Steven Perret, Adriaen van de Venne, dieren fabels, 1633. Abraham van Waesberg. Woudt van wonderlicke sinne-fabulen der dieren.

Uit; http://www.dbnl.org/tekst/venn001lroo01_01/venn001lroo01_01_0001.php

Door Nico Koomen, Alkmaar.

 

VVoudt Van vvonderlicke Sinne_Fabulen der Dieren, Kunstich met levendighe ende aerdighe groote schoone Beelden uyt-ghedruckt,

In devvelcke alle redelicke Menschen, met een sonderlijcke gheneuchte ende vermakelickheydt des ghemoedts, konnen sien ende leeren even als in eenen klaren Spieghel, de seer groote ghelickheyt ende over-een-kominghe tusschen de onredelicke Dieren, ende de onverstandighe ofte vvereltsche Menschen, levende na den lust van hunne dartele vleeschelicke gheneghentheden.

Te samen ghestelt door

STEVEN PERRET.

VVederom met Sinne-rijcke Ghedichten op ユt nieu by-ghevoecht, verbetert, ende vermeerdert door

ADRIAEN vande VENNE, Schilder.

[Vignet, met de afbeelding van Fama met hoorn en vleugels, vliegend boven de zee, en volgende randtekst:]

 

Behovt v goede Faem,

Al waert v al ontgaen,

Want blyft ghy sonder Naem,

Soo ist met v gedaen.

 

TOT ROTTERDAM,

By Isaack van VVaesberge, op ユt Steyger, by de Marckt, inde Fame, 1633.

 

Voor Abraham van VVaesberghe.

 

[2] Toe-gheeyghent aen de edele mogende heeren de ghecommitteerde raden ter admiraliteyt tot Rotterdam.

Mitsgaders

Aen de E. Achtbare, Wyse, Voorsienighe Heeren Balliu, Burgemeesters, Schepenen, ende Vroetschappen der selver Stadt.

 

Mijn Heeren,

helijckerwijs onder de groene ende vermakelicke wijngaert-bladeren seer soete ende lieflijcke druyven verborghen liggen. Alsoo zijn oock onder de vermakelicke ende gheneuchlicke Fabulen seer soete ende profytige exempelen begrepen, dienende tot onderwysinge van ヤtgemeene leven der menschen: want een Fabel, volgens ユt ghetuyghenisse Augustini, is anders niet dan een sekere spreuck ende vertellinghe, dewelcke alhoewel die gheen kracht van waerheyt en heeft, nochtans soodanighen ghelijckenisse ende onderwysinghe mede brengt, waer door de waerheyt kan ontdeckt werden; Over sulckx by Schryvers der wereltsche wijsheyt, gelijck met namen Horatium spreeckt dユ eene Muys tot dユ ander, ende het Weselken praet met het Vosken; tot wat eynde? Namentlicken op dat door de verdichte spreucke van de onredelicke Dieren sekere waerachtige beduydenisse op ユt leven der redelicker Dieren, dat is, der Menschen soude mogen genomen worden: Derhalven diergelijke spreucken vintmen oock selfs in de H. Bybelsche boecken, gelijck onder anderen in het boeck der Rechteren Cap. 9. Alwaer de Boomen onder malkanderen beraetslagen om eenen Koninck te maken, ende gaen henen ende spreken tot den Vygheboom, tot den Wijnstock ende meer andere Boomen. Het welck alhoewel het een merckelicke verdichtede vertellinghe is, evenwel nochtans met een krachtighe ende beweechlicke beduydinge van waerheyt uytghesproken is. Over sulckx Agellius Lib. 2 Cap. 29 niet tユonrechte van den Fabelschryver van Phrygien betuycht hoe dat hy ten allen tyden ende van eenen yghelicken niet tユ onrechte ghehouden is gheweest voor een bysonder wijs ende verstandich man. Ia Aristoteles verheft syne Fabulen soo seer, dat hy uytdruckelicken derft segghen. Dat de ghene die een lief hebber is der Fabulen, oock een lief hebber is der wijsheyt. Dit dan alles seer neerstelick by my aengemerckt zijnde, en heb ick niet konnen nalaten dese weynighe Fabulen met groote ende schoone Figueren na konst uytghedruckt ten dienste onser Landtsaten weder met nieuwe ghedichten in onse Tale uyt te gheven. Ende boven al ben ick schuldich deselve uwe Ed. Mog. Ende uwe E. Achtb. VVyse te dediceren, eensdeels om myne gheneghentheyt daer mede te betoonen, eensdeels onder de beschuttinge van uwe Ed. Heeren Name het selfde in des te meerder handen mach komen. Hier mede Ed. Mog. Ende Achtb. VVyse Heeren

 

Zijt in de bewaringhe des Allerhoochsten bevolen, Datum Rotterdam. 1633.

 

Uvve Ed. Mog.ende E. Achtb. VVyse

Alleronderdanichste Dienaer.

A. van VVaesberghe.

[3]

[vignet met bloemen, mannen en dieren]

 

Voor-reden.

Adriaen vande Venne, Schilder, en Teyckenaer.

Aen de Vernuftighe Kunst-lievende Lesers.

Eet-gierighe Verstanden; Door beweginge van aenporrende Vrienden (die de kunstighe Platen van de Fabulen der Dieren hebben uyt de vergetenheyt, van het duyster willen weder in ユt licht brengen), heb ick my selven van de stomme beweghende nutte Schilder-kunst wat ontledicht; om dieswille, datmen tot yder wetenschap, een gheheel Mensch van noode heeft. De reden-kunst, ofte Po壮ie, heb ick door een aengheboren natuere en liefde vervolcht, tot ick een gedeelte, of eenen vingher heb van deselve ghekreghen; op hope de gheheele hant te bevatten. Ghelijck ick mede de Schilder-kunst op soodanighe wyse heb naghespoort: Want, Reden-kunst, en Beelden-kunst, moeten nootsakelick by een; ende voeghen, en moeten te samen, ghelijck de Ziel by het Lichaem. Gheen Schilder kan sonder Po奏schen Gheest, noch gheen Po奏  kan sonder Schilderschen Gheest yets teelen, voldragen, baren, ende op-voeden, op dat het door de wackere Faem mach op-varen, tot lof van de ghene die het onsterffelicke hebben doorlevend.

Het is over lang bekent, dat dese kunstighe Sinne-Dieren eerst zijn gheteyckent, en ghesneden in ユt kleyn, by den wijdt-beroemden kunstrijcken Marcus Geraerts, tot Brugghe; Ghelijck den loffelicken Carel van Mander daer van verhaelt. Maer, ten tyde dat dese aerdighe leersame Schilders wercken ghedaen zijn, heeft de Rijm-kunst noch onghebakert, ende niet recht ghekoestert gheweest; maer hadde de borsten ghesoghen van vreemde ende uytlantsche onrymighe woorden! Doch, sedert eenighe jaren herwaerts, is de lof-weerde Po壮ie, of Wijs-kunst, eerst tot haer Duyts verstant ghekomen; ende het schijnt, dat de Hollantsche ende Zeeusche Lucht deselve Weet-kunst wat soeter, ende opender, ende meerder heeft verlicht van de vreemde lisperijen, en duystere dompen. Het schijnt dat het mede alsoo met de Schilder-kunst gheschiet, ghelijck de ervarentheyt ghenoechsaem laer en laer vertoont, op wat Trap datse ghekomen is.

Nu, komende tot de Sinne-Fabulen der Dieren; die zijn voor onse tyden, by den Heydenen, in groot-achting gheweest; ghelijck Plato oordeelt; datmen door eerlicke Fabelen de loop des levens behoort te stieren: Hy wijst-aen, dat de Voedsters de teere Jeucht met soodanighe lieffelicke Sinne-wetende-Fabels behooren te queecken; want, een Kint is ghelijck een schoon wit pampier: setmen daer yets fraeys, of wat leelickheyt op, het blijfter in staen.

Onsen Heere Salichmaker Iesu Christi, heeft meest de duystere ooghen op-gedaen door ghelijckenisse, ghelijck als ons de H. Schriftuere, soo wel Oude, als Nieuwe Testament, in volheyt aen-wijst.

 

Het moet nu, hedensdaechs, noch alsoo in de kroel van de vvoelende vveerelt ghedaen vverden; men siet dat de gheneghentheyt des verstants ghemeenlick tot Fabelen streckt, ende reckt na yets dat Mallicheyt met Bevallicheyt heeft. Hier is dan Reden-mal toebereyt met de Sausse van Wijsheyt. Sonder twyfel, soo yemandt in dit Woudt met voordacht sich vvil vermeyden, men sal vinden dat de onvernuftighe Beesten, vernuftighe Menschen sullen maken. Dat de Beelden aen-vvysen, sullen de Ghedichten aen-prysen.

Het loom verstandt vvilt dickmael vvel aen-gheleydet vvorden, maer niet met gheweldt ghetrocken zijn. De Kunst is ghelijck een Zeyl-steen, die sware Gheesten kan na haer trecken. Het is geschiet, by oude tyden, datter Paerden, Honden, en Voghels zijn beweecht, en ghetrocken door Schilder-kunst. Daerom ist niet vreemt datmen Ziel-rijcke Menschen lockt! Wel aen dan, ghy onbenyde Kunst-soeckers, laet uwe herten, ende lanteernen van uwe hoofden naspooren datter behoort gevonden te werden. Indien ghy wat vindt dat sticht, ende verlicht; soo moet dit VVoudt een lustighe VVwandel-Tuyn wesen, voor de ghene, die somwijl door strammicheyt vvat onlustich zijn. Ghy dan, aensiet, en denckt! en smaeckt al eer ghy het laeckt. Versmaet niet dat u kan baten; en prijst dat lof-weerdich is. Soo hier ondertusschen vvat te berispen valt, ghedenckt dat het verbetert kan vverden: Daer toe van my alle de Kunst-gunstige werden ghebeden, eenighe mis-streken te decken, ende vergoeden, tot haer eyghen voordeel, en welvaert.

 

In ユs Graven-Haghe desen 16 Februarij 1633.

 

 [4]

In Redenrijck, o Mensch, ghy Fabels schoon sult vinden,

Dit Boeck, leest met verstant, soo gユoyt Reden beminden.

 

Den avthevr tot den leser.

 

Den Mensch die na het vleesch, sal teghen Reden streven,

Is tユ wonder datmen die hier met een Beest ghelijckt.

Want is ユt dat Godt den Mensch met Reden schoon verrijckt,

En hy daer na niet doet, veel snooder is sijn leven

Dan Ezel, Leeuw, of Beer; oock Godt sal eyghen gheven

Loon, na verdienst, en doen: hierom o Mensch! neemt waer

Dat door onreden snoot, u niet tooren swaer

Druckt van Godts straffe handt, waer voor het al moet beven.

 

Hierom door reden dempt, u vleesch en bloet hoovaerdich,

Op dat ghy krijcht van Godt syner ghenaden goet.

Betoomt u wellust eys, en breydelt u ghemoet,

Dat ユt onvoorsichtich, niet en leeft als Beest onaerdich.

Ghebruyckt u Ziels verstant, ユt welck Godts beeltユnis vroet,

Op dat gy ヤsHemels throon, door deucht mocht werden waerdich.

 

Psalm VIII.

O Godt!ghy hebt het al tot nut des Mensch gaen maken,

Waer hy sijn ooghen went, ユt is alles hem dienstbaer,

VVant daer en is gheen Beest onder des Hemels daken

Dat hy niet beven doet, soo hy is wijs voorwaer.

 

Voor-bereydinghe op de Sinne-fabulen der dieren.

ier sietmen, door de Kunst, veel Tam en Wilde Dieren;

Hier leertmen, door de Kunst, aen Menschen goe manieren:

Hier voedtmen dom verstant; hier laeftmen doffen Gheest;

Hier is nu yder een vermaeckt door menich Beest.

Siet wat hier binnen schuylt! Siet wat hier is verholen!

Gaet door een open VVoudt, daer Sinne_Dieren dolen:

Daer sult ghy nu en dan haer meeningh wel verstaen,

En watter dient ghemijdt, en watter dient ghedaen.

Leert, swacke Menschen, leert wat Beesten al vermeughen!

Hier schijnt een leughen waer, en waerheyt schijnt een leughen;

De Fabels zijn ghewis. メSluyt Reden in het hooft.

メGheen Wetenschappe-schat vvert nimmer vvech gherooft.

メWy sien, met vvonder aen, al vvat daer is gheschapen,

メDaer in vvy, dach en dach, ons (blyven) op vergapen;

メMen noemt de Beesten stom. Wy nemen dit besluyt:

メDat van een drooghe stronck komt selden groene spruyt.

メAenschout een kleyne Vliegh, daer sult ghy dan bemercken

メGroot vvonder in het oogh. O Schepsels! Hemels vvercken!

メDie, buyten ons begrijp, zijn krachtich uyt-ghebeelt!

メIn Godt, met Godt, door Godt vvert alles voort-gheteelt.

メWie Godes grooten Naem tot noch toe niet kan lesen,

メEen teer, en enckel Gras, dat sal ghetuyge wesen.

メGhy dan, wanneer ghy siet, of Beest, of eenich Kruyt,

メGaet, soeckter Reden in, en treckter VVijsheyt uyt.

 

Aen-sprake Van het Tytel-beelt, tot de Kunst-lievende, en Reden-soeckende Lesers.

 

omt hier, al wie na Kunste vraecht,

En evenstaech na Kunst jaecht.

Komt hier, al wie de Reden prijst,

En innerlick veel gunst bewijst.

Komt hier, al wie de Kunst verschoont,

En die verciert en hooch beloont.

Komt hier, al wie de waerheyt eert,

En leughens haet, en valscheyt weert,

Komt Hier, al wie den Hemel kiest,

En Aerdtschen aerdt, en pracht verliest!

Komt, jonck en oudt, men vangt u hier

In ユt leersaem Net van yder Dier.

Al schijn ick stom, ick gheeft bescheyt,

Wat menich Beest tot Menschen seyt.

 

A.v. V.

 

Met neerstich ondersoeck kooptmen Verstant.

 

Kunst om Gunst.

 

Leert, en Eert.

Aensien doet ghedencken..

Woud van wonderlijke geestige fabels van dieren, kunstig met levendige en aardige grote en mooie beelden uitgedrukt.

Waarin alle redelijke mensen, met een bijzondere geneugte en vermakelijkheid van gemoed, kunnen zien en leren net als in een heldere spiegel de zeer grote gelijkheid en overeenkomst tussen de onredelijke dieren en de onverstandige of wereldse mensen die leven naar de lust van hun dartele vleselijke genegenheden.

Te samen gesteld door

STEVEN PERRET.

 

 

 

Wederom met geestige gedichten opnieuw gevoegd, verbetert en vermeerdert door

ADRIAEN vande VENNE, schilder.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[Vignet, met de afbeelding van Fama met hoorn en vleugels, vliegend boven de zee, en volgende randtekst:]

 

Behoud uw goede Faam,

Al was het u al ontgaan,

Want blijft ge zonder naam,

Zo is het met u gedaan.

 

TE ROTTERDAM,

Bij Isaack van Waesberge, op ユt Steyger, bij de Marckt, in de Fame, 1633.

 

Voor Abraham van Waesberghe.

 

[2] Toege訴gend aan de edele mogende heren de gecommitteerde raden ter admiraliteit te Rotterdam.

Mitsgaders

Aan de Edele Achtbare, Wijze, Voorzienige Heren Baljuw, Burgemeesters, Schepenen en Vroedschappen van dezelfde Stad.

 

Mijn Heren,

Gelijkerwijs onder de groene en vermakelijke wijngaardbladeren zeer zoete en lieflijke druiven verborgen liggen, alzo zijn ook onder de vermakelijke en genoeglijke fabels zeer zoete en profijtelijke voorbeelden begrepen die dienen tot onderwijzen van ヤt gewone leven der mensen: want een fabel, volgens de getuigenis van Augustinus is niet anders dan een zekere spreuk en vertelling die alhoewel die geen kracht van waarheid heeft, nochtans zodanige gelijkenis en onderwijzing mee brengt waardoor de waarheid kan ontdekt worden. Van zulks bij schrijvers van de wereldse waarheid met name Horatius spreekt de ene muis tot de andere en het wezeltje praat met het vosje: tot wat doel? Namelijk opdat door de verdichte spreuk van de onredelijke dieren zekere waarachtige betekening op ユt leven der redelijke dieren, dat is, de mensen zou mogen genomen worden. Derhalve diergelijke spreuken vind men ook zelfs in de H. Bijbelse boeken, gelijk onder anderen in het boek der Richteren kapittel 9 waar de bomen onder elkaar beraadslagen om een koning te maken en gaan heen en spreken tot de vijgenboom, tot de wijnstok en meer andere bomen. Het welke, alhoewel het een opmerkelijke verdichte vertelling is, evenwel nochtans met een krachtige en beweeglijke betekenis van waarheid uitgesproken is. Van zulks Agellius Lib. 2 kapittel 29 niet te onrechte van de fabelschrijver van Phyrgi betuigt hoe dat hij te alle tijden en van iedereen niet te onrechte gehouden is geweest voor een bijzonder wijs en verstandig man. Ja, Aristoteles verheft zijn fabels zo zeer dat hij uitdrukkelijk durft zeggen dat diegene die een liefhebber is der fabels ook een liefhebber is der wijsheid. Dit dan alles zeer naarstig door mij opgemerkt zijnde heb ik niet kunnen nalaten deze weinige fabels met grote en schone figuren naar kunst uitgedrukt ten dienst van onze landzaten weer met nieuwe gedichten in onze taal uit te geven. En boven al ben ik verschuldigd dezelfde u Edele Mogende en u Edele Achtbare Wijze op te dragen, eensdeels om mijn genegenheid daarmee te betonen en eensdeels onder de beschutting van u Edele Heren Naam hetzelfde in des te meer handen mag komen. Hiermee Edele Mogende en Achtbare Wijze Heren

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zijn in de bewaring der Allerhoogste bevolen, Datum Rotterdam. 1633.

 

U Edele Mogende en Edele Achtbare Wijze

Aller onderdanigste Dienaar.

A. van Waesberghe.

[3]

[vignet met bloemen, mannen en dieren]

 

 

 

 

 

 

 

 

Voorreden.

Adriaen vande Venne, Schilder en Tekenaar.

Aan de Verstandige Kunstlievende Lezers.

Weetgierige Verstanden, door beweging van aanporrende vrienden (die de kunstige platen van de fabels der dieren uit de vergetelheid van het duister hebben willen weer in ユt licht brengen), heb ik me zelf van de stomme bewegende nuttige schilderkunst wat vrij gemaakt om dieswille dat men tot elke wetenschap een gehele mens nodig heeft. De redenkunst of po想ie heb ik door een aangeboren natuur en liefde gevolgd tot ik een gedeelte of een vinger van die heb gekregen op hoop de gehele hand te bevatten. Gelijk ik mede de schilderkunst op zodanige wijze heb nagespoord. Want redenkunst en beeldenkunst moeten noodzakelijk bijeen voegen en moeten tezamen gelijk de ziel bij het lichaam. Geen schilder kan zonder po奏ische geest, noch geen po粗t kan zonder schilders geest iets telen, voldragen, baren en opvoeden op dat het door de wakkere Faam mag opvaren tot lof van diegene die het onsterfelijke hebben doorleefd.

Het is al lang bekend dat deze kunstige geestelijke dieren eerst zijn getekend en gesneden in ユt klein bij de wijd beroemde kunstige Marcus Geraerts te Brugge. Gelijk de loffelijke Carel van Mander daarvan verhaalt. Maar, ten tijde dat deze aardige leerzame schilders werken gedaan zijn is de rijmkunst noch ongebakerd en niet recht gekoesterd geweest, maar had de borsten gezogen van vreemde en buitenlandse niet rijmende woorden! Doch, sinds enige jaren herwaarts is de lof waardige po想ie of wijskunst eerst tot haar Dietse verstand gekomen en het schijnt dat de Hollandse en Zeeuwse lucht die weetkunst wat zoeter en opener en meer heeft verlicht van het vreemde lispelen en duistere dampen. Het schijnt dat het mede alzo met de schilderkunst geschiedt gelijk de ervaring voldoende helder en helder vertoont op wat trap dat ze gekomen is.

Nu, komende tot de geestige fabels der dieren, die zijn voor onze tijden bij de Heidenen in grote achting geweest, gelijk Plato oordeelt, dat men door eerlijke Fabels de loop des levens behoort te bestieren. Hij wijst aan dat de voedsters de tere jeugd met zodanige liefelijke geest wetende fabels behoren op te kweken, want een kind is gelijk een schoon wit papier, zet men daar iets fraais of wat lelijkheid op, het blijft er in staan.

Onze Heer Zaligmaker Jezus Christus heeft meest de duistere ogen open gedaan door gelijkenissen gelijk als ons de H. Schrift, zo wel Oude als Nieuwe Testament, in volheid aanwijst.

 

 

 

 

 

Het moet nu hedendaags noch alzo in het kroelen van de woelende wereld gedaan worden, men ziet dat de genegenheid van het verstand gewoonlijk tot de fabels strekt en reikt naar iets dat malligheid met bevalligheid heeft. Hier is dan reden mal toebereid met de saus van wijsheid. Zonder twijfel zo iemand in dit woud met voorbedacht zich wil vermeien zal men vinden dat de onverstandige beesten verstandige mensen zullen maken. Dat de beelden aanwijzen zullen de gedichten aanprijzen.

Het lome verstand wil vaak wel aangelijnd worden, maar niet met geweld getrokken zijn. De kunst is gelijk een magneet die zware geesten kan naar haar trekt. Het is geschied in oude tijden dat er paarden, honden en vogels zijn bewogen en getrokken door schilderkunst. Daarom is het niet vreemd dat men ziel rijke mensen lokt! Welaan dan, gij niet benijde kunstzoekers, laat uw harten en lantarens van uw hoofden nasporen dat er behoort gevonden te worden. Indien gij wat vindt dat sticht en verlicht, zo moet dit woud een lustige wandeltuin wezen voor diegene die soms door stramheid wat onrustig zijn. Gij dan, aanziet en bedenkt! en smaakt al eer gij het laakt. Versmaat niet dat u kan baten en prijst dat lofwaardig is. Zo hier ondertussen wat te berispen valt, gedenkt dat het verbeterd kan worden. Daartoe van mij alle de kunstgunstige worden gebeden enige misstreken te dekken en vergoeden tot hun eigen voordeel en welvaart.

 

 

 

In ユs Graven-Haghe deze 16 februari 1633.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In redenrijk, o mens, ge fabels schoon zal vinden,

Dit boek, lees het met verstand, zo ge ooit reden beminde.

 

De auteur tot de lezer.

 

De mens die naar het vlees tegen reden zal streven,

Is tユ wonder dat men die hier met een beest vergelijkt.

Want is ユt dat God de mens met reden schoon verrijkt,

En hij het daarna niet doet, veel snoder is zijn leven

Dan ezel, leeuw of beer; ook God zal eigen geven

Loon naar verdienste en doen: hierom, o mens! neem waar

Dat door onrede snood, u niet toorn zwaar

Drukt van Gods straffe hand waarvoor het al moet beven.

 

 

Hierom door reden dempt uw vlees en blode hovaardigheid,

Opdat ge krijgt van God zijn genaden goed.

Betoomt uw wellust eis en breidelt uw gemoed,

Dat ユt onvoorzichtig niet leeft als een beest onaardig.

Gebruikt uw ziel verstand wat Gods beeltenis verstandig,

Op dat ge de Hemelse troon, door deugd mag worden waardig.

 

Psalm VIII.

O God! gij hebt het al tot nut der mens gaan maken,

Waar hij zijn ogen went, ユt is alles hem dienstbaar,

Want daar is geen beest onder de hemelse daken

Dat hij niet beven doet, zo hij is wijs voorwaar.

 

 

Voorbereiding op de geestrijke fabels der dieren.

Hier ziet men, door de kunst, vele tamme en wilde dieren;

Hier leert men, door de kunst, aan mensen goede manieren:

Hier voedt men dom verstand; hier laaft men doffe geest;

Hier is nu iedereen vermaakt door menig beest.

Ziet wat hier binnen schuilt! Ziet wat hier is verholen!

Ga door een open woud daar geestrijke dieren dolen:

Daar zal ge nu en dan hun mening wel verstaan,

En wat er dient gemeden en wat er dient gedaan.

Leert, zwakke mensen, leert wat beesten al vermogen!

Hier schijnt een leugen waar en waarheid schijnt een leugen;

De fabels zijn gewis. メSluit reden in het hoofd.

メGeen wetenschap schat werd nimmer weg geroofd.

メWij zien met wonder aan al wat daar is geschapen,

メWaarin wij dag en dag ons (blijven) op vergapen;

メMen noemt de beesten stom. Wij nemen dit besluit:

メDat van een droge stronk komt zelden een groene spruit.

メAanschouw een kleine vlieg, daar zal ge dan bemerken

メGroot wonder in het oog. O schepsels! Hemelse werken!

メDie buiten ons begrip zijn krachtig uitgebeeld!

メIn God, met God, door God wordt alles voortgeteeld.

メWie Gods grote naam tot noch toe niet kan lezen,

メEen teer en enkel gras dat zal getuige wezen.

メGij dan, wanneer gij ziet of beest of enig kruid,

メGa, zoek er reden in en trek er wijsheid uit.

 

Aanspraak van het titelbeeld, tot de kunstlievende en reden zoekende lezers.

 

Komt hier, al wie naar kunst vraagt,

En even staag naar kunst jaagt.

Komt hier, al wie de reden prijst,

En innerlijk veel gunst bewijst.

Komt hier, al wie de kunst verschoont,

En die versierd en hoog beloont.

Komt hier, al wie de waarheid eert,

En leugens haat en valsheid weert,

Komt hier, al wie de hemel kiest,

En aardse aard en pracht verliest!

Komt, jong en oud, men vangt u hier

In ユt leerzaam net van elk dier.

Al schijn ik stom, ik geef bescheid,

Wat menig beest tot de mensen zegt.

 

A.v. V.

 

Met vlijtig onderzoek koopt men verstand.

 

Kunst om gunst.

 

Leerr en eert.

Aanzien doet gedenken

 

 

1. Van ユt Paerdt, ende de Zeughe.

 

Waerdigher ist, met Eere vroom te sterven,

Dan tユleven quaet, en oneer te verwerven.

 

Een overmoedich Paerdt, dat tot den dienst sijns heeren,

Was rijckelick verciert, met gulden Krijchs ghewaedt,

Hem op den trotschen Kop, een rijke Pluyme staet,

Soo luchtich onvertsaecht ten Oorloch tradt vol eeren,

Een vuyle Zeughe siend; dit schoone Paerdt braveeren,

Hovaerdich en soo trots, sei laci arme beest,

Ghy keert niet soo verheucht, van dees bebloede feest

VVant, die den oorloch volcht, kan ユt ongheval niet weeren.

Dit hoordユ het paerdt, en sloech op ユt vuyle beest sijn ooghen,

Twelck groote vreuchden schiep, te wentユlen in de mis,

Hem seyd, om dユ eeren-krans, my veel waerder is

Arbeyt vol moeytユ en smert, vroom-moedelick te dooghen,

Als tユleven soo als ghy, die nerghens na gaet pooghen,

Dan u te maken vet door vuyle lusten snoot,

Verbeydend; al verdwaest, een achteloose doot:

Wie luy de weeldユ bemint, en soeckt gheen eers verhooghen.

 

Verklaring.

Alsoo het snoot ghemoedt, van veel verachte mensen,

In weelden geyl verslenst, in boosheyt al verkeert,

Die leven steets alsoo ユt wellustich vleesch begheert,

Bespottendユ ongherijmt der vromer wenschen,

Verwondert niemant sich, want haer ghemoet boosaerdich

Paert metten vromen niet, die steets manhaftich soeckt

Dユ onsterffelickheyt, en hem soo in deucht verkloeckt,

Dat hy grootmoedich is den naem van Leeuwe waerdich.

 

Galat. VI.

Wel wijs een yeder sal sijn eygen werck beproeven,

Dan ware roem in sich, en niet in ユt ander heeft,

En grontvest niet te vast op yemandt die daer leeft,

Want gaet de ziel ontdeckt, en boosheyt sal bedroeven.

 

Een vroom Ghemoedt, krijcht Eer, en Goedt.

 

Plvtarchvs.

hemistocles, ende Adimanthus, hebben malkander alsoo gheantwoort, op ghelijcke maniere, als het Paerdt het Swijn, ende het Swijn ghedaen heeft teghen het Paerdt. Want, als Darius, met sijn dappere gheweldighe Heyrkracht, den Griecken overquam, ende Adimanthus Themistoclem met grooter blyschap willich na den slach sach haesten, soo riep hy: Het jammert my, dat ghy soo moedich ten stryde rennet, in perijckel des doots! Daer op antwoordt hem Themistocles: Ick wil liever met eeren Ridderlick, en Heldt-roemich in den Krijch sterven, dan sonder eer te leven, ghelijck als ghy armen ヤblooden Maffaert doet. Alsoodanighe ledighe Eer-verachters, slachten de Bijl; als die rust, soo roest de selveユ.

 

Versoek, maeckt Kloeck.

 

Paerdt, en Zeughe.

Het kloeck, en moedich Paerdt verciert,

Daer ユt rijck gewaet rontomme swiert;

Treedt na den Krijch met heeten moedt,

Tot voordeel van sijns Heeren bloedt.

Een loome Zeugh, en vuyl bedeckt,

Heeft leppich, schits, den Hengst begheckt,

En riep: Ghy dwaes en deftich Peert,

Veel sorch, en angst volcht dynen steert;

ユt Is al moy-weer, soo lang de noot

Dijn kracht, en pracht niet heel ontbloot!

Swijcht, roept de Ros, ヤtfy traghe Swijn:

Deucht wil by dom, noch luyheyt zijn.

メEen wacker hooft, en rappe voet,

メKrijcht Hemels eer, en ユt Aerdtsche goet.

メVVel hem, die weckt de goede Faem,

メDaer ユt Vaderlant van houdt een naem.

 

Het is een dapper Heldt, die traecheyt van hem weert,

En neerstich (om veel lof) de ondeucht van sich keert.

 

Godt maeckt Moedt.

 

Een vroom Ghemoedt, krijcht Eer en Goedt.

Een wijs, en wacker Hooft baert Roem.

1. Van ユt paard en de zeug.

 

Waardiger is het met eer dapper te sterven,

Dan te leven kwaad en oneer te verwerven.

 

Een overmoedig paard dat tot de dienst van zijn heer,

Was rijkelijk versierd met gouden krijgsgewaad,

Hem op de trotse kop een rijke pluim staat,

Zo luchtig onversaagd ten oorlog trad vol eren,

Een vuile zeug ziet dit schone paard braveren,

Hovaardig en zo trots zei ai arm beest,

Gij keert niet zo verheugd van dit bebloede feest

Want die de oorlog volgt kan ユt ongeval niet weren.

Dit hoorde het paard en sloeg op ユt vuile beest zijn ogen,

Wat grote vreugde schiep te wentelen in de mest,

Hem zei, om de erekrans me veel waardevoller is

Arbeid vol moeite en smart, dapper moedig te gedogen,

Als te leven zo als gij die nergens naar gaat pogen,

Dan u te maken vet door vuile lusten snode,

Wachtend, al verdwaasd een achteloze dood:

Wie lui de weelde bemint zoekt geen eer te verhogen.

 

Verklaring.

Alzo het snode gemoed van veel verachte mensen,

In weelde geil verslenst, in boosheid al veranderd,

Die leven steeds alzo ユt wellustig vlees begeert,

Bespottend ongerijmd de dappere wensen,

Verwondert niemand zich, want hun gemoed boosaardig

Paart met de dapper niet, die steeds manhaftig zoekt

De onsterfelijkheid en hem zo in deugd verkloekt,

Dat hij grootmoedig is de naam van leeuw waardig.

 

Galaten VI.

Wel wijs zal iedereen zijn eigen werk beproeven,

Dan ware roem in zich en niet in ユt ander heeft,

En grondvest niet te vast op iemand die daar leeft,

Want gaat de ziel onbedekt boosheid zal het bedroeven.

 

Een dapper gemoed krijgt eer en goed.

 

Plutarchus.

Themistocles en Adimanthus hebben elkaar alzo geantwoord, op gelijke manier als het paard en het zwijn en het zwijn gedaan heeft tegen het paard. Want toen Darius, met zijn dappere geweldige legerkracht de Grieken overkwam en Adimanthus Themistocles met grote blijdschap willig naar de slag zag haasten zo riep hij: Het jammert me dat ge zo moedig ten strijde rent in gevaar van de dood! Daarop antwoordt hem Themistocles: Ik wil liever met eer ridderlijk en heldhaftig in de strijd sterven dan zonder eer te leven gelijk als gij arme ヤbange gekke doet. Al zodanige ledige eer verachters slachten de bijl; als die rust zo roest dieユ.

 

 

 

 

 

Verzoek maakt kloek.

 

Paard en zeug.

Het kloek en moedig paard versierd,

Daar ユt rijk gewaad rondom zwiert;

Treedt na de strijd met heet gemoed,

Tot voordeel van zijn heren bloed.

Een lome zeug en vuil bedekt,

Heeft volle mond schets met de hengst gek gestoken,

En riep: Gij dwaas en deftig paard,

Veel zorg en angst volgt uw staart;

ユt Is al mooi weer, zo lang de nood

Uw kracht en pracht niet heel ontbloot!

Zwijg, roept het ros, het zij trage zwijn:

Deugt wil bij dom, noch luiheid zijn.

メEen wakker hoofd en rappe voet,

メKrijgt Hemels eer en ユt aardse goed.

メWel hem die wekt de goede Faam,

メDaar ユt vaderland van houdt een naam.

 

Het is een dappere held die traagheid van hem weert,

En vlijtig (om veel lof) de ondeugd van zich keert.

 

God maakt moed.

 

Een dapper gemoed krijgt eer en goed.

Een wijs en wakker hoofd baart roem.

 

 

II. Van den Arent, en de Slack.

 

Den ghenen die soeckt, al te hooch te vlieghen,

Sietmen sich dick door lagher val bedrieghen.

 

Te kruypen soo by dユ aerd, het overmaten quelde

De Slack, en milt belooft veel wonders aen den gheen,

Die hem van dユ Aerde op ten Hemel voerden heen,

Ia meerder, dat van hem hy sich als dienaer stelden.

Den Arent dacht, (die ヤt hoort) dat hy hem sou verghelden,

Verheft hem fluckx, na wensch, tot in ユt ghewolck, verheucht,

Hy dacht dat desen staet, hem was veel meer gheneucht,

Dan soo te kruypen slecht in dユ Eensaem laghe Velden.

De Slack hooch in de Lucht, die leyt een vrolick leven,

En meynden nimmer weer te komen op der Aert:

Maer doen den Arent sprack, betaelt my metter vaert,

Na u beloftユ, eer ick tot toorn wordユ ghedreven.

Waer door de Sleck, bevreest, den Arent badt met beven,

Van hem te schelden quijt, die hem heeft al verstoort

Tusschen sijn klauwen wreet, gram-moedelick vermoort:

Dus niemant looft het gheen hy nummer en kan gheven.

 

Verklaring.

Soo even sulck gheval den Mensche sal beproeven,

Die, door eer-sucht, altijt vervolcht den hoochsten staet,

VViens dwase lust sich niet door reden temmen laet,

Onspoet sal sulck een Ziel ghestadelick bedroeven.

Maer die in syn beroep, wel wijs hem kan vergnoeghen,

En danckbaer looft den Heer, van ユt gheen dat hy hem gheeft:

 

Luc. XII

Den ghenen die vernoecht, is met sijn Ampt te vreden,

En niet door hoovaerdy de hoocheyt soeckt te seer,

Dees steets vol deuchtユ en goet, men bloeyen siet in Eer:

Maer smadich eyndt de ghen; die lieft dユ hoovaerdicheden.

 

Hoochmoedich Mal, komt voor den Val.

 

Cuspinianus.

ustiniano den tweeden, is ユt aldus gegaen; Als hy uyt het Roomsche Rijck verjaecht, ende gantsch vernedert was; soo heeft hy Trebellium, den Koninck in Bulgaria, versocht, ende instantelick ghebeden, dat hy hem wilde weder in sijn Rijck helpen, soo wilde hy hem daer voor met groot ghelt en goedt vereeren. Trebellius, op dat versoeck, dede sijn best, soo met volc, als met ghelt; dien volghende dat hy behielt de overwinninge, ende bracht Justianum wederom aen de Keyserlicke Staet: over sulckx begheerden daerom het beloofde ghelt. Maer, als Justianus sijn belofte niet heeft na-ghekomen, soo greep Trebellius hem onverwacht aen, ende nam hem sijn ghelt, en landt, en eer, en goedt, en ユt gheheel メKeyserdom. Daerom seitmen te recht, dit spreeck-woort; Belofte maeckt schult. Veel beloven, en weynich geven, is een smaet voor de Wysen, ende een vreucht voor de Sotten.

 

Die dwaelt, die daelt.

 

Arent, ende Sleck.

Een traghe Sleck, vol dwase lust,

Verdwaelt, en stijcht, en schout de rust;

Ootmoedich sy den Arent bat

Met soet ghesmeeck, en schijn van schat.

Den Arent, die na hoocheyt siet,

Ontseyt de Sleck haer bede niet,

En neemt het Dier met snelle vlucht,

Swiert, heen en weer, door ruyme Lucht:

Vertoont, de Sleck, en kleyn, en groot,

Van boven na der Aerden kloot.

Ten laetsten eyscht den Arent loon,

Het slyme-Beest heeft niet gheboon;

Dies is het Huys en Sleck verplet.

メHooveerdich zijn, doet groot belet!

メWie tracht na macht, en kracht, en pracht,

メDie maelt, die dwaelt, die daelt onsacht.

 

Alwaer een slechten Quant, in pracht, te moedich klimt;

Sijn hoocheyt maeckt hem dwaes, sijn laecheyt hem beschimt.

 

Die Stijcht, die Sijcht.

 

 

Hoochmoedich Mal, komt voor den Val.

VVie hem te seer verheft, sal vernedert worden.

II. Van de arend en de slak.

 

Diegene die zoekt al te hoog te vliegen,

Ziet men zich vaak door lage val bedriegen.

 

Te kruipen zo bij de aarde het overmatig kwelde

De slak en milt belooft veel wonderen aan degene,

Die hem van de aarde op ten hemel voeren heen,

Ja meerder, dat hij zich als dienaar van hem stelden.

De arend dacht, (die ヤt hoort) dat hij hem zou vergelden,

Verheft hem fluks, naar wens, tot in de wolken, verheugd,

Hij dacht dat deze staat hem was veel meer genoeglijk,

Dan zo te kruipen slecht in de eenzame lage velden.

De slak hoog in de lucht die leidt een vrolijk leven,

En meende nimmer weer te komen op de aarde:

Maar toen de arend sprak, betaal me met een vaart,

Naar uw belofte, eer ik tot toorn wordt gedreven.

Waardoor de slak, bevreesd, de arend bad met beven,

Van hem te schelden kwijt, die hem heeft al verstoord

Tussen zijn klauwen wreed, grammoedig vermoord:

Dus niemand looft hetgeen hij nimmer kan geven.

 

Verklaring.

Zo even zulk geval de mens zal beproeven,

Die door eerzucht altijd vervolgd de hoogste staat,

Wiens dwaze lust zich niet door reden temmen laat,

Tegenspoed zal zoユn ziel gestadig bedroeven.

Maar die in zijn beroep wel wijs hem kan vergenoegen,

En dankbaar looft de heer van hetgeen dat hij hem geeft:

 

Lucas XII

Diegenen die vergenoegd is met zijn ambt tevreden,

En niet door hovaardij de hoogheid zoekt te zeer,

Dies steeds vol deugd en goed men bloeien ziet in eer:

Maar met smaad eindigt diegene die houdt van hovaardij.

 

Hoogmoedige mal komt voor de val.

 

Cuspinianus.

Justinianus de tweeden is ユt aldus vergaan. Toen hij uit het Romeinse rijk verjaagd en gans vernederd was zo heeft hij Trebellius, de koning in Bulgaria, verzocht en instantelijk gebeden dat hij hem wilde weer in zijn rijk helpen, zo wilde hij hem daarvoor met groot geld en goed vereren. Trebellius, op dat verzoek, deed zijn best, zo met volk als met geldt; dien volgende dat hij behield de overwinning en bracht Justianus wederom aan de keizerlijke staat. Daardoor begeerden hij daarom het beloofde geld. Maar, toen Justianus zijn belofte niet heeft nagekomen, zo greep Trebellius hem onverwacht aan en nam hem zijn geld en land en eer en goed en ユt geheel メkeizerdom. Daarom zegt men te recht dit spreekwoord; Belofte maakt schuld. Veel beloven en weinig geven is een smaad voor de wijzen ende een vreugde voor de zotten.

 

 

 

 

 

Die dwaalt die daalt.

 

Arend en slak.

Een trage slak, vol dwaze lust,

Verdwaalt en stijgt en schuw de rust;

Ootmoedig ze de arend bad

Met zoet gesmeek en schijn van schat.

De arend, die naar hoogheid ziet,

Ontzegt de sak haar bede niet,

En neemt het dier met snelle vlucht,

Zwiert, heen en weer, door ruime lucht:

Vertoont de slak klein en groot,

Van boven naar de aarde kloot.

Ten laatsten eist de arend loon,

Het slijmige beest heeft niets geboden;

Dus is het huis en slak geplet.

メHovaardig zijn doet groot belet!

メWie tracht naar macht en kracht en pracht,

メDie maalt, die dwaalt, die daalt hard.

 

Al waar een slechte kwant in pracht te moedig klimt;

Zijn hoogheid maakt hem dwaas, zijn laagheid hem beschimpt.

 

Die stijgt die zijgt.

 

 

Hoogmoedig mal komt voor de val.

Wie hem te zeer verheft zal vernederd worden.

 

 

III. Van den Leeuw, ende van ユt VVildt-Vercken.

 

Het quaet dat dユ een sal in dees Werelt lijen,

Een ander weer sal tot gheluck ghedijen.

 

Eenmael den stouten Leeu, in synen wech quam teghen,

Een overdul VVildt-Swijn, tot vechten al ghereet,

ユt VVelck alst ontrent hem quam, sprack trots met woorden wreet:

Sa fluckx stelt u te weer, ick ben tot strijt gheneghen.

Den Leeu al onverstsaecht sijn kracht oock wilde pleghen,

VVant waent door dit beroep, hem schadelick ghehoont:

Dユ een dユ ander springt op ユt lijf, en niet en wert verschoont,

Elck toont om ユt beste waer sijn kracht in was gheleghen.

Een Gier, aldaer ontrent, siendユ dit verwoedich stryden,

Stelt met bekoort ghemoedt sich op de tacken groen,

En diende al verheucht dees dulle Beesten bloen,

Verhopenユ goeden buyt, begon sich te verblyden,

VVant sach haer soo verhit, malkandユren niet vermyden:

Maer eyndich keert de hoop, van ユt gheen hy ydel wacht

Want gheen van beyden wint, het was kracht, teghen kracht:

Een yder, dick sijn siel, veel moeyt; en smaet doet lyden.

 

Verklaring.

Dit even alle daegh, men siet in allen Staten,

Maer meest in die verwaent, den Heer niet vreesen quaet;

VVant die, in ydel hoop, steets op den Mensche staet,

Die lieven twist en strijt, en soete vrede haten:

Wat is ユt dat meer verweckt, den twist en ユt bloedich vechten

Onder de Menschen? dan de nijt, en giericheyt.

En eyghen min, die ons soo vele quaets bereyt;

Datユs dユ oorsaeck, waerom Godt ons straft als boose Knechten.

 

Apocal. II

Die vroom de sond; verwint, op dユ Aerdユ de grootst sal wesen,

En die in ongheval, Godts troost alleen behaecht,

Die Lijdtsaem, in ユt ghemoedt, dユ onwaerde smaet verdraecht,

Dees voor de tweede doot, sich nimmer hoeft te vresen.

 

Die Gist, die Mist.

 

Sabellicus.

ircanus, ende Artistobulus, doen sy teghen malkanderen Oorlochden, so hoopte Herodes een goede beet of ghedeelte van den eenen, of van den anderen te krygen; boven dien, noch het Joodse Rijck: want hy voorseker dachte, dat een van beyden verslaghen soude blyven. Maer sijn ydele hoop is machteloos vervallen. Als die twee Kampers langhe met malkanderen gestreden hadden, ende beyde moede wierden, soo hebben sy te samen van den Oorloch af-ghelaten. Men seyt in ユt gemeen: メHet eene mes hout ユt ander in de schee. Als mede, soo is ユt quaet te beyden, ende te loeren op ander Luyden misval, of sterven; soo heeft de Gier-voghel gedaen, als deselve innerlick verlangde na de stucken die daer vallen souden vande Leeu, of het VVildt-Vercken.

 

Begheerlick, is deerlick.

 

VVildt-Vercken, Leeu, en Gier.

De kloecke Leeuw, met straf ghemoedt,

En ユt wilde Swijn, gheheel vervvoedt,

Die kampen fel in ユt ruyme velt;

Een yeder sich te weere stelt.

De graghe Gier siet na de strijt,

En lacht, ter wijl het Vercken krijt,

Om dat hy meent, of Leeu, of Swijn,

Een proy, of aes voor hem te zijn.

Maer swijn en Leeu vermoeyt en mat,

Verlaten weer het vecht-ghevat.

Eylaes!de Gier die sit bedroeft,

Om dat hy heeft vergheefs ghetoeft.

メVVie gretich haeckt na yemants doot,

メDie dwaelt, en draelt, en raeckt in noot.

ヤユt Gaet noyt onvast: die veeltijts gist,

Ach!in ユt ghemeen, hy veeltijts mist.

 

Wie aen onrecht gheluck sijn oogh; en herte bint;

Die vangt niet dat hy jaecht, noch soeckt niet dat hy vint.

 

Verlanghe maeckt Banghe.

 

Die Gist, die Mist.

ユt Is quaet wachten op ander Luyden doot.

III. Van de leeuw en van ユt wild varken.

 

Het kwaad dat dユ een zal in deze wereld lijden,

Een ander maal zal het tot geluk gedijen.

 

Eenmaal de dappere leeuw in zijn weg kwam tegen,

Een over dol wild zwijn, tot vechten al gereed,

ユt Welk als het omtrent hem kwam, sprak trots met woorden wreed:

Sta fluks u te verweer, ik ben tot strijd genegen.

De leeuw al onversaagd zijn kracht ook wilde plegen,

Want waant door dit beroep, hem schadelijk gehoond:

Dユ een dユ ander springt op ユt lijf, en niets werd verschoond,

Elk toont om ユt beste waar zijn kracht in was gelegen.

Een gier, aldaar omtrent, ziet dit verwoed strijden,

Stelt met bekoort gemoed zich op de takken groen,

En diende al verheugd deze dolle beesten bloeden,

Verhopend goede buit, begon zich te verblijden,

Want zag hem zo verhit, elkaar niet mijden:

Maar eindelijk keert de hoop van hetgeen hij ijdel wacht

Want geen van beiden wint, het was kracht tegen kracht:

En elk, vaak zijn ziel, veel moeite en smaad doet lijden.

 

Verklaring.

Dit even alle dagen men ziet in alle staten,

Maar meest in die verwaande die de Heer niet vrezen kwaad;

Want die in ijdele hoop steeds op de mens staat,

Die houden van twist en strijd en zoete vrede haten:

Wat is ユt dat meer verwekt, dan twist en ユt bloedig vechten

Onder de mensen? dan de nijd en gierigheid.

En eigen min die ons zo veel kwaads bereidt;

Dat is de oorzaak waarom God ons straft als boze knechten.

 

Apocalyps II

Die vroom de zonde overwint op de aarde de grootste zal wezen,

En die in ongeval Gods troost alleen behaagt,

Die lijdzaam in ユt gemoed de onwaarde smaad verdraagt,

Deze voor de tweede dood zich nimmer hoeft te vrezen.

 

Die gist die mist.

 

Sabellicus.

Hircanus en Artistobulus, toen ze tegen elkaar oorloogden, zo hoopte Herodes een goede beet of gedeelte van de ene of van de andere te krijgen; boven dien noch het Joodse Rijk, want hij voor zeker dacht dat een van beiden verslagen zou blijven. Maar zijn ijdele hoop is machteloos vervallen. Toen die twee kampers lang met elkaar gestreden hadden en beide moede werden zo hebben ze te samen van de oorlog afgelaten. Men zegt in ユt algemeen: メHet ene mes houdt ユt ander in de schede. Als mede, zo is ユt kwaad te wachten en te loeren op ander luiden misval of sterven; zo heeft de giervogel gedaan toen diezelfde innerlijk verlangde naar de stukken die daar vallen zouden van de leeuw of het wild varken.

 

 

 

 

Begeerlijk is deerlijk.

 

Wild varken, leeuw en gier.

De kloeke leeuw, met straf gemoed,

En ユt wilde zwijn, geheel verwoed,

Die kampen fel in ユt ruime veld;

En elk zich te verweren stelt.

De grage gier ziet naar de strijd,

En lacht, terwijl het varken krijt,

Omdat hij meent of leeuw of zwijn,

Een prooi of aas voor hem te zijn.

Maar zwijn en leeuw vermoeid en mat,

Verlaten weer het vecht geval.

Eilaas! de gier die zit bedroeft,

Omdat hij heeft vergeefs getoefd.

メWie gretig haakt naar iemands dood,

メDie dwaalt en draalt en raakt in nood.

ヤユt Gaat nooit zeker: die vaak gist,

Ach! in ユt algemeen, hij vaak mist.

 

Wie aan onrecht geluk zijn oog en hart bint;

Die vangt niet dat hij jaagt, noch zoekt niet dat hij vind.

 

Verlangen maakt bang.

 

 

Die gist die mist.

ユt Is kwaad wachten op ander luiden dood.

 

 

IIII. Van den Vos ende den Raven.

 

Een Vleyer, vliet voorsichtich na vermoghen;

VVant meest daer van den hoorder wert bedroghen.

 

Den Raven, had eertijts een vet stuck kaes ghenomen,

Op een ghetackten Boom hy dat te nutten docht,

Den schalcken Vos, die ユt sach, heeft met een list ghesocht,

Hem dat tユ ontloeren, dus is hy tot hem ghekomen:

Al vleyend; hy begon sijn veeren schoon te romen,

Ja voechden daer noch by, gheen Voghel beter songh,

Dat hem ユt ghehoor daer van, aldaer te komen drongh,

ユt Pluymstrijckich hert, en sal gheen valsche leughen schromen.

Den Raven, in dees lof nam sonderlingh behaghen;

Maer meest omdat hy waent, sijn sangh soo vrolick soet,

Begint te quelen, en sijn  beck wijdt open doet,

Daer uyt de kaes ontviel, die fluckx wiert wech ghedraghen

Van Vos-neef, die ヤm te laet sijn dwaesheyt doet beklaghen

Den Raven, die ヤy ontbloot van sijn ghewonnen kost,

En onverzadicht, hy dien smaet verdraghen most;

De Vleyers, meest altijt, naユs weerelts kindユ ren jaghen.

 

Verklaring.

Den Vleyer, in sijn doen en woorden onghestadich,

Betoont te zijn u vrient, soo langh ユt gheluck u lacht:

Maer met een valsch ghelaet, hy bezicht al sijn macht,

Tユ bedrieghen u, soo hy kan, met sijn list verradich;

Vlucht ユs Vleyers honich-gal, dewijl het is soo schendich.

En looft den waren vrient, die u na waerheyt raet,

Die meer u welvaert mint, dan eyghen winst of baet,

VVant wie den Vleyer lieft, in ユt eynde wert ellendich.

 

Ecclesia VII.

Meer ghelt te zijn berispt, van wijsheyt vol verstande,

En lyden door goet raet, om beters wil een quaet,

Dan die van Vleyers snoot, door hun gheveynst ghelaet,

Sich dwaes bedrieghen doet, tot eeuwich smaet en schande.

 

Snoode Vleyers, maken Schreyers.

 

Dion.

en Eer-gierige Keyser Anthonini, syne hovelingen hebben geweest listige doorslepen Vossen. Want al so haest als de Keyser eenich gelt, of ander kostelicke fraeyicheyt ter handen quam, so hebben die Linckers den Keyser (die in mildicheyt, ende in ユt wech-schencken alle Keysers en Koninghen verre te boven ginck) prijslick gheroemt; welcken schijnroem den goeden Keyser soo vvel behaechde, dat hy die schalcke Pluymstrijckers sijn beste in-komen heeft gheschoncken tot vereering. ヤMen bevint altijts, dat stoute onbeschaemde Luyden, hebben het meesten-deel van de Werelt.モ Siet, de Vos heeft door vleyen verkregen, het ghene den slechten Raven heeft moeten ghebreck hebben.

 

List, Quist.

 

Vos, en de Raven.

Besiet de Vos, die linckt en vleyt,

Al om het gheen hy niet en heyt.

Want, hy bejaecht een verre Kaes,

Voor graghe lust, en moedich Aes.

De Raven sit de Vos te hoogh.

En buytens monts, en uyt der oogh.

O!schoonste Dier, roept slimme Vos,

En mits, soo laet de Voghel los.

Eylaes!hy dacht het was om ユt jock!

Maer prysendユ krijcht de vette brock.

Och!vreest, wanneer een Smeecker praet,

メMeest onder schijn van heus ghelaet;

メOf dat hy met een diepe klacht,

メOf dat hy  schits uyt-mondich lacht.

メDenckt Vrienden, denckt vry datter noch

メIn ユt VVerelts woel staech woont bedroch.

 

Weest yeder-een ghetrou, betrout oock yeder niet;

Een Smeeckers loose tonge baerdt schadelick verdriet.

 

Streelen, doet Queelen.

 

 

Snoode Vleyers, maken Schreyers

Schone VVoorden, zijn snoode Boeven-netten.

IIII. Van de vos en de raven.

 

Een vleier vleit voorzichtig naar vermogen;

Want meest daarvan de hoorder wordt bedrogen.

 

De raaf had eertijds een vet stuk kaas genomen,

Op een vertakte boom hij dat te nuttigen docht,

De schalkse vos, die ユt zag, heeft met een list gezocht,

Hem dat tユ onthalen, dus is hij tot hem gekomen:

Al vleiend; hij begon zijn veren schoon te roemen,

Ja voegde daar noch bij geen vogel beter zong,

Dat hem ユt gehoor daarvan aldaar te komen drong,

ユt Pluimstrijkend hart zal geen valse leugen schromen.

De raaf, in deze lof nam zonderling behagen;

Maar meest omdat hij waant zijn zang zo vrolijk zoet,

Begint te kwelen en zijn  bek wijdt open doet,

Daaruit de kaas ontviel, die fluks werd weg gedragen

Van vos-neef, die hem te laat zijn dwaasheid doet beklagen

De raaf die nu ontbloot van zijn gewonnen kost,

En onverzadigd, hij die smaad verdragen moest;

De vleiers, meest altijd, naar ヤs werelds kinderen jagen.

 

Verklaring.

De vleier, in zijn doen en woorden ongestadig,

Betoont te zijn uw vriend zo lang ユt geluk u toelacht:

Maar met een vals gelaat, hij gebruikt al zijn macht,

Te bedriegen u, zo hij kan, met zijn list verraderlijk;

Vlucht ユs vleiers honinggal, omdat het is zo schendig.

En looft de ware vriend die u naar waarheid aanraadt,

Die meer uw welvaart mint dan eigen winst of baat,

Want wie den vleier lief heeft, in ユt einde wordt het ellendig.

 

Ecclesia VII.

Meer geld te zijn berispt van wijsheid vol verstand,

En lijden door goede raad, om beters wil een kwade,

Dan die van vleiers snode, door hun geveinsd gelaat,

Zich dwaas bedriegen doet tot eeuwig smaad en schande.

 

Snode vleiers maken schreiers.

 

Dion.

De eergierige keizer Anthoninius, zijn hovelingen zijn geweest listige doorslepen vossen. Want al zo gauw als de keizer enig geld of ander kostelijke fraaiheid ter handen kwam zo hebben die linkerds de keizer (die in milddadigheid en in ユt wegschenken alle keizers en koningen verre te boven ging) prijslijk geroemd; welke schijnroem de goede keizer zo goed behaagde dat hij die schalkse pluimstrijkers zijn beste inkomen heeft geschonken tot vereering. ヤMen bevindt altijd dat stoute onbeschaamde luiden hebben het meeste deel van de wereld.モ Ziet, de vos heeft door vleien verkregen hetgene en de slechte raaf heeft moeten gebrek hebben.

 

 

 

 

List, kwist.

 

Vos en de raaf.

Beziet de vos, die linkt en vleit,

Al om hetgeen hij niet heeft.

Want hij bejaagt een verre kaas,

Voor grage lust en moedig aas.

De raaf zit de vos te hoog.

En buiten de mond en uit het oog.

O! schoonste dier, roept slimme de vos,

En mits zo laat de vogel los.

Eilaas! hij dacht het was om ユt jok!

Maar prijzend krijgt de vette brok.

Och! vreest wanneer een smeker praat,

メMeest onder schijn van heus gelaat;

メOf dat hij met een diepe klacht,

メOf dat hij  steeds uitmondig lacht.

メDenkt vrienden, denkt vrij dat er noch

メIn ユt werelds gewoel staag woont bedrog.

 

 

Weest iedereen getrouw, vertrouw ook iedereen niet;

Een smeker loze tong baart schadelijk verdriet.

 

 

Strelen doet kwelen.

 

Snode vleiers maken schreiers

Schone woorden zijn snode boevennetten.

 

 

V. Van Iupiter, en ユt Serpent.

Niemant, behoort van yemant yet tユ ontfanghen,

Of kennis eerst des Ghevers wel tユ erlanghen.

 

Jupijn, die eens door lust, tot Feesten was ghedreven,

Veel Goden ter bancket, en veel Godinnen noot.

En om haer op het hoochstユ, te cieren, hy gheboot

Den Beesten altemael, met goeder stem verheven,

Dat yder na sijn macht ユt gheselschap soude gheven

Een waerdich gift; en sey, dat niemandt dit en sou

Vergheten, ofte fluckx in gramschap yver wou

Hy den misbruycker doen in ballingschap steets leven.

De loose Slang, voor eerst quam vlytich haer vertoonen,

Met een seer schoone Roos, die sy ユt gheselschap biet.

Maer Iupiter, en wou dees gift ontfanghen niet,

Want hy bekent het Beest, om yder een te hoonen

Gheneycht, en vol fenijn, dies sprack hy sijn offrande

Hem niet was aenghenaem, den boosen niet betaemt

Tユ Ontfanghen, daer men is in eer en deucht versaemt,

Maer wel die vroomheyt lieft, en haet ondeucht vol schanden.

 

Verklaring.

Den superstitieus, sal even dat gheschieden,

Die onder valsch ghelaet, Godt Offerhanden doet,

En daer-en-tusschen niet weet wat te vraghen vroet,

Soo veel boosheden hem het herte dwaes ghebieden.

Godt wil een reyn ghemoedt, dat liefdich is en deuchdich,

Dat uyt sijn Ziele steedts de sonden snoot verjaecht:

Aen die vernedert, sijn ellende swack beklaecht:

Maer noyt den boosen, sal ten Hemel in gaen vreuchdich.

 

Ecclesia. XXX.

Des sondaers offerhandユ, sal Godt vermakelick wesen,

Den reuck door ユt swert ghewolck, tot in den Hemel dringt,

Wanユ hy ユt ootmoedich hert, wel wijs met reden dwingt,

Want een deucht-lieve Ziel van Godt wordt waert ghepresen.

 

Veel Giften, Vergiften.

 

Athenaevs.

lexander Magnus, op syne rijckelicke Bruyloft, daer is het op de wyse van de Slang met de Roose, te presenteren, toeghegaen. Want, alsoo haest de gheruchten quamen, dat Alexander Magnus aen Statiram, Darius Dochter, vvilde houwelicken, soo hebben veel Groot-machtighe Potentaten groote kostelicke Gaven bereyt, ende teghen de Bruyloft-Feest Alexander daer mede vereert. Maer alsoo den wysen Alexander bemerckte, dat sommighe met een valsch, bitter hert haer geschenck op-offerden; soo heeft hy alsulcke niet willen ontfanghen, maer deselve Giften met den ghenen diese brachten, ヤgantsch verworpen ende af-gheseyt. Daerom moetmen alle goede Giften met een goet-gunstich hert gheven aen syne verkoren Vrienden.モ

 

Veel slaven om gaven.

 

Iupiter, en de Slanghe.

Een Aerdtsche Slang, voorsichtich loos,

Verheft sich met een verssche Roos

Ten Hemel op, met valschen schijn,

Versoet, en deckt haer boos fenijn.

Der Goden Voocht door-siet den sin,

En seyt: Onken dat maeckt onmin,

Vertreckt van hier ghy snoode Slang,

Of, siet! den Hemel maeckt u bang.

Fenijnich Dier, ghy kreuckt, en krenckt,

VVanneerje veel, of weynich schenckt.

メHet gaet noch soo ghelijck het plach,

メMen siet wat dat Gheschenck vermach;

メHet breeckt de kracht, het buycht de kunst;

メEen yeder schout vermomde gunst:

メEen Vriendt die wort, eylaes! bevreemt,

メSoo haest hy van syn vyandt neemt.

 

Siet Vrienden waerje neemt, en siet oock waerje gheeft,

メWie schade lijdt om baet, versekert dat hy heeft.

 

Die schenckt, die krenckt.

 

Veel Giften, vergiften.

Ghevende Vyanden, die nemen de Vryheydt.

V. Van Jupiter en ユt serpent.

Niemand behoort van iemand iets te ontvangen of kennis eerst van de gever te verlangen.

 

Jupiter die eens door lust tot feesten was gedreven,

Veel Goden ter banket en veel Godinnen nodigt.

En om het op het hoogst te sieren hij gebood

De beesten allemaal met goede stem verheven,

Dat ieder naar zijn macht ユt gezelschap zou geven

Een waardige gift en zei dat niemand dit zou

Vergeten of fluks in gramschap ijver wou

Hij de misbruiker doen in ballingschap steeds leven.

De loze slang voor eerst kwam vlijtig zich vertonen,

Met een zeer schone roos die ze het gezelschap biedt.

Maar Jupiter wou deze gift ontvangen niet,

Want hij bekent het beest om iedereen te honen

Geneigd  en vol venijn, dus sprak hij zijn offerande

Hem niet was aangenaam, het de boze niet betaamt

Te ontvangen daar men is in eer en deugd verzameld,

Maar wel die van vroomheid houdt en haat ondeugd vol schande.

 

Verklaring.

Den superstitieus zal even dat geschieden,

Die onder vals gelaat God offerhanden doet,

En daartussen niet weet wat te vragen verstandig,

Zo veel boosheden hem het hart dwaas gebieden.

God wil een rein gemoed dat geliefd is en deugd,

Dat uit zijn ziel steeds de zonden snode verjaagt:

Aan die vernedert zijn ellende zwak beklaagt:

Maar nooit de boze zal ten Hemel in gaan in vreugde.

 

Ecclesia. XXX.

De zondaars offerande zal God vermakelijk wezen,

De reuk door de zwarte wolken tot in de Hemel dringt,

Wanneer hij het ootmoedig hart wel wijs met reden dwingt,

Want een deugd lieve ziel wordt van God waard geprezen.

 

Veel giften, vergiften.

 

Athenaeus.

Alexander Magnus op zijn rijke bruiloft, daar is het op de wijze van de slang met de roos te presenteren toegegaan. Want alzo gauw de geruchten kwamen dat Alexander Magnus aan Statiram, Darius dochter, wilde huwen zo hebben veel grootmachtige potentaten grote kostelijke gaven bereid en tegen het bruiloftsfeest Alexander daarmee vereerd. Maar alzo de wijze Alexander bemerkte dat sommige met een vals, bitter hart hun geschenk opofferden zo heeft hij zulke niet willen ontvangen, maar die giften met diegenen die ze brachten, ヤgans verworpen en afgezegd. Daarom moet men alle goede giften met een goedgunstig hart geven aan zijn uitgekozen vrienden.モ

 

 

 

 

 

Veel slaven om gaven.

 

Jupiter en de slang.

Een aardse slang, voorzichtig loos,

Verheft zich met een verse roos

Te Hemel op, met valse schijn,

Verzoet en bedekt haar boos venijn.

De Goden voogd doorziet de zin,

En zegt: Adder dat maakt onmin,

Vertrek van hier gij snode slang,

Of ziet! de Hemel maakt u bang.

Venijnig dier, ge kreukt en krenkt,

Wanneer je veel of weinig schenkt.

メHet gaat noch zo gelijk het plag,

メMen ziet wat dat geschenk vermag;

メHet breekt de kracht, het buigt de kunst;

メIedereen schuwt vermomde gunst:

メEen vriend die wordt eilaas! bevreemd,

メZo gauw hij van zijn vijand neemt.

 

Ziet vrienden waar je neemt en ziet ook waar je geeft,

メWie schade lijdt om baat verzekert dat hij het heeft.

 

Die schenkt die krenkt.

 

Veel giften, vergiften.

Gevende vijanden die nemen de vrijheid.

 

 

VI. Van ユt ongheladen Peert, ende den gheladen Ezel.

 

Yder behoort, voor dユ even-naesten, te sorghen,

En hem te helpen, ユt zy avont, ofte morghen.

 

Eenmael een rijcken Boer, ter martwaert heen ginck treden:

Een ongeladen Peert hy leyden by der hant,

En eenen Ezel, soo gelaen met onverstant,

Dat hem door swaren last verswackten al de leden:

Dat hy ter aerden viel, en badt met vele reden.

Het Peert, dat hy hem doch wou helpen in sijn noot,

Het peert hem weygerd; dat, en spottich hem trots boot

Den Rug, en niet verhoort des Ezels gユrechten beden:

Den Lantman al vergramt, die tユweygheren ginck hooren,

Dat tユ paert den Ezel dee, die lach vermoeyt ter neer,

Van gramschap, en door spijt, ontlaet den Ezel weer,

En laedt daer met het Peert van achteren en van vooren.

Doch daer met niet vernoecht, geeft het wel duysenst slagen,

Met een ghekoopten stock, en hem vergolt wel; dat

Hy gheen medooghen, met den Ezel hadt ghehadt,

Die hem nu sach (verlicht) sijn sware lasten draghen.

 

Verklaring.

Soo onse vrient wy sien, tユzy in ghevaer oft lijden,

En dat tot sijner hulp is middel by der handt,

VVel vlijtich men behoort, dat aen te wenden, want

Den deuchdelicken mensch, en sal sich nietverblijden

In syner naesten val, maer tracht met mededooghen,

Des even mensch syn quael, behulpich te verhoen.

Maer die in boosheyt leeft, en sal sulckx nimmer doen:

VVant hy syns broeders smaet, aensiet met blijde ooghen.

 

Lvc. VI, Gal. VI.

Bemint u Vyant, leeft in vast gheloof ghestadich,

Vernoecht den ghenen, selfs die ghy weet dat u haet,

V naesten hulp bewijst met woorden en met daet:

Die aldus leven sal, volbrengt Godts Wet weldadich.

 

Me-dooghentheyt, gheen Liefde scheyt.

 

Svetionivs.

p sulcken maniere heeft het toe-ghegaen met Octavia, ende Poppoea Sabina, Neronis Wyven, ghelijck het met den gheladen Ezel, en ユt ongheladen Peert is ghebeurt. Als het gheschiede dat Nero seer quelde ende mishandelde Octaviam; soo hadde Poppea (die Neroni seer lief was) met Octavia gantsch geen medelyden. Doe nu den selven Octavia haer soo gheweldichlicken beswaert vondt, ende de mishandelinghe niet lyden konde, en dat Nero oock merckte dattet haer het meeste leedt was, dat Poppoea geen medelyden met haer hadde, soo hielt hy op van Octaviam hardt te quellen; ende begonste Poppoeum van gelijcken te laten proeven.

メMen vinter veel, die wel mogen lyden dat hares Naesten huys brant, als sy haer maer by de kolen moghen wermen. Waren de menschen malkander soo behulpich, als het eene been het ander, daer soude meer liefde in de VVerelt ghevonden werden.ユ

 

Doet Goet.

 

Ongheladen Peerdt, en den gheladen Ezel.

Het lijdtsaem Beest, dat Ezel hiet,

En datmen dus beladen siet,

Sucht wat het mach, kreunt wat het kan,

Om datmen sou, of nu, of dan,

Me-dooghendユ zijn; en lichten af

Het gheen hem druckt, en dwingt te straf.

Een Bou-man, vol van heus bescheyt,

Heeft op ユt leech Peerdt terstont gheleyt

De packen van des Ezels lijf.

Het vadsich Ruyn, dat weyghert stijf;

Waerom de Boer, met recht vergramt,

En heeft weer-wil. Terstont ghetamt.

En lonst, en beuckt, dat alles beeft!

Om dat het gheen me-lyden heeft.

メVVee die sijn Vriendt, of Naesten niet

メIn noot, of quael, wat bystant biet!

 

Een vroom en sacht ghemoedt, dat mede-lyden heeft,

Bewijst dat hy voor meer, als voor sijn selven leeft.

 

Gherief is Lief.

 

Medoghentheyt, gheen Liefde scheyt.

Helpt, om gheholpen te worden.

VI. Van ユt ongeladen paard en de geladen ezel.

 

Ieder behoor, voor de evennaasten te zorgen,

En hem te helpen, ユt zij avond of morgen.

 

Eenmaal een rijke boer ter marktwaard heen ging treden:

Een ongeladen paard leidde hij bij de hand,

En een ezel zo geladen met onverstand,

Dat hem door zware last verzwakte al de leden:

Dat hij ter aarde viel en bad met vele reden.

Het paard dat hij hem toch wou helpen in zijn nood,

Het paard hem weigerde dat en spottend hem trots bood

De rug en niet verhoort de ezels gerechte bede:

De landman al vergramt die het weigeren ging horen,

Dat het paard de ezel deed, die lag vermoeid te neer,

Van gramschap en door spijt ontlaadt de ezel weer,

En laadt daarmee het paard van achteren en van voren.

Doch daarmee niet vergenoegd geeft het wel duizend slagen,

Met een gekopte stok en hem vergold wel dat

Hij geen mededogen met de ezel had gehad,

Die hem nu zag (verlicht) zijn zware lasten dragen.

 

Verklaring.

Zo onze vriend we zien, hetzij in gevaar of lijden,

En dat tot zijn hulp is middel bij de hand,

Wel vlijtig men behoort dat aan te wenden, want

De deugdelijke men zal zich niet verblijden

In zijn naaste val, maar tracht met mededogen,

De even mens zijn kwaal behulpzaam te verhoeden.

Maar die in boosheid leeft zal zulks nimmer doen:

Want hij zijn broeders smaad aanziet met blijde ogen.

 

Lucas VI, Galaten VI.

Bemint uw vijand, leeft in vast geloof gestadig,

Vergenoegt diegenen, zelfs die ge weet dat u haat,

Uw naaste hulp bewijst met woorden en met daad:

Die aldus leven zal volbrengt Gods Wet weldadig.

 

Meedogendheid geen liefde scheidt.

 

Suetionius.

Op zulke manier is het toegegaan met Octavia en Poppea Sabina, Neroユs wijven, gelijk het met de geladen ezel en ユt ongeladen paard is gebeurd. Als het geschiedde dat Nero zeer kwelde ende mishandelde Octavia zo had Poppea (die Nero zeer lief was) met Octavia gans geen medelijden. Toe nu dezelfde Octavia haar zo geweldig bezwaard vond en de mishandeling niet lijden kon en dat Nero ook merkte dat het haar het meeste leed was dat Poppea geen medelijden met haar had zo hield hij op van Octavia hard te kwellen en begon Poppoa van het gelijke te laten proeven.

メMen vind er veel die wel mogen lijden dat hun naaste huis brandt als ze zich maar bij de kolen mogen warmen. Waren de mensen elkaar zo behulpzaam zoals het ene been het andere, daar zou meer liefde in de wereld gevonden worden.ユ

 

 

 

 

 

 

Doet goed.

 

Ongeladen paard en de geladen ezel.

Het lijdzaam beest dat ezel heet,

En dat men aldus beladen ziet,

Zucht wat het mag, kreunt wat het kan,

Omdat men zou of nu of dan,

Meedogend zijn en lichten af

Hetgeen hem drukt en dwingt te straf.

Een bouwman, vol van heus bescheid,

Heeft op het lege paard terstond gelegd

De pakken van het ezels lijf.

Het vadsig ruin dat weigert stijf;

Waarom de boer met recht vergramt,

Heeft in weerwil terstond getemd.

En lost en beukt dat alles beeft!

Omdat het geen medelijden heeft.

メWee die zijn vriend of naaste niet

メIn nood of kwaal wat bijstand biedt!

 

Een vroom en zacht gemoed dat medelijden heeft,

Bewijst dat hij voor meer als voor zichzelf leeft.

 

Gerief is lief.

 

Meedogendheid geen liefde scheidt.

Helpt om geholpen te worden.

 

 

VII. Van de Huys-Rat, ende Oegster.

 

Die lecker wil altijt wellustich leven,

Wordt tユ eender tijdt tot ongheval ghedreven.

 

Een Huys-Rat dick, en vet, met spysen overvloedich

VVel leckerlick ghevoedt, in allerley wellust,

Die evenwel noch haer en vondt niet wel gherust,

Een nieu gherecht, voor haer te soecken was sy spoedich,

Om dat te kryghen, sy met sinnen ghelijckmoedich

Vertrock uyt haer onthoudt, en soo ユt Gheval tempteert

Die nieuwe lucht, heeft haer haer nieuwe lust vermeert,

Toekomendユ ongheval, was weynich sy verhoedich.

Nu komendユ op het Strant, sach sy met blyde sinnen

Een Oegster, die om lucht te scheppen open was:

Ghy zijt het dien ick soeck, sprack sy op ユt selve pas,

Niet wanend; sy soo haest haer sou bedroghen vinnen,

Maer stekende haer hooft in dユOegster met verblyden:

Haer haestende, van vrees dit beetken tユ zijn ontbloot,

Sluyt haer de Oegster toe, de dwase Rat bleef doot,

Door geyle gulsicheyt, dit ongユluck sy moest lyden.

 

Verklaring.

Alsoo ghebeurt het veel, die haer wellustich wennen,

Te leven in de weeldユ, vol vuyle gulsicheyt,

En wan sy moghen wel voldoen haer dertelheyt,

Van dese VVerelt sy haer de gheluckichstユ kennen.

Maer al die haer siel zijn van dit Grieckx vyer ontsteken,

En die in overvloet dees dwaesheyt volghen naer,

Dees vreesen Godt niet, door haer beesticheyt, voorwaer

Haer ziel, haer lijf, haer goedt, in ongheluck verbreken.

 

Hebr. XII, Eccles. XXIII en XXXVII.

De gulsicheyt voorwaer veel sieckten sal causeeren,

Hier door Esau verliest sijn eerst-gheboorten wis.

Maer die met maticheyt sijn lichaem voedendユ is,

Deed lengt sijn daghen, en hy leeft in alder eeren.

 

Ach! Lusten, Ontrusten.

 

Athenaevs.

iogenes, toe-ghenaemt de Hont; die was alsulcken Slock-op, gelijck de onvernoechde leckertandighe Huys-Ratte. Hoewel hy, Diogenes, tot synen huyse ghenoech hadde te eten, soo was hy nochtans besmet met lecker-sucht, ende hadde sonderling groot verlanghen na versche Krabbekens, of Garnaet. Dies soo is hy na de Zee ghegaen, om aen den Oever yets te vangen, ende is aldaer ontlevent ghewerden. Eylaes! Een kleyn tonghe-lust werdt somtijts dier betaelt. Waren de sommighe met het ghene te vreden datse besitten, daer en soude soo veel mis-slagen niet ghedaen werden. Ghenoeghen is een grooten rijckdom, ende een treffelick wapen teghen onrust.ユ

 

Al te Graech, is een Plaech.

 

Huys-Rat, en Oegster.

De VVeelde heeft een Rat ghevoedt,

Die by den heert is uyt-ghebroedt;

Alwaerse keur van brocken vont,

Voor ユt snoepich lijf, en graghe mont;

Krijcht onderwijl een nieuwe lust,

En kiest de Strant, en VVater-kust;

Alwaer, te lucht, een Oegster leyt.

Voor Tonghen, schoon, en rau bereyt.

De Rat, die loert, en knabbelt wat,

Eylaes! die grijpt, die wert ghevat.

メDe gladde lust, en overdaet,

メVerhindert goet, en meerdert quaet.

メBreeckt soete rust, en quetst verstant,

メMaeckt siecktユ en sucht, en plaech in ユt Lant!

メHoudt maet, of laet: Dit is een leer;

メDie ruymer wil, die doet het zeer.

 

Nieu-sucht, en leckerny, soeckt boven overvloet,

Door vunse dweepery, het gheen dat quel-lust broet.

 

Die Malt, die Valt.

 

Och! Lusten, Ontrusten.

Het zijn stercke beenen, die weelde kunnen draghen.

VII. Van de huisrat en de oester.

 

Die lekker wil altijd wellustig leven,

Wordt te eender tijd tot ongeval gedreven.

 

Een huisrat dik en vet, met spijzen overvloedig

Wel lekker gevoed in allerlei wellust,

Die evenwel zich noch niet vond goede rust,

Een nieuw gerecht, voor haar te zoeken was ze spoedig,

Om dat te krijgen ze met zinnen gelijkmoedig

Vertrok uit haar oponhoud en zo ユt geval vernieuwt

Die nieuwe lucht heeft bij  haar nieuwe lust vermeerderd,

Toekomend ongeval was weinig dat ze verhoedde.

Nu komend op het strand zag ze met blijde zinnen

Een oester die om lucht te scheppen open was:

Gij zijt het die ik zoek, sprak ze op dezelfde pas,

Niet wanend dat ze zich zo gauw bedrogen zou vinden,

Maar stekend haar hoofd in de oester met verblijden:

Zich haastend van vrees dit beetje te zijn ontbloot,

Sluit zich de oester toe, de dwaze rat bleef dood,

Door geile gulzigheid, dit ongeluk moest ze lijden.

 

Verklaring.

Alzo gebeurt het veel die hun wellustig wennen,

Te leven in de weelde, vol vuile gulzigheid,

En wanneer ze mogen goed voldoen hun dartelheid,

Van deze wereld ze zich de gelukkigste kennen.

Maar al die hun ziel van dit Grieks vuur zijn ontsteken,

En die in overvloed deze dwaasheid volgen na,

Dezen vrezen God niet, door hun beestachtigheid voorwaar

Hun ziel, hun lijf, hun goed in ongeluk breken.

 

Hebree喪s XII, Ecclesias XXIII en XXXVII.

De gulzigheid voorwaar veel ziekten zal veroorzaken,

Hier door verliest Esau zijn eerste geboorte recht.

Maar die met matigheid zijn lichaam voedend is,

Doet verlengen zijn dagen en hij leeft in alle eren.

 

Ach! Lusten, verontrusten.

 

Athenaeus.

Diogenes, bijgenaamd de hond, die was al zulke slokop gelijk de onvergenoegde lekkerbek de huisrat. Hoewel hij, Diogenes, te zijn huis genoeg had te eten zo was hij nochtans besmet met lekkerzucht en had zonderling groot verlangen naar verse krabjes of garnalen. Dus zo is hij naar de zee gegaan om aan de oever iets te vangen en is aldaar ontlijfd geworden. Eilaas! Een kleine tong lust wordt somtijds duur betaald. Waren sommige met hetgeen tevreden dat ze bezitten, daar zouden niet zoveel misslagen gedaan worden. Vergenoegen is een grote rijkdom en een voortreffelijk wapen tegen onrust.ユ

 

 

 

 

 

 

Al te graag is een plaag.

 

Huisrat en oester.

De weelde heeft een rat gevoed,

Die bij de haard is uitgebroed;

Alwaar ze keur van brokken vond,

Voor ユt snoepig lijf en grage mond;

Krijgt onderwijl een nieuwe lust,

En kiest het strand en waterkust;

Alwaar te luchten een oester ligt.

Voor tongen schoon en rauw bereidt.

De rat die loert en knabbelt wat,

Eilaas! die grijpt die wordt gevat.

メDe gladde lust en overdaad,

メVerhindert goed en vermeerdert kwaad.

メBreekt zoete rust en kwetst het verstand,

メMaakt ziekte en zucht en plaag in ユt land!

メHoudt maat of laat: Dit is een leer;

メDie ruimer wil die doet het zeer.

 

Nieuwe zucht en lekkernij zoekt boven overvloed,

Door vunzige dweperij, hetgeen dat kwellust broedt.

 

Die maalt die valt.

 

Och! Lusten verontrusten.

Het zijn sterke benen die weelde kunnen dragen.

 

 

VIII. Van ユt Peerdt ende den Ezel met hout gheladen.

 

Niemant sal sich op zijn gheluck beroemen,

Noch door arbeyt, sich ongheluckich noemen.

 

Den Ezel nacht en dach, hout op en neder laende,

En soberlick men hem sijn swaren arbeyt loont,

Eenmael siendユ een schoon Peerdt, dat sich voor hem vertoont

VVel vet, en onghelaen, sich ongheluckich waende,

Te draghen menighen slach, die hem tot wercken maende,

Ghestadich sonder rust, en dat het Peerdt verblijt,

Soo sachten leven leyt; doch hoewel hy ユt benijt,

Moest evenwel hy voort, te wercken, daer al slaende

Men hem wel kloeck toe dreef, en wrocht ghelijck als vooren,

Hoewel hy teghen hert, en al veel tragher doet,

Door dien hy sach het Peerdt, soo leckerlick ghevoet,

Gherust, en onbelaen, en hy door werck schier smooren.

ユt Gheschieden korts daer na, het Paerdt dat moest ten stryden,

Ghezadelt en ghetoomt, men het daer henen leyt:

Dit siet den Ezel, die sich fluckx tot werck bereyt,

VVant doen hy vreesden dat noch argher hy mocht lyden.

 

Verklaring.

De Fortuyn, immer was in voorspoet soo bestendich,

Niemant die niet in ユt ent, beproeft haer stuersheyt heeft,

En dickwil het ghebeurt, die na lusten leeft,

Terstont een ongheval sijn groot gheluck is schendich,

En wanend ユs veyl te zijn, een bittユre smaet ellendich

Het komt bestormen ras, dat eeuwelijck hy blijft

Een arme slaef veracht, en wort soo snoot ontlijft,

Doch niemant wanhoopt, of sユ hem goet of quaet is sendich.

 

1 Corint. X.

Den ghenen die over-eyndt staet, moet voorsichtich pooghen,

Dat hem dユ eer giericheyt, door hoochmoet niet en velt,

Want die op sijn gheluck sich sal te seer verhooghen:

Godt fluckx door ongheval sijn groote waen versmelt.

 

Te sien op syn Minder, en doet gheen hinder.

 

Stobaevs.

hillas Agrigentinus, heeft syne knechten op ghelijcke wijse met Arbeydt (doch niet te veel) overladen, als dit onvernoechde Paerdt, ユt welck de gheduldighe Last-draghende Ezel siet gaen. Want de selve knechten meenden dat het hun te swaer was, hebben dies-halven over haren Heer geklaecht, ende sich ghehouden, als of daer gheen knechten ter Werelt waren, die so veel onlijdelickheyt deden, als sy lieden: Maer, als sy eens by gheval met haren Heer reysden over wegh, ende datse onder weghe in de Herberghe by een Weert vernachten, die syne knechten veel strenger en harder liet oppassen, en dach, en nacht Ezels-werck deden, so bekende sy, dat haer Arbeyt nerghens na so swaer was, noch haren Heer soo onghenadich. Hebben doen voortaen van klaghen opghehouden.

Daerom is niemandt gheluckich in syn ghemoet, voor ende al eer hy een ongheluckiger (oft een die een soberlicker leven heeft) teghen syn selven weghetユ.

 

Keert wroeghe van ghenoeghe.

 

Paert, en de Ezel met hout beladen.

Men siet, een Paert, verwaent, en fris;

Dat schoon in ユt lijf, en draven is;

Braef opghetoyd, en sonder last,

Daer Stal-knecht, en noch meer op past.

Een Ezel koemter by ghegaen,

Met Pack, en hout heel overlaen;

Die siet, en sucht verscheyden reys!

Denckt! wat gheluck heeft Peerden-vleys!

Maer, als het Paert most zijn verheert,

En dat hem Spoor, en Zadel deert;

Soo neemt de Ezel weer ghedult,

En gheeft syn broos ghemoet de schult;

Draeght, en verdraeght met nieuwe lust.

メDe Lijdsaemheyt baerd goede Rust,

メVVie stadich op syn minder let,

メMis-noeghen blijft dan heel verset.

 

Die op syn meerder siet, verkleynt, en schijnt vol pijn.

Die op syn minder siet, vergroot in al het syn.

 

Maet hout Staet.

 

Te sien op syn Minder, en doet gheen hinder.

Middelbaren Staet is oock de alder-beste.

VIII. Van ユt paard en de ezel met hout geladen.

 

Niemand zal zich op zijn geluk beroemen,

Noch door arbeid zich ongelukkig noemen.

 

De ezel nacht en dag hout op en neer ladende,

En sober men hem zijn zware arbeid loont,

Eenmaal ziet een schoon paard dat zich voor hem vertoont

Wel vet en ongeladen en zich ongelukkig waande,

Te dragen menige slag die hem tot werken maande,

Gestadig zonder rust en dat het paard verblijdt,

Zoユ n zacht leven leidt; doch hoewel hij ユt benijdt,

Moest evenwel hij voort, te werken daar al slaande

Men hem wel kloek toe dreef en wrocht gelijk als voren,

Hoewel hij tegen het hart en al veel trager doet,

Doordat hij zag het paard zo lekker gevoed,

Uitgerust en onbeladen en hij door werk schier smoren.

ユt Geschiedde kort daarna, het paard dat moest ten strijden,

Gezadeld en getoomd men het daarhenen leidt:

Dit ziet de ezel die zich fluks tot werk bereidt,

Want toen hij vreesde dat hij noch erger mocht lijden.

 

Verklaring.

De Fortuin immer was in voorspoed zo bestendig,

Niemand die niet in ユt einde haar stuursheid beproefd heeft,

En vaak het gebeurt die naar lusten leeft,

Terstond een ongeval zijn grote geluk is geschonden,

En waant veilig te zijn, een bittere smaad ellendig

Het komt bestormen ras, dat eeuwig hij blijft

Een arme slaaf veracht en wordt zo snood ontlijfd,

Doch niemand wanhoopt of hem goed of of kwaad is gezonden.

 

1 Corinthi喪s X.

Diegenen die overeind staat moet voorzichtig pogen,

Dat hem de eergierigheid door hoogmoed niet velt,

Want die op zijn geluk zich zal te zeer verhogen:

God fluks door ongeval zijn grote waan versmelt.

 

Te zien op zijn mindere doet geen hinder.

 

Stobaeus.

Chillas Agrigentinus heeft zijn knechten op gelijke wijze met arbeid (doch niet te veel) overladen als dit onvergenoegd paard wat geduldig de last dragende ezel ziet gaan. Want dezelfde knechten meenden dat het hun te zwaar was en hebben daarom over hun heer geklaagd en zich gehouden alsof daar geen knechten ter wereld waren die zo veel onlijdelijkheid deden als zij lieden, Maar toen ze eens bij toeval met hun heer reisden over weg en dat ze onderweg in de herberg bij een waard overnachten die zijn knechten veel strenger en harder liet oppassen en dag en nacht ezels werk deden, zo bekenden ze dat hun arbeid nergens na zo zwaar was, noch hun heer zo ongenadig. Hebben toen voortaan van klagen opgehouden.

Daarom is niemand gelukkig in zijn gemoed voor en aleer hij een ongelukkiger (of een die een sober leven heeft) tegen zichzelf opweegtユ.

 

 

 

 

 

 

Keert wroeging van genoegen.

 

Paard en de ezel met hout beladen.

Men ziet een paard, verwaand en fris;

Dat schoon in ユt lijf en draven is;

Braaf opgetooid en zonder last,

Daar stalknecht en noch meer op past.

Een ezel komt er bij gegaan,

Met pak en hout heel overladen;

Die ziet en zucht verscheidene malen!

Denkt! wat geluk heeft paardenvlees!

Maar, als het paard moest zijn in het leger,

En dat hem spoor en zadel deert;

Zo neemt de ezel weer geduld,

En geeft zijn broos gemoed de schuld;

Draagt en verdraagt met nieuwe lust.

メDe lijdzaamheid baart goede rust,

メWie steeds op zijn mindere let,

メMisnoegen blijft dan heel verzet.

 

Die op zijn meerdere ziet verkleint en schijnt vol pijn.

Die op zijn mindere ziet vergroot in alles het zijne.

 

Maat hout staat.

 

Te zien op zijn mindere doet geen hinder.

Middelbare staat is ook de allerbeste.

 

 

IX. Vanden Boer, ende den Satyr.

 

Een dubbel mensch, gheveynst in woort en daden,

Vol leughen is, en steets gheneycht tot quaden.

 

Een Satyr in een Bosch door groote kou verleghen,

Vondt tot syn groot gheluck, een Landtman die hy badt,

Dat hy hem vaerdich weer om uyt het Bosch (een padt)

Te comen, die terstond medogendユ wiert gheneghen,

Hem te verwarmen wel, en liet syn siel beweghen,

Hy voerdユ hem naer syn huys, doch onder weech, bestont

Hy in sijn handen kout, te aessemen metten mont,

En weest den Satyr oock, die tユ goet bevont te plegen.

Maer doen sy waren tユ huys, en byder vyere saten,

VViert yder vande Vrou een kop Paps voor gheset:

Den Boerman blies daer in, voor dユ hit en wees het met

Den Satyr, die dit siendユ verwondert boven maten

Doen vaerdich Boermanユs huys al schromich ginck verlaten:

VVant achtendユ quaet, dat uyt een mont quam hit en koudt,

Die ヤtwater in dユ een hant, het vyer in dユ ander houdt,

Sulc een behoortmen als vol dubbelheyt te haten:

 

Verklaring.

Men vinter vele die van dユ even-naesten spreken,

Groot goet, en weer groot quaet, en al uyt eenen mont,

Den vromen die dit siet, haer sooユn verkeerden gront,

VVant een geveynsde ziel, sal steets de