Fritillaria meleagris. Kievitsbloem.

 

Beschrijving: msotw9_temp0

Geschreven en vertaald door Nico Koomen.

Joost van Ravelingen, vervolg van Dodonaeus of Dodoens, cruydt-boeck, 1644.

 

HET XXVIII. CAPITEL.

Van Fritillaria oft Meleagris, anders Kivits-eyeren ghenoemt.

 

Gheslachten.

De gene die den naem Narcissus seer wijt verbreyden, verstaen daer mede alle groote bloemen met aiuynachtige wortelen: ende rekenen niet alleen de Tulipa onder de soorten van Narcissen; maer oock de Fritillaria, die wy nu beschrijven; hoe wel sy gheene gelijckenisse van gedaente met de Narcissen en heeft: ende soude met beter reden by de Tulipans ghestelt mogen worden, hoe wel sy daer oock verre ghenoegh van verscheyden schijnt te wesen.

 

Ghedaente.

De Fritillaria is een schoone bloeme, wat kleyner dan de Tulipa, ende niet nae bovenwaerts open-staende, maer nederwaerts afhangende, oock van ses bladerkens aen een vergadert zijnde ghemaeckt: haer verwe is uyt den violetten purpurachtigh: ende sy is met veele verscheyden seer bleeck purpure ende bijnae witachtige vlecken oft plackskens, heel gheschicktelijck by den anderen vervolgens gevoeght ende bijnae geschakiert staende, verciert, ende daer door seer behaeghlijck om sien; ende dat alleen van buyten: want van binnen is sy met swartachtige stickelen oft streepkens, hier ende daer verspreydt oft ghevoeght zijnde, oock seer cierlijck geteeckent. In ít midden van dese bloeme zijn oock ses draeykens, ende eenen middel-priem, alle wat geelachtigh van verwe. Den steel komt uyt de wortel gesproten, ende is teer ende dun; aen den welcken somtijdts vijf, ende seer selden meer langhe smalle uyt den groenen witachtige bladerkens wassen. De wortel is eenen witachtighen ronden aiuynachtighen bulb oft bol.

 

Plaetse.

Dese bloeme wordt in Vranckrijck niet verre [368] van Orleans in ít wildt groeyende ghevonden: in de hoven van Nederlandt ghebroght zijnde, pleegh daer seer wel te aerden, ende brenght aldaer dickwijls twee bloemen voort; ende wast weeldigh ghenoegh.

 

Tijdt.

Fritillaria bloeyt in de maendt van April, als de Tulipa oock staet en bloeyt.

 

Naem.

Sommighe hebben dit cruydt Fritillaria gheheeten: ende met dien naem is het over al wel bekent. Dien naem hebben sy dat selve gegeven nae de ghelijckenisse die de bloeme heeft met een schaeckbert, ít welck, soo sy meynen, in ít Latijn Fritulus pleegh te heeten. Maer dat is onseker; ende het schijnt veel eer, dat (als het blijckt uyt het 5.boeck van de Epigrammata van den PoŽt Martialis, in het Epigramma, ít welck hy aen Galia schrijft) Fritillus oft Fritillum een verkeerbert was, oft immers een bert, op ít welck men met teerlingen in oude tijden pleegh te spelen, als de gheleerde uyt sijne woorden goet te mercken hebben. Daerom is het seer te duchten, datmen dit cruydt tí onrecht Fritillaria noemt: want die naem strijdt tegen de meyninghe van de ghene die daer mede willen beteeckenen, dat dese bloeme, door dien sy soo geschicktelijck geplackt ende gheteeckent is met verscheyden placken, een Schaeckbert oft Dambert gelijckt: ít welck wel eenighsins waer is; maer om dat uyt te drucken, soudemen eenen beteren ende bequameren naem moeten soecken dan Fritillaria; gemerckt dat dese bloeme met het Fritillum geene gelijckenisse en heeft, maer wel met een Dambert oft Schaekbert: waer van men dat eenen naem in onse taele soude mogen geven. Daerom hebben wy dat liever gehadt in ít Latijn Melaegris te noemen, om dat dese bloeme de vederen oft pluymen van den vogel Meleagris gheheeten, in onse taele Perdrijs oft Velthoen van Barbarijen, soo niet van verwe, immers van verscheyden schickinge ende gesteltheyt, ende oock van grootte der placken wat schijnt te gelijcken. Want de vogelen Meleagrides ghenoemt hebben vederen oft pluymen, die met de verscheydenverwighe placken gheschackiert zijn.

 

Aerd, Kracht ende Werckinghe.

Van de krachten van dese bloeme, die wy Fritillaria heeten, en hebben wy niet te beschrijven: want die en zijn tot noch toe van niemanden bekent, oft versocht gheweest.

 

BIIVOEGHSEL.

Al is ít sake dat dese schoone bloeme over al hedensdaeghs met den naem Fritillaria bekent is, nochtans soudemense bequaemelijcker Lilium variegatum noemen, dat is Lelie met ghespickelde bloemen, oft Meleagris: hoe wel dat sommige soorten van dit ghewas soo gespickelde bloemen niet en hebben, ende daerom den naem van Meleagris soo bequaemelijck niet voeren en mogen. Dan hoe het gaet, men salse Lelie met ruyten moghen noemen, oft Dambert-cruydt, oft Schaeckbert-bloeme. Lobel noemtse Gespickelde Lelie-Narcisse, in ít Latijn Lilio-Narcissus purpureus variegatus. Sommighe noemense Narcissus Caperonius, nae den naem van den ghenen [369] diese bijnae eerst gevonden heeft, NoŽl Caperon geheeten. Die soorte met heel bruyne ghespickelde bloemen noemt Lobel Lelie-Narcisse van Xantoigne, nae de plaetse daer sy groeyt. Sommighe noemense Kivits-eyren, om dat dese bloemen somtijdts de ghedaente ende placken der eyren van de voghelenen, diemen in onse taele Kivitten noemt, schijnen te hebben: welcken naem bequaemer is dan den ghemeynen Fritillaria, die op een onsekere raminghe eerst ghebouwt is, als wy voorseydt hebben.

 

Breeder beschrijvinghe van de Fritillaria, uyt Clusius. Den steel van dit ghewas is omtrent eenen voet hoogh, somtijdts hoogher, rond, dun, van buyten uyt den groenen purpurachtigh ende besmeurt oft verstorven van verwe; van binnen voos, als den steel van de Tulipans: daer aen wassen meestendeel vijf bladeren, somtijdts oock meer, aen den selven ongeschicktelijck verspreydt zijnde, smal, aen dí een sijde hol oft goots-gewijs uyt-gehoolt, soo langh als eenen vinger, oft langer, maer de bovenste zijn korter: sy zijn groener dan den steel, ende zijn van bladeren van de Spaensche oft Fransche Tulipa van ghedaente ende verwe seer ghelijck: op ít sop van den steel komt de bloeme voort, meestendeel eenigh, dan somtijdts zijnder twee, ende seer selden dry, allegader ghelijckelijck opengaende: somtijdts zijnder twee dicht by een, iae bijnae aen een. De gedaente van de bloeme is als van Dodoneus beschreven is. De nopkens die op de draeykens staen zijn eerst bleeck, daer nae geel als met poeder bespraeyt. Tusschen de draeykens staet een drijhoeckigh priemken, gelijckít in meest alle bloemen gebeurt; daer nae volght een drijkantigh saedt-hooft, een duym-breedde langh, vol plat saet, bijnae dat van de Tulipans gelijck. De wortel en heeft geen schellen, ende schijnt in twee deelen ghesneden te wesen: tusschen de welcke den steel uyt sommighe veselinghen sijnen oorsprongh neemt.

Veranderinghe. De bloemen van Fritillaria zijn meest van ses bladeren ghemaeckt, maer men sietse oock wel somtijdts acht oft twaelf bladeren krijgen: somtijdts zijn sy korter, somtijdts langhworpigher. De verwe van dese bloeme is dickwijls verscheyden: want de vierkante ruyten van de selve zijn somtijdts doncker, somtijdts bleecker purpur: ende van saedt voortghekomen zijnde, worden somtijdts uyter-maten bleeck purpur. Men vindter vroege ende spaede: dan de Spaede zijn oock tweederhande, met donckerer oft met bleecker placken, maer meestendeel donckerer.

Ander veranderinge van de geschackierde oft Gemeyne Fritillaria. Sommige noemense Fritillariae fritillatae oft fritillantes, doch oneyghentlijck. Petrus Hondius heeftse met duysenden in Vranckrijck tusschen Rochelle ende Niort ghevonden: van de welcke sommige in de hoven gebroght zijnde, thien bladeren in de bloem hadden; sommige maer acht; somtijdts met twee, dry oft vier rijen van bladeren, nae de iaeren zijn. Den priem is omringht met soo veele draeyen alsser bladeren zijn: maer en heeft maer half soo veel noppen. Sy en hoeven anders gheen oeffeninghe dan datmense de twee oft dry eerste iaeren wel deckt met versche wel gekneedde aerde; ende in de volghende iaeren uyt neemt ende elders plant. Somtijdts hebben sy twaelf, iae vierthien bladeren, maer en blijven sulcks niet als de ghene die thien oft acht bladeren hebben, dan keeren wederom tot haeren eersten aerd, ende en draghender maer ses. Somtijdts draeght de wortel twee steelen, ende scheydt daer nae in tween.

Fritillaria met geele bloeme ghelijkt de andere in alles van gedaente: dan de bloeme is geel, met roode placken bespraeyt, met een groenachtighe zenue in ít midden. Sommighe zijn bleeck-geel; sommighe geelachtigh bruyn gheplackt.

Fritillaria met witte bloemen wordt selden ghevonden, seydt Clusius, ende onder veele duysende en vindtmer naeuws een. Sy bloeyt met de vroege. De bloem is meest heel wit, doch de ribben steken soo uyt, en zijn soo gheknobbelt, al oft sy gheplackt waren. Sy vermenighvuldighen meer dan de andere (seydt Petrus Hondius, diese neerstelijck beschrijft) ende heeft breeder, dicker, vetter ende gelijfviger bladeren: ende het onderste bladt is somtijdts dry duym-breedden breedt. Dese zijn drijderley. A. Heel witte Fritillaria sonder eenighe placken oft strepen, waer mede sy een dambert souden mogen ghelijcken, doch met eenige witte puttekens. B. Witte Fritillaria met peersche ribben aen de sijden, ende met wat peersch hier en daer besprenckelt. C. Witte Fritillaria met roode hoecken oft ribben; alles van saedt meest voortghekomen. Het welck het vierde iaer pleegh te bloeyen, ende de naevolghende veranderinghen pleegh te verthoonen.

Veranderinge van de witte Fritillaria. Somtijdts heeft eene wortel twee steelen ghehadt, den eenen met twee bloemen, den anderen een bloem van vierthien bladeren, seer groot, bijnae eys-gewijs ront. Een plante hadde twee bloemen, met meest omgheslagen bladeren, wijt van een staende. Wt het saedt komen sommighe witte bloemen niet met peersche, maer met roode placken aen de kanten oft ribben; ende in de bloeme self nu hier nu daer wat bleeck-roods gespraeyt. Een andere hadde twee bloemen, een met twaelf, een met acht bladeren, seer groot; met veel groot saedt, van de welcke hy meer dan hondert tíseffens bloeyende planten gehadt heeft. Een soorte stondt wijt open ende ten hemelwaert opgherecht, als een Tulipa. Van eenderhande saedt hebben sommighe witte bloemen als de moeders, sommige witachtigh met rood, sommige heel gespickelt. De wortel, die twee steelen draeght, scheydt oock van een; ende het worden twee verscheyden wortelen, somtijdts scheydt haer de wortel in noch veel meer klisters, ghelijck met aen de Loock-bollen dickwijls, ende aen de Lelien van Persien somtijdts siet ghebeuren. Een plante gheeft somtijdts neghen afsetsels: sommighe van de welcke het volgende iaer bloeyen: ende de moeder selve blijft nochtans seer groot.

Dobbel Witte Fritillaria is oock uyt Vranckrijck gebroght: ende Christiaen Porret heeftse ghehadt achthien bladeren in de bloem hebbende, te weten de ses buytenste begrijpende elck noch twee bladeren, smal, bleeck-wit, oft besmeurt, recht overeynd staende, ende niet ter sijden afhanghende. Sy bloeyt met de vroeghe. Petrus Hondius heeftse in ít langh beschreven. Eerst komter een peersch uyt-botsel der bladeren voort, die allenghskens breeder uyt-ghespreydt worden; daer nae komt den steel met ses oft seven bladeren bewassen, die groen zijn, maer aende randen peersachtigh, ende zijn smal, hol als een goot: dien steel helt eerst ter sijden af; daer nae recht op staende verthoont zijn bloem-knop op sijn tsop. Dese bloeme staet alleen (somtijts zijnder twee by een als oft sy aen een gewassen waren) ende is kleyner dan de andere ghemeyne Fritillaria, sonder reuck, ten hemel waert opgerecht, als de Tulipans. Sy gaet selden wijt open, ende schijnt altijdt een knop ende geen bloem te wesen. De bloem-bladeren zijn niet alleen achtien, als voorseyt is, maer wel twintigh in ít ghetal, oft meer, iae wel dertigh (alsmen de middenste kleyne mede rekent) niet kantigh, maer plat, voor stomp, ende lepels-gewijs uyt-gehoolt, met ghelijcke streepen gevoort: dese bladeren der bloemen zijn aen malkanderen vast, ende en houden aen de grondt niet. De verwe van de uyterste bladeren is grasachtigh groen, om de randen peersch: de binnenste zijn onderwaerts groenachtigh, bovenwaerts besmeurt peersachtigh, in ít midden witachtigh. In de bloeme self sietmen eenighe ruyten oft teeckenen van een dambert oft schaeckbert. Sy blijft wel een maendt langh sonder te vergaen, ende de bladeren droogen aen den steel. De wortel is als die van de andere, ende haer klisters splijten van een, ende soo wordt dit gewas vermenighvuldight (nae dat het gebloeyt heeft, ende niet eer) midts dat het gheen saedt en krijght. Sy krijght alle iaer een aenwassende wortel, oft meer: de welcke dry oft vier iaeren daer nae bloeyt. Hy seytdat dese soorte wat later bloeyt dan de peersche gheschackierde, doch met de witte, voor de Pyreneesche.

Veranderinghe. Een van dese Fritillaria heeft twee bloemen gedragen, een van drijendertigh, een andere van negenentwintigh bladerkens gemaeckt. De witte Fritillaria, seght den selven Hondius, heeft dat eygens, dat van haer saedt niet alleen Witte ende Rood-peersche, maer oock dobbele witte bloemen voortkomen: hoe wel dat dese dobbele, van gedaente ende wesen der steelen ende bladeren alsdan de Rood-peersche beter gelijcken, dan de witte.

Spaede Fritillaria van Guyenne, in ít Latijn Fritillaria Aquitanica van Clusius genoemt, bloeyt twee maenden spaeder dan dí andere; sy brenght twee bloemen voort, die binnenin uyt den groenen geel zijn, sonder placken van eenige andere verwe: van buyten staet een uytpuylende groene doncker zenue: de kanten van de bladeren zijn wat omgeboghen, van verwe geel, groen ende purpur onder een ghemenght. De binnenste dry bladeren zijn breeder dan de dry buytenste.

Spaede Fritillaria van de Pyreneeberghen. De wortel is kleyner dan die van de ghemeyne Fritillaria: daer uyt komt het steelken eenen voet hoogh, dun ende teer, groen, met ses oft seven uyt den groenen aschverwighe bladeren bewassen, op ít sop een bloeme hebbende, kleyner dan die van de andere soorten, van ses bladeren gemaeckt, die haer uyterste randen wat omghebooght hebben, soo dat sy een kleyn belleken gelijcken: van dese zijn de dry binnenste smaller dan de dry uyterste, allegader verstorven van verwe, aen de kanten nochtans, in sonderheydt de binnenste, met sommige geelachtige aderen doorregen, van binnen uyt den groenen geelachtigh ende blinckende; van ít midden van de bloeme af tot de onderste eyndekens toe (die oock dierghelijcke verwe hebben) met veel doncker purpure placken ruyts-ghewijse gheschackiert: uyt ít midden spruyten ses korte draeykens met langhe bleecke nopkens, ende een drijvoudigh priemken daer tusschen. Dese bloem is swaer van reuck, ende den stanck van Wandtluys-cruydt aldernaest by komende.

Noch van de Fritillaria van de Pyreneeberghen uyt Clusius. Dese vertoont alsoo veele verscheydentheden in haer bloemen als de gemeyne: want al is ít sake dat al de ghene die Clusius oyt ghesien heeft (ghelijck hy beschrijft) van gedaente malkanderen seer ghelijcken, te weten van ses bladeren ghemaeckt zijnde; van de welcke de dry binnenste meestendeel breeder ende grooter zijn, dan de dry buytenste: nochtans vindtmen in de sommige de selve bladeren omgeslagen, dat is de uyterste randen omghebogen: sommige en hebben de kanten niet heel omghebogen, oft heel luttel: voorts oock de bloemen, die de uyterste randen van haer bladerkens omgheslaghen hebben, zijn sommige donckerer gheverwt dan dí andere, sommige oock soo doncker, dat sy bijnae swart schijnen te wesen, in sonderheydt aen de buytenste sijde, die alsdan niet blinckende en is, noch niet met geen ruyten verciert, maer aen de binnenste sijde hebben sy sommige purpure plackskens, somtijdts veel, somtijdts seer luttel, ende de selve heel doncker, oft oock bleeck ende licht geverwt, ende die is oock blinckende oft glinsterende. Die bloeme, wiens bladeren aen de kanten niet omgheslaghen en zijn, oft heel luttel omgedraeyet, is aen de buytenste sijde meestendeel groen, van binnen uyt den groenen geelachtigh ende blinckende, ende daer in de ghedaente van dat sijde-laken, datmen Cafat oft Tafetas pleegh te noemen, dat van geele ende groene draeyen geweven wordt, gelijckende: ende in dese soorte kanmen die ruyts-ghewijse placken seer merckelijck niet bekennen als in dí andere: dan de eyndekens oft gronden van elck bladt zijn van binnen wat hol, ende een groenachtige placke ingedruckt hebbende: uyt den navel oft ít midden van de bloeme spruyten ses witte draeykens, met bleeck-geele noppen, met een drijvoudigh midden-priemken, wat hoogher dan de draeykens. Dese soorten bloeyen wat laeter dan de ghemeyne spade Fritillaria. Het saedt komt voort als in de ghemeyne, ende is den sade van de selve heel ghelijck. Op een steelken staen oock dickwijls twee bloemen dicht by een, als ít ghebeurt in de gemeyne.

Veranderinghe. Sommighe seggen dat dese soorte oock somtijdts geelachtigh, ende somtijdts oock gantsch geele bloemen voortbrenght [370] Sommighe zijn besmeurder geel; sommige binnen heel geel, buyten bruyn oft besmeurt geel: sommighe zijn buyten bleeckgeel, binnen bruyn, oft oock bleeckgeel: sommighe gelijcken een korter oft langher, wijder oft meerder toegesloten klocksken. Het middelpriemken is meestendeel korter dan de draeykens, heel selden langher. Het hooft van dit middelpriemken is somtijdts tweevoudigh, somtijdts drijvoudigh. Sy spruyten uyt der aerden met een peersch rood uytbotsel, dat wat stompachtigh is. Sy zijn medesoorten van de Genuensche: ende bloeyen met de Witte, spaeder dan de gheschackierde oft ghemeyne; somtijdts oock wel met de ghemeyne, het vierde iaer nae dat sy ghesaeydt zijn, doch bloeyen in ít vijfde iaer overvloedigher. De saedt-hoofdekens zijn langher dan die van de ghemeyne. íT saedt is bruyner, dicker, voller ende min kafachtigh. Meest hebbense sesbladighe bloemen, somtijdts achtbladighe, met soo veel noppen, met een tweevoudigh priemken; ít welck drijvoudigh moest wesen: want ghemeynlijck wordt den middelpriem in soo veel deelen voor aen ghesneden, alsser paren van bladeren in de bloem zijn. Dit ghebeurt in alle bloemen.

Fritillaria van Portugael, in ít Latijn Fritillaria Lusitanica, van Clusius vermaent, heeft in den hof van Christiaen Porret eerst ghebloeyt. Den steel is groen, dun, maer stijf, eenen voet hoogh, onghelijckelijck beset met ses oft seven seer smalle bladerkens: op het sop staet een bloem, klocks-ghewijs nederwaerts hanghende, kleyner dan die van eenighe andere soorte, ende naeuws een duymbreede langh, met ses bladeren, aen haer spits niet omgheboghen: de dry binnenste zijn breeder dan de dry uyterste: van buyten besmeurt peersch, met ettelijcke aderen tot den eynde toe loopende doorreghen, sonder eenighe placken oft ruyten: dan het spits van elck bladt is uyt den groenen wat geelachtigh. Het binnenste van de bloem is geelachtigh; aen den grondt hebben sy een graeuwachtighe plack: uyt den navel van den grondt komen ses witte draeykens met geele noppen, ende eenen langheren witten priem, aen sijn uyterste in drijen ghesneden. Sy bloeyt in ít laetste van April, ende is sonder reuck. De wortel is kleyn, ander de ghemeyne ghelijckende.

Fritillaria met den krans, in ít Latijn Fritillaria umbellifera Hispanica, heeft seven oft acht bloemen in de rije als een waeyerkens gevoeght, ghelijck de Keysers-kroone, swart-groen, met wat geels (oft oock bruyn-purpur) een dicker wortel dan de grootte van dit cruydt vereyscht.

Fritillaria met dry bloemen, in ít Latijn Fritillaria triceps, heeft een bloem die dry bloemen aen een wassende gelijckt, seer bescheydelijck ende volkomen, van verwe geel groenachtigh.

 

Plaetse.

Fritillaria wast in Vranckrijck op verscheyden plaetsen, omtrent Orleans, in het landtschap Guienne, in Xantoigne, ende oock op de Pyreneeberghen. Sy wordt oock in Hongarijen omtrent vier dagh-reysen van Buda gevonden. Dese bloeme groeyet gheerne in goede aerde, sonder mest, als de andere bulben.

 

Tijdt.

De ghemeyne Fritillaria bloeyt met de Vroeghe Tulipans, somtijdts oock in den Meert, in de hoven onderhouden zijnde. Dan de soorte die uyt Guiennen ende van de Pyreneebergen ghebroght wordt, bloeyt somtijdts wel twee volle maenden laeter, doch meestendeel met de Spaede Tulipans, oft in ít beginsel van Mey. Sy verdraghen seer wel de wintersche koude.

Sy bloeyen ghemeynlijck als sy seven oft acht iaer oudt zijn, selden vroegher: ende daer in schijnen sy de Tulipans ende veel meer andere bloemen met aiuynachtighe wortelen te ghelijcken: dan Petrus Hondius heeftse dickwijls het vierde iaer bloeyende ghehadt.

Het saedt is altemets dry iaeren in díaerde eer dat het uytkomt: daerom en behoeftmen den moet niet verloren te gheven al is ít sake datmen dit cruydt ghesaeyt hebbende, het naevolghende iaer niet met alleen en siet uytspruyten: want dit cruydt en sal niet lichtelijck vergaen, ende en heeft gheen oeffeninghe van doen: dan alleenlijck soodanighe als voren verhaelt is.

HET XXVIII. KAPITTEL.

Van Fritillaria of Meleagris, anders kievitseieren genoemd. (Fritillaria meleagris)

 

Geslachten.

Diegene die de naam Narcissus zeer wijdt verspreiden verstaan daarmee alle grote bloemen met uiachtige wortels en rekenen niet alleen de Tulipa onder de soorten van Narcissen, maar ook de Fritillaria die we nu beschrijven, hoewel ze geen gelijkenis van gedaante met de narcissen heeft en zou met beter reden bij de tulpen gesteld mogen worden, hoewel ze daar ook ver genoeg van verschillend schijnt te wezen.

 

 

Gedaante.

Fritillaria is een mooie bloem die wat kleiner is dan de Tulipa en niet naar boven openstaat maar nederwaarts afhangt en ook van zes blaadjes die aaneen verzameld zijn gemaakt, hun kleur is uit het violette purperachtig en ze is met vele verschillende zeer bleke purperen en bijna witachtige vlekken of plekjes heel regelmatig bij de andere vervolgens gevoegd en staan bijna geschakeerd versiert en daardoor zeer behaaglijk om te zien en dat alleen van buiten want van binnen is ze met zwartachtige spikkeltjes of streepjes die hier en daar verspreid of gevoegd zijn ook zeer sierlijk getekend. In het midden van deze bloem zijn ook zes draadjes en een middenpriem die alle wat geelachtig van kleur zijn. De steel komt uit de wortel gesproten en is teer en dun waaraan soms vijf en zeer zelden meer lange smalle en uit de groene witachtige bladertjes groeien. De wortel is een witachtige ronde uiachtige bulb of bol.

 

 

 

 

Plaats.

Deze bloem wordt in Frankrijk niet ver [368] van Orleans in het wild groeiend gevonden en als het in de hoven van Nederland gebracht is plag het daar zeer goed te aarden en brengt daar dikwijls twee bloemen voort en groeit weelderig genoeg.

 

 

Tijd.

Fritillaria bloeit in de maand april als de Tulipa ook staat en bloeit.

 

Naam.

Sommige hebben dit kruid Fritillaria genoemd en met die naam is het overal goed bekend. Die naam hebben ze dat gegeven naar de gelijkenis die de bloem heeft met een schaakbord wat, zo ze menen, in het Latijn Fritulus plag te heten. Maar dat is onzeker en het schijnt veel eerder dat (als het blijkt uit het 5de boek van de Epigrammata van de poŽet Martialis in het Epigramma wat hij aan Galia schrijft) Fritillus of Fritillum een verkeersbord was of immers een bord waarop men met teerlingen in oude tijden plag te spelen zoals de geleerden uit zijn woorden goed gemerkt hebben. Daarom is het zeer te duchten dat men dit kruid te onrechte Fritillaria noemt, want die naam strijdt tegen de mening van diegene die daarmee willen aantonen dat deze bloem doordat ze zo regelmatig geplekt en getekend is met verschillende plekken op een schaakbord of dambord lijkt, wat wel enigszins waar is, maar om dat uit te drukken zou men een betere en geschiktere naam moeten zoeken dan Fritillaria, gemerkt dat deze bloem met het Fritillum geen gelijkenis heeft, maar wel met een dambord of schaakbord waarvan men dat een naam in onze taal zou mogen geven. Daarom hebben we dat liever gehad in het Latijn Melaegris te noemen omdat deze bloem op de veren of pluimen van de vogel die Meleagris heet en in onze taal patrijs of veldhoen van Barbarije zo niet van kleur, maar immers van verschillende schikking en gesteldheid en ook van grootte van plekken wat schijnt te gelijken. Want de vogels Meleagrides genoemd hebben veren of pluimen die met de verschillend kleurige plekken geschakeerd zijn.

 

 

 

 

Aard, kracht en werking.

Van de krachten van deze bloem die we Fritillaria noemen hebben we niets te schrijven want die zijn tot noch toe van niemand gekend of onderzocht geweest.

 

BIJVOEGING.

Al is het zaak dat deze mooie bloem tegenwoordig overal met de naam Fritillaria bekend is, nochtans zou men het beter Lilium variegatum noemen, dat is lelie met gespikkelde bloemen of Meleagris, hoewel dat sommige soorten van dit gewas niet zulke gespikkelde bloemen hebben en daarom de naam van Meleagris niet zo goed mogen voeren. Dan hoe het gaat, men zal het lelie met ruiten mogen noemen of dambordkruid of schaakbordbloem. Lobel noemt het gespikkelde leilienarcis, in het Latijn Lilio-Narcissus purpureus variegatus. Sommige noemen het Narcissus Caperonius naar de naam van diegene [369] die ze bijna het eerst gevonden heeft en NoŽl Caperon heet. Die soort met heel bruine gespikkelde bloemen noemt Lobel lelienarcis van Xantoigne, naar de plaats daar het groeit. Sommige noemen het kivits-eyren omdat deze bloemen soms de gedaante en plekken van de eieren van de vogels die men in onze taal kieviet noemt schijnen te hebben, welke naam beter is dan de gewone Fritillaria die op een onzekere raming eerst gebouwd is zoals we gezegd hebben.

 

 

 

 

Uitvoeriger beschrijving van Fritillaria uit Clusius. De steel van dit gewas is omtrent een dertig cm hoog en soms hoger, rond, dun en van buiten uit het groene purperachtig en besmeurt of verstorven van kleur en van binnen voos als de steel van de tulpen en daaraan groeien meestal vijf bladeren, soms ook meer die aan dezelfde steel onregelmatig verspreid zijnde, smal en aan de ene zijde hol of gootvormig uitgehold en zo lang als een vinger of langer, maar de bovenste zijn korter en zijn groener dan de steel en zijn van bladeren de Spaanse of Franse Tulipa van gedaante en kleur zeer gelijk, op de top van de steel komt de bloem voort en is meestal enig, dan soms zijn er twee en zeer zelden drie die allen gelijk open gaan en soms zijn er twee dicht bijeen, ja bijna aaneen. De gedaante van de bloem is als van Dodonaeus beschreven is. De nopjes die op de draadjes staan zijn eerst bleek en daarna geel en als met poeder besproeid. Tussen de draadjes staat een driehoekig priempje zoals het in meest alle bloemen gebeurt en daarna volgt een driekantig zaadhoofd van een duimbreed lang vol plat zaad en bijna dat van de tulpen gelijk. De wortel heeft geen schollen en schijnt in twee delen gesneden te wezen waartussen de steel uit sommige vezels zijn oorsprong neemt.

Verandering. De bloemen van Fritillaria zijn meest van zes bladeren gemaakt, maar men ziet ze ook wel soms acht of twaalf bladeren krijgen, soms zijn ze korter en soms langwerpiger. De kleur van deze bloem is dikwijls verschillend, want de vierkante ruiten er van zijn soms donker, soms bleker purper en als ze van zaad voortgekomen zijn, worden ze soms uitermate bleek purper. Men vindt er vroege en late, dan de late zijn ook tweevormig, met donkere of met blekere plekken, maar meestal donkerder.

 

 

 

 

 

Andere verandering van de geschakeerde of gewone Fritillaria. Sommige noemen het Fritillariae fritillatae of fritillantes, doch oneigenlijk. Petrus Hondius heeft het met duizenden in Frankrijk tussen Rochelle en Niort gevonden waarvan sommige die in de hoven gebracht zijn tien bladeren in de bloem hadden, sommige maar acht en soms met twee, drie of vier rijen van bladeren naar de jaren zijn. De priem is omringd met zoveel draden als er bladeren zijn, maar heeft maar half zoveel noppen. Ze behoeven geen andere teelt dan dat men ze de twee of drie eerste jaren wel bedekt met verse goed geknede aarde en in de volgende jaren uitneemt en elders verplant. Soms hebben ze twaalf, ja veertien bladeren, maar blijven zulks niet als diegene die tien of acht bladeren hebben en keren dan weerom tot hun eerste aard en dragen er maar zes. Soms draagt de wortel twee stelen en scheidt daarna in tweeŽn.

Fritillaria met gele bloemen lijkt op de andere in alles van gedaante, dan de bloem is geel met rode plekken besproeid en met een groenachtige zenuw in het midden. Sommige zijn bleekgeel en sommige geelachtig bruin geplekt.

Fritillaria met witte bloemen wordt zelden gevonden, zegt Clusius, en onder vele duizenden vindt men er nauwelijks een. Ze bloeit met de vroege. De bloem is meest heel wit, doch de ribben steken zo uit en zijn zo geknobbeld als of ze gevlekt waren. Ze vermenigvuldigen meer dan de andere (zegt Petrus Hondius die ze vlijtig beschrijft) en heeft bredere, dikkere, vetter en steviger bladeren en het onderste blad is soms drie duimbreed breed. Deze zijn drievormig. A. Heel witte Fritillaria zonder enige plekken of strepen waarmee ze op een dambord zou mogen lijken, doch met enige witte putjes. B. Witte Fritillaria met paarse ribben aan de zijden en met wat paars hier en daar besprenkelt. C. Witte Fritillaria met rode hoeken of ribben, alles is van zaad meest voortgekomen. Wat het vierde jaar plag te bloeien en de navolgende veranderingen plag te vertonen.

 

 

 

 

Verandering van de witte Fritillaria. Soms heeft een wortel twee stelen gehad en de ene met twee bloemen en de andere een bloem van veertien bladeren, zeer groot en bijna eivormig rond. Een plant had twee bloemen met meest omgeslagen bladeren die wijdt uiteen staan. Uit het zaad komen sommige witte bloemen niet met paarse, maar met rode plekken aan de kanten of ribben en in de bloem zelf nu hier en nu daar wat bleekrood gesproeid. Een andere had twee bloemen, een met twaalf en een met acht bladeren en zeer groot met veel groot zaad waarvan hij meer dan honderd tegelijk bloeiende planten gehad heeft. Een soort stond wijdt open en te hemelwaarts opgericht als een tulp. Van hetzelfde zaad hebben sommige witte bloemen als de moeders, sommige witachtig met rood en sommige heel gespikkeld. De wortel die twee stelen draagt scheidt ook vaneen en het worden twee verschillende wortels en soms scheidt de wortel zich in noch veel meer klisters gelijk aan de lookbollen dikwijls en aan de lelies van PerziŽ soms ziet gebeuren. Een plant geeft soms negen bijbollen waarvan sommige het volgende jaar bloeien en de moeder zelf blijft nochtans zeer groot.

 

 

 

Dubbele witte Fritillaria is ook uit Frankrijk gebracht en Christiaen Porret heeft ze gehad die achttien bladeren in de bloem had, te weten de zes buitenste omvatten elk noch twee bladeren die smal, bleekwit of besmeurd zijn en recht overeind staan en niet ter zijde afhangen. Ze bloeit met de vroege. Petrus Hondius heeft ze in het lang beschreven. Eerst komt er een paarse knop met bladeren voort die geleidelijk aan breder uitgespreid worden en daarna komt de steel met zes of zeven bladeren begroeid die groen zijn, maar aan de randen paarsachtig en zijn smal en hol als een goot, die steel helt eerst terzijde af en staat daarna recht op en vertoont zijn bloemknop op zijn top. Deze bloem staat alleen (soms zijn er twee bijeen als of ze aaneen gegroeid zijn) en is kleiner dan de andere gewone Fritillaria en zonder reuk en te hemelwaarts opgericht als de tulpen. Ze gaat zelden wijdt open en schijnt altijd een knop en geen bloem te wezen. De bloembladeren zijn niet alleen achttien, als gezegd is, maar wel twintig in het getal of meer, ja wel dertig (als men de middelste kleine mee rekent) en niet kantig, maar plat en voor stomp en lepelvormig uitgehold met gelijke strepen gevoord en deze bladeren van de bloemen zijn aan elkaar vast en houden niet aan de grond. De kleur van de uiterste bladeren is grasachtig groen en om de randen paars, de binnenste zijn van onderen groenachtig en boven besmeurt paarsachtig en in het midden witachtig. In de bloem zelf ziet men enige ruiten of tekens van een dambord of schaakbord. Ze blijft wel een maand lang zonder te vergaan en de bladeren verdrogen aan de steel. De wortel is als die van de andere en zijn klisters splijten vaneen en zo wordt dit gewas vermenigvuldigd (nadat het gebloeid heeft en niet eerder) omdat het geen zaad krijgt. Ze krijgt elk jaar een aanwassende wortel of meer die drie of vier jaar daarna bloeit. Hij zegt dat deze soort wat later bloeit dan de paarse geschakeerde, doch met de witte voor die van de PyreneeŽn.

Verandering. Een van deze Fritillaria heeft twee bloemen gedragen, een van drie en dertig en een andere van negen en twintig blaadjes gemaakt. De witte Fritillaria, zegt dezelfde Hondius, heeft dat eigens dat van zijn zaad niet alleen witte en roodpaarse, maar ook dubbele witte bloemen voortkomen, hoewel dat deze dubbele van gedaante en wezen van stelen en bladeren op de roodpaarse beter lijken dan op de witte.

(Fritillaria pyrenaecia subsp.pyrenaica) Late Fritillaria van Guienne, in het Latijn Fritillaria Aquitanica van Clusius genoemd, bloeit twee maanden later dan de andere en brengt twee bloemen voort die binnenin uit het groene geel zijn en zonder plekken van enige andere kleur en van buiten staat een uitpuilende groene donkere zenuw, de kanten van de bladeren zijn wat omgebogen en van kleur geel, groen en purper onder elkaar gemengd. De binnenste drie bladeren zijn breder dan de drie buitenste.

 

 

 

(Fritillaria pyrenaica)

Late Fritillaria van de PyreneeŽn bergen. De wortel is kleiner dan die van de gewone Fritillaria en daaruit komt het steeltje van dertig cm hoog, dun en teer, groen en met zes of zeven uit het groene askleurige bladeren begroeid die op de top een bloem hebben die kleiner is dan die van de andere soorten en van zes bladeren gemaakt die hun uiterste randen wat omgebogen hebben zodat ze op een klein belletje lijken en van deze zijn de drie binnenste smaller dan de drie uiterste en allen verstorven van kleur, aan de kanten nochtans en vooral de binnenste met sommige geelachtige aderen doorregen en van binnen uit het groene geelachtig en blinkend en van het midden van de bloem af tot de onderste eindjes toe (die ook diergelijke kleur hebben) met veel donkere purperen plekken ruitvormig geschakeerd, uit het midden spruiten zes korte draadjes met lange bleke nopjes en een drievoudig priempje er tussen. Deze bloem is zwaar van reuk en komt heel dicht bij de stank van wandluiskruid.

 

Noch van de Fritillaria van de PyreneeŽn bergen uit Clusius. Deze vertoont alzo vele verschillen in haar bloemen als de gewone, want al is het zaak dat al diegene die Clusius ooit gezien heeft (zoals hij schrijft) van gedaante zeer op elkaar lijken, te weten van zes bladeren gemaakt waarvan de drie binnenste meestal breder en groter zijn dan de drie buitenste, nochtans vindt men in sommige die bladeren omgeslagen, dat is de uiterste randen omgebogen, sommige hebben de kanten niet geheel omgebogen of heel weinig, voorts ook de bloemen die de uiterste randen van hun blaadjes omgeslagen hebben zijn sommige donkerder gekleurd dan de andere en sommige ook zo donker dat ze bijna zwart schijnen te wezen en vooral aan de buitenste zijde die dan niet blinkt, noch met geen ruiten versierd is, maar aan de binnenste zijde hebben ze sommige purperen plekjes, soms veel, soms zeer weinig en die heel donker of ook bleek en licht gekleurd en die is ook blinkend of glinsterend. Die bloem wiens bladeren aan de kanten niet omgeslagen zijn of heel weinig omgedraaid zijn aan de buitenste zijde meestal groen en van binnen uit het groene geelachtig en blinkend en lijken daarin op de gedaante van dat zijde laken dat men Cafat of Tafetas plag te noemen dat van gele en groene draden geweven wordt en in deze soort kan men die ruitvormige plekken niet zeer merkelijk bekennen als in de andere, dan de eindjes of gronden van elk blad zijn van binnen wat hol en hebben een groenachtige plek ingedrukt en uit de navel of het midden van de bloem spruiten zes witte draadjes met bleekgele noppen met een drievoudig middenpriempje wat hoger dan de draadjes. Deze soorten bloeien wat later dan de gewone late Fritillaria. Het zaad komt voort als in de gewone en is het zaad er van heel gelijk. Op een steeltje staan ook dikwijls twee bloemen dicht bijeen als het gebeurt in de gewone.

 

 

 

 

 

 

 

 

Verandering. Sommige zeggen dat deze soort ook soms geelachtig en soms ook gans gele bloemen voortbrengt [370] Sommige zijn besmeurder geel, sommige binnen heel geel en buiten bruin of besmeurt geel, sommige zijn buiten bleekgeel en binnen bruin of ook bleekgeel, sommige lijken korter of langer, wijder of meer toegesloten klokjes. Het middelpriempje is meestal korter dan de draadjes en heel zelden langer. Het hoofd van dit middelpriempje is soms tweevoudig en soms drievoudig. Ze spruiten uit de aarde met een paarsrood uitbotsel dat wat stompachtig is. Ze zijn medesoorten van die van Genua en bloeien met de witte, later dan de geschakeerde of gewone en soms ook wel met de gewone het vierde jaar nadat ze gezaaid zijn, doch bloeien in het vijfde jaar overvloediger. De zaadhoofdjes zijn langer dan die van de gewone. Het zaad is bruiner, dikker, voller en minder kafachtig. Meest hebben ze zesbladige bloemen en soms achtbladig met zoveel noppen en met een tweevoudig priempje wat drievoudig moest wezen, want gewoonlijk wordt de middelpriem in zoveel delen vooraan gesneden als er paren van bladeren in de bloem zijn. Dit gebeurt in alle bloemen.

 

 

 

(Fritillaria lusitanica)

Fritillaria van Portugal, in jet Latijn Fritillaria Lusitanica, van Clusius vermaant heeft in de hof van Christiaen Porret eerst gebloeid. De steel is groen en dun, maar stijf en dertig cm hoog en ongelijk bezet met zes of zeven zeer smalle blaadjes, op de top staat een bloem die klokvormig naar beneden hangt en kleiner is dan die van enige andere soort en nauwelijks een duimbreed lang met zes bladeren die aan hun spits niet omgebogen zijn en de drie binnenste zijn breder dan de drie uiterste en van buiten besmeurt paars en met ettelijke aderen die tot het eind toe lopen doorregen zonder enige plekken of ruiten, dan de spits van elk blad is uit het groene wat geelachtig. Het binnenste van de bloem is geelachtig en aan de grond hebben ze een grauwachtige plek en uit de navel van de grond komen zes witte draadjes met gele noppen en een langere witte priem die aan zijn uiterste in drieŽn is gesneden. Ze bloeit op het eind van april en is zonder reuk. De wortel is klein en lijkt op de andere gewone.

(Fritillaria pyrenaica) Fritillaria met de krans, in het Latijn Fritillaria umbellifera Hispanica, heeft zeven of acht bloemen in de rij als een waaiertje gevoegd net zoals de keizerskroon, zwartgroen met wat geels (of ook bruinpurper) een dikkere wortel dan de grootte van dit kruid vereist.

(Nomocharis oxypetalum of Lilium oxypetalum) Fritillaria met drie bloemen, in het Latijn Fritillaria triceps, heeft een bloem die drie bloemen die aaneen groeien lijken, zeer bescheiden en volkomen en van kleur geel groenachtig.

 

 

Plaats.

Fritillaria groeit in Frankrijk op verschillende plaatsen omtrent Orleans in het landschap Guienne, in Xantoigne en ook op de PyreneeŽn bergen. Ze wordt ook in Hongarije omtrent vier dagreizen van Buda gevonden. Deze bloem groeit graag in goede aarde en zonder mest zoals de andere bollen.

 

 

Tijd.

De gewone Fritillaria bloeit met de vroege tulpen en soms ook in maart als het in de hoven onderhouden wordt. Dan de soort die uit Guienne en van de PyreneeŽn bergen gebracht wordt bloeit soms wel twee volle maanden later, doch meestal met de late tulpen of in het begin van mei. Ze verdragen zeer goed de winterse koude.

Ze bloeien gewoonlijk als ze zeven of acht jaar oud zijn en zelden vroeger en daarin schijnen ze op de tulpen en veel meer andere bloemen met uiachtige wortels te lijken, dan Petrus Hondius heeft ze dikwijls het vierde jaar bloeiend gehad.

Het zaad is af en toe drie jaar in de aarde eer dat het uitkomt en daarom behoeft men de moed niet verloren te geven al is het zaak dat als men dit kruid gezaaid heeft het volgende jaar vrijwel niets ziet uitspruiten, want dit kruid zal niet gauw vergaan en heeft geen teelt nodig, alleen zodanige als voren verhaald is.

 

Zie verder: http://volkoomenoudeherbariaenmedisch.nl en : http://www.volkoomen.nl/