, die dit boek gemaakt hebben die herbarijs genoemd wordt. Het leert van alle kruiden die men gebruikt in de medicijnen en chirurgie die nuttig zijn in het lichaam om ziektes te weren en de gezondheid te behouden.

En men zal in dit boek de natuur van de kruiden leren kennen. Dat is te verstaan hoe gecompliceerd ze zijn, welke koud of heet zijn, welke droog en welke vochtig zijn en in welke graad ze zitten.

En ook zal men hier leren op welke manier ze van nature in het lichaam werken. Dat is te verstaan dat er zulke zijn die heet zijn en anderen koud, anderen droog en anderen vochtig, in de eerste graad, anderen in een andere graad en andere in de derde graad en andere in de vierde graad en niet hoger noemt men ze.

[178] Dus hebben de meesters die beschreven zodat men de natuur en de samengesteldheid van de kruiden kennen zou. Om dat het nodig is dat de dokters dat ze weten hete te bedwingen met koude en het koude te weren met hete en droge met vochtige en vochtige met droge.

Een andere reden is dat men de medicijnen die te heet zijn temperen zal met de koude en de koude met de hete en ook zo de vochtige met de droge en de droge met de vochtige.

Men zal ook in het 1ste deel van dit boek leren van de werken die de meesters van medicijnen bewerken aan het lichaam aan beide kanten, van binnen en van buiten. En deze lering zal men zetten en beschrijven in orde net zoals het .a.b.c.d. staat en begint eerst met a en zo verder met de andere letters die na die A volgen.

 

 3. Pedanios Dioskorides, afkomstig uit Anazarba, 1ste eeuw na Chr. schreef zijn beroemde boek ΙΙερί ϊατριχής, dat in Latijn bekend is als; ヤDe Materia Medica Libriユ waarin hij meer dan 500 simplicia en veel bereidingen beschrijft. Wordt de Vader van de Farmacie genoemd.

5. Circa instans is van Matthaeus Platearius uit Salerno die rond 1140 leefde en een boek schreef;  ヤMedidina simpliciユ, die begint met de woorden ヤCirca instans negotium de simplicibus medicinis nostrum versatur propositumユ. Het werk was bekend als Circa instans, de schrijver kende Platearius dus niet. Hij heeft dus waarschijnlijk uit andere werken gepubliceerd.

Voor de vier graden, warm, vochtig en droog, zie Herbarius in Dyetsche.

 

Aristolochia, dats sarasine cruut.

177

(50) ヲ Aristologia. Arnaglossa. Absincium. Achorus. Abrotanum. Anetum. Apium. Allium. Arthemesia. Acetosa. Agrimonia. Amidum. Amplectini. Asabattara Antera. Actili. Avena

[177]

Aristologia. Arnaglossa. Absincium. Achorus. Abrotanum. Anetum. Apium. Allium. Arthemesia. Acetosa. Agrimonia. Amidum. Amplectini. Asabattara. Antera. Actili. Avena.

 

[1]

 

Aristologia. dats sarasine cruut. ende es van .2. manieren dene scelt men aristologia lon-(55) ga. ende dandere scelt men aristologia rotunda. Ende es geheten holewortte in dietsche. ende wast meest oost wert. Entie de wilde crude vercopen hebbens. Si siin beide heet in den iersten graet. ende droge (60) in den andren graet. Die ronde gaet in medicinen meest. ende sonderlinge die worttelen.

Ende te wintere sal mense gadren alse die loveren vallen. Ende hebben beide cracht te verteerne ende te verduwene. Ende (65) men machse .2. jaer houden wilt men. ヲ Galienus seit dat die lange Aristologia suvert daer luttel humoren siin. Ende die ronde suvert daer vele humoren siin. daer omme opent die ronde grote verstoptheit (70) in alle die lede. ende doet sceeden groeten wint. ende geneest vule wonden die binnen vort siin. ende buten vule apostemen ende suvert tanden ende tantvleesch. ende es goet iegen cortten adem. ende iegen die ver- (75) stopt siin. ende iegen dlanc evel. Ende es goet iegen herde milte. ende iegen venende cortse. ende iegen die crampe. Ende si es goet iegen dlanc evel gedronken met borne ヲ Galyenus seit dattie ronde ari- (80) stologia goet es gedronken met borne iegen dat groet evel. ende iegen artetyke ende iegen spasme. Ende over die ronde aristologia machmen nemen. I. s. dr. lange (85) aristologia ヲ Dyascorides seit die lange aristologia. gedronken met wine .I. s. dr. es goet iegen venijn. Ende gedronken met wine ende daer in peper geminct ende mirre suvert die vulheit die van den kinde comt die in die moeder blijft. Ende gedronken met wine (90) sacht die pine van den lichame. ende doet dwijf haer stonden hebben. Ende sijs goet in wonden dranke. Ende geen meester en souder sonder siin. Ende si ontstopt die lendenen entie blase. ende doet wel orine maken.

[1] (Aristolochia longa en Aristolochia rotunda, Saracijnskruid)

Aristologia, dat is het Sarasijnen kruid, die is er in 2 soorten, de ene noemt men Aristologia longa en de andere noemt men Aristologia rotunda. Het wordt holwortel in Diets genoemd en groeit meestal oostelijk en die wilde kruiden verkopen. Ze zijn beide heet in de eerste graad en droog in de tweede graad. De ronde gaat het meest in de medicijnen en vooral de wortels.

[179] En ヤs winters zal men ze verzamelen als de bladeren vallen. En ze hebben beide kracht om te verteren en te verduwen. En men kan ze 2 jaar goed houden.

Galenus zegt dat de lange Aristolochia zuivert waar weinig vochtvermengingen zijn. En de ronde zuivert waar veel  vochtvermengingen zijn en daarom opent de ronde grote verstopping in alle leden en laat grote winden scheiden en geneest vuile zweren die binnen verrot zijn en buiten vuile blaren en zuivert tanden en tandvlees en is goed tegen korte adem en tegen die verstopt zijn en tegen onderbuikspijn. En is goed tegen harde milt en tegen venijnige koorts en tegen de kramp. En het is goed tegen onderbuikspijn gedronken met bronwater.

Galenus zegt dat ronde Aristolochia goed is gedronken met bronwater tegen de vallende ziekte en tegen jicht en tegen kramp. En voor die ronde Aristolochia mag men nemen anderhalve drachme lange Aristolochia.

Dioscorides zegt dat de lange [180]  Aristolochia gedronken met wijn anderhalve drachme goed is tegen venijn. En gedronken met wijn waar peper in gemengd is met mirre zuivert de vuilheid die van het kind komt die in de baarmoeder blijft. En gedronken met wijn verzacht de pijn van de loop en laat de vrouw haar stonden hebben. En het is goed in wonddranken. En geen meester  zou er zonder zijn. En ze ontstopt de geslachtsdelen en de blaas en laat goed urine maken.

 

64, verteren, de spijsvertering bevorderen, verduwen, de spijzen door de maag duwen, laten verteren. 66. Claudius Galenus, geboren te Pergamon in 130 en gestorven te Rome? ca 201, heeft met zijn schriften eeuwenlang de geneeskunde beheerst.

69 grote verstopping in alle leden, in ieder orgaan kan zich naar de toen geldende maatstaven obstructie voordoen door ophoping van humoren (levenssappen), vandaar dat door purgeren niet alleen zuiveren door de stoelgang te bevorderen verstaan met worden, maar ook het wegnemen van overtollige humoren uit een bepaald orgaan, zo kan men ook de lever purgeren, zenuwen etc.

10 tarwekorrels is een halve scrupel, 20 tarwekorrels is 1 scrupel, 40 tarwekorrels is een drachme, 8 drachme  is een ons, 16 ons is een pond.

 

Er worden maar 2 soorten Aristolochia genoemd, vanouds waren er 3 soorten, longa, rotunda en clematitis. Zo zegt Dioscorides al; ヤTria ejus genera tradunturユ, nadat hij de naam etymologisch heeft verklaard; Aristolochia nomen ex eo sibi adaptavit, quod existimetur optime puerperis opitularユ. Inderdaad αριστος; beste, λοχεία; geboorte. Later was niet duidelijk meer welke de clematitis was, Pseudo-Mesues in de 12de eeuw noemt ze alle drie, de twee eersten worden afgebeeld en de derde heeft weinig belang. Platearius noemt er ook 2, Hildegard van Bingen noemt Aristolochia Byverwurtz, zonder verdere specificatie. Herbarius in Dyetsche noemt ze alle twee en elk in een apart hoofdstuk. Dodonaeus noemt weer 3 soorten naar Dioscorides. Het Sarasijnkruid noemt hij in het Latijn Aristolochia saracenia, in de apotheken Aristolochia longa, omdat men dat vroeger voor de lange Aristolochia hield, tenslotte begon men het Clematitis te noemen totdat de echte Clematitis gevonden werd.

Het zou dan gaan om; 1. Aristolochia longa L., de gewone pijpbloem, Franse aristoloche longue, Duitse Lange Osterluzie, Engels long aristolochia.

2. Aristolochia rotunda L. De ronde aristolochia.

Bevat het alkalo錨e aristolochine. Wordt vrijwel niet meer gebruikt, soms in homeopathie.

Vroeger werden ze blijkbaar ook geteeld buiten de plantentuinen van de kloosters en kwamen zo bij de kruideniers.

Ook werd daar de holwortel of Corydalis cava onder verstaan.

 

Arnaglossa of plantago.

(95) [2] ARnaglossa. of plantago dat es wegebrede. si es cout ende droge in den .2. graet. ende sulc seggen in den .4 graet Ende wegebrede es goet verscen wonden met te doene dragene. ende suvert haer vul- (100) heit. Ende si confortert die levere. Ende es goet op alle hitte. ende dat onsteken es van erisipila. Ende sijs goet op dingen die verbernet siin van den viere of van heeten watere. Ende sijs goet iegen spenen. ende (105) iegen die vloet want si stremtse. Ende si vercoelt alle hitte. Ende sijs goet gedronken iegen alle maniere van menisonen. ende iegen menstrua dat vloyt. of wolle daer in genet ende in wlva gesteken. Ende sijs goet iegen tant- (110) swere gesoden in borne ende den mont daer over gehouden. Ende gedwegen den mont essi goet iegen tantswere die van heten humoren comt Ende si geneest wonden in die longene. ende es goet in wonden dranke. En haer sap (115) es goet gedronken iegen lendenen swere Ende iegen die quarteine sal men wegebrede stoten ende wringen dat sap ute. ende dat sal de zieke drinken vore die ure vaden acces Ende si heilt wonden met swine smoute (120) Ende haer sap geminct met cerusa verdrijft vule puusten in den mont ende an tantvleesch ende dus verslaet dat wilde vier ヲ Dit es ene goede cure dien dwater laden. of die ziec siin in dien milte. Nemt enen nuwen (125) erdenen pot ende vultene metten sape. ende dectene boven met .i. linen clede dat ghi vaste bint om den hals van den potte met enen starken drade. ende bindet cleet dat den sape niet en genake. ende dan zal men (130) asscen boven leggen ende latent versieden toter helft. desen dranc sal men geven smorgens

[182] (Plantago major, weegbree)

[2] Arnaglossa. of Plantago, dat is weebree, ze is koud en droog [183]  in de 2de graad en sommigen zeggen in de 4de graad. En het is goed weegbree te laten etteren bij vochtige wonden en zuivert hun vuilheid. En ze versterkt de lever. En het is goed op alle hitte en die onsteken is van erisypelas (vurige blaar, wondroos). En het is goed op dingen die verbrand zijn van het vuur of van heet water. En het is goed tegen aambeien en tegen de vloed want het stremt ze. En het verkoelt alle hitte. En ze is goed gedronken tegen alle soorten van buikloop en tegen menstruatie die vloeit, wol daarin nat gemaakt en in de vulva gestoken. En het is goed tegen tandpijn gekookt in bronwater en de mond daarboven gehouden. En de mond ermee gewassen is goed tegen tandpijn die van hete vochtvermenging komt. En ze geneest wonden in de longen en is goed in wonddranken. En haar sap is goed gedronken tegen geslachtsdelen zweren. En tegen de vierdedaagse koorts zal men weegbree stampen en het sap uitwringen en dat zal de zieke drinken een uur voor het aankomen ervan. En ze heelt wonden met varkensvet. En haar sap gemengd met cerusa (loodwit) verdrijft vuile puisten in de mond en van tandvlees en zo verslaat het ユt wilde vuur (dunn etter bevattende blaasjes).

Dit is een goede kuur voor diegene die water laden of die ziek zijn in de milt; Neem een nieuwe aarden pot en vul die met het sap en [184]  dek het boven af met een linnen kleed dat je om de hals van de pot met een sterke draad vast bindt en bindt het kleed zo dat die het sap niet raakt en dan zal men er as boven leggen en laat het verkoken tot de helft, die drank zal men ユs morgens geven.

 

Bij het kapittel over Arnoglossa staat bovenaan geschreven; ヤNota plantago glutinat & desiccat sine mordicat (i)one & valet contra venenumユ.  In de Sinonoma Bartholomei (1387) wordt Arnoglossa ook Ligna agni, plantago maior genoemd. Platearius noemt het quinque nervia; ヤSuccus quinque nervie valet contra oppilationem renumユ. Herbarius in Dyetsche spreekt over ヤNeechbret of Plantago oft arnoglossaユ, met een grote en kleine vorm.

Dodonaeus zegt dat Wechbre oft wegebladt in het Latijn Plantago genoemd wordt, in Grieks Arnoglossos, dat is Lams Tonge.

Dit is dus wel Plantago major L., de kleine of minor komt voor in kapittel 160 als Quinquenervia omdat die 5 ribben heeft en deze 7 die daarom wel Septinervia heet.

Grote weegbree, Frans grand plantain, plantain commun, Duits Grosser Wegerich, Grosser Wegebreit, Engels great waybread.

Hildegard van Bingen raadt in het hoofdstuk ヤDe Plantagine, Wegerichユ, het sap van deze plant aan wanneer een man of vrouw een toverdrank, ヤzauberユ, ingenomen heeft.

In het handschrift van Broeder Thomas (1300) wordt over het gebruik van weegbree aldus uitgeweid; ヤNem bredeweghe ende doch (doe) hem sappe in wonden ende lech die blade daer op stadelike (herhaaldelijk) et sal oec doet (dood) vleysch verdriven. Item tieghens dat roede buuc evel salmen besighen dat waterユ.  Dat komt overeen met de Herbarijs. Inhaleren en mondspoelingen werden al toegepast, het in de vulva brengen van wol in kruidensap gedrenkt was een van de drie manieren om geneesmiddelen in de vulva te brengen.

 

Abcincium, dats alsene.

 

[3] ABcincium. dats alsene. ende es heet in den iersten graet. ende droge in de .2. Ende men salse gadren in den uutgange van (135) den lintere ende drogen. ende dan geduert si .1. jaer goet. Men seit dat alsene bi haer selven werct contrarie. Geeft mense eer die humoren ripe siin. so stopt si den lichame ende maecten hart. Ende rijptmen die (140) materie eer dat mense geeft. so laxerse die humoren. dat es dat si doet sciten ende dus heeftse ene cracht die helpt der naturen laxeren. Ende een andere dat conforteert si dat men stoppen wille ende uut (145) sluten die materie van den evele die liggen in die hole van den leden ヲ Alsene conforteeret die mage ende purgeert die hete humoren van coleren met scitene. ende si sterct die levere ende ontstopse ende opense. Ende si maect der (150) leveren enter geelsucht lust van etene dat van coleren benomen wert. Ende si geneest die geelsucht. ende vecht iegen dronkenscap. Met ciceleo of met spica gedronken esse goet iegen pine vander magen. ende in die darmen (155) die comen van groven winde ende van verschheiden. Ende met asine gedronken sachtet versmachtheit van te vele etene. ende doet wel orine maken. Ende met zeeme getempert dat geneest geswil dat onder die oge leget (160) ende droget versche oren ヲ Alsene geminct met olyen van rosen ende gesmeert omtrent die mage. dat starct ende verdrijft die pine Ende geplaestert op herde milten doet sceeden die hartheit. Ende getempert met zeeme. ende (165) in die moeder gesteken doet dwijf haer stonden hebben. Ende gesoden in olyen entie mage daer met gesalft entie levere helpt hem zere. ヲ Dyascorides seit. Alsene geleit in kisten dat behoedet die cledere datse die motten (170) niet en bederven. Ende en vint men gene alsene so nemt polyoen onder .s. r. want het doet tselve. Bedagoris seit dat men mach nemen assafetida also vele ende mirabolanorum indorum doet tselve werc (175) dat die alsene doet.

[185]  (Artemisia absinthium, alsem)

[3] Absinthium, dat is alsem en dat is heet in de eerste graad en droog in de 2de.  En men zal het verzamelen op het eind van de lente en drogen en dan blijft het 1 jaar goed. Men zegt dat alsem van zichzelf tegengesteld werkt. Geeft men het voor de vochtvermengingen rijp zijn dan verstopt ze de ontlasting en maakt ze hard. En rijpt men de materie voordat men het geeft dan laxeert ze de vochtvermenging, dat is dat ze laat schijten [186] en dus heeft ze een kracht die de natuur helpt laxeren. En een andere is dat ze versterkt dat men stoppen wil en de materie van het euvel uitsluit die ligt in de holte van de leden.

Alsem versterkt de maag en purgeert hete vochtvermenging van rode gal met schijten en ze versterkt de lever en ontstopt en opent die. En ze maakt de lever en de geelzucht lust van eten dat van rode gal benomen werd. En ze geneest de geelzucht en vecht tegen dronkenschap. Met ciceleo (Cicer) of met spica (Valeriana) gedronken is het goed tegen pijn van de maag en in de darmen die van grove wind en van vochtigheden komen. En met azijn gedronken verzacht het verwurging (indigestie) van te veel eten en maakt goede urine. En met zeem (honing) getemperd  geneest het dat gezwel dat onder die oog ligt en droogt lopende oren.

Alsem gemengd met olie van rozen en gesmeerd omtrent de maag versterkt en verdrijft de pijn. En gepleisterd op een harde milt laat die hardheid scheiden. En getemperd met honing en in de baarmoeder gestoken laat de vrouw haar stonden hebben. En gekookt in olie en de maag daarmee gezalfd en de lever helpt hen zeer.

Dioscorides zegt; Alsem gelegd in kisten  behoedt de klederen dat ze niet door de motten bedorven worden. En vindt men geen alsem neem dan anderhalf drachme polei, want het doet hetzelfde. Bedagoris (Pythagoras ?) zegt dat men net zoveel als asa-foetida en mirabolanorum indorum mag nemen die hetzelfde werk doen wat alsem doet.

 

136. De betekenis van deze zin is dat alsem een dubbele schijnbaar tegenstrijdige uitwerking heeft. De humoren rijpen was een noodzakelijk iets wilde men de opgehoopte humoren verwijderen, purgeren, zoals men toen zei.

143. De ziekten die voortkomen van ophoping van levenssappen in de holten van het lichaam worden door alsem genezen omdat ze de materis peccans (zondigende ingebeelde ziektestof) uitdrijft.

Spica is of Valeriana celtica of Nardostachys jatamansi.

Asa foetida, duivelsdrek, Ferula asa foetida. Mirabolanorum, myrobalaan, Terminalis en Phyllanthus emblica.

Alsem is al een oude geneesplant, is vermeld door Hippocrates, Galenus, Dioscorides, Theophrastus en anderen. Hildegard von Bingen noemt de Wermuda.

Platearius zegt; ヤAbsinthii duo sunt genera unum quod dicitur vel quia in ponto insula reperitur vel quod ponticum habet saporemユ. Herbarius in Dyetsche spreekt over alsen of wit alsen; ヤtheft eenen amperechteghen scerpen dats pontiken ende alderbittersten smaeckユ.

Dodonaeus zegt dat er 2 soorten medicinaal zijn geweest. 1. Alsem met brede bladeren, Absinthium latifolium, de Absinthium Ponticum van Dioscorides die door de Arabische vertalers Romanum genoemd werd en onder die naam in de apotheken gebruikt wordt. Dat is wel Artemisia absinthium L., alsem, Frans absinthe officinale, Duitse Wermut en Engelse absint.

2. De tere en kleine alsem of Roomsche Alsen, Absinthium tenuifolium die door het gewone volk Roomsche alsene genoemd wordt. Dat is wel Artemisia pontica L.,Roomse alsem, Frans absinthe pontique, absinthe romaine, armoise pontique, Duitse Romischer Wermut, engels Roman wormwood.

Beide soorten zijn officinaal geweest en zijn hier mogelijk ook vermeld.

De laxerende werking kan betwijfeld worden, maar amarum; bitter, is het zeker, het bevat eetlustopwekkende stoffen.

Als abortivum heeft het in de geschiedenis faam gemaakt. Het bevat thuyon dat aanleiding geeft tot aanvallen, stuipen en zenuwstoornissen, zeker niet tegen dronkenschap.

Het gebruik tegen motten is algemeen bekend

 

 

Achorus.

4]

Achorus. es heet. ende droge in den 2. graet. ende men sceldet gladie. Si wast in wacken steden. ende heeft lange breede bladere alse lisch. ende si draget (180) geluwe bloemen alse lelyen. ende tsaet hanct alse bone polen. ende wast in watere ende an oevers van dyken. Ende men leset in den oegst. entie worttele es roet binnen alse mense snijt. Ende den wortel zal men (185) sniden in stucken ende dat mer in vint zal men wech werpen. ende dander zal men met draden op hangen ende drogent. dat niet en rotte. het blijft .2. iaer goet. Het heeft macht te verduwene. ende es dorgaende. ende sceedt (190) wint ende opblasinge in de milte. Ende si sterket die levere ende opent haer verstoptheit. Ende dranc daer af gemaakt es goet iegen lanc evel ende iegen die levere. si sacht die pine van desen. Ende sijs goet iegen die hertheit (195) vander milten. ende doet dwijf haer stonden hebben. Ende doet wel orine maken. Tsap vander wortelen suvert ende claert die ogen.

[188]  [4] (Iris pseudoacorus, lis)

Acorus is heet en droog in de 2de graad en men scheldt het uit voor gladiool. (Gladiolus). Ze groeit in vochtige plaatsen en heeft lange brede bladeren als lis en ze draagt gele bloemen als lelies en het zaad hangt als boonpeulen en groeit in de waters en aan de oevers van dijken. En men verzamelt het in augustus en de wortels zijn van binnen rood als men ze snijdt. En de wortel zal men in stukken snijden en het merg dat men erin vindt zal men weg werpen en de rest zal men met draden ophangen en drogen zodat het niet rot. Het blijft 2 jaar goed. Het heeft kracht te verduwen en het is doorgaande en scheidt wind en opblazing in de milt. En ze versterkt de lever en opent haar verstopping. En [189]  drank er van gemaakt is goed tegen onderbuikspijn en tegen de lever, ze verzacht de pijn van die. En het is goed tegen de hardheid van de milt en laat de vrouw haar stonden hebben. En laat goed urine maken. Het sap van de wortels zuivert en verheldert de ogen.

 

Het is geen kalmoes, want die bloeit vrijwel niet. De gele bloemen zijn duidelijk van de lis.

De beschrijving is een kopie van Dioscorides άχορου wat  mogelijk op een Iris slaat, of Acorus. Herbarius in Dyetsche vermeldt ze alle twee. De Acorus, kalmoes, werd voornamelijk medisch gebruikt.

Iris pseudoacorus L., gele lis, pinksterbloem, waterlis, Frans flambe dユeau, faux acore, Duitse Wasserschwertel, Engelse waterflay, waterlily.

Het verhelderen van de ogen zal wel van de naamsafleiding komen. Dioscorides zegt ook; ヤoculorum caligines succo dicutitユ.

 

 

Abrotanum, dats averone of iagerande.

[5]

ABrotanum. dats averone of iagerande. Si es heet in den .2. graet. droge (200) in den iersten. Ende tsap gedronken doet dwijf haer stonden hebben. ende leidet dat dode kint uter moeder. ende dat nette daer tkint in leget. ende heilt weder die vrouwe ende brect den steen ヲ Ende tsap der af ge- (205) dronken doodt alle maniere van wormen in die mage ende in die darmen. ende ontslut ende opent die moeder. ende heilt apostemen in wlva. ende brect den steen. ende doet wel orine maken. ende doet sce- (210) den die coude pisse. Ende tsap daer af geminct met mirre ende in wlva gesteken dat suvertse van haren vulen humoren. ende droget die verscheit. ende ontpluuct die adren in wlva. ende doet menstrua hebben (215) Ende haer sap geminct met ouder olyen. ende gesalft daer haer vallet. dat confortert die stede. ende doet thaer weder wassen.

[190]  [5] (Artemisia abrotanum, averone)

Abrotanum, dat is averone of iagerande. Ze is heet in de 2de graad en droog in de eerste. En het sap gedronken laat het vrouw haar stonden hebben en leidt het dode kind uit de baarmoeder en het net daar het kind in ligt en heelt de vrouw weer en breekt de steen.

En het sap er van gedronken doodt alle soorten wormen [191] in de maag en in de darmen en ontsluit en opent de baarmoeder en heelt blaren in vulva en breekt de steen en laat goed urine maken en laat de koude plas overgaan (tenasmus). En het sap ervan gemengd met mirre en in vulva gestoken  zuivert die van haar vuile vochtvermenging en droogt de vochtigheid en opent de aderen in vulva en laat menstruatie hebben. En haar sap gemengd met oudere olie en gezalfd daar het haar valt dat versterkt de plaats en laat het haar weer groeien.

 

Iagerande is een vreemd woord. Mogelijk van jager (verjagen) en ande (hand) in de zin van symbool van sterkte, zo een sterk middel om te verjagen. Het was dan ook een van de antidiabolische rookplanten die op hete kolen werden gestrooid om boze geesten (bij de Romeinen) en later duivels (bij de Christenen) weg te roken. Waarschijnlijk werd met die rook ziektekiemen gedood.

Hildegard von Bingen spreekt van Stagwurtz, Eberraute, Herbarius in Dyetsche van Abrotanum, averonde, agherand, Ortus sanitatis van averonne, averoene.

Dodonaeus zegt dat het in ユt Grieks Abrotonon genoemd wordt, in Neder Duits averoone en averruyt.

Artemisia abrotanum L., averon, citroenkruid, averuit, Frans abrotane, aurone, Duits Eberrute, Eberreis, Engels southernwood, boyユs love.

Als haargroeimiddel werd het al door Avicenna aanbevolen, Herbarius in Dyetsche en ook de Ortus sanitatis zeggen zelfs dat het de baard laat groeien.

Wordt medisch niet meer gebruikt.

 

 

Anetum, dats dille.

[6]

ANetum. dats dille. beide zaet ende cruut es heet ende droge in den .2. (220) graet. some seggen in den .3. graet. Ende dit saet behoort ter medicinen entie wortele oec. Ende als men vint bescreven anetum so nemt tsaet. Ende men saelt gadren ende drogen. ende .3. jaer maecht goet (225) duren. mer hets beter dat ment alle jare vernuwet. Ende dit verdrijft cnaginge ende heffinge in den lichame. Ende si heeft meest hitten groene. Ende dranc daer af gemaakt ende gedronken doet wel orine (230) maken. ende sacht lanc evel. ende torcioen ende bedwinct walginge ende spuwen van spisen die in die mage es of vloyt. ende si slanket sieken dat van vervultheiden comt ヲ Ende gesoden met olyen ende ge- (235) plaestert optie huut. dat opent die gaten. ende rijpt apostemen. Nochtan dicwile genomen donkert die zie. ende droget luxurie van mannen ende van wiven Ende sacht die pine in wlva gesoden in (240) borne ende dwijf daer in geseten. doet den wive haer stonden comen. Ende tsaet daer af gebernt ende op spenen geplaestert doetse genesen. Ende geleit op wonden (245) of op moruwe apostemen in de cullen. of op dat ende van den vede. dat droget ende doetse genesen. Entie swere vander artetyke sachtet. ende in wlva gedaen saicht die pine daer in ヲ Ende men sal weten dat men in .3. manieren doet me- (250) dictne in wlva. aldus. Men nette bome wolle. of sleters in den zope. of daer in dat men wille daer in steken. ende dan stect ment in wlva. Ende met clisterien doet ment oec daer in loepen. Ende men stampt oec die crude (255) groene. ende droge. ende stecse in .1. sackelkiin also groet als .1. gematelijc vede ende steket dan in wlva. welc dat best es dat sal men doen.

[192]  [6] (Anethum graveolens, dille)

Anetum, dat is dille. Beide, zaad en kruid, is heet en droog in de 2de graad, sommige zeggen in de 3de graad. En dit zaad behoort tot de medicijnen en de wortels ook. En als men vindt beschreven anetum, neem dan het zaad. En men zal het verzamelen en drogen en 3 jaar mag het goed blijven, maar het is beter dat men het alle jaren vernieuwt. En dit verdrijft knaging en heffing in de ontlasting. En ze heeft meest vochtige hitte. En drank daarvan gemaakt en gedronken laat goed urine maken en verzacht epilepsie en kramp en bedwingt walging en spuwen van spijzen die in de maag zijn of vloeit en ze slankt ziektes af dat van volheid komt. En gekookt met olie en op de huid gepleisterd dat opent de pori創 en rijpt blaren. Nochtans vaak genomen verdonkert ze het zien en verdroogt wulpsheid van mannen en van wijven. En verzacht de pijn in vulva, gekookt in bronwater [193] en als het vrouw daarin zit laat het haar stonden komen. En het zaad daarvan gebrand en op de aambeien gepleisterd laat die genezen. En gelegd op wonden of op murwe blaren in de ballen of op het eind van de roede, dat droogt en laat ze genezen. En de zweer van de jicht verzacht het en in de vulva gedaan verzacht de pijn daarin.

En men zal weten dat men aldus het op 3 manieren medicijnen in de vulva doet; Men nat katoen of een stuk lappen in het sap of wat men daarin wil steken en dan steekt men het in vulva. En met klysmaユs laat men het ook daarin lopen. En men stampt ook het vochtige en droge kruid en steekt het in een zakje zo groot als een gematigde schacht en steek het dan in vulva, welke het beste is dat zal men doen.

 

Hildegard von Bingen wijdt een hoofdstuk aan De Dille, der Dill. Dodonaeus zegt; ヤDille oft Anethum ende miet dien naem isset in de Apoteken bekentユ.

Anethum graveolens L., dille, Frans anet odorant, fenuil batard, faux anis, Duits Dill, Till, Engels dill, anet.

In de oudste stedelijke farmacopees zijn ook de zaden alleen als officineel aangegeven. Later worden ook de bladeren gebruikt.

Dille zaden bevatten een 4% Oleum anethi, een vrijwel kleurloze olie. Het zal dus wel aromatische een waarde hebben met een antiseptische werking in de spijsverteringstractus en ook op de huid. Hildegard von Bingen zegt; ヤzur Unterdrucking sinnlichter Triebeユ.

Er wordt niet gesproken over de melkbevorderende eigenschappen waar alle andere kruidboeken het wel over hebben en nog lang in de volksgeneeskunde zo gebruikt werd.

 

Apium of marke of apie.

 [7]

Apium. of marke. of apie. of eppe. dats al eens. ende es heet min dan (260) in den .3. graet. droge in den middel van den .3. grade. Ende tsaet heeft die meeste cracht daer na die wortel ende daer na tcruut Ende als mense vint bescreven sal men ne- (265) men tsaet. Ende het opent verstoptheit vander milten. ende doet orine maken. ende dwijf haer stonden hebben ヲ ypocras seit dat die bladere vander apien doet bat orine maken dan si den lichame stopt. nochtan stoptse (270) den lichame. Tsap van apien met venkele veriaecht den corts. Ende apie saet es goet met te ripene alle coude humoren ヲ Apie saet. zeem. ende tarwen bloeme geminct tegadere. ende geplaestert dat sacht ende (275) droget fistelen ende alle vule gate ende apostemen ende cankeren. Ende apie heeft macht te verduwene vloyende humoren ten hoefde ende ter magen enter tongen. Ende den genen die tgroet evel hebben en zal men (280) niet geven. want si deert hen ende doetse vallen. ende si en selense niet rieken. Ende si deert kindren. Ende si es quaet geten vrouwen die kint dragen. om dat quade humoren siin getogen ter moeder van den wive. want (285) tkint esser met gevoedt. ende om dat si brect die banden daer tkint in leegt gebonden ヲ Galyenus seit die wijf die kint dragen ende vele apisaet nutten met rechte moeten die kindere vele vul- (290) re apostemen hebben ende vele humoren ende vule wonden ende vule gaten. Ende daer omme verbieden die meestere den wiven die kint dragen of soegen. dat si gene apie en eten. dat die kindere niet besmet (295) en werden metten groete evele. of met andren tempeesten alst vorseit es. Ende si es quaet kindren ヲ Ende si es van .3. manieren Apium reninum. Apium ermoroydarum. dese gesoden in wine ende geplaestert op die (300) lendinen. of beneden den navele es goet den lendenen ende doet wel orine maken. ヲ Een ander geslachte van apien es dattie meesters heeten cerfolium. entie lieden sceldent kervel. Ende si es heet in den .3. (305) graet. Ende gedronken met luttel zeems doet wel orine maken. Ende dwijf haer stonden hebben. Ende sachtet die nieren entie lendinen. ende torcioen entie blase dat van groven winde comt. Ende sachtet oec den wint in (310) die ende in die levere. ende opent alle die lede binnen van verstoptheiden die verstopt siin. ヲ Ende noch es .1. geslachte van apien. dat men heet petrocilium. ende som die liede heetent persiin. Ende es heet ende droge int (315) ende van den .3. grade. Galyenus seit dat persiin geplaestert op drope ende op morfea ende op puusten suvertse. Ende tsaet daer af doet wel orine maken. ende dwijf haer stonden hebben. ende sceedt wint ende opblasinge ende sacht die pine vander blasen. Ende es goet (320) iegen twater. ende suvert die lendenen entie levere. ende wlva entie niere meest. Ende sceedt dat lanc evel dat van winde comt Ende in wlva gedaen doet menstrua hebben (325) ende ledecht dat dode kint uten lichame ende dat netteken daert in leegt.

[194]  [7] (Apium graveolens, eppe, selderij)

Apium of marke of selderij of eppe, dat is allemaal hetzelfde. Het is heet minder dan in de 3de graad en droog in het midden van de 3de graad. En het zaad heeft de meeste kracht, daarna de wortel en daarna het kruid. En als men het beschreven vindt zal men het zaad nemen. En het opent verstopping van de milt en laat urine maken en de vrouw haar stonden hebben. Hippocrates zegt dat de bladeren van Apium beter urine maken dan het de ontlasting stopt, nochtans stopt ze de ontlasting. Het sap van Apium met venkel verjaagt de koorts. En zaad van Apium is goed om alle koude vochtvermenging te laten rijpen. Apium zaad, honing en tarwebloem tezamen gemengd en gepleisterd verzacht en verdroogt diepe etterwonden en alle vuile gaten en gezwellen en kanker. En Apium heeft kracht vloeiende vochtvermenging te verdrijven in het hoofd en in de maag en van de tong. En diegene die vallende ziekte hebben zal men het [195] niet geven want ze deert hen en laat hen vallen en ze zullen het niet ruiken. En ze deert kinderen. En ze is kwaad gegeten door vrouwen die een kind dragen omdat kwade vochtvermenging in de baarmoeder van de vrouw gegroeid zijn want het kind is ermee gevoed en omdat ze de banden breekt waar het kind in gebonden ligt.

Galenus zegt dat vrouwen die kinderen dragen en veel Apiumzaad nuttigen dat die kinderen met recht vuile blaren hebben en veel vochtvermenging en vuile wonden en vuile gaten. En daarom verbieden de dokters de vrouwen die kind dragen of zuigen dat ze geen Apium eten zodat die kinderen niet besmet worden met vallende ziekte of met andere ziektes zoals gezegd is. En het is slecht voor de kinderen.

En het is er in 3 soorten; Apium reninum. Apium ermoroydarum. Die gekookt in wijn en gepleisterd op de geslachtsdelen of beneden de navel is goed voor de geslachtsdelen en laat goed urine maken. Een ander geslacht van Apium is er die de dokters Cerfolium (Anthriscus cerefolium) noemen en mensen schelden het uit voor kervel. En ze is heet in de 3de graad. En gedronken met wat honing laat goed urine maken en de vrouw haar stonden hebben. En verzacht de nieren en de geslachtsdelen en kramp en de blaas dat van grove wind komt. En verzacht ook de wind in die en in de lever en opent alle leden binnen van verstoppingen die verstopt zijn.

En noch is er 1 geslacht van Apium dat men Petroselinum (Petroselinum crispum) noemt en sommige mensen noemen het persiin. En dat is heet en droog op het einde van de 3de graad. Galenus zegt dat peterselie gepleisterd op smetten en op huiduitslag en op [196]  puisten het zuivert. En het zaad er van laat goed urine maken en de vrouw haar stonden hebben en lost op wind en opblazen en verzacht de pijn van de blaas. En het is goed tegen het water en zuivert de geslachtsdelen en lever en vulva en de nieren het meest. En scheidt onderbuikspijn dat van wind komt. En in vulva gedaan laat het menstruatie hebben en leegt het dode kind uit het lichaam en het net daar het in ligt.

 

Apium graveolens L, eppe, mark.

Dan zijn er 3 soorten, de gewone, Apium reninum en Apium emorroydarum. Vervolgens voegt hij er nog 2 bij, Cerfolium en Petrocilium, die worden verder apart behandeld.

Herbarius in Dyetsche zegt dat ヤEppe is veelderley als tam die in de hoven wast ende wilt dat int wilt wast oeck een ander esser dat int water wastユ.

Platearius noemt nog meer soorten dan de Herbarijs, de gewone, maneries apii; 1. Apium raninum vel reninum, de 2de is apium emorroydarum, emorroydas exiccat, de derde is Apium risus, ヤquia melancholicum purgat humorum abundantem, ex cujus abundantia fit tristitiaユ.

De Ortus sanitatis noemt 4 soorten, 1; Eppe of ioncfrou marke. 2. Wilde eppe, apium silvestre, en zegt; wast gemeenlic biden vuylen wateren daer die vorschen wonen. Oock noemt een yegenlyc mensce dit cruyt Rysus dat is gelach, want ghenomen oft gheten doeget den mensche soe seer lachen dat zij daer af stervenユ. 3 Boeren eppe, Apium rusticum, ヤgemeynlijc genemt apium regaleユ. 4. Vighe bladeren eppe, apium emorroydarum latine, ヤsonderlinghe sal dit cruyt worden genomen in die medicinen tot den vighebladeren oft spenen. (aambeien).

Dodonaeus spreekt ook over eppe of jouffrouw merck; ヤin Latijn Palustre Apium oft Palupadium, al oft men broeck eppe seyde,  dat sommigen het ook water eppe noemen, in het latijn Aquatile Apium. Apium risus of Apium Sardonium is de naam van de waterhanenvoet. Apium hemorrhoidale is het kleine speenkruidユ.

Samengevat zou de marke of eppe van de Herbarijs, Apium van Platearius, eppe of ionckfrou marke van Ortus sanitatis, eppe of jouffrouw merck van Dodonaeus, Apium graveolens L., zijn, selderie, eppe of tuineppe, Frans ache odorante, ache des marais, celeri sauvage, Duits Eppich, Wilder Sellerie, Engels wild celery, smallage.

Apium reninum van de Herbarijs, apium raninum seu reninum van Platearius, wilde eppe, apium silvestre, Rysus van de Ortus sanitatis, water hanenvoet van Dodonaeus, als Batrachium aquatile Dum (Ranunculus aquatilis L), waterranonkel, witte ranonkel, waterhanenvoet, palingkruid, Frans brouille blanche, renoncle dユeau, Duits Wasserhahnenfuss, Froschkraut, Engels watercrowfoot.

Dodonaeus Apium hemorrhoidale is het kleine speenkruid, Apium emorroydarum van Herbarijs, vighe bladeren eppe van Ortus sanitatis is het speenkruid, Ranunculus ficaria L.

 

Agremonie.

 [8]

Agremonie heilt wonden. ende es goet in wonden dranke. ende es goet die wonden met gedwegen. Ende si es goet in fiste- (330) len ende in cankere. ende in allen vulen gaten Ende si stelpt bloet ten nese. ende diese nut maecse claer die ogen

[198] [8] (Agrimonia eupatorium, leverkruid)

Agrimonia heelt wonden en is goed in wonddranken en is goed om er de wonden mee te wassen. En het is goed in diepe etterwonden en in kanker en in alle vuile gaten. En ze stelpt bloed in de neus en die het gebruikt geeft ze helder zicht.

 

Ortu sanitatis vermeldt agrimonie, oderminghe en odermunge. Dodonaeus zegt over Agrimonia; ヤInt Griex en Latijn heet dit cruydt Eupatorium. Dan de Apothekers pleghen dit cruydt Eupatorium te heeten; sommige noement Ferraria minor, oft Concordia oft oock Marmorella.

Matthiolus ziet dot ook aan voor het Agremonia Eupatoria.

Agrimonia eupatoria L., agrimonie, leverkruid, avermonig, Frans aigremoine commune, eupatoire des Grecs, Duits Odermennig, Engels agrimony, liverwort.

Het is de Eupatorium van de oude schrijvers. Plinius zegt; ヤEupatorium quoque regiam auctoritatemユ, koninghlijck cruydt, zegt Dodonaeus (naar koning Eupator)

Hildegard von Bingen ziet Odermennig aan als een middel tegen huidziektes. De tamelijk hoge hoeveelheid looistoffen (5%) in Agrimonia kan, gezien de bactericide en adstringerende werking de wond zuiverende, bloedstelpende en oogklarende werking enigszins verklaren,

 

Amidum.

  [9]

AMidum es heet ende wac. ende men maket aldus. Men leit tarwe in cou- (335) den borne enen dach ende .1. nacht. ende men salt dicwile roeren tote dat root. ende dan zal ment puren van den watere ende zere stoten. ende tsap zien dore .1. cleet. Dan zal ment setten in die hete sonne so dat dwater ver- (340) droge. ende dan salmer weder cout water in gieten ende latent sinken. ende dan weder af puren. Ende dat beneden in den bodem blijft dat zal men setten ter sonnen. ende latent drogen. ende witten ende hardden. Dits amidum (345) Ende men maket van gestampter garsten in deser manieren. Ende si es goet den geesteliken leden. ter magen ter longenen ende ter hertten.

[200]  [9] (Amylum, zetmeel)

Amylum is heet en vochtig en men maakt het aldus; Men legt tarwe een dag en een nacht in koud bronwater en men zal het vaak roeren totdat het rot (meer fermenteren) en dan zal men het water er uitdoen en zeer stampen en het sap door een kleed duwen. Dan zal men het in de hete zon zetten zodat het water verdroogt en dan zal men er weer koud water in gieten en laten het bezinken en dan weer af gieten. En dat beneden in de bodem blijft dat zal men in de zon zetten en laten drogen en witten en harden. Dat is amylum. En men maakt het van gestampte gerst op deze manier. En het is goed voor geestelijke leden, (levensorganen)voor de maag, longen en het hart.

 

Dit kapittel is bijna letterlijk uit Platearius overgenomen. De bereidingswijze gebeurde ongeveer zoals het nu nog gebeurt. Er waren dus enkel 2 soorten van zetmeel bekend, van tarwe en van gerst. De Ortus sanitatis spreekt over Kraftmeel, Stijfsele, ameldonc(k). Bij Dodonaeus wordt amylum bereid uit tarwe en spelt. ヤAmeldonck of stijfsel, Amylum, wort uit fijne Tarwebloeme oft Siligo gemaect ende oock uit de Zea oft Spete. Men noemt dit Corenwerck in Griecx Αμνλν, omdattet sonder Molen/diemer in Griecx Myla noemt/ bereydt wort; daer van hebben de Apotekers eenen bedorven naem Amydum ghemaeckt, die de Brabanders in Ameldonck veranderenユ.

 

Ampletini bloemen.

 [10]

Ampletini bloemen siin cout in den .2. graet. Ende siin goet iegen heet evel (350) ende iegen verhitte levere. Ende iegen heeten hoeftswere. eist dat mense siedet met sucre in borne. ende doet oec wel slapen. Ende dat water van desen bloemen. doet al dese dinc eist dat men der met dwaet dat hoeft.

[201]  [10] (Ampletini?)

Ampletini bloemen zijn koud in de 2de graad. En zijn goed tegen heet euvel (pest) en tegen verhitte lever. En tegen hete hoofdpijn, als men het kookt met suiker in bronwater en laat ook goed slapen. En dat water van deze bloemen doet al deze dingen is het dat men het hoofd ermee wast.

 

Ook Vandewiele kon dit probleem niet oplossen. Wel, zegt hij, is het ongetwijfeld een corruptie. Sinonoma Bartholomei heeft Ampelon prassion, vitis alba. Dodonaeus zegt echter dat ampeloprassum in de apotheken niet gebruikt wordt.

Mogelijk is het een verbastering van Acqelei bloemen. Daar werd een mooie blauwe siroop van gemaakt. Maar van de akelei worden meest alleen de zaden officinaal gebruikt.

 

Asabattara.

 [11]

(355) Asabattara es heet ende droge in den .4. graet Ende het siin scellen die van copere vallen daer ment smeedt. Dit doet den vrouwen comen haer stonden. ende doet wel orine maken. ende helpt den genen die vallen ende suvert wonden

[202] [11] (Tuchia, koperschillen)

Asabattara is heet en droog in de 4de graad. En het zijn schillen die van het koper vallen waar men mee smeedt. Dit laat bij de vrouwen hun stonden komen en laat goed urine maken en helpt diegene die gevallen zijn (epilepsie) en zuivert wonden. 

 

In Asabattara zien we aes; koper, battitura, van battere; hamerslag. Het zijn de schilfers van de verbrande korst metaal die onder het smeden er afspatten. In kapittel 154 wordt er nogmaals over koper gesproken. Dioscorides zegt ook; ヤPariter duas aeris squammae facit speciesユ en verwijst naar Galenus (lib.9 de simple.medicament facultatibus) en naar Paulus Aegineta (lib. 70) en naar Aetius (lib.2) Tuchia zou uit de fijnste vonken van de koperovens afkomstig zijn, het is wit en heel licht en wordt in Duitsland Nichtes genoemd, vandaar het spreekwoord メ Nichtes ist die augen gutユ omdat het goed zou zijn voor de ogen. Herbarius in Dyetsche, ヤTuchia verkoelt en stopt, het vult de zweren met vlees, het heelt en droogt. Tuchia maak je aldus: Gebruik het veel of was het in rozenwater, dan doe je het waar je wil of je maakt er een oogzalf of een medicijn voor de ogen van. De kracht van gewassen tuchia is zeer goed om in de ogen te lopen en tegen veel andere oogziekten.

Merk verder op dat in beide kapittels de samengesteldheid heet en droog is. Mogelijk is er in geschrapt omdat iemand asabaccara gelezen heeft en dit niet met koperschilfers kon overeen brengen.

Asarabakka is de in N. Nederland gebruikte naam voor Asarum europeaeum, mansoor. Herbarius in Dyetsche zegt; ヤWilde Nardus of asarum is heet en droog in de derde graet. Doet de stonden der vrouwen komen, hed doet ooc pisse lossenユ. Bij Platearius vinden we; ヤAssarum calidum et siccum in tertio gradu. Menstrua et urinam provocatノ. et vulnera mundificatユ. Het meest lijkt de beschrijving van de Ortus sanitatis er op; ヤAsarum grece, backara vel nardus agrestis latine. Heet ende droghe in den derden graetユ, en is de gebruikswijze hetzelfde als in de Herbarijs.

Er is dus evenveel te zeggen voor Asarum europaeum, mansoor, hazelwortel, wilde nardus, Frans asaret, Duits Haselwurtz, Wilder Nard, Engels haselwort, wild spikenard, als voor koperschillen.

 

Antera dats saet van rosen.

 [12]

(360) Antera dats saet van rosen. Ende es goet iegen dat menisoen ende iegen walginge. Saet van rosen gepulvert ende gestroyt opten huuf doeten verdroegen. Men macht houden .1. jaer in een (365) gelasiin vat wel gedect

[203]  [12] (Rosa, Anthera; meeldraden)

Antera, dat is zaad van rozen. En het is goed tegen buikloop en tegen walging. Zaad van rozen verpulvert en gestrooid op de huig laat die verdrogen. Men kan het 1 jaar bewaren in een glazen vat die goed bedekt is.

 

Dodonaeus zegt ervan; ヤHet middelste van de Roose, dat is de geele draeykens ende nopkens die inde Roose wassen, heeten in Griex Anthos ton rhodon, ende in Latijn Flos Rosae, als ofmen seyde de Bloeme of Bloeysel van de Roose; in de Apoteke Antheraユ.

Dioscorides schreef; ヤユFlos, qui in mediis rosis invenitur, siccatus, gingivarum fluxionibus efficaciter inspergiturユ.

Ortus sanitats spreekt van ヤdat gheelsaet in die Roosen. Antera latine et greceユ. Men kende het principe van vrouwelijk en mannelijk in de bloemen niet.

 

 

Allium dats looc.

[13]

Allium dats looc. ende es heet ende wac in den .4. graet. Ende es van .2. manieren deen es wilt en tander tam. ende wast in den hof daer ment poot. ende es dit dat wi ge- (370) meinlike  orboren. Ende dander wast opt velt. Ende heet scordion. dit en es niet also fel als tander. daer omme orbort ment meest in phisiken. Ende dit gadert men int ende van den lintere. ende droget. Also mach (375) ment .2. jaer orboren. mer hets beter dat ment alle jare vernuwe. Maer dattie gemeinte orbort dat heeft grote cracht in de hoefde te dissolveerne ende te verteerne Ende deert dien die van heter complexien siin (380) alse colerine. Mer fleumaten helpet wel. ende den genen die gereet siin ter juchtecheit. Ende droget luxurie. ende scedet groten wint ende verstoptheit. ヲ ypocras seit looc doet wel orine maken. Nochtan deret den ogen. Ende (385) dodet die wormen. Ende geneest verwoedde honts beten ende gevenijnde beten geplaestert Ende es goet iegen alle pine die van vercoutheiden comt gelijc triaclen. Ende somege meesters heetent dorpers triacle ヲ Dyasco- (390) rides seit. dat sceden doet groten wint ende ververscht den lichame. ende helpt den genen die quaet water gedronken hebben. ja geplaestert optie stede daer grote humoren vergadren. of vergadert siin doetse sceden. Ende het (395) sacht tantswere die van couden comt. Ende verslaet dorst die van couden comt uter magen. Ende geneest drope. ende zeter ende puusten in wat steden datsi siin ja der op gewreven ende geplaestert. Ende doet dwijf her stonden (400) hebben. ende verdrijft dnette daer tkint in leit eist dat dwijf na der pinen sitte in borne der et in gesoden es ヲ Looc dat in bosscen wast es heetere ende drogere Jegen die worme in den lichame. Nemt pertrec. looc. sap van menten (405) ende aysiin. hier af maect .1. sauche. ende geefse den sieken te nuttene in al sine spise ヲ Item dien die adren van der leveren te nauwe siin. ende qualike maect sine orine. hi make de selve sauche. ende temperse met wine (410) ende met sape van andren cruden die wel verduwen. alse venckel. persiin. ende marke. ende geefse den sieken te nuttene ヲ Een ander die met pinen maken haer orine. of die druppende pissen. Neme looc ende stampt (415) ende siedet in olyen. ende maker af .1. plaester ende legt boven siin gemachte ende al omtrent ヲ Een hoeft loocs gesoden in olye entie scellen af gedaen. ende dan gesteken in wlvam. doet den wive haer stonden comen (420) te poente ヲ Looc geten den genen die van heeter complexien siin. maecse lasers ende beswaert metten vallenden evele.

[204]  [13] (Allium sativum, knoflook)

Allium, dat is look, en het is heet en vochtig in de 4de graad. En er zijn 2 soorten van, de ene is wild en de andere tam en die groeit in de hof waar men het plant en dat is wat we gewoonlijk gebruiken. En de andere groeit op het veld en heet scordion. Dit is niet zo fel als de andere en daarom gebruikt men het meest voor genezing. En dit verzamelt men op het eind van de lente en droogt het. Zo kan men het 2 jaar gebruiken, maar het is beter dat men het elk jaar vernieuwt. Maar dat men gewoonlijk gebruikt heeft grote kracht in het hoofd op te lossen en te verteren. En deert diegene die van hete samengesteldheid zijn zoals heet bloedige. Maar flegmatische helpt het wel en diegene die aanleg hebben om jicht te krijgen. En verdroogt wulpsheid en lost grote wind op en verstopping.

Hippocrates zegt dat look goed urine laat maken. Nochtans deert het de ogen. En doodt de wormen. En geneest dolle hondenbeten en giftige beten, gepleisterd. En het is goed tegen alle pijn die van verkoudheid komt zoals triakel. En sommige meesters noemen het dorpstriakel.

Dioscorides zegt dat het grote winden laat scheiden en de ontlasting ververst en helpt diegene die slecht water gedronken hebben. Ja, gepleisterd op de plaats daar grote vochtvermenging verzamelen of vergaderd zijn laat die scheiden. En verzacht tandpijn die van koude komt. En verslaat dorst die van koude uit de maag komt. [205] En geneest smetten en huiduitslag en puisten op welke plaatsen dat ze zijn, ja daarop gewreven en gepleisterd. En laat de vrouw haar stonden hebben en verdrijft het net daar het kind in ligt als het vrouw na haar pijnen in bronwater zit daar het in gekookt is. Look dat in bossen groeit is heter en droger. Tegen de wormen in de ontlasting; Neem pyrethrum, look, sap van munt en ui, maak hiervan 1 saus en geef het de zieken te nuttigen in al zijn spijzen.

Item die de aderen van de lever te nauw zijn en slecht zijn urine maakt, hij maakt dezelfde saus en tempert het met wijn en met sap van andere kruiden die goed verduwen zoals venkel, peterselie en selderij en geef het de zieken te nuttigen. Een andere die met pijn hun urine maken of druppelend plassen; Neem look en stamp het en kookt het in olie en maak er 1 pleister van en leg het boven zijn geslacht en er omheen. Een hoofd look gekookt in olie en de schillen eraf gedaan en dan in de vulvaria gestoken laat bij het vrouw direct haar stonden komen. Look gegeten door diegene die van hete samengesteldheid zijn maakt ze melaats en bezwaart ze met de vallende ziekte.

 

Er zijn 2 soorten look, die indeling zien we vrijwel overal terug. Platearius spreekt van allium domesticum en allium silvestre. Herbarius in Dyetsche noemt; Loeck of alleum, tam huusloeck en wilt of scordeon. Ortus sanitatis zegt dat er Twederhande knoplooc zijn, het tamme noemt hij Allium en de wilde scordeon vel scordium .

Volgens Dodonaeus is het wilde look メLoock sonder Loock. Dit cruydt wort nu ter tijt in Latijn gheheeten Allaria ende Alliaris. Het en is het Scordium niet, hoe wel dattet daervoor in de Apoteken hier voormaels, doch met groote dwalinge gebruyckt plach te wordenユ.

Naar Dodonaeus is de wilde vorm dus Alliaria officinalis L., maar dat vroeger een andere plant voor wilde look werd gebruikt in de farmacie die dan ook wel door de Herbarijs wordt bedoeld, namelijk Teucrium scordium, watergamander, watermanderkruid, waterlook, Frans germendree aquatique, chamaras, Duits Stachel Gamander, Wasserknoblauch, Engels water germander, garlich.

Hoewel de Herbarijs niet zegt dat het in moerasachtige plaatsen groeit, maar op het veld, dat kan dan ook op Teucrium scorodonia L., slaan, wilde gamander, manderkruid, wilde of valse salie, Frans germandree sauvage, Duits Gamander, Engesl wood sage, garlick sage.

Als derde zou het toch om een ander soort ui kunnen gaan, Allium scordoprasum L., slangenlook, rocambole.

Over de tamme look zegt Dodonaeus; Loock; in Latijn ende inde Apoteken Allium ende Allium sativum. Het gaat hier om Allium sativum L., knoflook, tuinlook, boereteriaak, Frans ail commun, theriaque des pauvres, Duits Knoblauch, Engels garlic.

De farmacodynamische eigenschappen door de Herbarijs voor knoflook aangegeven stemmen ongeveer overeen met deze die er door de huidige wetenschap aan wordt toegekend, alleen het gebruik bij huidziektes komt wat vreemd voor.

De Herbarijs zegt dat look ヤdroget luxurieユ, de Ortus sanitatis drukt zich aldus uit; ヤPlatearius seyt Dat wye met vrouwen vele te doene wille hebben die sal hem wachten van loock want het verdroghet spermaユ.

Als boerenteriakel is het lang bekend geweest, Herbarius in Dyetsche geeft vrijwel dezelfde uitleg over ヤdat loeck der rusticen driakelユ.

 

Artemesia dats bivoet.

[14]

ARtemesia dats bivoet. ende es heet ende droge in den .2. graet. sulke seggen(425) in den vierden graet. Ende tcruut behoort meer ter medicinen. dan die bladere of die worttelen doen. ende het es vele beter groene dan droge. nochtan machment .1. jaer houden. Ende es vrouwen goet die geen kint (430) en mogen dragen. op dat hen van versceiden comt. Mer comet hen van droecheiden. so es haer bivoet quaet. ヲ Bivoet ontstopt die lendenen ende doet dwijf haer stonden hebben. ende es goet gedaen in baden iegen coude (435) siecheiden. ende es goet gedronken iegen die artetike. Ende gesoden enten doem ontfaen te nese es goet iegen die reume int hoeft. Het es goet iegen alle verstoptheide vander moeder. ja gedronken. Of (440) gebaedt of den doem ontfaen in wlva ヲ Ende iegen .1. ongemac dat men heet crimpsel dats alse den mensce lust ten stoele te gane ende als hire comt dat hi niet doen en mach van groeter crempingen in den fondamente (445) dat van couden comt. Neemt colofonie ende legse optie colen. entie sieke sal dien rooc ontfaen beneden met enen trachtere of men wille. dien men daer over die colen welven sal. ende dan sal men bivoet zere warmen (450) biden viere entie sieke salder over sitten. ヲ Jegen die clieren. Neemt bivoet cout of heet ende legt daer op. die clieren selen tegaen. Ende bivoet es goet iegen dien hoeftswere gesoden ende gedronken.

[207]  [14] (Artemisia vulgaris, bijvoet)

Artemesia, dat is bijvoet, en het is heet en droog in de 2de graad, sommige zeggen in de vierde graad. En het kruid wordt meer in de medicijnen gebruikt dan de bladeren of de wortels doen en het is veel beter groen dan droog, nochtans kan men het 1 jaar goed houden. En het is goed voor vrouwen die geen kind [208] mogen dragen omdat ze daardoor overlijden. Maar komt het van droogte, dan is bijvoet slecht voor hen. Bijvoet ontstopt de geslachtsdelen en laat de vrouw haar stonden hebben en is goed gedaan in baden tegen koude ziektes en is goed gedronken tegen jicht. En gekookt en in de neus ontvangen is het goed tegen reuma in het hoofd. Het is goed tegen alle verstoppingen van de baarmoeder, ja gedronken of gebaad of de damp ontvangen in de vulva.

En tegen een ongemak dat men kramp noemt, dat is als de mens lust heeft om naar toilet te gaan en als hij er komt dat hij het niet doen kan van grote krampen in het fondament dat van koude komt. Neem Grieks pek en leg het op de kolen en die zieke zal die rook beneden ontvangen met een trechter of iets anders die men daar over die kolen welven zal en dan zal men bijvoet zeer warmen bij het vuur en die zieke zal er over zitten. Tegen de klieren; Neem bijvoet koud of heet en leg het er op, die klieren zullen vergaan. En bijvoet is goed tegen hoofdpijn, gekookt en gedronken.

 

Walefridus Strabo (negende eeuw) noemt in zijn Hortulus de artemisia vanwege haar overdadige kracht; Mater herbarum. Hildegard von Bingen noemt het Biboz of Beifusz. Herbarius in Dyetsche; ヤBivoet of arthimisia. Platearius seet; het heet mater herbarum dats moeder der cruden. Bivoet in huus geleit ende gehroockt veriaecht de duvelieユ. Ortus sanitatis; ヤBivoet, byvoet, bivootユ. Dodonaeus; ヤByvoet, Griecx Artemisia, by de Latijnen ooc. Van sommige Mater herbarum, dat is Moeder der cruyden genoemt, int Nederlantsch Byvoet; Sint Jans cruydt.ユ

Artemisia vulgaris L., bijvoet, wilde alsem, edelruit, Sint Janskroon, Frans armoise, herbe de la saint Jean, ceiture de saint Jean, couronne de saint Jean, Duits Echter Beifusz, Engels mugwort.

Bijvoet heeft zijn faam gekregen bij vrouwenziektes. Broeder Thomas, tijdgenoot van de schrijver van de Herbarijs drukt zich aldus uit; ヤHevet eene vrouwe dat buickoevell inden kraem so salmen nemen byvoet ende bindese op haer naveleユ. Ortus sanitatis zegt; ヤoft bint men haer dat gesoden cruyt an haer dye, si genesen oec ter stontユ.

 

 

Acetosa dats surkele.

[15]

(455) ACetosa dats surkele. ende es cout in den .3. graet ende droge in den iersten. Ende diese eet in den linter maect goet appetijt. ende doet zere hongeren. ende wederslaet alle hitte. Ende es goet geplaestert op alle (460) drope. ende op heete apostemen. Ende si stremet menstrua in wlva gesteken van onder. Ende si es goet in allen couden salven ende in allen couden plaestren omme hitte te weerne ヲ Echter die gebernt es van viere. entie (465) ogen geswollen. dien zal men surkele stoten ende daer op leggen ヲ Echter tsap van haer stremmet menisoen. ende purgiert die vrouwe van haren saken. ende doodt die worme ende verslaet venijn. ende stopt den lichame die te licht es. Ende es goet op alle heete ongemake

[209] [15] (Rumex acetosa, zuring)

Acetosa, dat is zuring, dat is koud in de 3de graad en droog in de eerste. En die het eet in de lente maakt goede appetijt en laat zeer hongeren en verdrijft alle hitte. En het is goed gepleisterd op alle smetten en op hete gezwellen. En ze stremt de menstruatie in de vulva als het van onder ingestoken wordt. En het is goed in alle koude zalven en in alle koude pleisters om de hitte te weren. Echter die verbrand is van het vuur en de [210] ogen gezwollen, voor die zal men zuring stampen en het erop leggen.

Echter het sap er van stremt buikloop en purgeert de vrouw van haar zaken en doodt de wormen en verslaat venijn en stopt de ontlasting die te licht is. En is goed op alle hete ongemakken.

 

Hildegard von Bingen spreekt van Amphora, Der Ampfer. Herbarius in Dyetsche; Sulker of Acetosa es som tam of domestike die inde hoven wast som wilt buten wassendeユ.

Ortus sanitatis; Surckele. Acetosa latine. Dodonaeus; Surckele ende Zurinck, in Latijn Oxalis, Lapathum acidum, Rumex acidus, oft (soo het in de Apoteken bekent is) Acetosa.

Rumex acetosa L., grote zurkel, paardezurkel, zuurling, Frans oseille, Duits Sauerampfer,, Engels sorrel.

Soms komen er 2 soorten voor, grote en kleine, de kleine is dan Rumex acetosella L, schaapszuring.

 

Actili.

 [16]

Actili siin wac ende heet in den .2. graet ende maken grof bloet. ende siin piinliker te verduwene dan droge figen

[211]  [16] (Phoenix dactylifera, dadel)

Actili zijn vochtig en heet in de 2de graad en maken grof bloed en zijn pijnlijker te verduwen dan droge vijgen.

 

Waarschijnlijk is dit een verbastering van Arilli. Dodonaeus zegt in het hoofdstuk メVan den Wijngaert; ヤDe Saden die wij keernen oft Steenen noemen, heeten in Latijn Vinacea, ende somtijts ook Nuclei; in de Apoteken gemeynlijck Arilli, al oftmen Aryduli seyde, dat is Drooge oft Dorre steenkensユ.

Het zou ook kunnen dat het hier gaat om Dactili. De Ortus sanitatis handelt over dactilen of daeyen, daien of datillen, dayen, dadilen en ze worden net als in de Herbarijs aangezien voor ヤheet ende vruchtig inden tweeden graetユen zegt ook dat ヤdie dayen in dien menschen grof bloet makenユ.

Hildegard von Bingen zegt dat de dadels voedzaam zijn als brood, doch te veel ingenomen is schadelijk en veroorzaakt ademnood.

Dodonaeus kent de dezelfde werking aan toe. ヤDe Dadel waer die ooc gewassen zijn, zijn allegader gemeynlijck quaet ende moeylick om verteerenユ. ヤHet sap dat sij geven, ende het bloet dat van de selve in ユt lijf groeyt, is heel grof, dick ende swaerユ.

Phoenix dactylifera L. dadelboom, Frans dattier, Duits Dattelpalme, Engels date palm.

 

 

Avena, dats evene.

 [17]

(475) Avena. dats evene. Si sachtet ende verslaet ende si maect moru alle hardde geswille. ende daer omme ordineert wel dat meele

[212]  [17] (Avena sativa, pluimhaver)

Avena, dat is evenie. Het verzacht en verdrijft en maakt murw alle harde gezwellen en tot dat doel gebruikt men wel dat meel.

 

Dodonaeus zegt; ヤIn Brabant heet dit coren Haver. In Latijn Avena. Het gebruik is als van de Herbarijs.

Hildegard von Bingen noemt haver een voortreffelijke en gezonde spijs voor de mensen, verschaft een vrolijke geest, een rein en helder verstand, goede kleur en gezond vlees. Ortus sanitatis spreekt er anders over; ヤGalienus inden boeck de Cibis spreeckt dat havere oec een spijse is der dyeren ende neyt der menschen ten ware alst grooten dieren tijt ware soe mochtmen daer broot af backen gelijck alst dicwils gezien is. Maer dit broot geeft den menschen cleyne spijsinghe ende luttel bloetsユ.

Avena sativa L. Haver, Frans avoine, Duits Hafer, Engels oats.

 

 

Betonica.

ヲ Betonica. borago. buglossa. bedegar bugla. (480) branca urcina. brionia. barnage. baucica. balsamica. batte edere

Betonica. borago. buglossa. bedegar bugla. branca urcina. brionia. barnage. baucica. balsamica. batte edere.

 

 

 [18]

BEtonica es heet ende droge in den iersten graet. ende es betonie in dietsch Ende gedronken lange tijt claert (485) die ogen ende wachtse van humoren. Ende sterct dat hoeft. ende es goet iegen hoeftswere. Ende heilt wel hoeft wonden Ende es goet in plaestren ende in dranke die ten hoeft wonden gaen. Ende si es goet (490) iegen dlanc evel. ende verlicht verschen lichame ende coude ヲ Tpulver van betonien doet spuwen. ende licht weder op die moeder die gesonken es. ende doet comen haer stonden Ende es goet gedronken met sape van sleen (495) den genen die bloet spuwen of etther spuwen. ende iegen die hoeste. ende iegen cortten adem ヲ Tsap van betonien metten sape van wegebreden gedronken vore den corts alle dage. Dat helpt. Ende betonie (500) es goet iegen den vierden dach reets. ende si verdrijft donker ogen ende die geelsucht. ende si droget dwater. Ende suvert die moeder eist dat mense daer met dwaet met borne daer si in gesoden es. ende daer mense nut met dran- (505) ke ヲ Betonie gestampt met soute geneest nuwe wonden op dat ment daer op plaestert Ende betonie allene geneest thoeft dat tebroken es. ende helpt maken orine ende brect den steen

[213]  [18] (Stachys officinalis, betonie)

Betonica is heet en droog in de eerste graad en heet betonie in Diets. En lange tijd gedronken verheldert het gezicht en beschermt het van vochtvermenging. En versterkt het hoofd en is goed tegen hoofdpijn. En heelt goed hoofdwonden. En is goed in pleisters en in drank die in hoofdwonden gaan. En ze is goed tegen onderbuikspijn en verlicht vochtige ontlasting en koude.

Het poeder van betonie laat spuwen en licht de baarmoeder weer op die gezonken is en laat haar stonden komen. En is goed gedronken met sap van slee (Prunus spinosa) diegene die bloed spuwen of etter spuwen en tegen de hoest en tegen korte adem.

Het sap van betonie met het sap van weegbree voor de koorts elke dag gedronken. Dat helpt. En betonie is goed tegen de vierde daagse malariakoorts en ze verdrijft donkere ogen en geelzucht en ze droogt het water op. En zuivert de baarmoeder als men het daarmee wast met bronwater daar ze in gekookt is en daar men het nuttigt met drank. Betonie gestampt met zout geneest nieuwe wonden als men het daarop pleistert. En betonie alleen geneest het hoofd dat gebroken is en helpt urine te maken en breekt de steen.

 

490 verlicht verschen lichame ende coude; geneest ziekten die uit natheid en koude voortkomen (allusie op temperamentleer). 501, tot donker ogen; men stelde zich voor dat galdampen het gezicht vertroebelden.

Dodonaeus; Betonie int Latijn Betonica; by sommighe Vetonica. Inde Apoteken isset met den Latijnschen naem Betonica bekentユ.

Stachys betonica Benth. (Betonica officinalis Trevisan) koortskruid, Frans betoine officinale, Duits Batunge, Zehtkraut, Engels betony, bishops wort.

Dioscorides, Galenus en Musa beschreven deze plant en kennen er vele eigenschappen aan toe, vooral bij hoofdwonden en hoofdpijnen. Om die reden was ze het hoofdingredi創t van tplaester van jherusalem (later Emplastrum de Janua of emplastrum de betonica) en ook van Emplastrum Graciae Dei; beide pleisters werden vanwege hun toepassing ook Emplastrum cephalica genoemd.

Hildegard von Bingen kent ook de Bathenia, Die Betonika.

Herbarius in Dyetsche vermeldt Bottonie of betonie dat es betonia.

Ortus sanitatis stemt met de werking goed overeen met de Herbarijs en zegt; ヤPlinius spreeckt die betonie over hem draget dien en mach gheen toverie scadenユ, net zo in de Liber Avicenne in hoofdstuk 35; ヤWet dat betonie geleit in eens menscen bedde die vele peinst ende dien swaerlike dromet helpt herde zere alsi verwarmt es van dien mensce. Ende byvoet helt iegen den duvelユ.

 

 

Borago, dats bornagie.

[19]

(510) BOrago. dats bornagie. ende es heet ende versch in den iersten graet. Si purgiert oec hete colere. ende helpt den genen die therte evel hebben van melancolien Ende geminct met wine ende gedronken ver- (515) blijt die hertte ヲ Ende dranc daer af gemaket met seeme ende met sukere es goet iegen droge borst. ende iegen die longene. ende iegen die steecte. ende iegen die coude milte. ende iegen coude toevalle van der hertten.

[215]  [19] (Borago officinalis, bernagie)

Borago, dat is bernagie, dat is heet en vochtig in de eerste graad. Ze purgeert ook hete hete gal en helpt diegene die hartziekte hebben van melancholie (zwarte gal). En gemengd met wijn en gedronken verblijdt het hart.

En drank er van gemaakt met honing en met suiker is goed tegen droge borst en tegen de longen en tegen de steken en tegen de koude milt en tegen koude ziekten van het hart.

 

Dodonaeus; ヤDe oprechte Buglossa van de ouders, dat is de Bernagie, is tweederhande; de eene vergaet des winters; de ander blijft altijt groen. De gemeyne Bernagie heet in de apoteken Boragoユ. De tweede soort komt voor in kapittel 25.

Borago officinalis L, borragie, bernagie, Frans bourrache, Duits Borretsch, Gurkenkraut, Engels borage, burrage, beelread.

Herbarius in Dyetsche spreekt van Bernagie of Bernaidge of Borago of Bernaijdge.

Nylandt zegt: ヤVoor Swaermoedigheyt, Hertkloppinge, Geel-sucht en heete Koortsen (volgens Galenus).

Platearius zegt; ヤBorago valet cardiacis melancholicisユ.

Dat Borago het hart verblijdt, daarover zegt Dodonaeus; ヤBernagie, schrijft Dioscorides, in Wijn geworpen, wort gelooft blijdschap des herten te maecken; Galenus ende Plinius versekeren oock tselve, seggende dat Bernagie in de Wijn gedaen, veroorsaeckt blijschap, ende vrolichheyt can maken, so men meynt, ende het gemoed verheugen, ende daer van is den naem Euphrosynon oock gecomen, die soo veel beduydt al ofmen Blijmakend cruydt seyde; ユt selve wort oock te kennen gegeven met dit oudt Latijnsch Cluppelgedicht:

Illa ego Borago gaudia semper ago

Dat is: Ick die men noemt Bernagie

Geef thert altijt coragie.

 

Buglossa, dats wilde boragie.

 [20]

(520) BUglossa. dats wilde boragie. Ende es goet in wonden dranke. ende doet alt tselve. dat doet bornagie voren

[216]  [20] [Anchusa officnalis, ossentong)

Buglossa, dat is wilde boragie. En het is goed in wonddranken en doet al hetzelfde wat bernagie hier tevoren doet.

 

In de Sinonoma Bartholomei komt Buglossa voor met het synoniem barba sylvana, lingua bovis.

Herbarius in Dyetsche heeft Osstentonghe oft Buglossa of lingua bovis.

Ortus sanitatis spreekt van ossentonghe of buglosse, osschentonghe, Lingua bovis latine en zegt; ヤdat dit cruyt bladeren heeft die der aerden nakende zijn. ende die een fatsoene hebben gelyck een ossen tongheユ.

Dodonaeus zegt van Buglosse of Ossentonge; Groot oft Tamme Ossentonge, die men in de Apoteken van dese ende ander landen hedendaechs gemeynlijck Buglosse noemtユ. Dit alles sluit aan met het synoniem van Dioscorides Buglossum, Lingua Bubula.

Anchusa officinalis L. Ossentong, Frans buglosse officinale, bourrache batarde, langue de boef, Duits Ochsenzunge, Engels ox tongue, bugloss.

In de volksgeneeskunde wordt ossentong nog lang gebruikt. ヤIn Spanje en eldersユ, zegt Clusius, ヤverkoopt men kleine dooskens vol van eene zalve, met de wortels van Ossentongen gemaekt, en waermede  de vrouwen haer aengezicht blankettenノ. De bladen met honig en meel bereid, genezen de verstuikte leden, en het water waarin die wortels gezoden zijn, in de kamers gesproeid brengt vlooijen omユ.

 

Bedagar, dats eglentier.

[21]

BEdagar. dats eglentier. ende es cout in den iersten graet. ende tusscen (525) versch ende droge. Ende starct die mage. ende sacht dagelijxen rede. ende sacht die beten van quaeden wormen. ja daer op geplaestert ヲ Die wortele es goet iegen dat bloeden van den lichame. ende op (530) die leden geplaestert. het starcse. ende verdrijft die humoren die daer wert vloyen. ende doet sceeden versche apostemen. Ende met dranke daer af den mont gedwegen dat sacht den tantswere. Ende die riseren entie scorssen (535) entie bladere gaen in medicinen. ende doen datter vorseit es ヲ Eglentier gestampt met aysine geneest rudecheit ende versche wonden. als mense daer met dwaet Ende hi geneest saen dat tebroken es. Ende (540) si siin cout ende droge in den .3. graet. Het geneest humoren van fleumen onder .s. dr. vanden scorssen gedronken met wine ende met aysine gestampt ende gesuvert. dat geneest morfea. ende suvert die huut ende (545) puusten. ende drope. Ende op tebrokene been geplaestert geneset metter spoet.

[217]  [21] (Rosa canina, hondsroos)

Bedagar, dat is egelentier, en het is koud in de eerste graad en tussen vers en droog. En versterkt de maag en verzacht dagelijkse koorts en verzacht de beten van kwade wormen, ja daarop gepleisterd.

De wortel is goed tegen het bloeden van de ontlasting, op de leden gepleisterd versterkt die en verdrijft de vochtvermenging die daar naar toe  vloeien en laat vochtige blaren scheiden. En met drank daarvan de mond gespoeld dat verzacht de tandpijn. En de twijgen en de schorsen en de bladeren gaan in medicijnen en doen dat gezegd is.

Egelantier gestampt met azijn geneest schurft en vochtige wonden als men ze daarmee wast. [218] En het geneest tezamen dat gebroken is. En ze zijn koud en droog in de 3de graad. Het geneest vochtvermenging van fluimen onder anderhalve drachme van de schors gedronken met wijn, met azijn gestampt en gezuiverd geneest het huiduitslag en zuivert de huid en puisten en smetten. En op het gebroken been gepleisterd geneest het met spoed.

 

ヤGod schiep de roos, de duivel de egelantierユ. (Bretoens spreekwoord)

Sinonoma Bartholomei geeft; ヤnodus rosae albae silvestris, eglentierユ. Ortus sanitatis; ヤhaechdoren oft eghelentier, haechdoernen, Bedegar vel bernedate Arabice, Acantisleuce grece, Spina alba latineユ.

Dodonaeus beschrijft een soort wilde rozen; ヤWilde Roosen, Rosa silvestris of Rosa canina, Honts-Roose; Die ruyge hayrighe ballekens, die aen de ranken oft roeden van dese Wilden Rooselaer dickwyls wassen, mogen seer bequaemelyck ende eygentleck Spongiekens vande Wilde Roosen genoemt worden, in ユt Latijn Spongiolae silvestris Rosae; de welcke in sommige Apoteken voor het Bedeguar, niet sonder groote dwaelinghe, ghenomen worden, want het oprecht Bedeguar is by de Araebsche Meesters een soorte van Distelen; die in ユt Griex Acantha leuce, dat is Spina alba op ユt Latijnsch genoemt wortユ.

Rosa canina L, zou dan volgens Dodonaeus de bedegar zijn. Nu wordt Rosa egelantier zo genoemd, bedeguar is een rozengal die vroeger gezien werd als een natuurlijke aangroei.

 

Buggla, dats buggle.

[22]

BUggla. dats buggle. Ende es doreginge. ende heilt wonden van buten ende van binnen. ende es goet in wonden dranke. ende heilt apostemen die suver siin. Ende si (550) heilt quetssinge van binnen. ende si es goet in salven ende in plaestren die wonden heilen.

[220]  [22] (Ajuga reptans, zenegroen)

Buggla, dat is bugela. En is doorgaande en heelt wonden van buiten en van binnen en is goed in wonddranken en heelt etterbuilen die zuiver zijn. En ze heelt kwetsingen van binnen en ze is goed in zalven en in pleisters die wonden helen.

 

Dodonaeus; ヤSenegroen oft Ingroen, anders Bugula genaemtユ. ヤMen rekent dit cruydt onder die Wondt-cruyderen, die in ユt Latijn den naem van Solidago oft Consolida voeren, van sommige oock Consolida media genoemt; de Apotekers van desen lande Bugula opt Latijnschユ.

Consolida major en minor komen voor in de kapittels 33 en 34.

Joannes Bauhinus vermeldt in zijn Historia Plantarum; ヤConsolida media, quibusdam bugulaユ.

Ajuga reptans L., zenegroen, senegroen, ingroen, kleine waalwortel, Frans bugle rampante, consoude moyenne, Duits Drichender Gunsel, Engels bugle.

Ruellius beweert dat in Frankrijk de spreuk bestaat;

Qui a la bugle et la sanicle

Fait aux chirurgiens la nicle (=nique) en getuigt zo van de buitengewone wond helende werking van deze kruiden, beide kruiden heten bij ons wondkruid.

Alle oude schrijvers geven haar een wond helende werking, in- en uitwendig.

 

Branca urcina, dats berre wortte.

[23]

Branca urcina. dats berre wortte. ende es heet ende wac in den .2. graet. Ende es (555)goet jegen alle deren vander borst. Ende si es goet in clisterien iegen harden lichame ende drogen. ende si maect harde apostemen moru. ende rijpse die siin van couder naturen Ja gestampt met verscher vlage ende der op geleit.

[221] [23] Heracleum sphondylium, berenklauw)

Branca urcina, dat is berenkruid, en is heet en vochtig in de 2de graad. En is goed tegen alle ziekten van de borst. En ze is goed in klysmaユs tegen harde ontlasting en droge en ze maakt harde blaren murw en rijpt die van koude naturen zijn. Ja gestampt met verse mest, er op gelegd.

 

Met Branca ursina wordt meestal gedoeld op de berenklauw, Acanthus mollis L.

Fuchsius noemt onze plant Branca ursina officinarum Achantus germanica.

Dodonaeus schrijft; ヤDe Apotekers van Hooch Duytschlandt ende oock van Nederlant plagen dat hier voortijts Branca ursina te noemen, ende dat selve in stede van de oprechten Branca ursina oft Acanthus seer onbedachtelijck in de clysterien te gebruyckenユ.  Hier worden dan ook meest inlandse planten gebruikt en niet de van ver ingevoerde planten.

Herbarius in Dyetsche heeft Berenclauwe of branca ursina. Ortus sanitatis; Beeren clau, berenclau, beren clauwe.

Heracleum sphondylium L., berenklauw, varkenskool, heelkruid, Frans branc ursine, bilreuil, Duits Barenklau, Heilkraut, Engels bearユs breech, cowparsnip.

 

Brionia of oude rape of corpentaes.

[24]

(560) Brionia of oude rape of corpentaes es heet ende droge. in den .2. graet. Ende si es goet iegen drope. ende suvert sproeten int ansichte met aysine geminct. Ende met aysine essi goet iegen zeter ende iegen puu- (565) sten ende iegen scorftheit ende suvert die huut van vulheiden

[223]  [24]( Bryonia dioica, heggerank)

Brionia of oude rape of corpentaes is heet en droog in de 2de graad. En ze is goed tegen smetten en zuivert sproeten in het aanzicht met azijn gemengd. En met azijn is het goed tegen huiduitslag en tegen puisten en tegen schurft en zuivert de huid van vuilheden.

 

Oude raep, die naam kom je nog tegen in duivelsraap, korfraap en eiraap omdat de wortel wat op een raap lijkt. Corpentaes is een vreemd woord, mogelijk is het een verdraaiing van serpentaes; Ortus sanitatis; ヤDit cruit verdrijft slanghen ende ratten aldus. Men sal dese wortele legghen int vier ende brandense ghelijc een rape. Ende dan alsoe warm in stucken sniden. Ende dan laetse van haer selven eenen damp oft roock welcke slanghen oft ratten desen ruickt die sterft ter stont daer afユ.

Hildegard von Bingen noemt het Stichwurtz, Zaunrubeユ, het gebruik wordt genoemd als niet nuttig voor mensen, een ヤunkrutユ.

Herbarius in Dyetsche; ヤBrionie oft Brionia sommeghe heetent wilde zedwael oft witte wigaertユ.

Ortus sanitatis spreekt van Brionie of sticwortele, stilwortele of roswortele, stickwortele of raselwortele of wilden wigaert. Viticella vel vitis alba latinaユ. Witte wijngaard.

Bryonia dioica Jacq, heggerank, witte brionie, Frans bryone officnale, vigne blanche, Duits Zaunrube, Stickwurz, Engels bryony, white vine.

De wortel is vooral bekend als vervanger van Mandragora.

Wordt vrijwel niet meer gebruikt, nog in de homeopathie waar een tinctuur gemaakt wordt bij prikkelhoest, ontstekingen, jicht en reuma. Inwendig is het gevaarlijk.

 

Bernage.

[25]

BErnage. es goet geten den genen die ondercomen siin ende cranc siin van hertten. ende die melancolisi siin ende die ru- (570) dachtech siin. ende den laserscen. want si maect goet bloet. Ende haer bladere doet men in medicine al gruene. Ende om dat si goet bloet maect. so essi goet dien die bekeert siin van groter siecheit. Ende (575) conforteert de gene die siec siin vanden groeten evele. Ende men sal hen maken .1. cyroop van bernagien ende van den beene van den hert gepulvert. ende dan gemaakt met sukere. Ende in alreande eten maectse (580) goet bloet. Ende es goet iegen die geelsocht gesoden met vleesce. Of nem tsap van bernagien ende van scariolen ende dit siedet tegadere ende drinket

[224] [25] (Pentaglottis sempervirens)

Bernagie is goed gegeten diegene die onderkomen zijn en hartenpijn hebben en die melancholisch zijn en die schurftachtig zijn en de melaatsen want ze maakt goed bloed. En haar bladeren doet men in medicijnen al groen. En omdat ze goed bloed maakt zo is ze goed voor diegene die net opstaan van een grote ziekte. En versterkt diegene die ziek zijn van de vallende ziekte. En men zal siroop van bernagie maken met het been van een hert gepoederd en dan gemaakt met suiker. En in allerhande eten maakt ze goed bloed. En is goed tegen geelzucht gekookt met vlees. Of neem het sap van bernagie en van scariol (Lactuca scariola) en kook dit tezamen en drink het.

 

569 melancholisi; bij wie de zwarte gal onder de temperamenten domineert, 570 laserscen; die met een huidziekte behept zijn, niet noodzakelijk melaatsheid.

In hoofdstuk 19 werden er 2 soorten bernagie beschreven, de tweede zou deze zijn waarvan Dodonaeus zegt; Boraginis altera species mach oock wel Borago sempervirens heeten, dat is Bernagie die altijts groen blijftユ. Hij wijst erop dat die veel zeldzamer is en door weinig mensen gekend wordt.

Pentaglottis sempervirens is de groene ossentong, Duits Gr殤e Ochsenzunge, Engels green alkanet, evergreen bugloss en alkanet, Frans buglosse toujours verte.

De hier beschreven siroop van bernagie en been van een hert gepoederd en dan met suiker gemaakt vinden we terug in de Ortus sanitatisユユBorago latine et grece; Teghen die bevinghe des herten. Neem die syrope die van bernargien sap ghemaeckt is ende mengt daer ondere suyckere. Ende polvere vander beene dat os de corde cervi ghenaemt is. Dit ghenomen helpt seerwelユ.

 

Baucica, dats pasternake.

[26]

BAucica. dats pasternake. ende es heet (585) in den .2. graet. ende wac in den iersten graet. Ende men doeter meer in spisen dan in medicinen. pasternake maect dicke bloet ende vele. ende grune hebben si meer crachten dan droge. daer omme meerren si luxurie (590)Ende siin goet geeten rou ende gesoden. Ende men maecter af eenrande zinziber conditum wel te verduwene ヲ Aldus mach men maken ene confexie die wel verduwet. Nem die wortel van pasternake ende sietse in bor- (595) ne ende alsi wel gesoden siin. dan snijtse in cleinen stucken. ende perst dat water ute ende maecter af cleine bollekine. ende men sal hier toe doen gescuumt honing ende latent sieden so lange dat dicke becomt tegadere (600) ende altoes roerende so lange dat zeem gnouch es. dan so doeter in prumen van damasco. ende daer na specie. alse gingebere. galigane peper. noten muscaten ende andere specien genouch die men wille

[225]  [26] (Daucus carota, peen)

Baucica, dat is pastinaak, en het is heet in de 2de graad en vochtig in de eerste graad. En men doet het meer in spijzen dan in medicijnen. Pastinaak maakt dik en veel bloed en groen hebben ze meer krachten [226] dan droog, daarom vermeerderen ze wulpsheid. En zijn goed gegeten rouw en gekookt. En men maakt er  een soort zinziber conditum van die goed te verduwen is. Aldus kan men een stroop maken die goed verteert; Neem de wortel van pastinaak en kook het in bronwater en als het goed gekookt is snij het dan in kleine stukken en pers het water uit en maak er een  klein bolletje van en men zal hierbij doen afgeschuimd honing en laat het zolang koken dat het samen dik wordt, af en toe roeren zolang totdat dat het honing genoeg is, dan doe er pruimen van Damascus in en daarna specerij als gember, galigaan, peper, nootmuskaat en genoeg andere specerijen die men wil.

 

591, Zinziber conditum, konserf van gember, gemaakt van gember 1 deel, honing 3 delen en 1 deel suiker.

Hildegard von Bingen noemt Morkraut, der Pastinak, meer dienstig voor voeding dan voor gezondheid.

Herbarius in Dyetsche; ヤTamme pasternake of hof pasternak of pastinaca domestica of baucia. Tamme pasternake heet ook baucia ende es meer bequaem in spisen dan in medicinenユ.

Ortus sanitatis spreekt over Moren of peen of pasternaken, Baucia latine. ヤDese zijn tweederhande die een wilt ende die ander tam of domesticaユ. Daar wordt de volgende indeling gegeven; ヤBaucia; ghemeine peen. Daucus; wilde peen. A) daucus asinus. B) Daucus domesticus; Pastinaca domestica.

Dodonaeus zegt dat anders; De Baucia is anders niet dan de Pastinaca van Dioscorides ende van de ander oude schrijvers, te weten de Pastinake met smalle bladeren, dat is onze gemeyne Peen ende Carotenユ.

Lobel; ヤBaucia, de wilde Pastinaken van de Barbaren of oprecht Elaphoboscum van Dioscorides. ヤalsmense saeyt ende oeffent gelijck de Tamme Pastinaken, crijgen schoone groote wortelen, seer goet ende soet om etenユ.

Daucus carota L. Wilde pastinaak, Frans panais sauvage.

Pasternake wordt beschreven als een versterkend en spijsverterend middel en daeromme meerrensi luxurie;. Dit laatste heeft Lobel ook; ヤzy vermeerderen de lustigheid en vleeselyke begeerten der mannen en vrouwenユ. Ook de Ortus sanitatis zegt; ユDe wortelen zijn oec goet genomen van den mannen want si brengen begeerte tot vrouwen;. Platearius zei reeds; ヤplus competit cibo quam medicine. Augmentat libidinemユ.

 

Balsamita.

 [27]

(605) BAlsamita es heet ende droge ende daer omme heet ment balsamite. om dat welna riect alse balseme. ende dit cruut es wel gemeine met vele lieden. ende men doet in confexien omme die lede te conforteer- (610) ne. ende men gaderet in den linter. Mer so si verscer es. so si beter es

[227] [27] (Tanacetum balsamita, balsemkruid)

Balsamita is heet en droog en daarom noemt men het balsamite omdat het bijna ruikt als balsem en dit kruid is wel algemeen bij vele mensen en men doet het in stropen om de leden te versterken en men verzamelt het in de lente. Maar hoe verser het is hoe beter het is.

 

Dodonaeus zegt; ヤBalseme oft Coste. De bladeren daer van hebben eenen lieffelijcken reuck, met eenige sterckigheydt of swaericheydt vermengt. In de Apoteken van deze landen Balsamita.

Strabo vermeldt costis hortensis als middel om de spijsvertering te bevorderen.

In de Capitulare wordt het costum genoemd.

Hildegard von Bingen noemt Balsamita, Balsamkraut als middel tegen epilepsie, vergif, lepra en derdedaagse koorts; als iemand door het vele denken in het hoofd verward is geworden kookt hij Balsamkraut met drie maal zoveel venkel en neemt lichte spijzen, vermijdt wijn en water, drinkt bier en houdt het hoofd bedektユ.

Ortus sanitatis noemt Balsam cruit. Balsamita vel sisymbrium latine, cardamion grece.

Lobel noemt Balsamita ook Costus hortorum.

Tanacetum balsamita L., balsemwormkruid, tuinbalsem, welriekend balsemkruid, kostus, pastei, muntbalsem, Frans balsamite, menthe coq, paste, costus des jardins, Duits Garten Rainfarn, Frauenmunze, Engels costmary.

Lobel zegt; ヤde veldt-chirurgiens ende vrouwen houdent ende beproevent voor een heylsaem wondtcruydt, waerom dat ook Balsam gheheeten wordtユ.

 

Batte edre.

[28]

BAtte edre wast gerne an oude maysieren ende ane bomen ende daer omtrent hets gruene zomer ende winter. Entie meesters (615) twivelen in wat complexien dat si es. Nochtan proeft men dat dese bladren zere coelen. alse mense te zomere stroyt achter huse. Ende daer bi mach men proeven dat si van couder complexien siin. Ende dese bladere (620) leit men op brande. Die gomme diere uut loept brect den steen. ende hier bi so proeft men datsi siin van heter naturen ヲ Jegen die groete reume. Nem .1. wieke ende netse int sap van wedewinden. ende stec- (625) se den sieken in die nesegate. ende leggen averecht .1. wile. ende rechten weder op ende dan so trec die wieke uut. ende aldus selen die quaede humoren uten herssenen vallen.

[229] [28] (Hedera helix, klimop)

Batte edre groeit graag aan oude muren en aan bomen en daar omtrent, het is zomer en winter groen. En de meesters twijfelen in welke samengesteldheid dat ze is. Nochtans proeft men dat deze bladeren zeer verkoelen als men ze zomers strooit achter het huis. En daarbij mag men proeven dat ze van koude samengesteldheid zijn. En deze bladeren legt men op brand. De gom die er uit loopt breekt de steen en hierbij zo proeft men dat ze van hete natuur zijn.

Tegen de grote reuma; Neem 1 doek en maak het nat in het sap van wedewinde en steek het de zieke in de neusgaten en leg die een tijdje dwars en richt die weer op en dan trek je die doek er uit en aldus zullen de kwade vochtvermenging uit de hersens vallen.

 

Edre van Hedera, batte of bacce zie je in Bacchia, een andere naam voor Hedera.

Hildegard von Bingen vermeldt Ebich, der Efeu als een voor de mensen nutteloos, ヤvelut unkrutユ.

Herbarius in Dyetsche; ヤVeluwe of weghe of edera arborea want het aen de bomen hangt also gheheeten. Edera of veluwe es tweerleye te weeten wit ende swart of menneken ende vrouwe die witte veluwe draegt witte vrucht. Die zwarte veluwe draegt swaert vruchtユ.

Ortus sanitatis spreekt van velve of ebich of yeve Edera arborea latine.

Dodonaeus schrijft; ヤDe Swarte soorten van groote Veyl is van sommige Dionysia geheeten, als Dioscorides schrijft, van andere Bacchia omdat de poeeten daer van heur cranssen plegen te vlechten, daer sy heur hoofden mede croonden ende vercierden, als Plinius betuygt. Dat zegt ook Herbarius in Dyetsche.

Hedera helix L. klimop, boomveil, iefte, Frans lierre, Duits Epheu, Eibe, Engels ivy.

Wordt alleen nog in homeopathie gebruikt tegen galstenen, sinusitis en bij slijmvliesontstekingen in inhalaties wat met het medicinaal gebruik van de Herbarijs wonderlijk goed overeenstemt.

 

Cuscute.

 

ヲ Cuscute. Camomilla. Capillis veneris (630) Centaurea. Consolida maior. Consolida minor. Canabus. Cauleos. Camedreos. Camepiteos. Cicuta. Catapusia Caprifolium. Crassula. Calamentis. Calamentum. Cyclamen. Celidonia. Calex viva. (635) Coriander. Cerfolium. Conficerubea Cantabrum

[231]

Cuscute. Camomilla. Capillis veneris Centaurea. Consolida maior. Consolida minor. Canabus. Cauleos. Camedreos. Camepiteos. Cicuta. Catapusia Caprifolium. Crassula. Calamentis. Calamentum. Cyclamen. Celidonia. Calex viva. Coriander. Cerfolium. Conficerubea. Cantabrum.

 

[29]

Cuscute heeft misseleke cracht. Si es heet in den iersten graet. droge in .2. hets gelijc vlasse ende wast opt (640) velt. ende in lijnsade onder ander vlas. Ende men saelt gadren metten bloemen. ende .2. jaer mach ment goet houden. Ende heeft cracht te purgeerne fleume ende melancolie. Ende gesoden in watere ende gedronken doet wel ori- (645) ne maken ヲ Tsaet purgiert limege humoren van fleumen die in de mage ende in die darme siin. Ja niet zere. ende dwinet met sire bitterheit ende met sire swaerheit. ende meest van heeter coleren. Het opent verstop- (650) theit van milten. van leveren ende van gallen ende met sire swaerheit. ende met sire hartheit. so sterket die mage ende purgiert die adren van vortten humoren

[29] (Cuscuta epilinum, vlaswarkruid)

Cuscute heeft een veelzijdige kracht. Ze is heet in de eerste graad en droog in de 2de. Het is gelijk vlas en groeit op het veld en in lijnzaad onder ander vlas. En men zal het verzamelen met de bloemen en 2 jaar kan men het goed houden. En heeft kracht fluimen en melancholie (zwarte gal) te purgeren). En gekookt in water en gedronken laat goed urine maken. Het zaad purgeert lijmige vochtvermenging van fluimen die in de maag en in de darmen zijn. Ja, niet zeer en bedwingt het met zijn bitterheid en met zijn zwaarheid en meest van hete rode gal. Het opent verstopping van milt, van lever en van gal met zijn zwaarheid en met zijn hardheid, zo versterkt het de maag en purgeert de aderen van verrotte vochtigheden.

 

Herbarius in Dyetsche; ヤCuscuta of podagra es sijde opt vlas of wranghe int vlas, hets een dinck opt vlas ghewonnenユ.

Dodonaeus; ヤCuscuta, dat is Wrange oft Schorfte; de Apotekers noemense meest over al Cuscuta, sommige Podagra Lini, omdat sy het vlas meest pleegt te omhelsen, of Angina Lini.

Cuscuta epilinum Weihe, vlaswarkruid, wrangkruid, viltkruid, duivelsnaaigaren, Frans cuscute du lin, barbe de moine, cheveux du diable, fil-madame, Duits Teufelszwirn, Engels ladyユs laces, strangle-tare.

 

Camomilla of abec saet.

 [30]

CAmomilla of abec saet. es heet ende droge (655) in den iersten graet. Ende heeft cracht te dissolveerne ende te sachtene. Beide cruut. bloemen ende worttele es al van ere cracht. Ende sijs moruwende ende dunnende ende sceedende ende gedronken. ende gesoden ende (660)  dwijf daer in geseten doet comen haer stonden ende sacht swaren arbeit. ende doet orine maken. ende brect den steen ende sachtet. Ende doet sceden opblasinge ende pine in de lanken ende in de siden. ende geneest die geel- (665)  sucht ende pine van der leveren ヲ Ende dranc daer af gemaakt ende gesoden met zeeme es goet jegen apostemen in die side ende bi der leveren die suvert al den lichame. Ende gecuwet in den mont geneest vule zetherin- (670) ge in den mont. Ende olye daer af gemaakt sacht quetsure ende weeheit van den artetyke

[232] [30] )Matricaria recutita, kamille)

Kamomille of abec zaad is heet en droog in de eerste graad. En heeft kracht op te lossen en te verzachten. Beide kruid, bloemen en wortels, zijn van dezelfde kracht. En ze zijn vermurwende en verdunnende en scheidende en gedronken en gekookt en de vrouw daarin gezeten laat haar stonden komen en verzacht het baren en laat urine maken en breekt de steen en verzacht. En laat opblazing en pijn in de lies en in de zijden scheiden en geneest de geelzucht [233]  en pijn van de lever.

En drank er van gemaakt en gekookt met honing is goed tegen gezwellen in de zijde en bij de lever die zuivert het hele lichaam. En gekauwd in de mond geneest vuile uitslag in de mond. En olie er van gemaakt verzacht kwetsingen en pijn van de jicht.

 

Matricaria recutita L, kamille, moederkruid, Frans camomille, Duits Kamille.

Herbarius in Dyetsche spreekt over bijvoet, maar de overzetter ziet er duidelijk wat anders in; ヤMater, bijvoet, Artemisia of Matricaria, het heet ook anders, de ヤMoeder der Kruidenユ zegt Pandecta. Bijvoet is heet en droog in de derde graad. Pandecta zegt dat Artemisia bijvoet is, maar die is al vermeld is in het twaalfde kapittel en Matricaria, dat is mater, waarvan men hier spreekt zijn een en hetzelfde. Ik, overzetter van het boek, zeg dat het verschillende kruiden zijn maar het is een geslacht van dezelfde krachten in verschillende vormen.

De bladeren van kamille, groen en droog, zijn als medicijn nuttig om de ontvangenis te volbrengen en is tegen onvruchtbaarheid die van vochtigheid komt ヤNeem poeder van kamille, van melisse en het schaafsel van ivoor, drinkt het tezamen met wijnユ. Als je dit na de zuivering van de baarmoeder neemt helpt het opmerkelijk om een kind te ontvangen. Ook als je melisse met het sap van het handekenskruid (dat is Testiculus satirionis) in wijn kookt en op de baarmoeder pleistert of de geur daarvan van onder ontvangt helpt het zeer om te ontvangen na de zuivering van de baarmoeder. Het helpt ook als de vrouw een bad neemt in het water waar bijvoet, melisse en water in gekookt zijn. Als je deze kruiden stampt en met het schaafsel van ivoor mengt en daar een popje van een vinger lengte van maakt en in de juffrouw steekt laat het de stonden komenユ.

 

Anthemis nobilis L. Roomse kamille, Frans camomille romaine, camomille odorante, Duits Romischer Kamille.

Ook kamille komt in Herbarius in Dyetsche voor wat dan Anthemis nobilis moet zijn;Kamille of chamomilla is heet en droog in de eerste graad. Het heeft de kracht om te vermurwen en te ontbinden, de twijgen en bloemen zijn van dezelfde kracht. De vrouwen koken kamille met bijvoet in water en als het warm is doen ze er een spons in en leggen die op de baarmoeder. Hetzelfde is ook goed voor de vrouwen die met pijn baren.

Als je kamillebloemen, azijn, zout en olie van kamille tezamen goed roert is dat goed tegen koortsen die niet dagelijks zijn als je het een uur voor het begin daarvan op de polsen van de handen of de voeten pleistert. Als de rug met kamilleolie gestreken wordt is het goed tegen het beven of het schudden van de derdedaagse koorts (dat is een koorts die om de andere dag komt).

Als iemand zeer vermoeid is van arbeid en ユs avonds zijn rug met olie van kamille en met dillenolie bestrijkt zal hij het ユs morgens niet meer voelen.

Kamille en bijvoet met wijn gekookt waarin je een spons drenkt die je op de baarmoeder legt laat de stonden komen, het doodt de vrucht, het breekt de steen, het laat plassen en verdrijft de pijn die van slaan of oprispingen in de buik komen.

Kamille laat vermageren of dunner worden, daarom laat het plassen of verdrijft de verstoppingen van de nieren en het ontbind zeer. Het duwt tezamen en maakt zacht, daarom is het goed om de pijn te verzachten.

Kamillebloemen die in olie gekookt en op de korte rib of eronder gestreken worden verzachten haar pijn, ook geneest het de hoofdpijn en de pijn van de ogen.

Als het sap van kamillen met andijviewater gedronken wordt is het zeer goed voor de lever volgens Pandecta vooral bij hen die koorts hebben. Kamille verzacht de pijn van de blaren, maakt die murw, verteert en ontbindt het. Avicennaユ.

Meestal werden ze alle twee gebruikt. Anthemis werkt wat sterker.

 

 

Capillis veneris.

[31]

CApillis veneris. Galienus orcont dat getempert es tusscen heet ende cout. ende dit cruut wast an munstren ende an ouden may- (675) sieren. ende es cleine crudekiin gelijc vaerne ヲ Dyascorides seit dat goet gedronken es iegen die geelsucht. iegen melte. ende iegen die coude pisse. ende brect den steen Ende wederslaet gevenijnde humoren die van (680) der magen vloyen ja met wine gedronken. Ende doet dwijf haer stonden hebben. ende sacht die pine vander borst. van leveren van longenen. ende suvertse van den gorssemen humoren die daer in siin ヲ Ende somege medicine (685) seggen dat capillis veneris wech doet heete colere uter magen ende uten darmen. Ende geplaestert eist goet op clieren. ende op steden daer haer valt. Ende gesoden in watere ende thoeft daer met gedwagen suveret van den (690) puusten. Ende hets beter grune dan droge Nochtan so machment drogen ende houden jegen alle dese ongemake

[234]  [31] (Adiantum capillus-veneris, vrouwenhaar)

Capillis veneris. Galenus verkondigt dat het getemperd is tussen heet en koud en dit kruid groeit bij kloosters en aan oude muren en is een klein kruidje net zoals varen.

Dioscorides zegt dat het goed gedronken is tegen geelzucht, tegen steken in de zij en tegen de loze aandrang van plassen en breekt de steen. En weerstaat giftige vochtvermenging die van de maag vloeien, ja met wijn gedronken. En laat de vrouw haar stonden hebben en verzacht de pijn van de borst, van lever, van longen en zuivert ze van de dikke vochtvermengingen die daarin zijn.

En sommige dokters zeggen dat capillis veneris hete gal uit de maag weg doet en uit de darmen. En gepleisterd is het goed op klieren en op plaatsten daar het haar uitvalt. En gekookt in water en het hoofd daarmee gewassen zuivert het van de puisten. En het is beter groen dan droog. Nochtans zo mag men het drogen en houden tegen al deze ongemakken.

 

Adiantum capillus-veneris L., vrouwenhaar, Venushaar, steenruit, maanvaren, krulvaren, Frans capillaire de Montpellier, cheveux de Venus, Duits Frauenhaar, Venushaar, Engels maidenhair fern, ladyユs fern.

Herbarius in Dyetsche; Steenrute of vrouwenshaer of minnen haer of iouffrouwen haer es een. Ende heet capillus veneris of adiantos, Pandecta, ende so heet es Mesue in dit capittel, segghen dat capilius fontium ende na de sommeghen coriandrum pueti. Het is een cruyt welckr blayeren sijn kalandersblaijeren (Coriandrum) ghelijc. Dijaf hetet politricon, al dese namen comen op ende uut.ユ

Ortus sanitatis spreekt over ヤMuerruite oft Steenruite. Capillus veneris vel coriandrum pueri vel porcinus. Dit cruyt wascht gheerne aen oude mueren.ユ

 

 

Centaurea dats santorie.

[32]

 

CEntaurea dats santorie. ende es heet ende droge in den .3. graet. ende selke seggen (695) in den andren. Ende si es zere bitter. daer omme heet mense der aerden galle. Ende si es van .2. manieren. deen heet men die mindere. ende dander heet men die meerre of die groete ende dat es die beste. Ende men salse gadren (700) alsi begint te bloyene ende hangense in die scaduwe ende latense drogen. Ende .1. jaer mach mense goet houden. ende alse mense vint bescreven in recepten. so sal men nemen die groete. Dese heeft cracht te ver- (705) teerne die venine. ende te treckene ende te verteerne die humoren. Ende si es goet der melten enter leveren gemalen ende geminct met sukere. Ende doet wel orine maken gesoden in olye ende in wine ende ge- (710) plaestert beneden den navele ヲ Jegen worme in de mage of in de darme. zal men geven santorie gepulvert met zeeme. Ende omme die ogen te claerne zal men drinken santorie met rose watere geminct. Ende tsap (715) mingen met zeeme ende smeeren die ogen daer mede ヲ Wiltu haestelike .1. wonde heilen. so stampe die worttele ende legse optie wonde. Ende die worttele heeft macht te vele manieren. Na der smake (720) essi scarp ende swaer. Ende een luttel zoetende haer scarpheide doet dwijf haer stonden hebben. Ende si verdrijft dat dode kint uten lichame. ende dat nette daert in leit. Ende met harer swaerheit (725) heylt si wonden. ende stremmet bloet. Ende bi haer selven helpse den genen die higen ende hoesten. ende starct die lendenen. Ende tsop doet al tselve dat die wortel doet ヲ Dyascorides seit. vleesch gesneden (730) in stucken. ende gesoden metter groter santorien het sal weder al verheilen tenen stucke. Ende die wortel van der cleinder santorien es orborlijxt ende helpt meest. Ende dranc daer af gemaakt entie siden daer met bestreken sachtet (735) dlanc evel dat van gorsemen humoren comt. ende doetse sceden. Ende helpt ie artetyke in die hanke in clisterien gesoden ende oec buten bestreken ヲ Tsap van santorien geminct met dranke claert don- (740) ker ogen. Ende gedaen in wlva ledecht dat dode kint. ende doet menstrua hebben Ende es bequame der pinen van den zenuwen Ende geneest verstoptheit van leveren ende hertheit vander melten ヲ Ende onder s. dr. gedron- (745) ken  met wine verwarmt pine ende steecten ende wint in den lichame dat van gorsemen humoren comt. ende geneest beten van scorpionen. Ende dicke gedronken droget versch bloet ヲ Galyenus seit ende oec orcont avi- (750) cenna ende ysaac dat die cleine satorie goet es. Ende men orbert die blade ende die bloemen om datse .1. luttel purgieren. Ende si seggen dat si purgiert heete colere ende gorseme. ende meest in die lendenen (755) ende in die darmen. Ende si sceedt verstopte levere. entie geelsucht. Ende helpt den andren dach corts die van gorsemen coleren comen. Entie pine in de siden ende in den lichame ende in darmen ende in lanken ledechse (760) ute. ja dat van gorsemen humoren comt. Ende men nemet met andren medicinen ofte met dranke. Ende men siedet oec allene met wine. ende dan eist goet iegen dese vorseide siecheiden. Ende tsap gruene en sal men (765) niet drinken. Mer gesoden den genen die medicine nemen of orboren .3. dr. in enen toge die men drinct. Ende .6. dr. in ene clisterie gesoden. Ende dit es haer leidinge omme die humoren te leidene. Ende oec sal men sie- (770) den tsap met zeeme ende gevens onder .s. dr. Ende in ene clisterie .4. dr. dits haer leidinge omme die humoren te purgierne.

[235] [32] (Centaurea scabiosa of  Rhaponticum als grote, Centaurium erythrae als kleine santorie)

Centaurea, dat is santorie, en het is heet en droog in de 3de graad en sommigen zeggen in de andere. En ze is zeer bitter, daarom noemen de mensen het aardgal. En er zijn 2 soorten van, de een noemt men de kleinere en de andere noemt men de meerdere of grotere en dat is de beste. En men zal ze verzamelen als ze beginnen te bloeien en hangen ze in de schaduw en laat het drogen. En 1 jaar kan men ze goed houden. En als men ze vindt beschreven in recepten, dan zal men de grote nemen. Deze heeft kracht het venijn te verderen en te trekken en te verteren de vochtvermenging. En ze is goed voor de milt en de lever, gemalen en gemengd met suiker. En laat goed urine maken, gekookt in olie en in wijn en gepleisterd beneden de navel.

Tegen wormen in de maag of in de darmen zal men gepoederde santorie geven met honing. En om de ogen te verhelderen zal men drinken [236] santorie met rozenwater gemengd. En het sap mengen met honing en daarmee de ogen besmeren.

Wilt u snel een wond helen, stamp de wortel en leg het op die wond. En de wortel heeft macht op vele manieren. Naar de smaak is ze scherp en zwaar. En haar scherpte wat verzoetende laat de vrouw haar stonden hebben. En ze verdrijft het dode kind uit het lichaam en het net daar het in ligt. En met haar zwaarheid heelt ze wonden en stremt het bloed. En uit zichzelf helpt ze diegene die hijgen en hoesten en versterkt de geslachtsdelen. En het sap doet al hetzelfde dat de wortel doet.

Dioscorides zegt; vlees in stukken gesneden en gekookt met grote santorie, het zal weer alle stukken aaneen helen. En de wortel van de kleine santorie wordt gebruikt en helpt het meest. En drank er van gemaakt en de zijden ermee bestreken verzacht onderbuikspijn dat van dikke vochtvermenging komt en laat ze scheiden. En helpt in  jicht in de koten in klysmaユs gekookt en ook van buiten bestreken.

Het sap van santorie gemengd met drank verheldert donkere ogen. En gedaan in de vulva leegt het dode kind en laat menstruatie hebben. En is goed tegen de pijn van de zenuwen (spieren). En geneest verstopping van lever en hardheid van de milt.

En onder halve drachme gedronken met wijn verwarmt pijn en steken en wind in het lichaam dat van dikke vochtvermenging komt en geneest beten van schorpioenen. En vaak gedronken verdroogt vers [237] bloed.

Galenus zegt en ook Avicenna en Isaac verkondigt dat de kleine santorie goed is. En men gebruikt de bladeren en de bloemen om dat ze weinig purgeren. En ze zeggen dat ze purgeert hete rode gal en dikke gal en meest in de geslachtsdelen en in de darmen. En ze scheidt verstopte lever en geelzucht. En helpt de malariakoorts die om de dag komt die van dikke rode gal komen. En de pijn in de zijden en in de ontlasting en in darmen en in lies ledigt het, ja dat van dikke vochtvermenging komt. En men neemt het met andere medicijnen of met drank. En men kookt het ook alleen met wijn en dan is het goed tegen deze voor vermelde ziektes. En het groene sap zal men niet drinken. Maar gekookt voor diegene die medicijnen nemen of gebruiken, 3 drachmen in een teug die men drinkt. En 6 drachmen in een klysma gekookt. En dit is haar gebruik om de vochtvermenging te leiden. En ook zal men het sap koken met honing en geven onder eenscrupel drachme. En in een klysma 4 drachmen, dit is haar gebruik om de vochtvermenging te purgeren.

 

 

Avicenna (980-1037) Perzische filosoof, prins der geneesheren, dichter en diplomaat, de voornaamste vertegenwoordiger van de Arabische geneeskunde, zijn bekendste werk ヤCanon Medicinaeユ. 750 Ysaac; Hoenein ben Izhak (809-873) schreef ヤDe Plantisユ en ヤLiber Introductionis in Medicinamユ, beter bekend als ヤIsagoge ad artem parvam Galeniユ.

 

Sinonoma Bartholomei; ヤCentaurea maior; fel terrae en Centaurea minor; febrifuga.

Blancardus; Grote santorie= Rhaponticum Pharmaceutium, terwijl de kleine=Febrifuga, Fel Terrae, duizend guldenkruid, centaurie of aardgal heet.

Nic. Lemery noemt in navolging van Cordus de grote santorie Rhaponticum Pharmaceuticum, Rapontic vulgaire en de kleine Fel terae; hij voegt er aan toe;  ヤLa petite Centauree est dユun genre tout a fait different de la grande Centauree.ユ

Herbarius in Dyetsche; Santorie of centaurea sommighe heeten eert galle si es tweerleije als de meerdere ende mindereユ.

Bij Dodonaeus en anderen zijn er ook 2 soorten, groot en klein, beide zijn dan Fel terrae vanwege de grote bitterheid in de bladeren.

De grote soort is dan Centaurea centaurium L of Rhaponticum, groot duizendguldenkruid, Frans centauree officinale, grande centauree, Duits Skabiosen Flockenblume, Grosses Tausendguldenkraut, Engels large centaury.

Dodonaeus in 1640;ユ De Italianen noemen het centaurea maggiore, de Engelse great centorye, de Spanjaarden rapontico vulgar en de Portugezen noemen de tweede soort daarvan rapontis die van Clusius in het Latijn Centaurium majus secundum sive Lusitanicum genoemd is als of men Portugese santorie zei omdat ze in Portugal overvloedig groeitユ. Vermoedelijk is dit Centaurea scabiosa L, zie de Duitse naam, in het Engels greater centaury.

 

De kleine is Centaurium erythrae Raf., als kleine santorie, duizendguldenkruid, koortsbloemen, aardgal, galle der aarde, galle boven de aarde, Frans petite centauree, herbe au centaure, fiel de terre, Duits Tausendguldenkraut, Biberkraut, Erdgalle, Engels centaury, earth-gall, bitter herb.

De Herbarijs beveelt de grote aan, zegt wel dat de kleine het meest werkzaam is. Dat klopt met de anderen die de kleine het meest gebruiken.

De eigenschappen van deze plant komen uit Dioscorides; ヤVulneribus prodest, nam recens tusa aut arida aut madefacta ea glutinat & conjungit. Carnes coalescunt si tusa simul decoquaturユ. Ook Dodonaeus weet dit; ヤMesue betuyght dat kleyne Santorie, geworpen in eenen siedende hutspot, de stucken vleesch wederom vast maaktユ.  Dat komt ook voor in Herarius in Dyetsche.

 

Consolida maior dats grote confilie.

 [33]

Consolida maior dats grote confilie. ende somege meesters seggen dat si (755)

heet es ende droge in den .2. graet. Ende sijs goet iegen vercoudde levere. ende ontstopt den lichame. Ende sijs goet binnen gedronken iegen quetssure

[239]  [33] (Symphytum officinale, smeerwortel)

Consolida major, dat is grote confilie en sommige dokters zeggen dat ze heet is en droog in de 2de graad. En ze is goed tegen verkouden lever en ontstopt het lichaam. En ze is goed binnen gedronken tegen kwetsing.

 

Consolida media werd besproken in hoofdstuk 22, Ajuga. Het volgende hoofdstuk gaat over de kleine of minor.

Ortus sanitatis spreekt over walworte cleine ende grote.

Dodonaeus spreekt over de Waelwortel of Groot Symphytum en zegt; ヤDe Latijnen heetense Symphytum ende Solidago, de Apotekers Consolida maior ende Symphytum maiusユ.

Symphytum officinale L. smeerwortel, waalwortel, heelkruid, scheurwortel, verwortel, keelwortel, zweerwortel, zwartwortel, lampeglazen en andere namen, Frans grande consoude oreille dユane, herbe aux charpentiers, Duits Wallwurz, Beinwell, Engels blackwort.

Het werd veel gebruikt in wonddranken, dat wel vanwege de naam, Symphytum; samengroeien, consolida; consolideren zodat veel volksnamen in die richting wijzen. Ook het Franse herbe au charpentiers wijst erop, ヤomdat het de wonden die van hout ende saghen komen ghenesen kanユ, volgens Dodonaeus. De wortels bevatten vele stoffen die bij het gebruik bij wonden goed gebruikt zijn.

 

 

Consolida minor, dats zelfheile of brunelle.

[34]

Consolida minor dats zelfheile. of brunelle. Ende sulc seggen (780) datse heet es ende droge. Ende gedronken van binnen heilt si quetsure ende gescordheit. Ende si es goet in dranke die wonden heilen. ende iegen vercoudde levere. ende si es goet geplaestert opt gescoorde

[240]  [34] (Prunella vulgaris, brunel)

Consolida minor, dat is zelfheel of brunelle. En sommige zeggen dat ze heet is en droog. En gedronken van binnen heelt het kwetsing en breuken. En ze is goed in dranken die wonden helen en tegen verkouden lever en ze is goed gepleisterd op het gescheurde (breuken).

 

Een Consolida, zie hoofdstuk 33 en 22.

Dodonaeus; ヤMen noemt dit cruyt nu ter tijt op ユt Latijnsch Brunella ende Prunella. Matthiolus heetet Consolida minor ende Solidago minorユ.

Prunella vulgaris L, brunelkruid, bruinelle, Frans brunelle, brunette, prunelle, Duits Braunellekraut, Braunheil, Engels self-heal, prunel.

 

Canabus dats canep.

[35]

(785) CAnabus dats canep. ende es heet ende droge. Ende es goet in festel dranke Ende tsaet doet al tselve dat tcruut doet. Ende doet orine maken. ende doet haer wassen daert dicken met gedwegen es

[241] [35] (Cannabis sativa, hennep)

Canabus dat is hennep en het is heet en droog. En is goed in etterwonddranken. En het zaad doet hetzelfde dat het kruid doet. En laat urine maken en laat haar groeien waar het vaak mee gewassen is.

 

Hildegard von Bingen spreekt over Hanff. Herbarius in Dyetsche; ヤKemp of canapusユ. Ortus sanitatisユユkemp, kempencruyt, kempencruitユ. Dodonaeus zegt over Kennep of Kempt; ヤden Latijnschen naem is oock cannabis, die in de Apoteken gebruyckt wortユ.

Cannabis sativa L., hennep, kemp, Frans chanvre, Duits Hanf, Engels hemp.

Vroeger werd een gewas zonder hars geteeld, pas in 1906 kwam er een ras uit Indi waaruit een verdovingsmiddel werd getrokken. In de Herbarijs werd het medisch gebruikt.

 

Cauleos, dat siin coolen, Canales dat siin rode coolen.