Reinaert de vos.

 

 

eerste druk 12.500 exemplaren mei 1958.

TER INLEIDING.

In de tweede helft van de cynische twaalfde eeuw verschijnt er aan het hoofd van zijn troep jongleurs op de markt te Gent een geliefd en

gehaat beroepsverteller met een nieuw verhaal van de Vos Reynaerde. De lange blauwe mantel uitdagend om zijn felle gestalte, onder de kleine gele kap scherp en spottend zijn intelligente kop, gebruind door zon en weer en wind, zo staat hij daar boven het publiek met zijn medebroeders in de kunsten, de goochelaar, de acrobaten, de muzikanten en de potsenmaker en de man met de dansende beer en de jongen met het aapje.

Willem die Madoc maecte, daer bi dicke omme waecte, begint het. Misschien dat hij het zelf zegt, misschien dat hij de eerste tien verzen laat zeggen om spottend in te vallen. Nu keert hem daer toe mijn sin, dat ic bidde in dit beghin bede dorpren enten doren...Maar dan is de reclame al gemaakt: hier is hij voor zijn ge粗rd - publiek, de verteller van het succes verhaal van Madoc' s droom, een verhaal dat voor ons - helaas - verloren ging, maar dat in elk geval zo beroemd werd in Vlaanderen dat mazeltjes droom  er tot in de negentiende eeuw een uitdrukking was om te zeggen dat de boel op z'n kop staat. Niet minder beroemd, ja beroemder, tot ver over de grenzen van het graafschap werd zijn Reynaert verhaal, die vertelling die hem zo menig slapeloze nacht heeft gekost. Want niet waar - en nu horen we de muziek bonzen en schetteren waarmee de aankondiging wordt gedaan - ons kunstenaars is geen moeite te veel voor het vermaak en de lering van de boeren en de burgers en de buitenlui! ... Maar straks als hij met zijn verhaal is rondgegaan door Vlaanderen zal er een honende flikkering  in zijn ogen zijn als hij zegt hoe hij er dicke omme waecte en in vele gevallen zal er reeds dan een lach opvlammen uit zijn gehoor. Waarom? Omdat het dan bekend is, dat de verteller met zijn kornuiten verschillende malen snel zijn biezen heeft moeten pakken als een lichtgeraakt heer, hetzij wereldlijk hetzij geestelijk, die zich zelf meende te herkennen in het verhaal dat vrijwel niemand spaart! Daar gaat dan in die eeuw het verhaal: spottend, schijnheilig, ironisch, quasi onschuldig, obsceen, hard en honds brutaal en dan onverwachts in die tijd van levensgevaarlijke ketterijen: ongehoord gedurfd. Maar dat is nu al lang voorbij. Het verwoei als het stof van de wegen die Willems voeten droegen over de velden van Vlaanderen en alleen de filoloog, in het stof van zijn bibliotheken, graaft het op, kijkt ietwat verwonderd naar het hem wezensvreemde dat hij vond en legt het daarna maar al te vaak weer weg in een hoekje van een stoffig tijdschrift dat niemand meer leest. En Willem is al h試l lang dood...Maar de vos bleef leven! Met moeite soms. Want zelfs dat slimme dier dat zich zo geraffineerd weet aan te passen aan alle omstandigheden, stikte van tijd tot tijd bijna in al dat stof  der eeuwen. Vooral sedert het begin van de negentiende eeuw waren zijn kansen vaak hachelijk. Toen begonnen de filologische vossenjagers hem achterna te zitten en jagers hebben de zonderlinge eigenschap dat ze menen hun doel eerst te moeten vermoorden voordat ze het bereikt hebben. Maar deze vos is onsterfelijk: al maal je hem tussen de molenstenen der alwetende geleerdheid dan komt toch weer boontje om zijn loontje en opnieuw voltrekt zich het wonder. Fel en cynisch en obsceen, ironisch en honds brutaal trekt ook in onze tijd Reinaert langs de wegen en door de velden van Vlaanderen en weer met zijn b腎e noire wolf Isengrimus. Wapenbroeders, zegt de herboren Willem (die ditmaal de Kapellekensbaan maakte) honend. In de eeuwen daartussen duikt hij telkens op: in de dertiende eeuw pedant; in de volgende als een legeraalmoezenier, met een hypertrofie staart; aan het begin van de vijftiende geflikt en gelapt als een landloper maar weer met volop zijn brutale grijns, in de loop van die eeuw echter met steeds meer moraal in het verhaal. Onder de humanisten loopt hij als een wolf in schaapskleren, duur in het Latijn en goedkoop als een volksboek en dat laatste zet zo'n eeuw of twee zijn carri俊e voort met de vervaarlijke tendens om te eindigen als een centsprent op de kermis. Dan tegen het eind van de achttiende eeuw..., daar komen de f filologen! Maar dan komt spoedig ook de Vlaming met het Vlaamse hart van alle tijden, als de Reinaert onvergankelijk, Jan Frans Willems.

De eeuw is braaf, maar Willems is olijk. Hij houdt van zijn vos, de rode rakker met zijn heldere, slimme ogen, speurend, slippend, sluipend onder heggen en hagen die heerlijk bloeien in een heerlijk voorjaar in heerlijk Vlaanderenland. Hij gunt hem van harte zijn malse kippenbout en wie wil niet leven en laten leven - op een hoentje na! - als bede bosch ende haghe met groenen loveren zijn bevaen? Boer, pas op je kippen! boer, pas op je haan! En gaat dat ondier wel eens over de schreef? Wel, andere tijden, andere zeden, nietwaar? Kent ge den witte? zo kent den rode dan ook! De bewerking van Willems die Reinaert maakte zal na meer dan een eeuw voor velen een verrassing kunnen zijn. De taak die hij zich stelde," was wel zeer moeilijk, want hij wilde blijven binnen het vers, de vers beweging en de toon van Willem, en daarbij zo min mogelijk weglopen uit de lengte van diens vertelling. En Willems slaagde daarin. Gesteld naast een oude redactie, die met wat spellingvarianten en enige tekstkritiek berust op die uit het Comburgse handschrift waarin de vos geflikt en gelapt werd bewaard, - gesteld dus naast een tekst die de lezer door de eeuwen heen terug kan brengen, behoort het resultaat van Jan Frans Willems' liefde en kundigheden tot het beste van een onvergankelijke Vlaamse traditie. Tot leringhe ende vermaeck.

Amsterdam, januari 1958

W. Gs. Hellinga

Uit; http://www.dbnl.org/arch/_vos001vosr14_01/pag/_vos001vosr14_01.pdf#page=1

Verder gemaakt en vertaald door Nico Koomen. Zijn tekst heb ik eruit gehaald en naar het origineel gezet.

uit; nl.wikipedia.org

 

Willem die Madoc maecte,

daer hi dicke omme waecte,

hem vernoide so haerde

dat die avonture van Reinaerde

in dietsche was onvulmaket bleven

- die Aernout niet en hadde vulscreven -

dat hi die vite dede soeken

ende hise na den walschen boeken

in dietsche dus hevet begonnen.

God moete hem siere hulpen jonnen!

Nu keert hem daer toe mijn sin

dat ic bidde in dit beghin

bede den dorpren enten doren,

ofte si comen daer si horen

dese rime ende dese woort,

die hem onnutte sijn ghehoort,

dat si se laten onbeschaven.

Te vele slachten si den raven

die emmer es al even malsch:

si maken sulke rime valsch,

daer si niet meer of ne weten

dan ic doe, hoe dat si heten

die nu in Babiloni創 leven.

Daden si wel, si soudens begheven.

Dat en segghic niet dor minen wille:

mijns dichtens ware een ghestille,

ne hads mi ene niet ghebeden

die in groter hovescheden

gherne keert hare saken.

Si bat mi dat ic soude maken

dese avonture van Reinaerde.

Al begripic die grongaerde

ende die dorpren ende die doren,

Nu hoort, hoe ic hier beghinne.

 

Het was in enen tsinxen daghe

dat bede Bosch ende haghe

met groenen loveren waren bevaen.

Nobel die coninc hadde ghedaen

sijn hof cra鋲ren over al,

dat hi waende - hadde hijs gheval -

houden te wel groten love.

Doe quamen tes coninx hove

alle die diere, groot ende clene,

sonder vos Reinaert allene.

Hi hadde te hove so vele mesdaen

dat hire niet dorste gaen:

die hem besculdich kent, ontsiet.

Also was Reinaerde ghesciet,

ende hier omme scuwedi sconinx hof,

daer hi in hadde cranken lof.

Doe al dat hof versamet was,

was daer niemen sonder die das

hine hadde te claghene over Reinaerde,

den fellen metten grijsen baerde.

Nu gaet hier up ene claghe.

Isengrijn ende sine maghe

ghinghen voor den coninc staen.

Isengrijn begonste saen

ende sprac: 'coninc here,

dor u edelheit ende dor u ere

ende dor recht ende dor ghenade

ontfaerme u miere scade

die mi Reinaert heeft ghedaen,

daer ic af dicken hebbe ontfaen

groten lachter ende verlies.

Voor al dandre ontfaerme u dies

dat hi mijn wijf hevet verhoert

ende mine kindre so mesvoert,

dat hise besekede daer si laghen,

datter twee noint ne saghen

ende si worden staerblent.

Nochtan hoondi mi sent:

Willem die Madoc maakte,

waar hij vaak om waakte,

hem vermoeide hem zo hard

dat de avonturen van Reinaert

in Diets was onvolmaakt gebleven

- die Aernout niet had volschreven -

dat hij de vita deed zoeken

en hij ze naar de Waalse boeken

in Diets dus is begonnen.

God moet hem zijn hulp gunnen!

Nu keert hem daartoe mijn zin

dat ik bid in dit begin

beide de kinkels en dwazen,

als ze komen daar ze horen

deze rijmen en deze woorden,

die hen onnuttig zijn gehoord,

dat ze het laten onbeschadigd.

Teveel slachten ze de raven

die immer is al even dwaas:

ze maken zulke rijmen vals,

daar ze niets meer van nee weten

dan ik doe hoe dat ze zeggen

die nu in Babyloni leven.

Deden ze het wel ze zouden het opgeven.

Dat zeg ik niet door mijn wil:

mijn gedichten zou zijn een stilte,

nee, had het me ene niet gebeden

die in grote hoffelijkheid

graag keert haar zaken.

Ze bad me dat ik zou maken

Dit avontuur van Reinaert.

Al begrijp ik de grommers

en de kinkels en de dwazen,

Nu hoort hoe ik hier begin.

 

Het was op een Pinksterdag

dat beide bos en hagen

met groen lover waren bevangen.

Nobel de koning had gedaan

zijn hof laten afkondigen overal,

dat hij waande - had hij het geval –(geluk)

houden tot wel grote lof.

Toen kwamen tot konings hof

al de dieren, groot en klein,

uitgezonderd vos Reinaert alleen.

Hij had te hof zoveel misdaan

dat hij er niet durfde gaan:

die hem schuldig kent ontziet.

Alzo was Reinaert geschiedt

en hierom schuwde hij konings hof,

daar hij in had zwakke lof.

Toen al dat hof verzameld was,

was daar niemand uitgezonderd de das

hij had te klagen over Reinaert,

de felle met de grijze baard.

Nu gaat hierop een klagen.

Isengrim en zijn verwanten

gingen voor de koning staan.

Isengrim begon gelijk

en sprak: 'koning heer,

door uw edelheid en door uw eer

en door recht en door genade

ontfermt u me mijn schade

die me Reinaert heeft gedaan,

daar ik vaak van heb ontvangen

groot uitlachen en verlies.

Voor al de anderen ontfermt u dus

dat hij mijn wijf heeft verkracht

en mijn kinderen zo misdaan,

dat hij ze bepiste daar ze lagen,

zodat er twee nooit meer zagen

en ze worden stekeblind.

Nochtans hoonde hij mij sinds.

 

het was sint so verre comen

datter een dach af was ghenomen

ende Reinaert soude hebben ghedaen

sine onsculde; ende also saen

alse die heleghe waren brocht,

was hi andersins bedocht

ende ontfoer ons in sine veste.

Here, dit kennen noch die beste

die te hove sijn commen hier:

mi hevet Reinaert, dat felle dier,

so vele te lede ghedaen,

ic weet wel al sonder waen,

al ware al tlaken paerkement

dat men maket nu te Ghent,

inne ghescreeft niet daer an.

Dies swijghic nochtan.

Ne ware mijns wives lachter

ne mach niet bliven achter,

no onversweghen no onghewroken',

 Doe Isengrijn dit hadde ghesproken,-

stont up een hondekijn, hiet Cortois,

ende claghede den coninc in fransois,

hoet so arem was wilen ere,

dat alles goets en hadde mere

in enen winter, in ene vorst,

dan allene ene worst,

ende hem Reinaert, die felle man,

die selve worst stal ende nam.

Tibeert die cater die wart gram.

Aldus hi sine tale began

ende spranc midden in den rinc

ende seide: 'here coninc,

dor dat ghi Reinaerde zijt onhout,

so en es hier jonc no out

hine hebbe te wroeghene jeghen u.

Dat Cortois claghet nu,

dats over menich jaer ghesciet.

Die worst was mine, al en claghic niet.

Ic hadse bi miere list ghewonnen,

daer ic bi nachte quam gheronnen

omme bejach in ene molen,

daer ic die worst in hadde ghestolen

enen slapenden molenman.

Hadder Cortois iewet an,

dan was bi niemene dan bi mi.

Hets recht dat omberecht si

die claghe die Cortois doet.'

het is sinds zo ver gekomen

dat er een dag van was genomen

en Reinaert zou hebben gedaan

zijn onschuld; en alzo gauw

als dat heilige was gebracht, (1)

was hij anderszins bedacht

en ontkwam in zijn vesting.

Heer, dit kennen nog de beste

die te hof zijn gekomen hier:

mij heeft Reinaert, dat felle dier,

Zoveel leed gedan,

ik weet wel al zonder waan,

al was al het laken perkament

dat men maakt nu te Gent,

ik zou het allemaal niet op schrijven kunnen daaraan.

Dus zwijg ik nochtans.

Nee, was er niet mijn wijf schande

Nee, mag niet blijven achter,

nog niet verzwegen nog ongewroken',

Toen Isengrim dit had gesproken,-

Stond op een hondje, heet Courtois,

En klaagde de koning in het Frans,

Hoe het zo arm was wijlen eerder,

dat alle goed niet had meer

in een winter, in een vorst,

dan alleen een worst,

en hem Reinaert, die felle man,

diezelfde worst stal en nam.

Tibert de kater die werd gram.

Aldus hij zijn betoog begon

En sprong midden in de ring

En zei: 'heer koning,

doordat ge Reinaert bent onthoudt,

Zo is hier jong en oud

hij heeft te wroegen tegen u.

Dat Courtois klaagt nu,

Dat is over menig jaar geschied.

Die worst was van mij, al klaag ik niet.

Ik had het bij mijn list gewonnen,

daar ik bij nacht kwam gegaan

om bejag in een molen,

daar ik die worst in had gestolen

een slapende molenaar.

Had er Courtois iets van,

dan was bij niemand dan bij mij.

Het is recht dat het niet berecht is

de klacht die Courtois doet.'

(1) de relikwie waarop de verzoening eed gezworen werd.

 

Pancer de bever sprac: 'dinct u goet,

Tibeert, dat men die claghe ombereユ

Reinaert es een recht mordenere

ende een trekere ende een dief.

Hine heeft ooc niemene so lief,

no den coninc minen here,

hine wilde dat hi lijf ende ere

verlore, mochtire ane winnen

een vet morzeel van ere hinnen.

 

Wat sechdi van ere laghe?

en dedi ghistren in den daghe

ene die meeste overdaet

an Cuwaerde den hase die hier staet,

die noit enich dier ghedede?

Want hi hem binnen sconinx vrede

ende binnen des coninx ghelede

ghelovede te leerne sinen crede

ende soudene maken capelaen.

Doe dedine sitten gaen

vaste tusschen sine bene.

Doe begonsten si over ene

spellen ende lesen bede

ende lude te zinghene crede.

 

Mi gheviel dat ic te dien tiden

ter selver stede soude liden.

Doe hoordic haerre beder sanc

ende maecte daerwaert minen ganc

met ere harde snelre vaerde.

Doe vandic daer meester Reinaerde

die ziere lessen hadde begheven,

die hi te voren up hadde gheheven,

ende diende van sinen ouden spelen

ende hadde Cuwaerde bi der kelen

ende soude hem thooft af hebben ghenomen,

waer ic hem niet te hulpen comen

bi avonturen in dien stonden.

Siet hier noch die versche wonden

ende die tekine, here coninc,

die Cuwaert van hem ontfinc.

Laetti dit bliven onghewroken

dat u vrede dus es tebroken,

ghine wreket als uwe mannen wisen,

men saelt uwen kindren mesprisen

hierna over wel menich jaer.'

 

 'Bi Gode, Pancer, ghi secht waer, -

sprac Isengrijn daer hi stoet,

'waer Reinaert doot, het waer ons goet,

a'so behoude mi God mijn leven!

Ne ware wert hem dit vergheven,

hi sal noch honen binnen ere maent

sulken dies niet ne bewaent.'

 

Doe spranc up Grimbeert die das,

die Reinaerts broeder sone was,

met ere verbolghenlike tale:

'Here Isengrijn, men weet dat wale

ende hets een out bijspel

'viants mont seit selden wel.'

Verstaet, neemt miere talen goom:

ic wilde, hi hinghe an enen boom

bi siere kelen als een dief,

die andren heeft ghedaen meest grief.

Here Isengrijn, wildi anegaen

soendinc ende dat ontfaen,

daer toe willic helpen gherne;

mijn oom en saelt hem ooc niet wernen,

entie meest andren heeft mesdaen

sal den andren in baten staen

van minen oom ende van u.

Al comt hi niet claghen nu,

ware mijn oom wel te hove

ende stonde in sconinx love,

here Isengrijn, als ghi doet,

en soude den coninc niet dinken goet

ende ghine bleves heden onbegrepen,

dat ghi sijn vel so hebt ghenepen

so dicwile met uwen scerpen tanden,

dat hi niet ne conde gheanden.'

Panser de bever sprak: 'denkt u goed,

Tibert, dat men die klacht ontbeert

Reinaert is een rechte moordenaar

en is een bedrieger en een dief.

Hij heeft ook niemand zo lief,

nog de koning, mijn heer,

hij wilde dat hij lijf en eer

verloor mocht hij er aan winnen

een vet stuk van een hen.

 

Wat zeg je van een hinderlaag?

deed hij gisterenniet  op die dag

de grootste overdaad

aan Cuwaert de haas die hier staat,

die nooit enig deed iets deed?

Want hij hem binnen konings vrede

en binnen de konings geleide

beloofde te leren zijn credo

en zou hem maken kapellaan.

Toen deed hij hem zitten gaan

vast tussen zijn benen.

Toen begonnen ze overeen

spellen en lezen beide

en luidt te zingen credo.

 

Me gebeurde dat ik te die tijden

Terzelfder plaats zou gaan.

Toen hoorde ik hun beider zang

en maakte derwaarts mijn gang

met een erg snelle vaart.

Toen vond ik daar meester Reinaert

die zijn lessen had begeven,

die hij tevoren op had geheven,

en bediende van zijn oude spelen

en had Cuwaert bij de keel

en zou hem het hoofd hebben genomen,

Was ik hem niet te hulp gekomen

bij avonturen in die stonden.

Zie hier nog de verse wonden

en de tekens, heer koning,

die Cuwaert van hem ontving.

Laat ge dit blijven ongewroken

dat uw vrede dus is gebroken,

ge wreekt het zoals uw mannen wijzen,

men zal het uw kinderen misprijzen

hierna over wel menig jaar.'

 

 'Bij God, Panser, ge zegt waar, -

sprak Isengrim daar hij stond,

'was Reinaert dood, het was ons goed,

alzo behoudt me God mijn leven!

Nee, waar werd hem dit vergeven,

Hij zal nog honen binnen een maand

zulke die het niet nee waant.'

 

Toen sprong op Grimbaert de das,

die Reinaertユ s broeders zoon was,

met een verbolgen taal:

'Heer Isengrim, men weet dat wel

en het is een oud voorbeeld

'vijands mond zegt zelden goed.'

Versta, neem van mijn taal kennis:

ik wilde dat hij hing aan een boom

bij zijn keel als een dief,

die anderen heeft gedaan meeste ongerief.

Heer Isengrim, wil ge aangaan

Verzoening en dat ontvangen,

daartoe wil ik helpen graag;

mijn oom zal hem ook niet verweren,

en die meest anderen heeft misdaan

zal de anderen in baten staan

van mijn oom en van u.

Al komt hij niet klagen nu,

was mijn oom wel te hof

en stond in konings lof,

heer Isengrim, zoals gij doet,

zou het de koning niet denken goed

en ge bleef heden onbegrepen,

dat ge zijn vel zo hebt geknepen

zo vaak met uw scherpe tanden,

dat hij niet nee kon betaald zetten.'

 

 

Isengrijn sprac: 'hebdi gheleert

an uwen oom dus lieghen apeert?'

'In hebbe daeran niet ghelogen:

ghi hebt minen oom bedroghen

harde dicke in menegher wisen.

Ghi mesleettene van den pladise

die hi u warp van der kerren,

doe ghi hem volghet van verren

ende ghi die beste pladise up laset,

daer ghi u ane versadet.

Ghine gaeft hem no goet no quaet

sonder allene een pladisengraet,

dat ghi hem te jeghen brocht

dor dat ghine niet en mocht.

Sint hoondine van enen bake,

die vet was ende van goeder smake,

dien ghi leis in uwen musele.

Doe Reinaert eeschede zijn dele,

 antwoordi hem in scerne:

'u deel willic u gheven gherne,

Reinaert, scone jonghelinc;

die wisse daer die bake an hinc,

becnause: si es so vet.'

Reinaerde waes lettel te bet

dat hi den goeden bake ghewan

in sulker sorghen, dattene een man

vinc ende warpene in sinen sac.

Dese pine ende dit onghemac

hevet hi leden dor Isengrime,

ende hondert waerven meer dan ic u rime.

Ghi heren, dinct u dit ghenoech?

Nochtan om meer onghevoech

dat hi claghet om sijn wijf,

die Reinaerde hevet al haer lijf

gheminnet: so doet hi hare.

Al ne makeden zijt niet mare,

ic dart wel segghen over waer

dat langher es dan seven jaer

dat Reinaert hevet hare trouwe.

Ende of Haersint die scone vrouwe

dor minne ende dor quade sede

Reinaert sinen wille dede,

wattan? Si was sciere ghenesen!

Wat talen mach daer omme wesen?

Nu maket here Cuwaert die hase

ene claghe van ere blase.

Of hi den crede niet wel en las,

Reinaert, die sijn meester was,

mochte hi sinen clerc niet blauwen?

Dat ware onrecht, entrouwen!

Cortois claghet om ene worst

die hi verloos in ene vorst.

Die claghe ware bet verholen:

en hoordi dat si was ghestolen?

Male quesite male perdite:

over recht wert men qualike quite

datmen hevet qualic ghewonnen.

Wie sal Reinaerde dat verjonnen,

of hi ghestolen goet ghinc an?

Niemen die recht versceden can.

Isengrim sprak: 'heb je geleerd

aan uw oom aldus liegen onbeschaamd?'

'Ik heb daaraan niet gelogen:

gij hebt mijn oom bedrogen

erg vaak in menige wijze.

Ge misliet u van de platvis

die hij u wierp van de kar,

Toen ge hem volgde van verre

en ge de beste platvis pakte,

daar ge u aan verzadigde.

Ge gaf het hem nog goed nog kwaad

Uitgezonderd alleen een platvisgraat,

dat ge hem tegemoet bracht

doordat ge het niet mocht.

Sinds hoonde je hem van een spek,

die vet was en van goede smaak,

die ge legde in uw muil.

Toen Reinaert eiste zijn deel,

Antwoord je hem in scherts:

'uw deel wil ik u geven graag,

Reinaert, mooie jongeling;

dat touw daar het spek aanhing,

kauw er maar op: ze is zo vet.'

Reinaert was er goed genoeg voor

dat hij het goede spek gewon

in zulke zorgen, dat het een man

ving en wierp het in zijn zak.

Deze pijn en dit ongemak

Heeft hij geleden door Isengrim,

en honderd maal meer dan ik u rijm.

Gij heren, denkt u dit genoeg?

Nochtans om meer ongevoeg

dat hij klaagt om zijn wijf,

die Reinaert heeft al haar lijf

gemind: zo doet hij haar.

Al nee maakten zij het niet bekend,

Ik durf wel zeggen voor waar

dat langer is dan zeven jaar

dat Reinaert heeft haar trouw.

En of Haersint die mooie vrouwe

door minne en door kwade zede

Reinaert zijn wil deed,

wat dan? Ze was snel genezen!

Wat taal mag daarom wezen?

Nu maakt heer Cuwaert de haas

Een klacht van een blaas.

Of hij het credo niet goed las,

Reinaert die zijn meester was,

mocht hij zijn klerk niet slaan?

Dat was onterecht, in vertrouwen!

Courtois klaagt om een worst

die hij verloor in een vorst.

Die klacht was beter verholen:

en hoorde je dat het was gestolen?

Slecht gekregen zaken gedijen niet:

over het recht werd men kwalijk kwijt

dat men heeft kwalijk gewonnen.

Wie zal Reinaert dat gunnen,

dat hij gestolen goed ging aan?

Niemand die het recht scheiden kan.

 

 

Reinaert es een gherecht man.

Sint dat die coninc sinen ban

hevet gheboden ende sinen vrede,

so weetic wel, dat hi ne dede

dinc neghene dan of hi ware

hermite ofte clusenare.

Naest siere huur draecht hi ene hare.

Binnen desen naesten jare

sone at hi vleesch, no wilt no tam:

dat seide die ghistren danen quam.

Malcrois hevet hi begheven,

sinen casteel, ende hevet upheven

ene cluse daer hi leghet in.

Ander bejach no ander ghewin

so wanic wel dat hine hevet

dan karitate die men hem ghevet.

Bleec es hi ende magher van pinen;

hongher, dorst, scerpe kannen

doghet hi voor sine sonden.'

Recht te desen selven stonden

doe Grimbeert stont in dese tale,

saghen si van berghe te dale

Cantecleer comen ghevaren,

ende brochte up ene bare

ene dode hinne, ende hiet Coppe,

die Reinaert hadde bi den croppe

hooft ende hals af ghebeten.

Dit moeste nu de coninc weten.

Cantecleer quam voor de bare gaende,

sine vederen zere slaende.

In wederziden van der baren

ghinc een hane wide mare.

Die een hane hiet Cantaert,

daer wilen na gheheten waert

vrouwe Alenten goeden hane.

Die ander hiet, na minen wane,

die goede hane Craiant,

die scoonste hane diemen vant

tusschen Portaengen ende Polane.

Elkerlijc van desen hanen

droech een berrende stallicht

dat lanc was ende richt.

Daer waren Coppen broeders twee,

die riepen: 'o wi ende wee!'

Om haerre sustre Coppen doot

dreven si claghe ende jammer groot.

Pinte ende Sproete droeghen die bare,

hem was te moede zware

van haerre suster die si hadden verloren.

Men mocht harde verre horen

haerre tweer carminghe.

Dus sijn si comen int ghedinghe.

Reinaert is een gerecht man.

Sinds dat de koning zijn ban

heeft geboden en zijn vrede,

zo weet ik wel dat hij nee deed

ding nee geen dan alsof hij was

heremiet of kluizenaar.

Naast zijn huid draagt hij een haar. (1)

Binnen dit laatste jaar

Zo at hij vlees nog wild nog tam:

dat zei die gisteren vandaar kwam.

Malpertuis heeft hij begeven,

Zijn kasteel en heeft het opgegeven

Een kluizenaarshut daar hij ligt in.

Ander bejag nog ander gewin

zo waan ik wel dat hij niet heeft

dan liefdadigheid die men hem geeft.

Bleek is hij en mager van pijnen;

honger, dorst, scherpe kastijding

gedoogd hij voor zijn zonden.'

Recht te deze zelfde stonden

toen Grimbaert stond in deze taal,

zagen ze van berg tot dal

Canteclaer komen gegaan,

en bracht op een baar

een dode hen en heet Coppe,

die Reinaert had bij de krop

hoofd en hals afgebeten.

Dit moest nu de koning weten.

Canteclaer kwam voor de baar gaande,

Zijn veren zeer slaande.

Aan weerszijde van de baar

ging een haan wijdt bekend.

De ene haan heet Cantaert,

daar wijlen naar geheten werd

vrouwe Alenten goede haan.

De andere heet, naar mijn waan,

de goede haan Kraaiaard,

de mooiste haan die men vond

tussen Bretagne en Polen.

Elke van deze hanen

Droeg een brandend stallicht

dat lang was en recht.

Daar waren Coppeユ s broeders twee,

die riepen: 'o wi en wee!'

Om hun zuster Coppeユ s dood

dreven ze klagen en jammer groot.

Pinte en Sprote droegen de baar,

hem was het te moede zwaar

van hun zuster die ze hadden verloren.

Men mocht erg ver horen

Hun twee kermen.

Dus zijn ze gekomen in het geding. (2)

(1) haar is een harig en ruw kleed gebruikt om zichzelf te kastijden.

(2) de plaats, waar men recht sprak.

 

Cantecleer spranc in den rinc

ende seide: 'here coninc,

dor God ende dor ghenade

nu ontfaermet miere scade,

die mi Reinaert heeft ghedaen

ende minen kinderen, die hier staen

ende sere hebben haren onwille.

Ten ingane van aprille,

doe die winter was vergaen

ende men sach die bloemen staen

ende al die velde groene,

doe was ic fier ende coene

van minen groten gheslachte.

Ic hadde jongher zonen achte

ende schoner dochtren zevene,

dien wel lusten te levene,

die mi Roede die vroede

hadde brocht te dien broede.

Si waren alle vet ende staerc

ende ghinghen in een scone paerc,

dat was beloken in enen mure.

Hier binnen stoet ene scure

daer vele honden toe hoorden,

datsi menich dier fel scoorden.

Dies waren mine kinder onvervaert.

Dit benijdde dus Reinaert,

dat sire waren so vaste binnen

dat hire negheen conste ghewinnen.

Hoe dicke ghinc hi om den mure,

Reinaert, die felle ghebure,

ende leide om ons sine laghen!

Alsene dan die honde saghen,

liepen si na met haerre cracht.

Ene waerf wart hi up de gracht

bi avonturen daer belopen,

dat ic hem sach een deel becopen

sine dief te ende sinen roof

dat hem die pelse zere stoof.

Nochtan quam hi bi banaten,

- dattene God moete verwaten!

Doe waerwi zijns langhe quite.

Sint quam hi als een heremite,

Reinaert, die mordadeghe dief,

ende brochte mi zeghele ende brief

te lesene, here coninc,

daer u seghele ane hinc.

Doe ic die letteren began lesen,

dochte mi daer an ghescreven wesen

dat ghi haddet coninclike

over alle uwen rike

allen dieren gheboden vrede

ende ooc allen voghelen mede.

Ooc brochte hi mi ander niemare

ende seide, dat hi ware

een begheven clusenare

ende hi hadde ghedaen, vele zware,

voor sine zonden meneghe pine.

Hi toochde mi palster ende slavine

die hi brochte van der Elmare,

daeronder ene scerpe hare.

Doe sprac hi: 'here Cantecleer,

nu mooghdi wel vorwaert meer

van mi sonder hoede leven:

ic hebbe bi der scole vergheven

al vleesch ende vleeschsmout.

Ic ben voortmeer so out,

ic moet miere ziele telen.

Canteclaer sprong in de ring

En zei: 'heer koning,

door God en door genade

nu ontferm me mijn schade

die me Reinaert heeft gedaan

en mijn kinderen die hier staan

en zeer hebben hun onwil.

Te ingang van april,

toe de winter was vergaan

en men zag de bloemen staan

en al de velden groen,

toen was ik fier en koen

van mijn grote geslacht.

Ik had jonge zonen acht

en mooie dochters zeven,

die het wel lusten te leven,

die me Roede die verstandige

had gebracht te dat broedsel.

Ze waren alle vet en sterk

en gingen in een mooi perk,

dat was besloten in een muur.

Hierbinnen stond een schuur

daar vele honden toe behoorden,

daar ze menig dier fel scheurden.

Dus waren mijn kinderen onverschrokken.

Dit benijdde dus Reinaert,

dat ze er waren zo vast binnen

dat hij er nee geen kon gewinnen.

Hoe vaak ging hij om de muur,

Reinaert, die felle buur,

en legde om ons zijn lagen!

Als hem dan de honden zagen,

liepen ze hem na met hun kracht.

Eenmaal werd hij op de gracht

bij avonturen daar belopen,

dat ik hem zag een deel bekopen

zijn diefstal en zijn roof

zodat hem de pels zeer stoof.

Nochtans kwam hij bij baten,

- dat hem God moet verwijten!

Toen waren we hem lang kwijt.

Sinds kwam hij als een heremiet,

Reinaert die moorddadige dief,

en bracht me zegel en brief

te lezen, heer koning,

daar uw zegel aanhing.

Toen ik die brieven begon te tezen,

Dacht ik daaraan geschreven te wezen

dat ge had het koninklijk

over al uw rijk

alle dieren geboden vrede

en ook alle vogels mede.

Ook bracht hij me ander nieuws

En zei dat hij was

eens begeven kluizenaar

en hij had gedaan vele zware,

voor zijn zonden menige pijn.

Hij toonde me pelgrimsstaf en mantel

die hij bracht van Elmare,

daaronder een scherp haar.

Toen sprak hij: 'heer Canteclaer,

nu mag ge voortaan meer

van mij zonder hoede leven:

ik heb bij de school vergeven

al vlees en vlees vet.

Ik ben voort meer zo oud,

ik moet voor mijn ziel zorgen.

(1) haar is een harig en ruw kleed gebruikt om zichzelf te kastijden.

(2) Elmare, een in 1144 gestichte en in 1424 overstroomde proosdij gelegen op de grens van Vlaanderen en Zeeland.

 

 

Gode willic u bevelen.

Ic ga daer ic hebbe te doene.

Ic hebbe middach ende noene

ende primen te segghene van den daghe'.

Doe nam hi neven ere haghe

sinen wech, te dien ghescede

ghinc hi lesen sinen crede.

Ic wart blide ende onvervaert

ende ghinc te minen kindren waert,

ende was so wel al sonder hoede

dat ic al met minen broede

sonder sorghe ghinc buten mure.

Daer gheviel mi quade avonture,

want Reinaert, die felle saghe,

was ghecropen dor de haghe

ende hadde ons die porte ondergaen.

Doe wart miere kindre saen

een ghepronden uren ghetale.

Dat leide Reinaert in sine male.

Quade avonture mi doe nakede.

Want sint dat hise smakede

in sinen ghiereghen mont,

ne conste ons wachter no onse hont

no bewachten no bescaermen.

Here, dat laet u ontfaermen!

Reinaert leide sine laghe

bede bi nachte ende bi daghe

ende roofde emmer mine kindre.

So vele es tghetal nu mindre

dant ghewone was te zine,

dat die vijftien kindre mine

sijn ghedeghen al tote vieren;

so zuver heeftse die onghiere

Reinaert in sinen mont verslonden.

Noch ghistren wart hem metten honden

ontjaghet Coppe die mare

die hier leghet up dese bare.

Dit claghic u met groten sere:

ontfaremt u mijns, wel soete here!'

Die coninc sprac: 'Grimbeert die das,

u oom, die clusenare was,

hi hevet ghedaen so goede carine,

levic een jaer, het sal hem scinen!

Nu hoort hier, Cantecleer:

wat sal der talen meer?

U dochter leghet al hier versleghen,

God moet haerre siele pleghen.

Wine moghense niet langer houden,

- God moeter al ghewouden -

ende sullen onse vigeli創 singhen.

Daerna sullen wise bringhen,

den lichame ter eerden met eren.

Dan sullen wi met desen heren

ons beraden ende bespreken

hoe wi ons best ghewreken

an Reinaerde dese moort.' -

Doe hi ghesprac dese woort,

beval hi jonghe ende ouden

dat si vigeli創 singhen souden.

Dat hi gheboot, was sciere ghedaen.

Doe mochtemen horen aneslaen

ende beghinnen harde ho

dat placebo domino

ende die verse die daer toe horen.

Ic seit ooc in waren woorden,

- ne ware ooc tware ons te lanc-

God wil ik u aanbevelen.

Ik ga daar ik heb te doen.

Ik heb middag en noen (1)

en priemen te zeggen van de dag'.

Toen nam hij nevens een haag

Zijn weg, tot dat afscheid

Ging hij lezen zijn credo.

Ik werd blijde en onverschrokken

En ging tot mijn kinderen waart,

en was zo wel al zonder hoede

dat ik al met mijn broeders

zonder zorgen ging buiten de muur.

Daar geviel me kwaad avontuur,

want Reinaert, die felle leugenaar,

was gekropen door de haag

en was ons de poort ondergegaan.

Toen werd van mijn kinderen gelijk

een gepakt uit het getal.

Dat legde Reinaert in zijn reiszak.

Kwade avonturen me toen naakten.

Want sinds dat hij ze proefde

in zijn gulzige mond,

nee, kon onze bewaker nog onze hond

nog bewaken nog beschermen.

Heer, dat laat u ontfermen!

Reinaert legde zijn lagen

beide bij nacht en bij dag

en roofde immer mijn kinderen.

Zoveel is het getal nu minder

Dan het gewoon was te zijn,

dat de vijftien kinderen van mij

zijn geslonken al tot vier;

zo zuiver heeft ze die ongure

Reinaert in zijn mond verslonden.

Nog gisteren werd hem met de honden

ontnomen Coppe de maagd

die hier ligt op deze baar.

Dit klaag ik u met grote zeer:

ontfermt u mij, wel lieve heer!'

De koning sprak: 'Grimbaert de das,

uw oom die kluizenaar was,

hij heeft gedaan zoユ n goed goede zuivering (?),

leef ik een jaar, het zal hem schijnen!

Nu hoort hier, Canteclaer:

wat zal de taal meer?

Uw dochter ligt alhier verslagen,

God moet haar ziel plegen.

We mogen haar niet langer houden,

- God moet er al willen -

en zullen onze vigili創 zingen.

Daarna zullen we brengen,

het lichaam ter aarde met eren.

Dan zullen we met dezen heren

ons beraden en bespreken

hoe we ons best wreken

aan Reinaert deze moord.' -

Ton hij sprak dit woord,

beval hij jongen en ouden

dat ze vigilie zingen zouden. (2)

Dat hij gebood was snel gedaan.

Toen mocht men horen aanslaan

en beginnen erg hoog

dat placebo domino (3)

en dat vers die daar toebehoort.

Ik zeg ook in ware woorden,

- nee, het was ook ons te lang-

(1) middag, het sexten uur, de gebeden op het zesde uur, noen is negende uur, priemen op het eerste uur.

(2) vigilie, nachtwake met de gebeden voor de overledene.

(3) Latijnse woorden waarmee de antifoon, het 9de vers van de 114de psalm begint in de vesperdienst bij het begrafenisritueel.

 

wie daer der zielen vers zanc

ende wie die zielenlesse las.

Doe di vigeli ghe創t was,

doe leidemen Coppen in dat graf

dat bi engiene ghemaect was

onder die linde in een gras.

Van maerberstene slecht was

die saerc die daer up lach.

Die letteren, die men daer an sach,

deden an tgraf bekinnen

wie daer lach begraven binnen.

Dus spraken die boecstave

an den zaerc up den grave:

'hier leghet Coppe begraven

die so wale conste scraven,

die Reinaert die vos verbeet

ende haren gheslachte was te wreet.'

Nu leghet Coppe onder mouden.

Die coninc sprac tsinen ouden

dat si hem alle bespraken,

hoe si alrebest ghewraken

dese grote overdade.

Doe waren si alle te rade

datsi daer den coninc rieden,

dat hine soude ombieden

dat hi te hove soude comen,

no dor stade no dor vrome

ne lette, hine quame int ghedinghe,

ende men Brune van dien dinghe

die bodscap soude laden.

Dies was die coninc sciere beraden,

dat hi dus sprac te Bruun den here:

'here Bruun, dit segghic voor dit here

wie daar de zielen vers zong

en wie de zielenlezing las.

Toen het vigilie ge訴ndigd was,

toen legde men Coppe in dat graf

dat met machines gemaakt was

onder de linde in dat gras.

Van marmersteen recht was

de zerk die daarop lag.

De letters die men daar aanzag,

deden aan het graf bekennen

wie daar lag begraven binnen.

Aldus spraken de letters

op de zerk op het graf:

'hier ligt Coppe begraven

die zo goed kon scharrelen,

die Reinaert de vos verbeet

en haar geslacht was te wreed.'

Nu ligt Coppe onder de modder.

De koning sprak tot zijn ouden

dat ze hem alle bespraken,

hoe ze het allerbeste wraakten

deze grote misdaad.

Toen waren ze allen te raad

Dat ze daar de koning aanraden,

dat hij zou ontbieden (Reinaert)

dat hij te hof zou komen,

nog door schade, nog door voordeel

niet let, hij kwam in het geding,

en men Bruin van die dingen

die boodschap zou laden.

Dus was de koning snel beraden,

dat hij dus sprak tot Bruin de heer:

'heer Bruin, dit zeg ik voor deze heren

 

 

dat ghi dese bodscap doet.

Ooc biddis u dat ghi sijs vroet,

dat ghi u wacht van baraet.

Reinaert is fel ende quaet:

hi sal u smeken ende lieghen;

mach hi, hi sal u bedrieghen

met valschen woorden ende met sconen;

mach hi, bi Gode, hi sal u honen.'

'Here', seit hi, 'laet u casti創!

so moete mi God vermalendi創,

of mi Reinaert so sal honen,

inne saelt hem weder lonen

dat hijs an den dulsten si.

Nu ne sorghet niet om mi.'

Nu neemt hi orlof ende hi sal naken

daer hi zere sal mesraken.

Nu es Brune updie vaert

ende hevet in ziere herten onwaert

ende het dochte hem overdaet

dat iemen soude sijn so quaet

ende dat hem Reinaert, honen soude.

Door den kere van enen woude

quam hi ghelopen dor ene woestine

daer Reinaert hadde de pade sine

ghesleghen, crom ende menichfoude,

also als hi uten woude

hadde ghelopen om sijn bejach.

Beneden der woestinen lach

een berch, hooch ende lanc.

Daer moeste Bruun sinen ganc

te middewaerde over maken,

sal hi te Maupertuus gheraken.

Reinaert hadde so menich huus,

maer die casteel van Maupertuus

was die beste van sinen borghen.

Daer trac hi in, alse hi in zorghen

ende in node was bevaen.

Nu es Brune die bere ghegaen,

dat hi te Maupertuus es comen

ende hi de poorte hevet vernomen

daer Reinaert ute plach te gane.

Doe ghinc hi voor die barbecane

sitten over sinen staert,

ende sprac: 'sidi in huus, Reinaert?

ik bem Bruun, des coninx bode.

Die hevet ghesworen bi sinen gode:

ne comdi niet ten ghedinghe

ende ic u niet voor mi bringhe,

recht te nemene ende te gevene

ende in vreden voort te levene,

hi doet u breken ende raden.

Reinaert, doet dat ic u rade,

ende gaet met mi te hove waert.' -

dat gij deze boodschap doet.

Ook bid ik u dat ge bent bekend,

dat ge u wacht van beraad.

Reinaert is fel en kwaad:

hij zal u smeken en liegen;

mag hij, hij zal u bedriegen

met valse woorden en met mooie;

mag hij, bij God, hij zal u honen.'

'Heer', zei hij, 'laat u kastijden!

zo moet me God vervloeken,

als me Reinaert zo zal honen,

ik zal het hem weer belonen

zodat hij aan het kortste eind trekt.

Nu nee bezorg u niet om mij.'

Nu neemt hij verlof en hij zal naken

daar hij zeer zal misgaan.

Nu is Bruin op de vaart

En heeft in zijn hart onwaardig

en het dacht hem overdaad

dat iemand zou zijn zo kwaad

en dat hem Reinaert honen zou.

Door het draaien van een woud

kwam hij gelopen door een woestijn

daar Reinaert had het pad van hem

geslagen, krom en menigvuldig,

alzo als hij uit wou

had gelopen om zijn bejag.

Beneden de woestijn lag

een berg, hoog en lang.

Daar moest Bruin zijn gang

te midden waart over maken,

zal hij te Malpertuis geraken.

Reinaert had zo menig huis,

Maar dat kasteel van Malpertuis

was de beste van zijn burchten.

Daar trok hij in als hij in zorgen

en in nood was bevangen.

Nu is Bruin de beer gegaan,

dat hij te Malpertuis is gekomen

en hij de poort heeft vernomen

daar Reinaert uit plag te gaan.

Toen ging hij voor de voormuur

zitten op zijn staart,

en sprak: 'ben je thuis, Reinaert?

ik ben Bruin, de konings bode.

Die heeft gezworen bij zijn god:

Nee, kom je niet te geding

en ik u niet voor me breng,

recht te nemen en te geven

en in vrede voort te leven,

hij doet u breken en radbraken.

Reinaert, doe dat ik u aanraad,

en ga met mij te hof waart.' -

 

 

Dit verhoorde al nu Reinaert

die voor sine poorte lach,

daer hi vele te ligghene plach

dor waremhede van der zonnen.

Bi der tale die Bruun heeft begonnen,

bekenden altehant Reinaert

ende tart bet te dale waert

in sine donkerste haghedochte.

 

Menichfout was sijn ghedochte,

hoe hi vonde sulken raet

daer hi Bruun, den fellen vraet,

te scherne mede mochte driven

ende selve bi ziere eren bliven.

Doe sprac Reinaert over lanc:

'uwes goets raets hebbet danc,

here Bruun, wel soete vrient.

Hi hevet u qualic ghedient

die u beriet desen ganc,

ende u desen berch lanc

over te lopene dede bestaen.

Ic soude te hove sijn ghegaen,

al haddet ghi mi niet gheraden;

maar mi es den buuc so gheladen

ende in so utermaten wise,

met ere vremder niewer spise

ic vruchte, in sal niet moghen gaen,

inne mach sitten no ghestaen,

ic bem so utermaten zat.'

'Reinaert, wat aetstu? wat?'

'Here Brune, ic at cranke have,

arem man dannes gheen grave:

dat mooghdi bi mi wel weten.

Wi aerme liede, wi moeten eten,

hadden wijs raet, dat wi node aten.

Goeder verscher honichraten

hebbic coever harde groot.

Die moetic eten dor den noot

als ic el niet mach ghewinnen.

Nochtan, als icse hebbe binnen,

hebbicker af pine ende onghemac.ユ

 

Dit hoerde Brune ende sprac:

'Helpe, lieve vos Reinaert,

hebdi honich dus onwaert?

Honich es een soete spise

die ic voor alle gherechten prise,

ende voor alle gherechten minne.

Reinaert, helpt mi dat ics ghewinne.

Edele Reinaert, soete neve,

also langhe als ic sal leven

willic u daer omme minnen.

Reinaert, helpt mi dat ics ghewinne.' -

'Ghewinnen, Bruun? ghi hout u spot.'

'In doe, Reinaert, so waar ic zot,

hildic spot met u: neen ic niet.' -

Reinaert sprac: 'Bruun, mochtijs iet?

of ghi honich moghet eten,

bi uwer trauwen, laet mi weten:

mochtijs iet, ic souts u saden.

Ic saels u so vele beraden,

ghine atet niet met u tienen,

waendic u hulde daermet verdienen.'

'Met mi tienen? hoe mach dat wesen?

Reinaert, hout uwen mont van desen

ende sijts seker ende ghewes,

haddic al thonich dat nu es

tusschen hier ende Portegale,

ic aet al up tenen male!' -

Reinaert sprac: 'Bruun, wat sechdi?

Een dorper, heet Lamfroit, woont hier bi,

hevet honich so vele te waren,

ghine atet niet in seven jaren.

Dat soudic u gheven in u ghewout,

here Brune, wildi mi wesen hout

ende voor mi dinghen te hove.'

Dit hoorde al nu Reinaert

die voor zijn poort lag,

daar hij veel te liggen plag

door warmte van de zon.

Bij de taal die Bruin is begonnen,

herkende hem gelijk Reinaert

en trad beter te dal waart

in zijn donkerste spelonk.

 

Menigvuldig was zijn gedachte,

hoe hij vond zulke raad

daar hij Bruin, de felle vraat,

te scherts mee mocht drijven

en zelf bij zijn eer blijven.

Toen sprak Reinaert na een tijdje:

'uw goed raad heb dank,

heer Bruin, wel lieve vriend.

Hij heeft u slecht gediend

die u beried deze gang,

en u deze berg lang

over te lopen deed bestaan.

Ik zou te hof zijn gegaan,

al had ge het mij niet aangeraden;

maar mij is de buik zo geladen

en in zo uitermate wijze,

met een vreemde nieuwe spijs

ik vrees, ik zal niet mogen gaan,

ik mag zitten nog staan,

ik ben zo uitermate zat.'

'Reinaert, wat at u? wat?'

'Heer Bruin, ik at zwakke have,

arme man die is geen graaf:

dat mag ge van mij wel weten.

Wij arme lieden wij moeten eten,

hadden wij raad dat we node aten.

Goede verse honingraten

Heb ik in overvloed erg groot.

Die moet ik eten door de nood

als ik anders niet mag gewinnen.

Nochtans als ik het heb binnen,

Heb ik er van pijn en ongemak.ユ

 

Dit hoorde Bruin en sprak:

'Help, lieve vos Reinaert,

heb je honing dus onwaardig?

Honing is een zoete spijs

die ik voor alle gerechten prijs,

en voor alle gerechten min.

Reinaert help me dat ik het win.

Edele Reinaert, lieve neef,

alzo lang als ik zal leven

wil ik u daarom minnen.

Reinaert help me dat ik het win.' -

'Gewinnen, Bruin? ge houdt uw spot.'

'Ik doe niet, Reinaert, zo was ik zot,

hield ik spot met u: neen ik niet.' -

Reinaert sprak: 'Bruin, mag ge iets?

of ge honing mag eten,

bij uw trouw, laat het me weten:

mocht gij het iets, ik zou het u verzadigen.

Ik zal het u zoveel beraden,

Ge at het niet met u tienen,

Waande ik uw hulde daarmee te verdienen.'

'Met mij tienen? hoe mag dat wezen?

Reinaert, hou uw mond van deze

en het is zeker en gewis,

had ik al de honing dat er nu is

tussen hier en Portugal,

ik at het al op te eenmaal!' -

Reinaert sprak: 'Bruin, wat zeg je?

Een dorper, heet Lamfried, woont hierbij,

Heeft honing zoveel te waren,

Ge at het niet in zeven jaren.

Dat zou ik u geven in uw geweld,

heer Bruin, wilde ge me wezen behoud

en voor mij dingen te hof.'

 

 

Doe quam Brune ende ghinc gheloven

ende sekerde Reinaerde dat,

wildine honichs maken sat,

- des hi cume ombiten sal -

hi wilde hem wesen over al

ghestade vriend ende goet gheselle.

Hier omme loech Reinaert die felle

ende sprac: 'Bruun, heelt mare,

vergave God, dat mi nu ware

also bereet een goet gheval,

alse u dit honich wesen sal,

al wildijs hebben seven amen.'

Dese woor sijn hem bequame,

Bruun, ende daden hem so sochte,

hi loech dat hi nemmee ne mochte.

Doe peinsde Reinaert daer hi stoet:

'Bruun, es mine avonture goet,

ic wane u daer noch heden laten

daer ghi lachen sult te maten.'

Na dit peinsen ghinc Reinaert uut

ende sprac al over luut:

'oom Bruun, gheselle, willecome.

Het staet so: suldi hebben vrome,

hier ne mach zijn gheen langher staen.

Volghet mi, ic sal voren gaen.

Wi houden desen crommen pat.

Ghi sult noch heden werden sat,

saelt na minen wille gaen;

ghi sult noch heden hebben sonder waen

also vele als ghi moghet ghedraghen.'

Reinaert meende van groten slaghen;

dit was dat hi hem beriet.

Toen kwam Bruin en ging geloven

En verzekerde Reinaert dat,

Wilde hij hem van honing maken zat,

- dat hij nauwelijks krijgen zal-

hij wilde hem wezen overal

gestadige vriend en goede gezel.

Hierom lachte Reinaert die felle

en sprak: 'Bruin, held bekend,

gaf God dat me nu was

alzo bereid een goed geval,

zoals u deze honing wezen zal,

al wil gij het hebben zeven vaten.'

Deze woorden zijn hem bekwaam,

Bruin en deed hem zo goed,

hij lachte zodat hij nimmer nee kon.

Toen peinsde Reinaert daar hij stond:

'Bruin, is mijn avontuur goed,

ik waan u daar nog heden laten

daar ge lachen zal matig.'

Na dit peinzen ging Reinaert uit

en sprak al overluid:

'oom Bruin, gezel welkom.

Het staat zo: zal ge hebben voordeel,

hier nee mag zijn geen langer staan.

Volg me, ik zal voor gaan.

We houden dit kromme pad.

Ge zal nog heden worden zat,

zal het naar mijn wil gaan;

ge zal nog heden hebben, zonder waan

alzo veel als ge mag dragen.'

Reinaert meende van grote slagen;

dit was dat hij hem beraadde.

 

 

Die keitijf Bruun ne wiste niet

waer Reinaert die tale keerde,

die hem honich stelen leerde,

dat hi wel sere sal becopen.

Al sprekende quam dus ghelopen

Reinaert met sinen gheselle Brune

tote Lamfroits bi den tune.

Wildi horen van Lamfreide?

Dat was, eist waer so men. mi seide,

een temmerman van goeden love,

ende hadde binnen sinen hove

ene eke bracht uren woude

die hi ontwee clieven soude,

ende hadde twee wegghen daer in ghesleghen..

also temmermans noch pleghen.

Die eke was ontdaen wel wide.

Des was Reinaert harde blide.

Te Brunen sprac hi ende loech:

'siet hier u grote ghevoech,

Brune, ende nemet wel goom,

hier in desen selven boom

es honichs utermaten vele;

proeft, of ghijs in uwe kele

ende in uwen buuc moghet bringhen.

Nochtan suldi u selven dwinghen.

Al dinken u goet die honichraten,

etet te zeden ende te maten,

dat ghi u selven niet verdervet.

Ic ware onteert ende ontervet,

wel soete oom, mesquame u iet.'

Brune sprac: 'Reinaert, ne sorghet niet.

Waendi dat ic bem onvroet?

Mate es tallen spele goet!ユ

'Ghi secht waer,' sprac Reinaert,

'waer omme bem ic ooc vervaert?

Gaet toe ende crupet daer in.'

Die ellendig Bruin nee wist niet

waar Reinaert de taal keerde,

die hem honing stelen leerde,

dat hij wel zeer zal bekopen.

Al sprekende kwam dus gelopen

Reinaert met zijn gezel Bruin

te Lamfried bij de tuin.

Wil ge horen van Lamfried?

Dat was, is het waar zo men mij zei,

een timmerman van goede lof,

en had binnen zijn hof

een eik gebracht uit het woud

die hij in twee klieven zou,

en had twee wiggen daarin geslagen.

alzo timmerlui nog plegen.

Die eik was geopend goed wijd.

Dus was Reinaert erg blijde.

Tot Bruin sprak hij en lachte:

'zie hier uw grote gevoeg,

Bruin en neem het goed waar,

hier in deze zelfde boom

is honing uitermate veel;

beproef of gij het in uw keel

en in uw buik mag brengen.

Nochtans zal ge u zelf bedwingen.

Al denken u goed de honigraten,

eet te zeden en te maten,

dat ge u zelf niet bederft.

Ik was onteerd en onterfd,

wel lieve oom miskwam u iets.'

Bruin sprak: 'Reinaert, nee bezorg niet.

Waande ge dat ik ben onverstandig?

Maat is te alle spelen goed!ユ

'Ge zegt waar,' sprak Reinaert,

'waarom ben ik ook bang?

Ga toe en kruip daarin.'

 

 

Reinaert peinsde om zijn ghewin

ende Brune liet hem so verdoren

dat hi thooft over die oren

ende die twee vordere voete in stac.

Reinaert poghede dat hi brac

di wegghen bede uter eken.

Die daer te voren ghinc so smeken,

Bruun, bleef ghevanghen in den boom.

Nu hevet de neve sinen oom

met booshede bracht in sulker achte,

dat hi met liste no met crachte

in ghere wijs ne can ontgaen

ende bi den hoofde staet ghevaen.

Wat raeddi Brunen nu te doene?

Dat hi was sterc ende coene

sal hem niet ghehelpen moghen.

Hi sach wel hi was bedroghen.

Hi began brieschen ende dulen.

Hi was ghegrepen bi zier mulen

so vaste ende bi den voeten voren:

al dat hi pijnde was verloren.

Hine waende nemmermeer ontgaen.

Van verren was Reinaert ghestaen

ende sach commen Lamfreide

die up sinen hals brochte beide

een scarpe aex ende ene baerde.

Hier mooghdi horen van Reinaerde,

hoe hi sinen oom ghinc rampineren:

'oom Brune, vaste gaet mangeren;

hier coomt Lamfroit, ende sal u scinken:

haddi gheten, so souddi drinken!'

Na der talen so ghinc Reinaert

weder te sinen castele waert

sonder orlof, ende mettien

hevet Lamfroit den bere versien

ende vernam dat hi was ghevaen.

Doe ne was daer gheen langher staen.

Hi liep wech metter haest

daer hi die hulpe wiste naest,

daer dat naeste dorp stont,

ende dede hem allen cont

dat daer stont ghevaen een bere.

Doe volchde hem een mekel here.

Int dorp ne bleef man no wijf;

den bere te nemene sijn lijf

liept al dat lopen mochte.

Sulc was, die enen bessem brochte,

sulc enen vleghel, sulc een rake,

sulc quam ghelopen met enen stake,

so si quamen van haren werke.

Selve die pape van der kerke

brochte enen cruusstaf,

die hem de coster node gaf.

Die coster droech ene vane

mede te stekene ende te slane.

Des papen wijf, vrouwe Julocke,

quam ghelopen met haren rocke,

daer si omme hadde ghesponnen.

Voor hem allen quam gheronnen

Lamfroit met ere scerper aex.

Al hadde Brune letsel ghemaex,

hi ontsach meer ongheval

ende sette al jeghen al

Reinaert peinsde om zijn gewin

en Bruin liet hem zo voor de gek houden

dat hij het hoofd over de oren

en de twee voorste voeten in stak.

Reinaert probeerde zodat hij brak

de wiggen beide uit de eik.

Die daar tevoren ging zo smeken,

Bruin bleef gevangen in de boom.

Nu heeft de neef zijn oom

met boosheid gebracht in zulke achting,

dat hij met list nog met kracht

in geen wijs nee kan ontgaan

en bij het hoofd staat gevangen.

Wat raad je Bruin nu te doen?

Dat hij was sterk en koen

zal hem niet helpen mogen.

Hij zag wel hij was bedrogen.

Hij begon briesen en grommen.

Hij was gegrepen bij zijn muil

zo vast en bij de voeten voren:

al dat hij pijnde was verloren.

Hij waande nimmermeer ontgaan.

Van verre was Reinaert gaan staan

En zag komen Lamfried

die op zijn hals bracht beide

een scherpe bijl en een hellebaard.

Hier mag ge horen van Reinaert,

hoe hij zijn oom ging uitschelden:

'oom Bruin, vast ga eten;

hier komt Lamfried en zal u schenken:

Had je gegeten zo zou je drinken!'

Na die taal zo ging Reinaert

weer tot zijn kasteel waart

zonder verlof en meteen

heeft Lamfried de beer gezien

en vernam dat hij was gevangen.

Toen nee was daar geen langer staan.

Hij liep weg met een haast

daar hij de hulp wist naast,

daar dat naaste dorp stond,

en deed hen allen kond

dat daar stond gevangen een beer.

Toen volgde hem een groot leger.

In het dorp nee bleef man nog wijf;

de beer te nemen zijn lijf

liep het al dat lopen mocht.

Sommige waren er die een bezem brachten,

sommige een vlegel, sommige een rak,

sommige kwamen gelopen met een staak,

zo ze kwamen van hun werk.

Zelf de paap van de kerk

bracht een kruisstaf,

die hem de koster node gaf.

De koster droeg een vaan

mee te steken en te slaan.

De papen wijf, vrouwe Julocje,

kwam gelopen met haar spindel,

daar ze om had gesponnen.

Voor hen allen kwam gegaan

Lamfried met een scherpe bijl.

Al had Bruin letsel genoeg,

hij ontzag meer ongeval

en zette alles tegen alles

 

Doe hi dat gheruchte hoorde.

Hi spranc up, so dat hem scoorde

van sinen aensichte al die huut.

Al brochte Brune dat hoofd uut

met aerbeide ende met pinen,

nochtan liet hi daer van den zinen

ene ore ende bede sine lier.

Nie maecte God so lelic dier.

Hoe mochte hi zeerre sijn mesrocht?

Al haddi thooft ute brocht,

eer hi die voete conde ghewinnen

blever alle die clauwen binnen

ende sine twee handscoen bede.

Dus gherochte hi uut met lede.

Hoe mochte hi sijn onteeret meer?

Die voete waren hem so seer

dat hi tlopen niet conste ghedoghen.

Dat bloet ran hem over die oghen

dat hi niet wel conste ghesien.

Hine dorste bliven no vlien.

Hi sach suut onder die sonne

Lamfroit comen gheronnen,

daer na die priester, die here

hi quam ghelopen vele zere,

daer na die Coster metter vane,

daer na alle die prochiane,

die oude lieden metten jonghen.

Daerna quam up haren stap ghespronghen

sulke quene, die van ouden

cume enen tant hadde behouden.

Wie so wille wachte hem dies:

die scade hevet of verlies

ende groot ongheval,

over hem so willet al.

Dit sceen arem man Brunen wel:

sulc dreechdem nu an sijn vel

die des ghesweghen hadde stille,

hadde Bruun ghestaen tsinen wille.

Toen hij dat gerucht hoorde.

Hij sprong op zodat hem scheurde

van zijn aanzicht al de huid.

Al bracht Bruin dat hoofd uit

met arbeid en met pijnen,

nochtans liet hij daar van de zijne

een oor en beide zijn wangen.

Niet maakte God zoユ n lelijk dier.

Hoe mocht hij zeer zijn misgaan?

Al had hij het hoofd uitgebracht,

eer hij de voeten kon winnen

bleven er al de klauwen binnen

en zijn twee handschoenen beide.

Dus raakte hij er uit met leed.

Hoe mocht hij zijn onteerd meer?

De voeten waren hem zo zeer

dat hij het lopen niet kon gedogen.

Dat bloed rende hem over de ogen

zodat hij niet goed kon zien.

Hij durfde blijven nog vlieden.

Hij zag zuid onder de zon

Lamfried komen gegaan,

daarna de priester, die heer

hij kwam gelopen zeer hard,

daarna de koster met de vaan,

daarna al de parochianen,

de oude lieden met de jongen.

Daarna kwam op hun stap gesprongen

Sommige kwee die van ouderdom

Nauwelijks een tand hadden behouden.

Wie zo wil wacht hem dus:

die schade heeft of verlies

en groot ongeval,

over hem zo wil het al.

Dit scheen de arme man Bruin wel:

sommige dreigden hem nu aan zijn vel

die dus gezwegen had stil,

had Bruin gestaan tot zijn wil.

 

 

Dit was beneden ere riviere

dat Brune, onsalichst alre diere,

van meneghen dorper was beringhet.

Doe was daer lettel ghedinghet.

Hem naecte groot onghemac.

Die een sloech, die ander stac,

die een sloech, die ander waerp;

Lamfroit was hem alte scaerp.

Een, hiet Lottram Lancvoet,

hi droech enen verhoornden cloet

ende stacken emmer na dat oghe.

Vrouwe Vulmaerte scaerpe loghe

ghinkene koken met enen stave.

Abelquac ende mijn vrouwe Bave

laghen bede onder die voete

ende streden bede om ene clote.

Ludmoer metter langher nese

droech enen loodwapper an een pese

ende ghincker met al omme zwinghen.

Ludolf metten crommen vangheren

dede hem alles te voren,

want hi was best gheboren, -

sonder Lamfroit allene.

Hughelijn metten crommen bene

was zijn vader, dat weet men wale,

ende was gheboren van Abstale,

ende was sone vrouwe Oghernen,

ene outmakigghe van lanternen.

 

Ander wijf ende ander man,

meer dan ic ghenoemen can,

daden Brune groot onghemac,

so dat hem zijn bloet uut lac.

Brune ontfinc al sulc paiment

als hem elc gaf daer omtrent.

Die pape liet den cruusstaf

ghedichte slaen slach in slach,

ende die coster metter vane

ghinc hem vastelike ane.

Lamfroit quam ter selver wilen

met ere scerper bilen

ende sloechene tusschen hals ende hooft,

dat Brune wart zere verdooft,

dat hi verspranc van den slaghe

tusschen der riviere enter haghe

in enen trop van ouden wiven

ende warper een ghetal van viven

in die riviere die daer liep,

die wel wijt was ende diep.

Des papen wijf wasser ene;

des was spapen bliscap clene.

Doe hi zijn wijf sach in die vliet,

doene luste hem langher niet

Bruun te stekene no te slane.

Hi riep: 'siet, edele prochiane,

ghindre vloot vrouwe Julocke

bede met spillen ende met rocke.

Dit was beneden een rivier

dat Bruin, onzaligste aller dieren,

van menige dorper was omringd.

Toen werden daar weinig woorden vuil gemaakt.

Hem naakte groot ongemak.

De ene sloeg, de andere stak,

de ene sloeg, de andere wierp;

Lamfried was hem al te scherp.

Een, heet Lottram Langevoet,

hij droeg een verhoornde kloot

en stak hem immer naar dat oog.

Vrouwe Vuilmaart scherpe pis

Ging hem bewerken met een staf.

Abelkwak en mevrouw Bave

lagen beide onder de voeten

en streden beide om een kloot.

Loddermoer met de lange neus

droeg een loden bal aan een pees

en ging er mee al om slingeren.

Ludolf met de kromme vingers

deed hem alles te voren,

want hij was beste geboren, -

uitgezonderd Lamfried alleen.

Hugelijn met de kromme benen

was zijn vader, dat weet men wel,

en was geboren van Absdaal, (bij Hulst)

en was zoon van vrouwe Ogernen,

en opknapster van lantarens.

 

Ander wijf en ander man,

meer dan ik noemen kan,

deden Bruin groot ongemak,

zodat hem zijn bloed uit lekte.

Bruin ontving al zulke betaling

als hem elk gaf daar omtrent.

De paap liet de kruisstaf

dicht slaan slag na slag,

en de koster met de vaan

ging hem vast aan.

Lamfried kwam terzelfder tijd

met een scherpe bijl

en sloeg hem tussen hals en hoofd,

zodat Bruin werd zeer verdoofd,

zodat hij sprong van de slagen

tussen de rivier en de haag

in een troep van oude wijven

en wierp er een getal van vijf

in de rivier die daar liep,

die wel wijd was en diep.

De papen wijf was er een;

dus was papen blijdschap klein.

Toen hij zijn wijf zag in de vliet,

toen lustte hem langer niet

Bruin te steken nog te slaan.

Hij riep: 'ziet, edele parochianen,

ginder vliedt vrouwe Juloce

beide met spinnenwiel en spindel.

 

 

Nu toe, die haer helpen mach!

Ic gheve hem jaer ende dach

vul pardoen ende aflaet.

van alre sondeliker daet.'

Bede man ende wijf

lieten den aermen keitijf

Brune ligghen over doot

ende ghinghen daer die pape gheboot,

bede met stringhen ende met haken.

Die wile dat si die vrouwe uuttraken,

so quam Brune in die riviere

ende ontswam hem allen sciere.

Die dorperen waren alle gram:

si saghen dat hem Brune ontswam,

dat si hem niet mochten volghen.

Upt oever stonden si verbolghen

ende ghinghen na hem rampineren.

Bruun die lach in die riviere

daer hi vant den meesten stroom.

Al drivende bat hi dat God den boom

moeste verdroeven ende verwaten

daer hi sijn ore in hadde ghelaten

ende bede sine lier.

Voort vloecte hi dat felle dier,

den bosen vos Reinaerde,

diene met sinen brunen baerde

so diepe in die eke dede crupen;

daer na Lamfroit van der stupen,

dar hi hem so lede dede.

In aldustanen ghebede

lach Brune also langhe wile

dat hi wel een halve mile

van der stede was ghedreven

daer die dorpers waren bleven.

Hi was verpijnet ende moede

ende ondercommen van den bloede,

so dat hi hadde cranke vaert.

Doe zwam hi te lande waert

ende croop ligghen in dat oever.

Ghine saghet noint droever

gheen dier no ghenen man.

Hi lach jammerlic ende stan

ende sloech met bede sinen lanken.

Des mochte hi al Reinaerde danken.

Nu toe, die haar helpen mag!

Ik geef hem jaar en dag

vol pardon en aflaat.

van alle zondige daad.'

Beide man ende wijf

lieten de arme ellendige

Bruin liggen voor dood

en gingen daar de paap gebood,

beide met touwen en met haken.

De tijd dat ze die vrouwe uittrokken,

zo kwam Bruin in de rivier

en zwom weg hen allen snel.

De dorpers waren alle gram:

ze zagen dat hen Bruin ontkwam,

zodat ze hem niet mochten volgen.

Op de oever stonden ze verbolgen

en gingen naar hem schelden.

Bruin die lag in de rivier

daar hij vond de grootste stroom.

Al drijvende bad hij dat God de boom

moest vervloeken en verwijten

daar hij zijn oor in had gelaten

en beide zijn wangen.

Voort vervloekte hij dat felle dier,

de boze vos Reinaert,

die hem met zijn bruine baard

zo diep in de eik deed kruipen;

daarna Lamfried van de geselpaal,

daar hij hem zo leed deed.

In al dusdanig gebed

lag Bruin alzo lange tijd

dat hij wel een halve mijl

van de stede was gedreven

daar de dorpers waren gebleven.

Hij was gepijnigd en moede

en onderkomen van het bloed,

zodat hij had zwakke gang.

Toen zwom hij te land waart

En kroop liggen in die oever.

Ge zag nooit droeviger

geen dier nog geen man.

Hij lag jammerlijk en steunde

en sloeg met beide zijn flanken.

Dat mocht hij al Reinaert bedanken.

 

 

Nu hoort, wat Reinaert heeft ghedaen.

Hi hadde een vet hoen ghevaen

bi Lamfroits an der heiden,

eer hi danen was versceiden.

Hi hadt up enen berch ghedreghen

verre uut allen weghen,

daer het eenlic was ghenoech.

Dat was wel zijn ghevoech

dor dat daer was niemens ganc

ende hi dor niemens bedwanc

sine proie dorste rumen.

Doe hi dat hoen toten plumen

hadde gheleit in sine male,

doe ghinc hi nederwaert te dale

enen verholenliken pat.

Hi was utermaten zat.

Dat weder was scone ende heet.

Hi hadde ghelopen dat hem dat zweet

neder liep neven die liere.

Daer omme liep hi ter riviere

dor dat hi hem vercoelen soude.

In bliscap harde menichfoude

was sijn herte doe bevaen.

Hi hopede wel, al sonder waen,

dat Lamfroit hadde den bere versleghen

ende hine thuuswaert hadde ghedreghen.

Doe sprac hi: 'hets mi wel ghevaren.

Die mi te hove meest soude daren,

die hebbic doot in desen daghe.

Nochtan wanic sonder claghe

ende sonder wanconst bliven.

Ic mach te rechte bliscap driven.'

Doe Reinaert was in dese tale,

sach hi nederwaert te dale

ende vernam Bruun daer hi lach.

Enten eersten als hine sach,

hadde hijs rouwe ende toren

- daer die bliscap was te voren,

daer lach nu toren ende nijt -

ende sprac: 'vermalendijt,

Lamfroit, moet dijn herte sijn!

Du best dulre dan een zwijn,

Lamfroit, ergher puten sone!

lettel eren bestu ghewone.

Hoe es di dese bere ontgaen,

die di te voren was ghevaen?

Hoe menich morseel leghet daer an,

dat gherne etet menich man.

O wi, Lamfroit, verscroven druut,

hoe rikelike een berehuut

heefstu heden verloren,

die di ghewonnen was te voren!'

Dit scelden hevet Reinaert ghelaten

ende ghinc neder bi der straten

dor te siene hoet Brunen stoet.

Doe hine sach ligghen al een bloet

ende siec ende onghesont,

den aermen bere, te dier stont,

dat sach Reinaert harde gherne.

Nu hoort wat Reinaert heeft gedaan.

Hij had een vet hoen gevangen

bij Lamfried aan de heide,

eer hij vandaar was gescheiden.

Hij had het op een berg gedragen

ver uit alle wegen,

daar het eenzaam was genoeg.

Dat was wel zijn gevoeg

doordat daar was niemands gang

en hij door niemands bedwang

zijn prooi moest ruimen.

Toen hij dat hoen tot de pluimen

Had gelegd in zijn maag,

Toen ging hij nederwaarts te dal

een verholen pad.

Hij was uitermate zat.

Dat weer was mooi en heet.

Hij had gelopen zodat hem dat zweet

neer liep nevens de wangen.

Daarom liep hij ter rivier

doordat hij hem verkoelen zou.

In blijdschap erg menigvuldig

was zijn hart toen bevangen.

Hij hoopte wel, al zonder waan,

dat Lamfried had de beer verslagen

en hij hem huiswaarts had gedragen.

Toen sprak hij: 'het is me goed gevaren.

Die me te hof meest zou deren,

die heb ik gedood in deze dag.

Nochtans waan ik zonder klagen

En zonder wangunst te blijven.

Ik mag terecht blijdschap drijven.'

Toen Reinaert was in deze taal,

Zag hij nederwaarts te dal

en vernam Bruin daar hij lag.

En ten eersten toen hij hem zag,

Had hij rouw en toorn

- daar de blijdschap was tevoren,

daar lag nu toorn en nijd -

en sprak: 'vervloekt,

Lamfried moet uw hart zijn!

U bent doller dan een zwijn,

Lamfried, erge hoeren zoon!

Weinig eer bent u gewoon.

Hoe is u deze beer ontgaan,

die u tevoren was gevangen?

Hoe menig brokje ligt daaraan,

dat graag eet menig man.

O wie, Lamfried, verstoten vriend,

hoe rijke berenhuid

heeft u heden verloren,

die u gewonnen was tevoren!'

Dit schelden heeft Reinaert gelaten

en ging neder bij de straten

door te zien hoe het Bruin stond.

Toen hij hem zag liggen geheel bebloed

En ziek en ongezond,

de arme beer te die stond,

dat zag Reinaert erg graag.

 

 

Doe bescalt hine te sinen scerne:

'sire priester, dieu vo saut!

kendi Reinaert, den ribaut?

Wildine scouwen, so sietene hier,

den roden scalc, den fellen ghier.

Seght mi priester, soete vrient,

bi den here dien ghi dient,

in wat ordinen wildi u doen,

dat ghi draghet roden capproen?

Weder side abt so priore?

Hi ghinc u harde na den ore,

die u dese crune hevet bescoren.

Ghi hebt uwen top verloren,

ghi hebt u hanscoen af ghedaen!

Ic wane, ghi wilt zinghen gaen

van uwen complete dat ghetide!'

 

Dit hoorde Brune ende wart omblide,

want hine const doe niet ghewreken.

Hem dochte sijn herte breken

ende sloech weder in die riviere.

Hine wilde van den fellen diere

nemmeer horen die tale.

Hi liet hem nederwaert te dale

metten strome driven te hant

ende ghinc ligghen up dat zant.

 

Hoe sal nu Brune te hove comen?

Al mocht hem al de werelt vromen,

hine ghinghe niet over sine voete.

Hi was ghenoopt so onsoete

in die eke, daer hi te voren

van tween voeten hadde verloren

alle die claeuwen ende dat vel,

hine conste niet ghepeinsen wel

hoe hi best ten coninc gaet.

Nu hoort, hoe hi die vaert bestaet.

Hi zat over sine hamen

ende began met groter scamen

rutsen over sinen staert,

ende als hi des moede waert

so wentelde hi dan ene wile.

Dus dreef hi meer dan ene mile

eer hi tes coninx hove quam.

Doe men Brune daer vernam

in derre wijs van verren comen,

wart ghetwifelt van hem zomen

wat daer quam ghewentelt zo.

Dien coninc wart de herte onvro,

die Brune bekende te hant,

ende seide: 'di es mijn serjant

Brune, hem es dat hooft so root,

hi es ghewont toter doot.

Ai God, wie heeftene so mesmaect?'

Toen schold hij hem in zijn scherts:

'zijn priester, dieu vo saut!

Kende ge Reinaert, de rabauw?

Wil ge hem aanschouwen zo zie hem hier,

de rode schalk, de felle gier.

Zeg me priester, lieve vriend,

bij de heer die gij dient,

in wat orde wil ge u doen,

dat ge draagt de rode kap?

Ben je abt abt of prior?

Hij ging u erg naar de oren,

die u deze kruin heeft geschoren.

Ge hebt uw top verloren,

ge hebt uw handschoen afgedaan!

Ik waan ge wil zingen gaan

van uw couplet dat getijde!' (1)

 

Dit hoorde Bruin en werd niet blij,

want hij kon het toen niet wreken.

Hem dacht zijn hart te breken

en sloeg weer in de rivier.

Hij wilde van het felle dier

nimmermeer horen de taal.

Hij liet hem neerwaarts te dal

Met de stroom drijven gelijk

en ging liggen op dat zand.

 

Hoe zal nu Bruin te hof komen?

Al mocht hem al de wereld verblijden,

hij ging niet op zijn voeten.

Hij was geklemd zo hard

in die eik daar hij tevoren

van twee voeten had verloren

al de klauwen en dat vel,

hij kon het niet bedenken goed

hoe hij beste te koning gaat.

Nu hoort hoe hij die vaart bestaat.

Hij zat op zijn hammen

en begon met grote schaamte

Schuiven op zijn staart,

en als hij dat moe werd

zo wentelde hij dan een tijdje.

Dus dreef hij meer dan een mijl

eer hij te konings hof kwam.

Toen men Bruin daar vernam

in die wijze van ver gekomen,

werd getwijfeld van hen sommige

wat daar kwam gewenteld zo.

Die koning werd het hart niet blij,

die Bruin herkende gelijk,

en zei: dit is mijn bediende

Bruin, hem is dat hoofd zo rood,

Hij is gewond tot de dood.

Ai God, wie heeft hem zo mismaakt?'

(1) liturgische gebeden, door de katholieken op bepaalde uren van de dag uitgesproken

 

 

Binnen desen so was Brune ghenaect,

dat hi den coninc claghen mochte.

Mi stan ende versuchte onzochte

ende sprac: 'coninc, edel here,

wreket mi dor u selves ere

over Reinaerde, dat felle dier,

die mi mine scone lier

met ziere list verliesen dede

ende daer toe mine ore mede,

ende hevet mi ghemaect als ghi siet.'

Die coninc sprac: 'of ic dit niet

ne wreke, so moetic sijn verdoemt!'

Ende hier na so hevet hi ghenoemt

alle die hoochste bi namen

ende ontboot dat si quamen

alle gader an sinen raet.

Doe rieden si hoe dese daet

best werde gherecht tes conincs ere.

Doe rieden daer die meeste heren

dat menne anderwerven daghen soude,

Reinaerde, of die coninc woude,

ende horen tale ende wedertale.

Ooc seiden si, si wilden wale

dat Tibeert die cater van desen

te Reinaerde bode soude wesen:

al ware hi cranc, hi ware vroet.

Dese raet dinct den coninc goet.

Doe sprac die coninc: 'here Tibeert,

gaet, ende eer ghi weder keert,

besiet dat Reinaert met u come.

Dese heren segghen some,

al es Reinaert andren dieren fel,

hi ghelovet u so wel,

dat hi gherne doet uwen raet.

Ne comt hi niet, hets hem quaet;

men salne drie werven daghen,

te lachtre alle sinen maghen.

Gaet Tibeert, dit secht hem!'

'Ai here,' sprac Tibeert, 'ic bem

een arem wicht, een clene dier.

Here Brune, die staerc was ende fier,

ne conste Reinaert niet ghewinnen:

in welker wijs salics beghinnen?'

Doe sprac die coninc: 'here Tibeert,

ghi sijt wijs ende wel gheleert;

al en sidi niet groot, wattan?

Hets menich, die met liste can

dat werken ende met goeden rade,

dat hi met crachte niet ne dade.

Gaet, doet sciere mijn ghebod!'

Tibeert sprac: 'nu helpe mi God

dat het mi moete wel vergaen.

Ic sal ene vaert bestaen

die mi doet zwaer in minen moet.

God ghevere mi af al goet.'

Binnen deze zo was Bruin genaakt,

dat hij de koning klagen mocht.

Met steunen en verzuchten hard

en sprak: 'koning, edele heer,

wreek me door uw eigen eer

over Reinaert dat felle dier,

die me mijn mooie wangen

met zijn list verliezen deed

en daartoe mijn oren mede,

en heeft me gemaakt zoals ge ziet.'

De koning sprak: 'of ik dit niet

nee wreek, zo moet ik zijn verdoemd!'

En hierna zo heeft hij genoemd

al de hoogste bij namen

en ontbood dat ze kwamen

allemaal aan zijn raad.

Toen raden ze aan deze daad

beste werd gerecht tot konings eer.

Toen raden daar de meeste heren

dat men hem andermaal dagen zou,

Reinaert, als de koning wou,

en horen taal en tegenspraak.

Ook zeiden ze, ze wilden wel

dat Tibert die kater van deze

tot Reinaert bode zou wezen:

al was hij zwak, hij was verstandig.

Deze raad denkt de koning goed.

Toen sprak de koning: 'heer Tibert,

gaat en eer ge weder keert,

bezie dat Reinaert met u komt.

Deze heren zeggen sommige,

al is Reinaert anderen dieren fel,

hij geloofd u zo goed,

dat hij graag doet uw raad.

Nee komt hij niet, het is hem kwaad;

men zal hem drie maal dagen,

te lachen al zijn verwanten.

Gaat Tibert, dit zeg hem!'

'Ai heer,' sprak Tibert, 'ik ben

een arm wicht, een klein dier.

Heer Bruin die sterk was en fier,

nee kon Reinaert niet winnen:

in welke wijs zal ik het beginnen?'

Toen sprak de koning: 'heer Tibert,

Ge bent wijs en wel geleerd;

al ben je niet groot, wat dan?

Het is menige die met list kan

dat bewerken en met goede raad,

dat hij met kracht niet nee deed.

Gaat, doe snel mijn gebod!'

Tibert sprak: 'nu helpt me God

dat het me moet goed vergaan.

Ik zal een vaart bestaan

die me doet zwaar in mijn gemoed.

God geeft me er van al goed.'

 

 

Nu moet Tibeert doen die vaert,

die zere es droeve ende vervaert.

Ende als hi up den wech quam,

sach hi van verren ende vernam

sente Martijns voghel ende quam ghevloghen.

Doe wart hi vro ende in hoghen,

ende riep an sente Martijns voghel:

'kere herwaert dinen vloghel,

nu vliech te miere rechter hant!'

Die voghel vlooch daer hi vant

ene haghe, daer hi in wilde liden

ende vlooch Tibeert ter luchter siden.

 

Dit tekijn ende dit ghemoet

dochte Tibeert niet wesen goet.

Haddie hi ghesien den voghel liden

scone ter rechter siden,

so waende hi hebben goet gheval:

nu was hi dies onthopet al.

Nochtan maecte hi hem selven moet,

ende gheliet hem als menich doet:.

bet dan hem te moede was.

Dus liep hi henen sinen pas

tes hi quam te Maupertuus,

ende vant Reinaerde in sijn huus

allene staen verweendelike.

Tibeert sprac: 'God die rike

moete u goeden avont gheven.

Die coninc dreecht u an u leven,

ne comdi niet te hove met mi.'

Reinaert sprac: 'Tibeert, helet vri,

neve, ghi sijt mi willecome.

God gheve u ere ende vrome.'

Wat coste Reinaerde scone tale?

Al seghet sine tonghe wale,

sine herte die es binnen fel.

Dit wert Tibeerde ghetoghet wel,

eer die line wert ghelesen

tenende. Ende met desen

sprac Reinaert: 'neve ik wille dat ghi

tavont herberghe hebt met mi,

ende morghen willen wi metten daghe

te hove waert, sonder saghe.

In hebbe onder alle mine maghe

niemen, Tibeert, daer ic mi nu

bet up verlate dan up u.

Hier was comen Bruun de vraet;

hi toochde mi so fel ghelaet

ende dochte mi so overstaerc,

dat ic omme dusent maerc

den wech met hem niet hadde bestaen.

Dat sal ic met u, al sonder waen,

morghin metter dagheraet.'

Nu moet Tibert doen die vaart,

die zeer is droevig en bang.

En toen hij op de weg kwam,

Zag hij van verre en vernam

Sint Maartens vogel en kwam gevlogen. (gans)

Toen werd hij vrolijk en verheugd,

en riep aan Sint Maartens vogel:

'keer herwaarts uw vleugel,

nu vlieg tot mijn rechterhand!'

De vogel vloog daar hij vond

een haag daar hij in wilde gaan

en vloog Tibert ter linker zijde.

 

Dit voorteken en deze ontmoeting

dacht Tibert niet wezen goed.

Had hij gezien de vogel gaan

Mooi ter rechter zijden,

zo waande hij te hebben goed geval:

nu was hij dus zonder hoop al.

Nochtans maakte hij in zichzelf moed,

en liet hem zoals menigeen doet:

beter dan hem te moede was.

Dus liep hij heen zijn pas

Tot hij kwam te Malpertuis,

en vond Reinaert in zijn huis

alleen staan verwaand.

Tibert sprak: 'God die rijke

moet u goeden avond geven.

De koning dreigt u aan uw leven,

Ne, kom je niet te hof met mij.'

Reinaert sprak: 'Tibert, held vrij,

Neef, ge bent me welkom.

God geeft u eer en voorspoed.'

Wat kostte Reinaert mooie taal?

Al zegt zijn tong goed,

Zijn hart die is binnen fel.

Dit werd Tibert getoond wel,

eer de lijn wordt gelezen

ten einde. En met dezen

sprak Reinaert: 'neef ik wil dat gij

vanavond herberg hebt met mij,

en morgen willen we met de dag

te hof waart, zonder sage.

Ik heb onder alle mijn verwanten

Niemand Tibert daar ik me nu

beter op verlaat dan op u.

Hier was gekomen Bruin de vraat;

Hij toonde me zoユ n fel gelaat

en dacht me zo over sterk,

dat ik om duizend mark

de weg met hem niet had bestaan.

Dat zal ik met u, al zonder waan,

morgen met de dageraad.'

 

 

Tibeert sprac: 'hets beteren raet

ende het dinct mi bet ghedaen,

dat wi noch tavont te hove gaen,

dan wi tote morghin beiden.

Die mane scinet an der heiden

also claer alse die dach.

Ic wane, niemen ne sach

beter tijt tot onser vaert.'

'Neen, lieve neve' sprac Reinaert,

'sulc mochte ons daer ghemoeten,

hi soude ons quedden ende groeten,

die ons nemmer dade goet,

quame hi snachts in ons ghemoet.

Ghi moet herberghen tavond met mi.'

 

Tibeert sprac: 'wat souden wi

eten, Reinaert, of ic hier bleve?'

'Daer omme sorghe ic, lieve neve.

Hier es der spisen quaden tijt.

Ghi mocht eten, begheerdijt,

een stic van ere honichraten,

die bequamelic es utermaten.

Wat sechdi, moochdi shonichs iet?'

Tibeert sprac: 'mine roekes niet.

Reinaert, hebdi niet in huus?

Gavedi mi ene vette muus,

daer mede lietic u ghewaert.'

'Ene vette muus?' sprac Reinaert,

'soete Tibeert, wat sechdi?

hier woont noch een pape bi,

een scure staet noch an sijn huus,

daer in es menighe vette muus;

ic waense niet ghedroeghe een waghen,

so dicke hore ic den pape claghen

dat sine driven uten huse.'

'Reinaert, sijn daer so vette muse?

vergave God, waer ic nu daer!'

'Tibeert', seit hi, 'sechdi waer?

wildi muse?' 'of icse wille?

Reinaert, doet dies een ghestille:

ic minne muse v腕 alle saken.

Weetti niet dat muse smaken

bet dan enich venisoen?

Tibert sprak: 'het is betere raad

en het lijkt me beter gedaan,

dat we nog vanavond te hof gaan,

dan we tot morgen wachten.

De maan schijnt op de heide

Alzo helder als de dag.

Ik waan dat niemand nee zag

beter tijd tot onze vaart.'

'Neen, lieve neef' sprak Reinaert,

'sommige mochten ons daar ontmoeten,

hij zou ons praten en groeten,

die ons nimmer deed goed,

kwam hij ユs nachts in ons gemoed.

Ge moet herbergen vanavond met mij.

 

Tibert sprak: 'wat zouden we

eten Reinaert als ik hier bleef?'

'Daarom bezorg ik, lieve neef.

Hier is van spijzen kwade tijd.

Ge mocht eten, begeer je het,

een stuk van een honingraat,

die bekwaam is uitermate.

Wat zeg je, mag je de honing niet?'

Tibert sprak: 'mij staat het niet aan.

Reinaert, heb je niet in huis?

Gaf je me een vette muis,

daarmee liet ik u gevrijwaard.'

'Een vette muis?' sprak Reinaert,

'lieve Tibert, wat zeg je?

hier woont nog een paap nabij,

een schuur staat nog aan zijn huis,

daarin is menige vette muis;

ik waan ze niet droegen een wagen,

zo vaak hoor ik de paap klagen

dat ze hem drijven uit het huis.'

'Reinaert, zijn daar zulke vette muizen?

vergaf God was ik nu daar!'

'Tibert', zei hij, 'zeg je waar?

Wil je muizen?' 'of ik ze wil?

Reinaert, doe dus een stilte:

ik min muizen voor alle zaken.

Weet ge niet dat muizen smaken

Beter dan enige spijs?

 

Wildi minen wille doen,

dat ghi mi leet daer si sijn,

daer mede mochti die hulde mijn

hebben, al haddi minen vadre

doot ende mijn gheslachte al gadre.'

Reinaert sprac: 'neve houddi u spot?'

'Neenic, Reinaert, also helpe mi God.'

'Weet God, Tibeert, wistic dat,

ghi souter sijn noch tavont sat.'

'Sat? Reinaert, dat ware vele.'

'Tibeert, dat sechdi tuwen spele.'

'In doe, Reinaert, bi miere wet.

Haddic een muus ende waer si vet,

in gaefse niet omme enen busant.'

'Tibeert, gaet met mi te hant.

Ic lede u daer ter selver stat,

daer icker u sal maken sat,

eer ic nemmer van u scede.'

'Ja ic, Reinaert, up die ghelede

ginghe ic met u te Mompelier.'

'So gaen wi dan, wi sijn hier

al te langhe,' sprac Reinaert.

 

Doe so namen si up die vaert

ende liepen daer si lopen wilden,

dat si nie toghel uphilden

eer si quamen tes papen scure,

die met enen erdinen mure

al omme ende omme was beloken,

daer Reinaert in was tebroken

des ander daghes daer te voren,

doe di pape hadde verloren

enen hane, die hi hem nam.

Hier omme was tornich ende gram

des papen sone Martinet,

ende hadde voor dat gat gheset

een strec den vos mede te vane:

dus gherne wrake hi den hane.

Dit wiste Reinaert, dat felle dier,

ende sprac: 'neve Tibeert, hier

crupet in dit selve gat;

ne weset trage no lat;

gaet al omme ende omme gripen.

Hoort, hoe die muse pipen!

Keert weder uut als ghi zijt sat;

ic sal hier bliven voor dit gat,

ende sal u hier buten beiden:

wine moghen niet tavont sceiden.

Morghin gaen wi te hove waert.

Tibeert, siet dat ghi niet en spaert.

Gaet eten, ende laet ons keren

te miere herberghen met eren;

mijn wijf sal ons wel ontfaen.'

'Willic te desen gate in gaen?

Wat sechdi, Reinaert, eist u raet?

Die papen connen vele baraet;

ic besteecse harde node.'

'0 wi, Tibeert, twi side blode?

wanen quam uwer herten desen wanc?'

Tibeert scaemde hem ende spranc

daer hi vant groot ongherec,

want eer hijs wiste was hem een strec

omme sinen hals harde vast.

Dus hoonde Reinaert sinen gast.

Wilde ge mijn wil doen,

dat ge me leidt daar ze zijn,

daarmee mocht ge de hulde van mij

hebben al had je mijn vader

gedood en mijn geslacht alle tezamen.'

Reinaert sprak: 'neef hou je uw spot?'

'Neen ik, Reinaert, alzo helpt me God.'

'Weet God, Tibert, wist ik dat,

ge zou er zijn nog vanavond zat.'

'Zat? Reinaert, dat was te veel.'

'Tibert dat zeg je tot uw spel.'

'Ik doe niet, Reinaert, bij mijn wet.

Had ik een muis en was ze vet,

ik gaf ze niet om een bisant.' (1)

'Tibert ga met mij gelijk.

Ik leid u daar terzelfder plaats,

Daar ik u zal maken zat,

eer ik nimmer van u scheidt.'

'Ja ik, Reinaert, op uw geleide

ging ik met u te Montpellier.'

'Zo gaan we dan, we zijn hier

al te lang,' sprak Reinaert.

 

Toen zo namen ze op de vaart

en liepen daar ze lopen wilden,

dat ze niet teugels ophielden (in draf)

eer ze kwamen te papen schuur,

die met een aarden muur

alom en om was gesloten,

daar Reinaert in was gebroken

de andere dag daar tevoren,

toen de paap had verloren

een haan die hij hem nam.

Hierom was vertoornd en gram

de papen zoon Martinet,

en had voor dat gat gezet

een strik om de vos mee te vangen:

aldus graag wraakte hij de haan.

Dit wist Reinaert dat felle dier,

en sprak: 'neef Tibert, hier

kruip in datzelfde gat;

nee wees traag nog laat;

gat alom en om grijpen.

Hoort hoe de muizen piepen!

Keert weer uit als ge bent zat;

Ik zal hier blijven voor dit gat,

En zal u hier buiten opwachten:

we mogen niet vanavond scheiden.

Morgen gaan we te hof waart.

Tibert ziet dat ge niet spaart.

Ga eten en laat ons keren

Tot mijn herberg met eren;

mijn wijf zal ons wel ontvangen.'

'Wil ik tot dit gat ingaan?

Wat zeg je, Reinaert, is het uw raad?

De papen kunnen veel bedrog;

Ik besteel ze erg node.'

'0 wi, Tibert, waarom ben je bang?

Waarvan kwam uw hart deze aarzeling?'

Tibert schaamde hen en sprong

daar hij vond grote ellende,

want eer hij het wist was hem een strik

om zijn hals erg vast.

Aldus hoonde Reinaert zijn gast.

 

 

Alse Tibeert gheware waert

des strecs, wart hi vervaert

ende spranc voort: dat strec liep toe.

Tibeert moeste roepen doe

ende wroeghede hem selven dor den noot.

Hij makede een gheroep so groot

met enen jammerliken ghelate,

dat Reinaert hoorde up der strate

buten, daer hi allene stoet,

ende riep: 'vindise goet

die muse, Tibeert, ende vet?

Wiste nu dat Martinet

dat ghi ter taflen satet

ende dit wildbraet dus atet

- dat ghi verteert, in weet hoe -

hi souder u sause maken toe:

so hovesch een cnape es Martinet.

Tibeert, ghi singhet in lanc so bet.

Pleecht men tes coninx hove des?

Vergave God die gheweldich es,

dat, Tibeert, daer met u ware,

Isengrijn, die mordenare,

in suiker bliscap als ghi sijt!' -

 

Dus hevet Reinaert groot delijt

dor Tibeerts ongheval,

ende Tibeert stont ende gal

so lude, dat Martinet ontspranc.

Martinet riep: 'ha ha, God danc!

ter goeder tijt heeft nu ghestaen

mijn strec: ic hebber met ghevaen

den hoenredief, na minen wane.

Nu toe! ghelden wi hem den hane!'

Met desen wart hi toten viere

ende ontstac enen stroowisch sciere

ende wecte moeder ende vader

ende die kindre alle gader,

ende riep: 'nu toe! hi es ghevaen!'

Doe machte men sien porren saen

alle die in dien huus waren.

Selve die pape ne wilde niet sparen,

quam uten bedde moedernaect.

Martinet hi was gheraect

tote Tibeert ende riep: hijs hier!'

Die pape spranc an dat vier

ende ghegreep zijns wijfs rocke.

Een offerkeerse nam vrouwe Julocke

ende ontstacse metter haest.

Die pape liep Tibeert naest

ende ghinken metten rocke slaen.

Doe moeste Tibeert daer ontfaen

wel meneghen slach al in een.

Die pape stont, als hem wel sceen,

al naect, ende sloech slach in slach

up Tibeert, die voor hem lach.

Daer ne spaerdene haer negheen.

Martinet ghegreep enen steen

ende warp Tibeert een oghe uut.

Die pape stont al bloter huut

ende hief up enen groten slach.

Alse Tibeert dat ghesach

dat hi emmer sterven soude,

doe dede hi een deel alse die boude,

dat dien pape verghinc te scanden:

bede met clauwen ende met tanden

dedi hem pant, alsoot wel sceen,

Toen Tibert gewaar werd

De strik werd hij bang

en sprong voort: de strik liep toe.

Tibert moest roepen toen

en beklaagde zichzelf door de nood.

Hij maakte een geroep zo groot

met een jammerlijk gelaat,

dat Reinaert het hoorde op de straat

buiten daar hij alleen stond,

en riep: 'vind je ze goed

de muizen Tibert en vet?

Wist nu dat Martinet

dat ge ter tafel zat

en dit wildbraad aldus at

- dat gij verteert, ik weet niet hoe -

hij zou er u saus maken toe:

zoユ n hoffelijke knaap is Martinet.

Tibert, ge zingt hoe langer hoe beter.

Pleegt men te konings hof dit?

Vergaf God die geweldig is,

dat Tibert daar met u was,

Isengrim die moordenaar,

in zulke blijdschap als gij bent!' -

 

Dus heeft Reinaert grote vreugde

door Tibertユ s ongeval,

en Tibert stond en galmde

zo luid dat Martinet opsprong.

Martinet riep: 'ha ha, Goddank!

te goede tijd heeft nu gestaan

mijn strik: ik heb er mee gevangen

de hoenderendief, naar mijn waan.

Nu toe! vergelden wij hem de haan!'

Met deze kwam hij bij een vuur

en ontstak een strowis snel ( een bosje stro)

en wekte moeder en vader

en de kinderen allemaal,

en riep: 'nu toe! hij is gevangen!'

Toen mocht men zien gaan gelijk

allen die in dat huis waren.

Zelf de paap nee wilde niet sparen,

Kwam uit het bed poedelnaakt.

Martinet hij was geraakt

tot Tibert en riep: hij is hier!'

De paap sprong aan dat vuur

en greep zijn wijf spindel.

Een offerkaars nam vrouwe Julocje

En ontstak het met een haast.

De paap liep Tibert naast

En ging hem met de spindel slaan.

Toen moest Tibert daar ontvangen

wel menige slag al ineen.

De paap stond zoals hem wel scheen,

al naakt en sloeg slag op slag

op Tibert die voor hem lag.

Daar nee spaarde hem nee geen.

Martinet greep een steen

en wierp Tibert een oog uit.

De paap stond al blote huid

en hief op een grote slag.

Toen Tibert dat zag

dat hij immer sterven zou,

toen deed hij een deel als de boude,

dat het de paap verging tot schande:

beide met klauwen en met tanden

deed hij hem pand alzo het wel scheen,

 

 

ende spranc dien pape tusschen die been,

in die burse sonder naet

daermen den beiaert mede slaet.

Dat dinc viel neder up den vloer.

Die vrouwe was serich ende zwoer

bi der zielen van haren vader,

sine wilde wel om al gader

die offerande van enen jare,

dat niet den pape ghevallen ware

dit vernoi ende dese scame.

Si sprac: 'in sleets duvels name

moete dit strec sijn gheset!

Siet, lieve neve Martinet,

dit was van uwes vader ghewande,

siet hier mijn scade ende mijn scande,

emmermeer voort in allen stonden:

al ghenase hi van der wonden,

hi blivet den soeten spele mat. -

 

Reinaert stont noch doe voor tgat.

Doe hi dese tale hoorde,

hi loech, dat hem bachten scoorde

ende hem crakede die taverne.

Doe sprac hi te sinen scerne:

'Swijghet, Julocke, soete vrouwe,

ende laet zincken desen rouwe

ende laet bliven uwen toren.

Wattan? - al hevet u here verloren

enen van den clepelen zinen,

al te meer so sal hi pinen.

Laet bliven dese tale achter:

gheneset de pape, en es geen lachten

dat hi ludet met ere clocken!-

 

Dus trooste Reinaert vrouwe Julocken,

die haer harde zere mesliet.

Die pape mochte langher niet

ghestaen: hi viel in onmacht.

Doe hiefsene up met hare cracht

ende droeghene recht te bedde waert.

Hier binnen keerde Reinaert

allene ter herberghen waert,

ende liet Tibeert sere vervaert

ende in sorghen van der doot.

Al was Tibeerts sorghe groot,

doe hise alle onledich sach

over dien pape, die daer lach

ghewont, doe ghinc hi hem pinen,

so dat hi metten tanden sinen

die pese midden beet ontwee.

Doe ne wildi letten nemmee

ende spranc weder uten gate

ende dede hem up die rechte strate,

die tes coninx waert ghelach.

Eer hi daer quam so waest dach

ende die sonne begonste risen.

In eens arems siecs wisen

quam Tibeert in thof gheronnen,

die tes papen hadde ghewonnen

dat hi langhe claghen mach.

Alse die coninc dit versach

dat hi hadde dat oghe verloren,

doe mochte men vreselike horen

den coninc dreghen den dief Reinaert.

Die coninc doe niet langher ne spaert,

hine riep sine baroene te rade

ende vraechde, wat hi best dade

jeghen Reinaerts overdaet.

Doe wart ghindre menich raet,

hoe men Reinaert ter redenen brochte,

die dese overdaet wrocht. -

Doe sprac Grimbeert die das,

die Reinaerts broeder sone was:

'ghi heren, ghi hebt meneghen raet.

Al ware mijn oom noch also quaet

sal men vri recht voort draghen,

men salne drie waerven daghen

also men doet enen vrijen man.

Ende en comt hi niet dan,

so es hi sculdich alre dinc

daer hi af voor den coninc

van desen heren es beclaghet.'

'Wi wildi, Grimbert, dattene daghet?'

sprac de coninc, 'wie es hier

die syn oghe ofte syn lier

wille setten in avonture

omme ene felle creature?

Ic wane, hier niemene en es so sot.' -

Grimbeert sprac: 'so helpe mi God!

siet mi hier, ic bem so coene

dat ic wel dar bestaen te doene

dese bodscap, ghebiedijt.' -

'Grimbeert, gaet wech ende sijt

vroet ende wacht u jeghen mesval.'

Grimbeert sprac: 'coninc here, ic sal.ユ

En sprong die paap tussen de benen,

in die beurs zonder naad

daar men de klok mee slaat.

Dat ding viel neder op de vloer.

Die vrouw was bezeerd en zwoer

bij de ziel van haar vader,

ze wilde wel om alles

de offerande van een jaar,

dat het niet de paap gevallen was

deze verdriet en deze schaamte.

Ze sprak: 'in vervloekte duivels naam

moet deze strik zijn gezet!

Ziet, lieve neef Martinet,

dit was van uw vaders ingewand,

ziet hier mijn schade en mijn schande,

immermeer voort in alle stonden:

al genas hij van de wonden,

hij blijft het zoete spel mat. -

 

Reinaert stond nog toen voor het gat.

Toen hij deze taal hoorde,

Hij lachte zodat hem van achter scheurde

en het kraakte de hut.

Toen sprak hij tot zijn scherts:

'Zwijg, Julocje, lieve vrouwe,

en laat zinken deze rouw

en laat blijven uw toorn.

Wat dan? - al heeft uw heer verloren

een van de klepels van hem,

al te meer zo zal hij pijnen.

Laat blijven deze taal achter:

Geneest de paap, het is geen lachen

dat hij luidt met klok!-

 

Dus troostte Reinaert vrouwe Julocje,

die haar erg zeer misliet.

De paap mocht langer niet

staan: hij viel in onmacht.

Toen hief ze hem op met haar kracht

en droeg hem recht te bed waart.

Hierbinnen keerde Reinaert

alleen ter herberg waart,

en liet Tibert zeer bang

en in zorgen van de dood.

Al was Tibertユ s zorg groot,

Toen hij ze alle bezig zag

over die paap die daar lag

gewond toen ging hij hem pijnen,

zodat hij met de tanden van hem

de pees midden beet in twee.

Toen nee wilde hij letten nimmermeer

en sprong weer uit het gat

en deed hem op de rechte straat,

die te koning waart lag.

Eer hij daar kwam zo was het dag

en de zon begon te rijzen.

In een arme zieke wijze

kwam Tibert in de hof gegaan,

die bij de paap had gewonnen

dat hij lang beklagen mag.

Toen de koning dit zag

dat hij had dat oog verloren,

toen mocht men vreselijk horen

de koning dreigen de dief Reinaert.

De koning toen niet langer nee spaart,

hij riep zijn baronnen te raad

en vroeg wat hij het beste deed

tegen Reinaertユ s overdaad.

Toen werd ginder menige raad,

hoe men Reinaert ter reden bracht,

die deze overdaad wrochtte. -

Toen sprak Grimbaert de das,

die Reinaertユ s broeders zoon was:

'gij heren ge hebt menige raad.

Al was mijn oom nog alzo kwaad

zal men vrij recht voort dragen,

men zal hem drie maal dagen

alzo men doet een vrije man.

En komt hij niet dan,

zo is hij schuldig aan alle dingen

daar hij van voor de koning

van deze heren is aangeklaagd.'

'Wie wil je, Grimbaert, dat hem daagt?'

sprak de koning, 'wie is hier

die zijn ogen of zijn wangen

wil zetten in avontuur

om een fel creatuur?

Ik waan hier niemand is zo zot.' -

Grimbaert sprak: 'zo helpt me God!

zie me hier, ik ben zo koen

dat ik wel durf bestaan te doen

deze boodschap, gebied gij het.' -

'Grimbaert, ga weg en wees

verstandig en wacht u tegen misval.'

Grimbaert sprak: 'koning heer, ik zal.ユ

 

 

Dus gaet Grimbeert te Maupertuus.

Als hire quam, vans hi in huus

sinen oom ende vrouwe Hermelinen,

die bij haren welpekinen

laghen in die haghedochte.

Ende ten eersten dat Grimbeert mochte,

groette hi sinen oom ende siere moien.

Hi sprac: 'en sal u niet vernoien

des onrechts daer ghi in sijt?

Dinket u noch niet wesen tijt

dat ghi trect, oom Reinaert,

tote des coninx hove waert,

daer ghi wel sere sijt beclaghet?

Ghi sijt drie werven gedaghet.

Vermerredi morghin den dach,

so zorghic, dat u ne mach

neghene ghenade meer ghescien.

Ghi sult in den derden daghe sien

uwen casteel bestormen, Maupertuus.

Ghi sult gherecht sien voor u huus

ene galghe ofte een rat.

Over waer segghic u dat:

bede u kindre ende u wijf

sullen verliesen haer lijf

lachterlike, al sonder waen.

Ghine moghet selve niet ontgaen.

Daer omme es u de beste raet,

dat ghi met mi te hove gaet.

Hets messelic hoet gevallen mach:

u es dicke up enen dach

vremder avonturen ghevallen,

dan ghi noch quite voor hem allen

met des coninx orlove

morghin sciet uten hove.'

Reinaert seide: 'ghi secht waer.

Nochtan, Grimbeert, comme ic daer

onder des coninx ghesinde,

dat ic binnen den hove vinde

es up mi verbolghen al.

Quame ic danen, het ware gheval.