Pietro Andrea Mattioli. Kreutterbuch. 1586. Camerarius.

 

Cliquez pour voir l'image en taille rťelle

 

Zie voor de hele tekst en afbeeldingen: http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=28&pos=0&visiblePos=1

 

Pietro Andrea Gregorio Mattioli (Matthiolus, Matthiola) (23 maart 1501 te Siena geboren en in 1577 te Trento overleden) was een arts en natuuronderzoeker.

Hij ontving zijn medisch opleiding aan de universiteit van Padua in 1523, en vervolgend beoefende hij het beroep uit in Siena, Rome, Trento en Gorizia . Later werd hij de persoonlijke arts van Ferdinand II, de aartshertog van Oostenrijk te Praag en Maximiliaan II van het Heilige Roomse Rijk in Wenen. Mattioli beschreef het eerste geval van kattenalergie. Zijn patiŽnt was zo gevoelig voor katten dat als hij bij een kamer met een kat kwam reageerde hij met agitatie, zweten en bleekheid.

Een nauwkeurige student van de plantkunde, hij beschreef hij 100 nieuwe planten en coŲrdineerde de medische plantkunde van zijn tijd in zijn Discorsi ("Commentaren") op de Materia Medica van Dioscorides. De eerste editie van het werk van Mattioli verscheen in 1544 in het Italiaans. Er waren verschillende latere edities in het Italiaans en vertalingen in Latijns (te VenetiŽ in 1554), Deze die we hier zien in het Duits in TsjechiŽ in 156 en Frans. Die boeken waren succesvol en gingen zelfs naar AziŽ.

In aanvulling op de identificatie van de planten die oorspronkelijk beschreven waren door Dioscorides zijn Mattiolií s beschrijvingen van sommige planten toegevoegd die niet in Dioscorides stonden en niet bekend waren met hun bekende medisch gebruik waardoor het er een overgang ontstond van de studie van planten als een veldstudie en die van de geneeskunde een studie op zichzelf werd. Bovendien waren de houtsneden in het werk van Mattioli van een hoog niveau, waardoor de herkenning van de plant toenam, zelfs wanneer de tekst matig of twijfelachtig was. Een opmerkelijke insluiting is een vroeg ras van de tomaat, het eerste gedocumenteerde voorbeeld van die groentedie wordt geteeld en de gegeten in heel Europa. Ook de eerste afbeeldingen van andere Planten als Canna, Hyacint e.d.

 

Het plantengeslacht Matthiola werd door Robert Brown zo ter ere van Matthiola genoemd.

Het werk van D. Petri Andrea Matthioli is opnieuw herzien en bewerkt door Ioachimus Camerarius D.uit Neurenberg in 1586. Hij wilde eerst het boek van Conrad Gessner opnieuw bezien en verbeteren.Maar tenslotte nam hij dit werk aan, verbeterde het hier en daar door toevoegingen of betere afbeeldingen.

Vertaald en bewerkt door Nico Koomen.

 

Dem Durchleuchtigsten, Hochgebornen Fůrsten und Herτn, Herτn Christiano, Hertzogen zu Sachsen, desz Heiligen RŰmischen Reichs Ertzmarschalck und Churfůrsten, Landgraffen in Důringen, Marggraffen zu Meissen, und Burggraffen zu Magdeburg, Meinem gnedigste Herτn.

 

urchleuchtigster, Hochgeborner Churfůrst, Gnedigster Herτ, Es heben die alten Lehrer, wie in jhren Schrifften an mehr dann einem ort zu finden, recht unnd wol gelehrt unnd geschrieben, dasz Gott in dieser Welt, von dem Menschlichen geschlecht fůrnemlich auff dreyerley weisz geehret und gepreiset werde. Alls erstlich durch allerley heylsame gute Lehr, Gespr‚ch, Lobges‚ng, und dergleichen. Fůrs ander, durch ein heiliges Gottseliges Leben, und ehrbaren unstr‚fflichen Wandel. Und dann zum dritten, durch danckbarliche anschawung unnd betrachtung seiner herτlichen GeschŰpff und Creaturen, welche von dem geringsten bisz auff das hŰchste, tanquam affidui magnificorum Dei operum prścones, wie sie der heilige Nazianzenus recht nennet, uns allezeit sein GŰttliche Krafft und Allmacht, auch unauszforschliche Weiszheit, neben seiner V‚tterlichen gůte und fůrsehung fůr Augen stellen, unnd jhne derhalben mit stettiger danckbarkeit zu růhmen und zu preisen ohne unterlasz reitzen unnd vermahnen.

Unter solchen seinen Wercken und Creaturen aber, werden von den alten Lehrern nicht unter die geringsten gezehlet die jenigen, welche an dem dritten Tag der erschaffung, nach dem ausz Gottes befelch das Wasser von dem Trocknen abgesondert, sich am ersten ausz der Erden erzeiget. Da Gott durch sein ewiges und allm‚chtiges Wort ausz bemeldter Erden herfůrkommen und grůnen hiesz, Grasz unnd Kraut, welches sich besamet ein jeglichs nach seiner art, und B‚ume die Frucht trůgen, unf jhren eygnen Samen, wie die Schrifft redet, bey sich selbst hetten, ein jeglichs nach seiner art. Genes. I.

Daher und dieweil so viel und mancherley art, ja fast unzehliche geschlecht der Gewechs und Kreuter, damit der Erdboden j‚rlich zu Sommers zeiten, als mit einem herτlichen schŰnen Kleyd, nach ablegung desz winterischen kalten Traurmantels, geziert und geschmůcket wirdt, menniglich nicht allein lustig unnd verwunderlich anzuse- (ij) [3] hen, sondern auch von wegen jhrer von Gott eingepflantzten manigfalten krafft unnd wirckung, dem Menschlichen geschlecht zu vielerley weg sehr nutz unnd dienstlich seyn: Haben zu jeder zeit nicht allein die Medici, unnd dergleichen Leut, zu welcher Profession die erkůndigung und erfahrung der Natur gehŰrt, sondern auch viel andere hohe Personen das Studium rei Herbariś fůr einen besondern lust und erfrewliche ergetzligkeit, jhrer in ander weg viel gehabten můhe unnd arbeit, vor allen andern erwehlet unnd gebraucht, die verborgene eygenschafften der Kreutter mit sonderlichem fleisz erforschet, unnd solche hernachmals andern mit hŰchster dancksagung unnd růhmung Summi illius opificis, trewlich geoffenbaret und mitgetheylet. Von welchem Studio rei Herbariś und desselben wirdigkeit der gelehrte fůrtreffliche Poet Ioannes Stigelius gar kurtz unnd schŰn mit nachfolgenden Versen geschrieben hat:

 

Aut mihi planta suis numen demonstrat in herbis,

Prśsentemq, refert una vel herba Deum.

Aut operis series autorem tota recenset

Qui facit, & lśto cuncta vigore sovet.

Emicat ex ipsis divina potentia campis:

Et levis est cespes qui probet esse Deum.

Unnd haben hohe fůrnemme Potentaten diese herτliche schŰne Kreutterkunst zu allen zeiten in solchen hohen Ehren und Wirden gehalten, dasz jhr viel besondere eygene Kreuttlin, deren krafft unnd tugendt sie erkennet, ettwan nach jren selbst Namen genennt, etliche aber dieselbigen ausz besondern ursachen in jhre Wapen transzferiert unnd erhŰhet, Jn massen dann das hochlŰblich Chur und Fůrstlich Hausz Sachsen jhme die weitberůhmte, unnd wider alles Gifft krafftigste Rauten auszerwehlet, Die KŰnigliche Kron Franckreich drey schŰne Lilgen, Engellandt die Rosen, τc. Und mŰchten dergleichen grosser Fůrsten und Herτn, auch anderer fůrnemmer Leut Exempla eine gute anzahl namhafft gemacht werden, wann nicht solches zuvor von vielen allbereit geschehen. Nichts desto weniger hab ich zu sonderm mercklichen Exempel zweyer hoher H‚upter der Christenheit hiebey gedencken wŰllen, deren einer gewesen (wie der hochgelehrt H. Cuspinianus in seinen Historien von jhm schreibet) der fůrtrefflichste Keyser Fridericus der dritt solches Namens, welcher, wiewol er in seiner Regierung, der er bey 53. Jaren gantz friedlich und wol fůrgestanden, nicht viel uberiger zeit gehabt, ist er doch in cognitione stirpium dermassen geůbt und erfahren gewesen, dasz man darfůr gehalten hat, [4] es haben wenig Medici zu derselbigen zeit gelebt, die jm in dieser Kunst zuvergleichen gewest. Diesem ist hierinnen nachgefolget der hochlŰblichste und tewre Keyser Maximilianus II.der mit grossem unkosten mancherley auszerlesene frembde gew‚chs, Kreutter und Frucht, von weitgelegenen Landen und orten mit fleisz zusammen bringen, unnd derselben mit gebůrlicher Cultur unnd Pflantzung hat warten lassen, auch diese lust und recreation in seinen schwachheiten andern allen fůrgezogen. Wie ich solches offtermal von dem erfahrnen unnd weitberůhmten Herτn Carolo Clusio, meinem sondern lieben Herτn unnd Freundt, den er auch derwegen ein gute zeit bey sich lieb unnd wehrt gehabt, gehŰrt und vernommen.

So kŰndte ich ober das etliche fůrnemen Fůrsten und Herτn, fůrnemlich teutscher Nation, die noch bey leben seyn, (welchs jnen Gott der Allm‚chtige, neben růhiger glůckseliger regierung, noch ein lange zeit gnediglich verleihen wŰlle) allhie mit Namen ordenlich erzehlen, die nicht allein in diesem herτlichen unnd lieblichen studio Herbario sich mit sonderlicher erfrewung zu oblectiren pflegen, sondern auch andere, die damit umbhegen, mit sonderer gnad und hůlff befůrdern, wie ich mich solches derenthalben, mit aller untertheniger danckbarkeit, fůr mein selbst Person růhmen kŰndt, wo es nicht allhie zu lang were, unnd zu einer andern gelegenern occasion gesparet werden sol.

Dieweil dann, Gnedigster Churfůrst und Herτ, mir unterthenigst wol bewust ist, dasz E. Churf. G. gleicher gestallt, wie zu andern allen lŰblichen Sachen unnd Kůnsten, also auch minder nicht ad culturam hortensem ein sonderliche lust und zuneigung tragen, so wol auch derselben geliebte Gemahl, mein gnedigste Fraw und Churfůrstin damit sich zu erlustigen pfleget, bin ich verursacht worden, dieses von mir auff ein newes ubersehene, mit vielen schŰnen Figuren und guten nůtzlichen stůcken gebesserte, und jetzo in den Druck gefertigte Kreutterbuch, E. Churfůrstlichen G.als meinem gnedigsten Churfůrsten und Herτn, zum unterthenigsten zu dediceren, und zu uberschicken, mit unterthenigster bitt, E. Churf. G.wŰlle solches gnedigst von mir auff und annemmen, und diese meine wolgemeinte arbeit, derselben gnedigst gefallen lassen. Darzu mich neben andern jnsonderheit auch dieses bewogen, Dieweil der Durchleuchtigst Hochgeborne Fůrst und Herτ, H. Augustus, Churfůrst zu Sachsen, τc. E. Churf. Gn. Herτ Vatter, miltester hochseliger gedechtnusz, weilandt mein gnedigster Fůrst und Herτ, im verschienen Jahr, als seine Churf. G. mich gnedigst zu jhr beruffen, unnd ein anfang dieses Kreutterbuchs gese-(iij) [5] hen, gnedigst mich etlich mal erinnert hat, solches Werck mit ersten zu verfertigen, und jhrer Churf. G. zu uberschicken. Da auch Gott der Allm‚chtige mir das Leben geben, und ich mehr zeit und gelegenheit, dann bisz hieher geschehen, darzu bekommen werd, wil ich befleissigen, andere dergleichen mehr nůtzliche Schrifften in kůrtz zu vollziehen, und an Tag zu geben.

Und wůndsche hiemit E. Churf. G. zu dero angehenden Churfůrstlichen Regierung von Gott dem Allm‚chtigen seinen GŰttlichen Segen, langwiriges gesundes Leben, und alle zeitliche und ewige Wolfahrt. Thue daneben derselbigen E. Churf. G. als meinem gnedigsten Churf.unnd Herτn, mich jeder zeit mit unterthenigstem fleisz unnd gehorsam befelhen. Datum NŰrmberg, den letzten Februarij, 1586.

 

E. Churf. G.

 

Unterthenigster gehorsamer Diener,

 

Ioachimus Camerarius D.

 

Invictis. [6]

 

INVICTISSIMO. POTENTISSIMO ROMANORUM IMPERATOR CAESARI SEMPER AUGUSTO, FERDINANDO PRIMO, ETC. SERENISSIMUS, ET ILLUSTRISSIMIS, MAXIMILLIANO, ROMANORUM ET BOEmia Regi &c. Sacri Romani Imp. Electoribus: Ferdinando, & Carolo, Austria Archiducibus: ac cateris universś Germaniś Principibus, Dominis meis Clementissimis.

 

ERBARIAM MEDICINAM (UT AB EA PRIMUM SERMONEM EXORDIAR) INVICTISSIME IMPERATOR, AC SERENISSIMI, PRINCIPES, PRISCIS, ANTIQUISG; TEMPORIB. A CHIRONE ILLO MAGNI NOMINIS CENTAURO, SATURNI EX PHILLYRA FILIO, PRIMUM REPERTAM ESSE TESTANTUR, CUM PLINIUS, TUM PLERIQUE HISTORIARUM AUTHORES. ALIJ VERO AB APOLLINE INNVENRAM VOLUNT. ALIJ AB AESCULAPIO EIUS FILIO, TANTAE FACULTATIS EXCELLENTIAM A NEMINE EXCOGITARI, INVENIRIQ; PSSE PUTANTES, PRAETERQUAM A DIJS IMMORTALBUS. NON ENIM FIERI POSSE CENSENT, UT HOMO IPSE ABDITAS STIRPIUM NATURAS, FACULTATESQ; INVESTIGARE, AC PERSPECTAS HABERE QUIVERIT, NISI PRIUS A MAXIMO OMNIUM OPIFICE HALCE (Herbariś Medicinś origo Divina) DORES SUERIT EDOCTUS. NAMQUE (UT PLINIUS INQUIT) SI QUIS AB HOMINE EXCOGITARI POTUISSE CREDAT, INGRATE DEORUM NUMEN INTELLIGIT. ATQUI NON DESUNT PROBATISSIMI AUTHORES, QUI REIECTIS POŽTARUM FIGMENTIS, & ALIORUM, FABULOSE SUIS IN HISTORIJS DE HERBARIAE MEDICINAE INVENTORIB.SCIBENTIUM, CERTO CREDUNT, ALLATIS CUM AUTHORUM TESTIMONIJS, TUM EFFICACISSIMIS RATIONIBUS. OMNIUM CREATOREM DEUM OPTIMUM MAXIMUM, PLANTARUM & CAETERARUM RERUM OMNIUM, QUAS TERRA PROCREAT & ALIT, FACULTATES, ADAE PRIMO HUMANI GENERIS PROPAGATORI INDICASSE, EIQ; ILLARUM COGNITIONEM INFUDISSE, SIMUL ATQUE ILLI E LIMO TERRAE CONFORMATO, VITAE LUMEN INSPIRAVIT. QUOD AUTEM ADMIRANDA MEDICINAE SECRETA, QUAE NON SOLUM IN HERBIS, & PLANTIS, SED IN OMNIBUS REBUS, QUAE IN UNIVERSO HABENTUR ORBE, IN HUMANI GENERIS USUM CREATA FUERINT, APERTISIME TESTATUR IN SACRIS LITERIS, MORALIS, AC VERE DIVINUS ILLE PLILOSOPHUS LESUS SYRACH: QUIPPE QUI APERTISSIME SCRIBIT. (Plantś ad usus hominum conditś.) MEDICINAM SUMMO DEO E TERRA ESSE CREATAM, QUAM VIR PRUDENS ABHORRERE NON DEBET. QUOD VERO RERUM OMNIUM SCIENTIAM IN ADAM INFUDERIT AB INITIO DEUS, FACILE QUIDEM CONJICERE QUISQUE POTEST EX MOSAICIS MONUMENTIS, LIBRO PRIMO GENESEOS. ETENIM CUM PARENTIBUS PRIMIS NOSTRIS POTESTATEM DEDERIT IPSE DEUS, UT DOMINARENTUR VOLUCRIBUS COELI, PISCIBUS MARIS, CAETERISQ; TERRAE ANIMANTIBUS: EN VOBIS TRADO (INQUIT) OMNES HERBAS, QUAE IN OMNI TERRAE SOLO FRUGIFERAE SUNT, OMNESQ; FRUCTIFERO FOETU PRAEDITAS ARBORES, SEMENQ; PARIETES, QUIBUS AD ALIMONIAM VOBIS UTI LICEAT. BESTIJS AUTEM OMNIBUS TERRESTRIBUS, CAETERISQ; VOLUCRIBUS, & QUAECUNG; VITALI SPIRITU ANIMATA MOVENTUR, HIS OMNE HERBARUM VIRIDATEM, AD SESE ALENDUM TRIBUO. HINC ITAQUE (INQUAM) CONIJCIENDUM EST, QUOD CUM DEUS TAM IMMENSIS MUNERIBUS HOMINEM ORNAVERIT, HAUD QUAQUAM PRAETERMISISSE ILLUM, QUIN OMNIUM RERUM VIRES, AC NATURA HOMINEM IPSUM, UNO TANTUM SPIRITUS DIVINI AFFLATU, DOCUERIT. NIHIL ENIM A QUOQAM ESTIMARETUR PRECIOSISSIMUM QUANTUMUIS DONUM, NISI SCIRET IN QUEM USUM SIBI ESSET FUTURUM. CUM AUTEM DEI OPERA OMNIA OMNI PRORSUS DEFECTU CAREANT, ALITER SANE NOBIS CENSENDUM NON EST, QUOD CERTIORES FUMUS, IPSUM DEUM HAUD UNQUAM LATUISSE, HUMANUM GENUS TOT, TANTISQ; SUBIJCI DEBERE MALIS, QUIBUS TOLLENDIS, AC MULCENDIS (UT PIUM DECET PATREM) NUNQUAM PRAETERMISISSET IS, QUIN HOMINES AUXILIA AC REMEDIA DOCUISSET, QUAE PLANTIS INESSENT, IPSIUS TANTUM HOMINIS CAUSA (4) [7] procreatis, ut non desperaret in afflictionibus, quś ex morbis atrocissimis proveniumt, in quibus ingenti solatio afficimur, ubi medicamentorum auxilia prśsentia esse videmus. Ab Adamo omnium parente subsequutam śtatem volunt rerum omnium notitiam habuisse, ac subinde industria adaucta, rem altius diligentiusque exquirere cúpisse, ita ut hinc primum rei Harbariś plurimum cognitionis, ac ornamenti accesserit. Quod cum pestea animaduertisserent sapientes, novissentq, maximam esse huiusce facultatis prśstantiam ac utilitatem, eius voluptate capti, ipsi quoque rei Herbariś, & cśteris, de quibus ars Medica tractat, investigandis ac cognoscendis studium impenderunt. Atqui non tantum mira corum cura fuit in his, quś fatu blandiantur, aut in cibum veniunt, sed culmina quoque montium invia, & solitudines abditas, omnesque terrś fibras scrutati, invenere, quid quśg; radix polleret, ad quos usus herbarum folia pertinerent, etiam quadrupedum pabulo intacta, ad salutis usum vertentes, pro quibus quantum illis debeamus, non equidem facile dixerum, cum tanti beneficij prśmium nullo prorsus thedauro compensari possit. De herbis autem primus omnium, quos memoria novit, Orpheus accuratissime scripsit apud Grścos, & (Primi herbarum scriptores.) post eum Musśus, ac Hesiodus, ab Egyptijs (ut narrat antiquitas) edocti. Ab his Pythagoras sapientia clarus, primus volumina de Plantarum facultatibus composuit, Apollini, Aesculapioq; omnia accepta referens. Composuit & Democritus volumina de plantis, Perside, Arabia, Aethiopia, & Aegypto prius peragratis. Hoc quoque secutisunt alij, nobilate ac iucunditate huiusce divinś facultatis allecti: quinetiam studio iuvandś posteritatis, non dubitaruntse varijs vitś periculis committere, dum permultas, ignotas, asperasq; peragrarent regiones, ut veram legitimamq; medicamentorum cognitionem consequerentur. Inter hos reperio suisse Hippocrates, Cratevam, Aristotelem, Theophrastum, Dioclem Caristium, Pamphilum, Mantiam, Herophilum, Dioscoridem, Galenum, & alios quam plurimos, quorum nomina, ne longior videar quam par sit, lubens prśtereo. Cśterum quod plantarum peritia, aut inventio, prśter eam, quam maximam affert voluptatem, utilatetem quoque, gloriam, & laudem pariat sempiternam, noverunt non tantum universi orbis sapientes, diligentissimi rerum indigatores, sed summi etiam, ac potentissimi Reges: (Priscorum Regum in plantarum inquisitione mirum studium.) quippe illorum claritatem, quś hinc potissimum ortum habuerat, admirati, rati in hac antiquissima facultate summum splendorum, singularemq; prestantiam esse, tantum otij ac studij ad eam percipiendam & illustrandam contulerunt, ut eorum plerique de plantarum historia & viribus libros condiderint, nonnulli generosa antodota composuerint, ut ita surś, & aliorum mortalium vitś, usuiq; consulerent. Alij, etsi ex rebus consilio, & armis prśclare gestis, se illustres reddidissent, cum tamen illustrires effici posse cernerent, si clarissiman stirpium facultatem ipsi quoq; suo essent studio prosecuti, e remotissimis terrarum regionibus raras, nobilesq, plantas, ingenti pecunia conquisitas, ad se transferri cur‚runt, ut certam, ac veram earum historiam describerent. Neque illos certe hoc latuit, quod si hac in re studiose diutius versati, egregium quicquam invensissent, aut scriptis tradidissent, suum nomen esset nullis non seculis (Herbarum a Regibus denominationes) celebre duraturum, quandoquidem herbś, quś singulis annis reviuiscunt, repullulant, & revirescunt, eos perpetuo in hominum memoriam revocant, qui illas invenerunt, vel de ipsarum historia, vel viribus aliquid posteritatis memorie prodiderunt. Gentianam herbam ubique scriptoribus commendatam, a Gentio Illyriorum Rege inventam, & ab eo appellationem mutuatam esse, illi vero claritatem & immortalitatem tribuisse plures sunt, qui scribant, authores. Similiter Lysimachus Macedoniś Rex, Lysimachiam (ut Plinius est author) invenit, & ez se nominavit, ob hanc perpetuis laudibus celebris. Scordium item [8] Mithridatem Ponti Regem nominis śterni commendat. Clymenos prśterea herba Clymeno Regi inventori suo: Euphorium Iubś Mauritanorum, Telephium Telepho Misiś, Regibus, Echium, & Anchusa Alcibiadi Atheniensium Duci, samam largiuntur śternam. Hinc etiam clarent Attalus Pergami, & Evax Arabum Reges. Siquidem hic de simplicium medicamentorum viribus ad Neronem Imperatorem multa conscripsit, ille vero dum plura adversus venema, & animalium virus eiaculantium ictus conficerat antidota, plurimum laboris insumpsit, ut legitimas nancisceretur plantas. Hic accedunt Archelaus Cappadociś, Masinissa Numidiś, & Agamemnon Argivorum Rex, quorum nomina nulla penitus vetustate extingui poterum, ob eam, quam in cognoscendis, prodendisq; stirpibus, curam, diligentiamq; adhibuerunt. Omittam Philometera, Hieronem, & allios nonnullos magni nominis Reges, ne verbosius quam oporteat, rem prosequi videar, qui vel ipsi ex hoc immortalem gloriam retulerunt, quod rei Herbariś studiosi extiterint, in eaque de posteris prśclare sint meriti. Porro tractu temporis migravit hśc facultas etiamnum ad Romanos, apud, qios M. Cato omnium bonarum artium magister, primus & diu solus hanc facultatem attigit, boum etiam medicina non omissa. Post eum unus illustrium (Romanorum illustrium virorum monumenta:) nempe C. Valgius eruditione clarus, de re plantaria plura scribere tentavit, imperfecto tamen volumine, Diuo Augusto dicato. Sed antea condiderar solus apud Latinos plantarum volumina Pompeius Lenśus, magni Pompeij libertus, ex Mithridatis promptuario edoctus. Namque cum es Rex esset, in reliqua ingenij magnitudine Medicś materiś peculiariter curiosus, a subiectis homibus, quś fuere magna pars terrarum, singula exquirens, scrinium commentationum harum. & exemplaria, effectusq: in arcanis suis reliquit. Pompeius autem omnia regia prśda potitus, eo devicto & superato, transferre ea Latino sermone Lenśum, grammaticś artis doctissimum, iussit, vitśq: ita profuit, non minus quam Reipublicś, victoria illa. Hos multo post tempore sequutus Plinius, de naturali historia scribens, pluribus, & continuis libris de Plantis, & herbis, fusius egit. Cui ea omnia, quś ab alijs ante ipsum scripta sunt, accepta referre debemus, cum iam diu perditis eorum scriptis nihil emolumenti exijs capere valeamus, prśterquam ijs tantum, quś eodem Plinio in sua translata sunt monumenta. Contemplanda suit ante id tempus Antonij Castoris scientia, cui summa admodum authoritas erat in ea facultate, visendo eius viridariolo, quo plurimas alebar plantas, centesimum śratis annum excedens, nullum corporis malum expertus, acne śtate quidem memoria, aut vigore concussus, nec aliud mirata magis antiquitas reperietur. Fuere etiam inter Latinos, qui huiusce facultatis meminere, Poetś nonnulli, nemp vergilius, Ovidius, macer. Siquide (Poetś Latini) hi plura de plantis notatu digna, & nunquam interitura, carminibus cecinerunt. Herbarum gloraim Muliers quoque affectasse, & assecutas esse, ut quś (Heroinś) multum curś ac studij carum viribus investigandis impenderint, non modo Poetś, sed etiam Gistorici tradunt. Etenim ob id Circem, a quo Circea herba dicta est, Poetś solis filiam suisse fabulantur: sed hśc re vera eam demum exquisitam gerbarum notitiam adepta est, ut non temere ob eius mirabilia facta illis seculis, divina potius; qaum humana sit habita. Talis quoque Medea suit, quś tantam herbarum notitiam habuit, ut cum composits es ijs medicamentis, pluribus senectutem retardasset, Aesonem Poetś sinxerint ultimo affectum senio, ab hac iuventuti suisse restitutum. Helena ad hśc Helenio herbś, quam primum (ut quidam volunt) sevit, suum nomen impertita est, atq; ideo in ea nunc etiam nominatissima vivit. Artemisia vero Mausoli, Cariś Regis uxor, alioquinpclari nominis mulier, vel ex hoc memorabilis & immortalis reddita est, quod suum nomen herbś inditum reliquerit. Illud insuper satis esse potest, ut quemq; ad [9, gelijk aan blad 7] procreatis, ut non desperaret in afflictionibus, quś ex morbis atrocissimis proveniumt, in quibus ingenti solatio afficimur, ubi medicamentorum auxilia prśsentia esse videmus. Ab Adamo omnium parente subsequutam śtatem volunt rerum omnium notitiam habuisse, ac subinde industria adaucta, rem altius diligentiusque exquirere cúpisse, ita ut hinc primum rei Harbariś plurimum cognitionis, ac ornamenti accesserit. Quod cum postea animaduertissent sapientes, novissentq; maximan esse huiusce facultatis prśstantiam, ac utilitatem, eius voluptate capti, ipsi quoque rei Herbariśś, & cśteris, de quibus ars Medica tractat, investigandis ac cognoscendis studium impenderunt. Atqui non tantum mira corum cura suit in his, quś satu blandiuntur, aut in cibum veniunt, sed culmina quoque montium invia, & solitudines abditas, omnesque terrś fibras scrutati, invenere, quid quśq; radix polleret, ad quos usus herbarum folia pertinerent, etiam quadrupedum pabulo intacta, ad salutis usum vertentes, pro quibus quantum illis debeamus, non equidem facile dixerim, cum tanti beneficij prśmium nullo prorsus thesauro compensaro possit. De herbis autem primus omnium, quos memoria novit, Orpheus accuratissime scripsit apud Grścos, & (Primi herbarum scriptores) post eum Musśus, ac Hesiodus, ab Aegyptijs (ut narrat antiquitas) edocti. Abhis Pythagoras sapientia clarus, primus volumina de Plantarum facultatibus somposuit, Apollini, Aesculapioq; omnia accepta referens. Composuit & Democritus volumina de plantis, Perside, Arabia, Aethiopia, & Aegypto prius peragratis. Hoc quoque secutisunt alij, nobilitate ac iucunditate huiusce divinś facultatis allecti: quinetiam studio iuvandś posteritatis, non dubit‚runtse varijs vitś periculis committere, dum permultas, ignotas, asperasq; peragrarent regiones, ut veram legitimamq; medicamentorum cognitionem consequerentur. Interhos reperio fuisse Hippocrates, Cratevam, Aristotelem, Theophrastum, dioclem Caristium, Pamphilum, Mantiam, herophilum, Dioscoridem. Galenum, & alios quamplurimos, quorum nomina, ne longior videar quam par sit, lubens prśtereo. Cśterum quod plantarum peritia, aut inventio, prśter eam, quam maximam affert voluptatem, utilitatem quoque, gloriam, & laudem pariat sempiternam, noverunt non tantum universi orbis sapientes, (Priscorum Regum in Plantarum inquisitione mirum studium.) diligentissimi rerum indagatores, sed summi etiam, ac potentissimi Reges: quippe illorum claritatem, quś hinc potissimum ortum habuerat, admirati, rati in hac antiquissima facultate summum spledorem, singularem; prestantiam esse, tantum otij ac studij ad eam percipiendam & illustrandam contulerunt, ut eorum plerique de plantarum historia & viribus libros condiderint, nonnulli generosa antidota composuerint, ut ita surś, & aliorum mortalium vitś, usuiq; consulerent. Alij, etsi ez rebus consilio, & armis prśclare gestis, se illustres reddidissent, cum tamen illustrieores effici se posse cernerent, si clarissiman stirpium facultatem ipsi quoq;suo essent studio prosecuti, e remotissimis terrarum regionibus raras, nobilesq; plantas, ingenti pecunia conquisitas, ad se transferri cur‚runt, ut certam, ac veram carum historiam describerent. Neque illos certe hoc latuit, quod si hac in re studiose diutius versati, egregium quicquam invernissent, aut scriptis tradidissent, suum nomen esset nullis non seculis (herbarum a Regibus denominationes) celebre duraturum, quandoquidem herbś, quś singulis annis reviuiscunt, repullulant, & revirescunt, eos perpetuo in hominum memoriam revocant, qui illas invenerunt, vel de ipsarum historia, vel viribus aliquid posteritatis memorie prodiderunt. Gentianam herbam ubique scriptoribus commendatam, a Gentia Illyriorum Rege inventam, & ab eo appellationem mutuatam esse, illi vero claritatem & immortalitatem tribuusse plures sunt, qui scribant, authores. Similiter Lysimachus Macedoniś Rex, Lysimachiam (ut Plinius est author) invenit, & ex se nominavit, ob hanc perpetuis laudibus celebris. Scordium item [10] Mithridatem Ponti Regem nominis śterni commendat. Clymenos prśterea herba Clymeno Regi inventori suo: zelfde als blad 8. [11] Moeilijk en langdurig om dit te ebschrijven, dit laatste blad kostte me al veel tijd, sla dit over om dit weer te voorkomen.

 

[19]

Vorred an den gůnstigen Leser.

 

unstiger lieber Leser, die sondere lieb unnd grosse neigung, die ich von jugendt auff zu dem studio rei Herbariś, als dem jenigen, welches nicht allein sehr lieblich, und anmutig, sondern auch fůrnemlich einem Medico zu wissen von nŰten ist, getragen hab, unnd noch trage, hat mich verursacht, dasz ich jederzeit mich befliessen hab, nach allem, so zu erkandtnusz und erweitterung dessen dienen mŰcht, mit sonderm fleisz, můhe und arbeit zu streben, unnd darzu, meinem vermŰgen nach, kein unkosten zu sparen. Derwegen auch, als ich vor etlichen Jaren ausz sonderer freundtschafft und vergůnstigung desz Ernvesten unnd hochgelehrten H. Casparis Wolfij, Medici zu Zůrch, etc.die angefangene, weitleufftige, und gansz můhsame Opera Botanologica, desz weitberůhmten und hochgelehrten H. Conradi Gesneri seligen, zu meinen H‚nden gebracht, were ich wol gesinnet gewesen, diese nůtzliche arbeit, welche noch, nur hin und wider allein in chartis dispersis von jm verzeichnet und colligirt ist worden, sampt meinen und anderer mehrer nůtzlichen observationibus, in ein gute ordnung zu bringen, und in Lateinischer Spraach an Tag zu geben. Aber es haben viel andere gesch‚fft und ursachen, dieses mein fůrnemen nachmals etwas verl‚ngert und verhindert, jedoch dergestallt, dasz ich g‚nszlich nicht bedacht bin, von demselbigen (wils Gott) ab zu lassen, sondern als bald es můglich seyn, und ich gelegenheit haben wůrd, alles mit fleisz zu vollenden. Unter desz aber, dieweil in gemeltes H. Gesneri seliger Bibliotheca Herbaria, etliche Kreutter Figuren, zum theil schon geschnitten, zum theil allein gerissen, vorhanden gewesen, Haben viel meiner guten Herτn und Freundt, unnd auch etliche fůrnemme Personen mich erinnert unnd gebeten, dasz ich den ubrigen Rest, welcher gleichwol noch ein zimliche anzal ist gewesen, auch solte verfertigen, und mit denselbigen zu einem guten anfang, das Teutsche Kreutterbuch, desz hochgelehrten H. Matthioli seligen, dieweil es ein grosse nachfrag hett, unnd keine Exemplaria mehr zu finden weren, widerumb auff ein newes, mit vielen guten stůcken gemehret, drucken lassen.

Wiewol ich aber zu solchen Teutschen editionibus durchausz, nicht sondern lust habe, und viel lieber meine eygene Sachen, dann anderer Scripta, tanquam alienos partus, zu elaborirn bedacht gewesen, weisz auch wol, dasz allerley meynung unnd urtheil von diesem Buch werden fůrlauffen, jedoch, dieweil ich solches nicht hab kŰnnen andern Leuten wol abschlagen, und jederman zu dienen und wilfaren mich schuldig erkenn, bin ich guter hoffnung, es werden desto ehe diese newe edition, guthertzige Leut, im besten auffnemmen, und jhnen gefallen lassen: Darumb auch fůr mein Person ich zum hŰchsten wil gebeten haben. Was aber fůr vielfaltige můhe, stetiger fleisz und embsiges auffsehen hierinn angewendet hat můssen werden, fůrnemlich von wegen der Reisser und Formschneider, gibt die t‚glich erfahrung bey denen, die mit jnen stetig můssen umbgehen, und jr bedŰrfftig seyn.

Dagegen zweiffelt mir nit, es werde ein jeglicher verstendiger wol erwegen und vermercken kŰnnen, wie ein grosse anzahl, und zwar fast den meisten theil fleissige und můhsame stůck seyn, welche auff ein newes, und nicht der gestallt, wie bey andern, in diesem Buch fůrgestellet werden: Und da ich vermercket, dasz diese mein můhe unnd arbeit annemlich seyn wůrd, wolte ich desto grŰssern fleisz anwenden, meine ubrige, dergleichen Lateinische unnd Teutsche Schrifften schleunig fůrzunemmen, und (wils Gott) zum fŰrderlichsten in das Werck zu richten.

Fůrs ander hat mich fůr notwendig angesehen, hiebey ein kurtzen bericht und [20] anleitung zu thun, von wegen dieser gegenwertigen art und abritz der Kreutter und gew‚chs, dann dieweil sie der meiste theil auff ein andere gestallt, wie jetzt gemeldt, als zuvor geschehen, angegeben und gemahlt seyn worden, mŰchten sie sonst vielleicht etlichen noch etwas frembd und ungewŰnlich fůrkommen. Es ist aber zu wissen, dasz hierinn fůrnemlich disz gesucht und betrachtet worden ist, anff dasz als viel es můglich gewesen, und es sich hat leiden wŰllen, nicht allein die gantzen gew‚chs, der proportion nach, wie sie an jhn selber seyn, sondern auch jhr fůrnemme partes unnd stůck, die vor andern etwas merckwirdigs in sich begreiffen, als Wurtzel, Stammen, Stengel, Bletter, Blumen, Samen, Frůcht, Hůlsen, unnd dergleichen, inwendig und auszwendig eygentlich angedeutet wůrden. Welches alles so man in acht haben, und mit fleisz warnemmen wirdt, zweiffelt mir nicht, es werd der Leser daran sich genůgen lassen, unnd bekennen můssen, dasz diese art, ein sondere gute anleitung gebe zu grůndlicher erkůndigung und erkandtnusz mancherley Kreutter und gewechsen. Es were auch zu wůndschen, dasz diese Figuren ein wenig grŰsser im anfang hetten zubereit mŰgen werden, aber dieweil dasselbig anderst ist von ochgedachtem H. D. Gesnero seligen im anfang fůrgenommen worden, hab ich auch deszgleichen hernach folgen můssen.

Fůrs dritte ist zu mercken, dasz wo ich etwas ausz meiner meynung hab kůrtzlichhi inzugesetzt, solchs allzeit mit einem Sternlin, also gestallt *ist notirt unnd eingeschlossen worden, auff dasz es von desz Autoris Schrifften mŰg desto besser unterschieden werden: Und wiewol noch viel weitleufftige disputationes von etlichen Kreutern hetten kŰnnen fůrgebracht werden, hab ich doch umb der kůrtz und anderer ursachen halben, solchs in diesem Teutschen werck nicht von nŰten geacht, sondern solches an ein anders fůglichers ort sparen wŰllen.

Wil also zum beschlusz den gůnstigen Leser, und alle verst‚ndige und liebhaber rei Herbariś, zum fleissigsten gebeten haben, sie wŰllen diese meine arbeit im besten verstehen und annemmen, unnd da es die gelegenheit geben wirdt, nach eines jeden wolgefallen, zu andern dergleichen meinen fůrhaben, mir behůlfflich unnd fŰrderlich erscheinen, Das ich umb einen jeglichen mit aller danckbarkeit verdienen, und wie ich auch in diesem gegenwertigen Buch gethan, an seinem ort im besten zugedencken, nicht unterlassen wil.

Den ubrigen hauffen, bey welchen das Μωμπαζ (nach dem Griechischen Sprichwort) allzeit gebreuchlicher ist, dann das Μιμπαζ, das ist, die lieber etwas tadeln, dann dergleichen zu volnziehen sich unterstehen (welcher zu unser zeit mehr dann gut ist gefunden werden.) wil ich mich nit jrren noch verhinderen lassen, sondern auch die ubrige zeit meines lebens dem gemeinen nutz zum besten, mit GŰttlicher hůlff anzuwenden, und ferτner was nůtzliches an Tag zu geben, befleissigen. Thue mich hiemit dem gůnstigen Leser allzeit befelhen. [21]

De doorluchtige, hoog geborene vorst en heer, heer Christiano, hertog te Saksen, de Heilige Roomse Rijks aartsmaarschalk en keurvorst, landgraaf in Duringen, markgraaf te Meissen en burggraaf te Magdeburg, mijn genadigste heer.

 

 

Doorluchtige, hoog geboren keurvorst, genadige heer, er hebben die oude leraars, zoals in hun schriften aan meer dan een oord te vinden, recht en goed geleerd en geschreven dat God in deze wereld van het menselijke geslacht voornamelijk op drievormige wijze geŽerd en geprezen wordt. Als eerste door allerlei heilzame goede leer, gesprek, lofzang en dergelijke. Als andere door een heilig Godzalig leven en eerbare onbestrafte wandel. En dan als derde door dankbare aanschouwing en betrachting van zijn heerlijke scheppingen en creaturen welke van de geringste tot op dat hoogste, Ďtanquam affidui magnificorum Dei operum prśconesí, zoals ze de heilige Nazianzenus recht noemt, ons altijd zijn Goddelijke Kracht en Almacht, ook ondoorgrondelijke wijsheid naast zijn vaderlijke goedheid en voorziening voor ogen stellen en hem daarom met bestendige dankbaarheid te roemen en te prijzen zonder onderbreking opwekken en vermanen.

Onder zulke zijn werken en creaturen echter worden van de oude leraars niet onder die geringste geteld diegene welke aan de derde dag der schepping nadat uit Gods bevel dat water van het droge afgezonderd en zich als eerste uit de aarde toonde. Daar God door zijn eeuwige en almachtige woord uit gemelde aarde voortkomen en groenen zei, gras en kruid, welke zelf zaden geven en elke naar zijn aard en bomen vruchten dragen op * unf hun eigen zaden, zoals de Schrift spreekt, van zichzelf hadden en elke naar zijn aard, Genesis I.

Vandaar en omdat zoveel en verschillende aard, ja vast ontelbare geslachten der gewassen en kruiden waarmee de aardbodem jaarlijks in zomerse tijden als met een heerlijk schoon kleed, na aflegging van de winterse koude treurmantel gesierd en gesmukt wordt, voor menigeen niet alleen lustig en verwonderlijk aan te [3] zien, maar ook vanwege hun van God ingeplante menigvuldige kracht en werking, het menselijke geslacht tot vele wegen zeer nut en dienstig is: Hebben in elke tijd niet alleen de medici en dergelijke lieden tot welke professie die verkondiging en ervaring der natuur behoort, maar ook veel andere hoge personen die Studie rei Herbaria voor een bijzondere lust en opvrolijkende vermakelijkheid, hun in andere weg veel gedane moeite en arbeid voor alle andere aanbevolen en gebruikt en de verborgen eigenschappen der kruiden met bijzondere vlijt doorzocht en zulke hierna andere met hoogste dankzegging en roemen van Summi illius opificis trouw geopenbaard en medegedeeld. Van welke Studio rei Herbaria en diens waardigheid de geleerde voortreffelijke poŽet Joannes Stigelius erg kort en schoon met navolgende verzen geschreven heeft:

 

Aut mihi planta suis numen demonstrat in herbis,

Prśsentemq, refert una vel herba Deum.

Aut operis series autorem tota recenset

Qui facit, & lśto cuncta vigore sovet.

Emicat ex ipsis divina potentia campis:

Et levis est cespes qui probet esse Deum.

En hebben hoge voorname potentaten deze heerlijke schone kruidenkunst in alle tijden in zulke hoge eer en waarden gehouden dat van hen veel bijzondere eigen kruidjes, wiens kracht en deugd ze herkenden, wat naar hun eigen namen genoemd, ettelijke echter diezelfde uit bijzondere oorzaken in hun wapen getransfereerd en verhoogd. In maten dan dat zeer loffelijke keur en vorstelijke huis Saksen hen de wijd beroemde en tegen alles gif krachtichste ruit uitkozen. De koninklijke kroon van Frankrijk drie schone lelies, Engeland de rozen etc. En mogten dergelijke grote vorsten en heren, ook andere voorname lieden voorbeelden een goed aantal benaamd gemaakt worden wanneer niet zulks hiervoor van velen alreeds geschied was. Niet des te minder heb ik als bijzonder opmerkelijk voorbeeld twee hoge hoofden der Christenheid hierbij gedenken willen waarvan een geweest is (zoals de zeer geleerde H. Cuspinianus in zijn historiŽn van hem schrijft) de voortreffelijkste keizer Fridericus de derde van die naam welke, hoewel hij in zijn regering die hij bij de 53 jaren gans vredig en goed voor gestaan, heeft niet veel overige tijd gehad en is hij doch incognitione stirpium dermate geoefend en ervaren geweest zodat men daarvoor gehouden heeft, [4] er hebben weinig medici in diezelfde tijd geleefd die hem in deze kunst te vergelijken waren. Deze is hierin nagevolgd de zeer loffelijke en dure keizer Maximilianus II die met grote onkosten vele uitgelezen vreemde gewassen, kruiden en vruchten van ver gelegen landen en oorden met vlijt tezamen liet brengen en diezelfde met gebruikelijke cultuur en planting heeft opgroeien laten, ook deze lust en recreatie in zijn zwakheiden andere allen voorgetrokken. Zoals ik zulks vaak van de ervaren en zeer beroemde heer Carolus Clusius, mijn bijzondere lieve heer en vriend, die hij ook daarom een goede tijd bij zich lief en waard gehad gehoord en vernomen.

Zo kan ik boven die ettelijke voornemens van vorsten en heren, voornamelijk Duitse natie, die noch bij leven zijn, (welke hen God de Almachtige naast rustige gelukzalige regering noch een lange tijd genade verlenen willen) alhier met namen ordelijk vertellen die niet alleen in deze heerlijke en lieflijke studio Herbaria zich met bijzondere verheuging te verlustigen plegen, maar ook andere die daarmee omgaan met bijzondere genade en hulp bevorderen zoals ik me zulks daarom met alle onderdanige dankbaarheid voor mijn eigen persoon op beroemen kan, wanneer het niet alhier te lang wordt en in een andere gelegene gelegenheid gespaard worden zal.

Omdat dan, genadige keurvorst en heer mij onderdanige goed bewust is dat u keurvorstelijke genadige gelijke gestalte zoals tot andere alle loffelijke zaken en kunsten alzo ook minder niets ad culturam hortensem een bijzondere lust en toeneiging draagt en zo goed ook diezelfde uw geliefde gemaal, mijn genadigste vrouw en keurvorstin, daarmee zich te verlustigen pleegt ben ik veroorzaakt geworden deze van begin af opnieuw te overzien met vele schone figuren en goede nuttige stukken verbeterd en de nu zo in de druk gemaakte kruidboek uw keurvorstelijke genade als mijn genadigste keurvorst en heer als onderdanigst op te dragen en toe te beschikken met onderdanige bede u keurvorstelijke genade wil zulks genadig van mij op en aannemen en deze mijn welgemeende arbeid u genadig bevallen laten. Daartoe me naast andere vooral ook dit bewogen heeft, omdat de doorluchtige hoog geboren vorst en heer, H. Augustus, Keurvorst te Saksen etc. uw keurvorstelijke genadige heer vader middels zeer zalige gedachtenis, weleer mijn genadige vorst en heer in vergane jaar toen zijn keurvorstelijke genade me genadig tot hem beroepen en een aanvang van dit kruidboek gezien [5] genadig me ettelijke maal herinnerd heeft zulks werk als eerste te vervaardigen en die u keurvorst de overhandigen. Daar ook God de Almachtige me dat leven gegeven heeft en ik meer tijd en gelegenheid dan tot nu geschiedde daartoe komen zal, wil ik me bevlijtigen andere dergelijke meer nuttige schriften in kort te volbrengen en aan dag te geven.

En wens hiermee u keurvorstelijke genade hiertoe tot de aankomende regering van God de Almachtige zijn Goddelijke zegen, langdurig gezond leven en alle tijdelijke en eeuwige welvaart. Doe daarnaast diezelfde uw keurvorstelijke genade als mijn genadigste keurvorst en heer me elke tijd met onderdanigst vlijt en gehoorzaamheid aanbevelen. Datum NŁrnberg, de laatste februari, 1586.

 

Uw keurvorstelijke genadige.

 

Onderdanigste gehoorzame dienaar,

 

Joachimus Camerarius D.

 

Ivictis. [6]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[19]

Voorrede aan de goedgunstige lezer.

 

Goedgunstige lieve lezer, de bijzondere liefde en grote nijging die ik van jeugd af aan tot de studio rei Herbaria als diegene welke niet alleen zeer lieflijk en aanmoedigend, maar ook voornamelijk een medicus te weten nodig is, gedragen heb en noch draag heeft me veroorzaakt dat ik elke tijd me druk gemaakt heb om naar alles wat zo tot bekendheid en verdieping van deze dienen mocht met bijzondere vlijt, moeite en arbeid te steven en daartoe naar mijn vermogen geen onkosten te sparen. Daarom ook toen ik voor ettelijke jaren uit bijzondere vriendschap en gunst van de betrouwbare en zeer geleerde H. Casparis Wolfij, Medici te Zurich etc., die aangevangen, uitvoerige en gans moeizame Opera Botanologica van de zeer beroemde en zeer geleerde H. Conradus Gesnerus zaliger tot mijn handen gebracht was ik goed gezind geweest om deze nuttige arbeid welke noch, dan heen en weer alleen in diverse kaarten van hem getekend en verzameld is geworden, samen met mijn en andere meer nuttige observaties in een goede ordening te brengen en in Latijnse spraak aan dag te geven. Echter er hebben veel andere zaken en oorzaken dit mijn voornemen later wat verlengd en verhinderd, toch daar gesteld omdat ik gans niet bedacht ben van die (wil God) af te laten, maar zo gauw als het mogelijk is en ik gelegenheid hebben zal alles met vlijt te voleindigen. Onder dit echter omdat in gemelde H. Gesnerus zaliger Bibliotheca Herbaria ettelijke kruidenfiguren, voor een deel mooi gesneden, voor een deel allen ingewreven, voorhanden waren hebben veel van mijn goede heren en vrienden en ook ettelijke voorname personen me herinnerd en gebeden dat ik de overige rest, welke gelijk wel noch een tamelijke aantal is geweest, ook zal klaarmaken en met die als een goede aanvang dat Duitse kruidboek van de zeer geleerde H. Matthioli zaliger, omdat het een grote navraag heeft en geen exemplaar meer te vinden is, wederom opnieuw met vele goede stukken vermeerderd drukken laten.

Hoewel ik echter tot zoín Duitse editie geheel door geen bijzondere lust had en viel liever mijn eigen zaken dan andere scripta, tanquam alienos partus, te bewerken bedacht was en weet ook goed dat allerlei meningen en oordelen van dit boek zullen er voor lopen, toch omdat ik zulks niet heb kunnen van andere lieden goed afslaan en iedereen te dienen en welvaart me schuldig erken ben ik in goede hoop men zal des te eerder deze nieuwe editie, goedhartige lieden, het beste opnemen en hun bevallen laten: Daarom ook voor mijn persoon ik ten zeerste wil gebeden hebben. Wat echter voor veelvuldige moeite, gestadige vlijt en ernstig opzien hierin aangewend heeft moeten worden, voornamelijk vanwege de inschrijver en vormsnijder geeft de dagelijkse ervaring bij diegene die met hen steeds moeten omgaan en hen behulpzaam zijn.

Daartegen twijfel ik niet, er zal elke verstandige goed overwegen en bemerken kunnen hoe een groot aantal en zeker vast het meeste deel vlijtige moeizame stukken zijn welke opnieuw en niet de gestalte zoals bij anderen in dit boek voorgesteld worden: En daar ik bemerkte dat deze mijn moeite en arbeid aannemelijk zijn zal wil ik des te grotere vlijt aanwenden om mijn overige dergelijke Latijnse en Duitse schriften spoedig voor me te nemen en (wil God) het bevorderlijkste in dat werk te richten.

Als andere heeft me noodzakelijk aangezien hierbij een kort bericht en [20] aanleiding te doen vanwege deze tegenwoordige aard en aftekening der kruiden en gewassen, dan omdat ze het meeste deel op een andere gestalte, zoals net gemeld, als hiervoor geschiedde aangegeven en getekend zijn geworden mogen ze soms mogelijk ettelijke noch wat vreemd en ongewoon voorkomen. Er is echter te weten dan hierin voornamelijk dit gezocht en getracht is geworden opdat het zoveel als mogelijk is geweest en het zich heeft lijden willen niet alleen dat ganse gewas, naar de proportie, zoals ze op zichzelf zijn, maar ook hun voorname parten en stukken die voor anderen wat merkwaardigs in zich begrijpen zoals wortels, stam, stengel, bladeren, bloemen, zaden, vruchten, hulzen en dergelijke, inwendig en uitwendig eigenlijk aangeduid worden. Welke alles zo men in acht heeft en met vlijt waarneemt zal twijfel ik niet er zal de lezer zich daaraan vergenoegen laten en bekennen moeten dat deze aard een bijzonder goede aanleiding geeft tot de grondige kennis en bekendheid van vele kruiden en gewassen. Het is ook te wensen dat deze figuren een weinig groter in aanvang waren klaar gemaakt mogen worden, echter omdat dat anders is van opgedachte H. D. Gesnerus zaliger in aanvang voorgenomen is geworden heb ik ook desgelijks hierna volgen moeten.

Als derde is te merken dat waar ik wat uit mijn mening er kort heb bijgezet zulks altijd met een sterretje, alzo gesteld * is genoteerd en ingesloten geworden opdat het van de auteur zijn schriften mag des te beter onderscheiden worden: En hoewel noch veel uitvoerige disputaties van ettelijke kruiden hadden kunnen voorgebracht worden heb ik toch vanwege de kortheid en andere oorzaken zulks in dit Duitse werk niet nodig geacht, maar zulks aan een ander gevoeglijker oord sparen willen.

Wil alzo tot besluit den goedgunstige lezer en alle verstandige en liefhebbers der rei Herbari vlijtige gebeden hebben ze willen dit mijn arbeid in het beste verstaan en aannemen en daar het de gelegenheid geven zal naar elk zijn welgevallen tot de andere dergelijke mijn voornemen mee behulpzaam en bevorderlijk verschijnen. Dat ik van elke met dankbaarheid verdien en zoals ik ook in dit tegenwoordige boek gedaan heb in zijn oord in het beste te gedenken en niets weglaten wil.

De overige hoop bij welke dat Μωμπαζ (naar het Griekse spreekwoord) altijd gebruikelijker is dan dat Μιμπαζ, dat is, die liever wat berispen dan dergelijke te voltooien zich verstouten (welke in onze tijd meer dan goed is gevonden worden.) wil ik me niet ergeren noch verhinderen laten maar ook de overige tijd van mijn leven het algemene nut ten beste en met Goddelijke hulp aan te wenden en verder wat nuttigs aan dag te geven vlijtig te wezen. Doe me hiermee de goedgunstige lezer altijd aanbevelen.

[21]

 

 

 

Das erste Buch von Kreuttern, und B‚umen. (A)

 

Von der Veielwurtz.

Das I. Capitel.

 

Namen.

eielwurtz, in Griechischer und Lateinischer Spraachen Iris, das ist, Regenbogen, darumb also genannt, dasz die Bletter an den Blumen mit schŰnen unnd mancherley Farben gezieret sind, etliche untersich, die andern ubersich rundiert, oder gebogen, damit wirdt uns etlicher massen der Regenbogen vorgebildet. Man nennets auch Himmelschwertel, blaw Schwertel, blaw Gilgen oder Lilgen.

 

Geschlecht und Gestalt.

Die Veielwurtz ist in gemein zweyer Geschlecht, nemlich die zame, und die wilde.

Die zame hat man fast in allen G‚rten, jhre Bletter sind anzusehen wie Schwertel, mit zarten striemlen durchzogen. Der Stengel ist glatt, rundt, mit gewerben oder Gleichen unterschieden, wirt oben in etliche nebenzweigle zertheilt, auff jeden Zweigle stehet ein Gilg oder Blum, mit umbgebogenen Blettern, und mancherley Farben, wie (A) [22] (C) zuvor gemeldet, dann sie sind Himmelblaw, Purpur oder Liechtbraun, Grůngelb, weisz, Wasserfarb, vermengt unnd scheckiert. Der Samen ligt in einem langlechten KnŰpffel verschlossen gleich wie im kleinen blauwen Schwertel. Die Wurtzel ist weisz, derb, knŰllicht, mit viel kleinen angehengten Z‚seln, wie im grossen Baldrian, am geruch lieblich, am geschmack scharpff, und ein wenig bitter.

*Seither disz Kreuterbuch erstlich von H. Matthiolo in druck verfertiget ist worden, seyn noch viel schŰner Geschlecht dieses Gew‚chs an tag kommen, als Iris Dalmatica vel Illyrica, das ist, Veielwurtz ausz Dalmatia oder Jllyria, klein und grosz, welche schŰne helle Blumen gar viel auff einem Stengel Veielfarb treget. Iris Chalcedonica von Constantinopel erstlich zu uns gebracht, hat auch grosse Lilgen, důnckler als die vorige, hin und wider mit vielen und von mancherley Farben tůpfflein besprenget. Iris Lusitanica biflora, auch zweyerley, klein und grosz, welcher Blum Veielbraun ist, und wol reucht, blůet zweymal im Jar, im Frůling und Herbst. Iris Pannonica, mit schŰnen drey gelben und so viel gemusierten braun und gelben wolriechenden Blettern. Iris florentina, mit weissen Blumen, und sonst viel andere art mehr, welche alle mit fleisz bey uns in G‚rten werden gezielt. *

Die wilde Veielwurtz ist zweyerley: Eine wechst am meisten an steinichten orten, der Zamen durchausz ‚hnlich, auszgescheiden, dasz die Bletter, Blumen, Stengel, und Wurtzeln ein wenig kleiner sind. Die ander gewinnt lenger Bletter, denn das kleine blaw Schwertel, mit einer důnnen, hŰltzichten, knŰdichten, rŰtlichten Wurtzel, die kein geruch hat. Der Stengel ist kurtz, die Blum viel kleiner, denn an den andern Geschlechten, reucht gleich wie S. Johanns Pfersingen, die man Marillen nennet. Auch hat diese Blum neun Purpurfarbe Bletter, die sind an dem eussersten theil, doch allein oben herumb, mit Goldgelben strichlen gemahlet.

*Der wilden art seyn so viel, dasz sie nicht wol alle in kurtz gezehlet unnd beschrieben kŰnnen werden. Man findt jr zweyerley mit weissen Blumen, eine mit einem Stengel, (D) ein wenig hoch, die ander gar nidrig, fast auff der Erden die Blumen tragend, wie sonst auch solcher nidrigen mehr, als bleichgelb wolriechend, Purpurfarb, grosz unnd klein, blaw und dergleichen gefunden werden. Jtem andere mit schmalen langen Blettern, unnd ziemlich hohen Stengeln, darauff kleine subtile Lilglein, mit zarten blawen Blettern, deren drey undersich gebogen, auch schŰn gemusiert seyn. Dergleichen findet man auch ohne Stengel, wie ausz dem Gem‚lde zu sehen.*

 

Stell.

Die beste und edelste Veielwurtz w‚chst in der Landschafft Jllyria, davon sie den Namen hat dasz sie Iris Illyrica genannt wirdt. Dannen bringt man sie auch in unsere Apotecken, als ein frembd Gew‚chs, wiewol sie an gestalt und complexion von der unsern einheymischen keinen unterscheid hat, allein daz sie an krafft unnd wirckung st‚rcker ist, unnd solches geschicht darumb, dasz manches Landt und Erdreich ein besondere art, Lufft, und Himmelischen einflusz hat. Ausz der ursachen tregt ein Land besser Korn, Wein, Kreutter und Wurtzeln, denn das ander, wie auch Galenus bezeugt, Petersilg ausz Macedonia, Wermut ausz dem Land Ponto, Kalmus ausz Colchis und Galacia, Saffran von dem Berg Corik, seind kŰstlicher unnd fůrtrefflicher in jhrem vermŰgen, denn ausz andern Landen, ja das noch viel mehr ist, in den neuwen Jnseln, welche die Spanier und Portugaleser erfunden haben in Jndia gegen der Sonnen Nidergang, sihet man an allen B‚umen grůne Bletter ubers gantze Jar. Derhalben ist in allen gew‚chsen der Landtschafft jederseit viel nachzugeben.

*Die andern jetzgemeldte Geschlecht der Veielwurtz, wo sie wachsen, zeiget der Namen desz orts, damit sie beschrieben werden, an. Die grosz weisse wirdt in Jtalia an viel orten gefunden, fůrnemlich aber in Latio, nicht weit von Priverno, jetzt Piperno genannt, allda ich einen gantzen Berg voll in der Fasten blůendt mit sonderm lust gesehen hab. Der wilden klein und grosz, werden am meisten in Osterreich und Unger- [23] landt gefunden, wie solche unnd andere fůrnemme Gewechs mehr derselbigen L‚nder (A) Herτ Carolus Clusius mit grossem fleisz, und vieler Jar embsiger nachforschung, in seinen observationibus Pannonicis beschrieben hat. Mehr findet man auch ein art der wilden Veielwurtz, welche gar hoch mit dunckelbraunen Blumen, und breiten grossen Blettern, am Staiger Waldt im Landt zu Francken, nicht weit vom Bergschlosz der Graven von Castell wechst, an welchem ort auch viel andere gute Kreuter gefunden werden. Solche, das sich wol zu verwundern ist, bringt gar selten (wie ich dann nie keiner hab mŰgen ansichtig werden) an solchem ort in schattichten feuchten Bergen ein Blumen, in die G‚rten aber gepflantzet (da in andern wilden Kr‚utern fast das widerspiel observiert) wirt sie gar einheimisch, und fengt an h‚uffig zu blůen. *

 

Zeit.

Die Veielwurtz blůen alle mitten im Lentz. *Etliche unter den wilden auch wol im Junio. Die Lusitanica aber zum andern mal im Herbst, welches, da es umb dieselbige zeit geschlacht warm Wetter gibt, auch wol unsere Zame zu thun pflegen. Diese schŰne Blumen thut sich in der Nacht viel mehr auff, denn am Tag. * Man sol aber die Wurtzeln bald im anfangenden Frůhling auszgraben, eher denn sie gar herfůr stossen, oder ja mitten im Herbst, und sollen im Schatten gedŰrrt werden. Ausz den důrren sol man die auszlesen, welche wolriechend, innwendig derb, gantz unnd fest, nicht verlegen, můrb oder wurmstichig seind.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Veielwurtz ist warm im andern, unnd trucken im dritten Grad. Offnet, zeitigt, seubert, und zertheilt.

 

Jn Leib.

So man gedŰrτte Veielwurtz zerstŰszt, ein halb Lot desz Pulvers in einem trunck (A ij) [24] (C) Meth, oder Gerstenwasser warm eynnimpt, unnd sittiglich hinab schleichen, hilfft es denen, welchen die Brust und Lungen verschleimpt sind, stets husten, oder schwerlich Athem ziehen. Dann dieser Tranck zertheilet den groben, z‚hen Koder, unnd fůrdert jhm zum auszreuspern.

So man aber in jetztgedachtem Meth, Gerstenwasser oder sůssem Wein, desz Pulvers anderthalb Lot trinckt, treibts den Schleim unnd dicke Galle durch den Stulgang. Und wenn man noch ein quintle gestossen Rhabarbara darzu thut, ist es ein gute Artzney fůr die Wassersucht.

Veielwurtz zerschnitten, in gutem weissem Wein gesotten, und davon einen ziemlichen Trunck gethan, frůhe und warm, etliche Tag nach einander, bringt den Weibern jhre verstandene zeit wider, treibt den Harn, bricht den Stein, benimpt das Bauchgrimmen, Krampff, den Frost und schůtten der Fieber, Űffnet die verstopffung, sonderlich wo grobe, dicke Materien fůrhanden, reinigt die Geelsucht durch den schweisz, tŰdtet die Bauchwůrme, und macht gute Ruhe.

Veielwurtz mit Essig getruncken, wehret dem tŰdtlichen Gifft der Schlangen.

Veielwurtz mit Hirschzungenkraut, oder Tamarischken steudlen gesotten, unnd getruncken, bekompt wol den Miltzsůchtigen.

Veielwurtz in Seeblumenwasser eyngenommen, ist denen behůlfflich, welche mit der Gonorrhúa behafft seyn.

Welche mit dem Hufftwehe beladen sind, denen mag man in einem Clystier die Brůhe eyngiessen, darinne die Wurtzel gesotten ist.

Die Weiber geben auch das Pulver von der Veielwurtz, ein wenig auff den Brey (D) gestrewet, den Kindern, welche von wegen desz reissen im Leib stets schreyen.

Man kan auch die frische Veielwurtz mit Zucker oder Honig eynmachen, wie man mit Jmber pflegt zu thun. Dienet wider obgenannte gebresten.

Die frische Wurtzeln stŰszt man, unnd preszt darausz den safft, diesen rohen safft mit Zucker, und ein wenig Jndianischen Spick abbereytet, gibt man den Wassersůchtigen, frůhe und warm, einer Eyschalen voll, alle vier Tag einmal, offter oder weniger, nach gelegenheit der Personen, fůhret die W‚sserige uberflůssigkeit durch den Stulgang. Viel besser ist ausz gemeltem Safft wol gesotten, Pillulen gemacht, und derselben 3.oder 4.in einem Sůssenholtz eingegeben.

Man macht auch ausz Veielwurtz ein kŰstlich Latwergen fůr die Wassersucht, also: Nimm Veielsafft drey quentle, Galgan, Zitwar, jedes ein halb Lot, Zimmetrinden, N‚glen, jedes ein halb quentle, MeerkŰl, Soldanella genannt, ein halb Lot. Stosz disz alles zu Pulver, misch es mit geseimptem Honig in eines Latwergen Form, davon soltu alle Tag frůhe eines Lots schwer essen.

Veielwurtz in Wein oder Bier in ein S‚ckle gehenckt, gibt jnen ein lieblichen geruch, und geschmack.

*Das Wasser ausz den Blumen der schŰnen Iridis destilliert, unnd gegeben bey zwey Lot auff einmal mit andern stůcken, ist gut fůr die Wassersucht, unnd ist solches viel kr‚fftiger, wann also dasselb destilliert wirdt, dasz es der Blumen natůrliche Farb behelt, wie denn solches ohn allen frembden zusatz leichtlich geschehen kan. Deszgleichen macht man von dem wolriechender Blumen Iridis Illyricś mit der Alantwurtz und Capillo Veneris ein Zugker, welcher die Brust und Lungen sitsam reiniget, und heylet.

 

Aussen.

Veielwurtz weich gesotten und ubergelegt, lindert die h‚rtigkeit, zertheilt alle Knollen, unnd verzehrt den Kropff. Gepulvert unnd eyngestrewet, reinigt sie die unsaubere Wunden, heylet die Fisteln, und lŰcherte fliessende Sch‚den, macht new Fleisch wachsen, insonderheit so sie mit Honig vermischt wirdt.

Veielwurtz sampt Essig und RosenŰl gemengt, mit einem Thůchle uber die Stirn geschlagen, lindert das Hauptwehe. [25]

Veielwurtz zerschnitten, in Wein oder Wasser gesotten, leine Thůchle darein (A) genetzt, unnd den Weibern Warm auffgelegt, erweicht und Űffnet die verherte und verstopffte Mutter.

Ein gut Mutterz‚pffle, zu befůrderung der Blumen, unnd Geburt, mach also: Nimm zween EszlŰffel voll Honig in ein eysern LŰffel oder Pfann, lasz es uber einem linden Kolfewer ein oder zweymal auffwallen, darnach misch darunter ein quentle Veielwurtz, und so viel Erdscheiben oder Schweinbrot, beydes gepulvert, růhr es wol durch einander, dasz es nicht anbrenne, als dann geusz es auff ein becken, oder MŰrselboden, bisz es halb erkalte, so formier darausz ein z‚ppfle Fingers dick und lang, lasz es hart werden, disz sol das Weib mit BaumŰl, oder zerlassener Butter erstlich schmieren, und darnach zu jr nemmen, mit einem angehengten Faden, ein stund bey jr behalten, bisz es wol beisse, endtlich widerumb herausz ziehen. Diese weise hab ich allhie wŰllen anzeigen, dieweil ferτner in diesem Buch die Mutterz‚pffle offt gemeldet werden, damit sie die Weiber wissen zubereiten. Man kan auch diser gestallt ausz Honig, Saltz, und ein wenig Nieszwurtz Z‚pffle machen, die man in Mastdarm stŰszt, zu erreitzung desz Stulgangs.

Veielwurtz mit weisser Nieszwurtz, und noch so vil Honig gemischt, und angestrichen, vertreibt die Sprenckel, Masen und Flecken desz Angesichts.

Veielwurtz mit Hartz vermengt, auff ein Leder gezogen, und ubergelegt, benimmet den schmertzen der Flachsadern, Lenden und Hůfften.

Die Wurtzel (vorab trucken) gekeuwet, macht einen guten Athem, s‚nfftigt das Zanwehe, in welchem fall sie auch behůlfflich ist gesotten, und warm im Mund gehalten.

Dieser Wurtzel Safft, oder Pulver, in die Nasen gezogen, macht niesen, reinigt das Hirn vom Rotz und Flůssen.

So man mit gesottener Veielwurtz den Hindern b‚het, unnd darauff mit einem scharpffen Thuch reibt, Űffnet man die gůlden Ader, darausz das Melancholische Blut pflegt zu fliessen. (B)

Ein edel Artzeney wider den schmertzen und geschwulst der Gem‚che: Nimm Veielwurtz zu kleinem Pulver gestossen ein Lot, Zimmetrinden und Dillensamen, jedes ein halb Lot, Saffran ein scrupel, das ist, ein drittheil eines quentles. Misch alles zusammen, netz ein stůck rot Gewandt oder Scharlat in gutem weissen warmen Wein, strew das Pulver darauff, und schlags also uber den Gebresten.

Veielwurtz unter die Kleyder in Kasten gelegt, bewaret sie vor den Motten unnd Schaben, und gibt jnen einen guten Geruch.

 

VeielwurtzŰl. Oleum Irinum.

Das Oel, welches die Apotecker von dieser Wurtzeln und Blumen bereyten, zeitigt, zertheilet, unnd macht důnn. Lindert das Zipperle oder Podagra, den Krampff: Der Mutter, Ohren, und aller Glieder schmertzen, so sich von K‚lte, Schleim, unnd Winden erheben. Erweicht die starrende Gleiche, harte Beulen, und KrŰpffe.

Veielwurtz heist Arabisch Aiesra. Welsch Iride oder Giglio azuro. Spanisch Lirio Cardeno, FrantzŰsich Glaieul oder Flambe, Behmisch Rosatetz.

Dat eerste boek van kruiden en bomen.

 

Van het vioolkruid. (Iris x germanica, Iris variegata, Iris lutescens, Iris sibirica)

Dat eerste kapittel.

 

Namen.

Vioolkruid, in Griekse en Latijnse spraken Iris, dat is regenboog, daarom alzo genoemd omdat de bladeren aan de bloemen met schone en vele verven gesierd zijn, ettelijke omlaag, de andere omhoog rond gevormd of gebogen, daarmee wordt ons ettelijke mate de regenboog afgebeeld. Men noemt het ook hemelzwaard, blauwe zwaard, blauwe Gilgen of lelies.

 

 

 

 

Geslacht en gestalte.

Dat vioolkruid is in het algemeen twee geslachten, namelijk de tamme en de wilde.

De tamme heeft men vast in alle hoven, zijn bladeren zijn aan te zien zoals een zwaard en met zachte streepjes doortrokken. De stengel is glad, rond, met wervels of leden onderscheiden, wordt boven in ettelijke zijtwijgen verdeeld, op elk twijgje staat een lelie of bloem met omgebogen bladeren en vele verven, zoals [22] hiervoor gemeld, dan ze zijn hemelsblauw, purper of lichtbruin, groengeel, wit, waterkleurig, vermengt en geschaakt. De zaden liggen in langachtige knopjes gesloten gelijk zoals in kleine blauwe zwaard. De wortel is wit, stevig, knolachtig, met veel kleine aanhangende vezels zoals in grote valeriaan, aan reuk liefelijk, aan smaak scherp en een weinig bitter.

*Sinds dit kruidboek eerst van H. Matthiola in druk vervaardigd is geworden zijn noch veel schone geslachten van dit gewas aan dag gekomen zoals Iris Dalmatica vel Illyrica, dat is vioolkruid uit DalmatiŽ of IllyriŽ, klein en groot, welke schone helle bloemen erg veel op een stengel vioolkleurig draagt. Iris Chalcedonica van Constantinopel eerst tot ons gebracht heeft ook grote lelies, donkerder dan die vorige, heen en weer met vele en van velerlei verven druppeltjes besprengt. Iris Lusitanica biflora, ook tweevormig, klein en groot, welke bloem vioolbruin is en goed ruikt, bloeit twee maal in jaar, in voorjaar en herfst. Iris Pannonica, met schone drie gele en zoveel gemengde bruine en gele welriekende bladeren. Iris florentina met witte bloemen en verder veel andere soorten meer welke allen met vlijt bij ons in hoven worden geteeld. *

Dat wilde vioolkruid is tweevormig: Een groeit het meeste aan steenachtige oorden, de tamme geheel door gelijk, uitgezonderd dat de bladeren, bloemen, stengel en wortels een weinig kleiner zijn. De andere gewint langere bladeren dan dat kleine blauwe zwaard met een dunne, houtachtige, knoopachtige, roodachtige wortel die geen reuk heeft. De stengel is kort, de bloem veel kleiner dan aan de andere geslachten, ruikt gelijk zoals S. Johan perziken die men marillen noemt. Ook heeft deze bloem negen purperkleurig bladeren, die zijn aan het uiterste deel, doch alleen boven om met goudgele streepjes getekend.

*De wilde soorten zijn zoveel dat ze niet goed alle in kort verteld en beschreven kunnen worden. Men vindt ze tweevormig met witte bloemen, een met een stengel (D) een weinig hoog, de andere erg nederig, vast op de aarde de bloemen dragend zoals verder ook zulke nederige meer zoals bleekgeel welriekende purperkleurig, groot en klein, blauwe en dergelijke gevonden worden. Item andere met smalle lange bladeren en tamelijke hoge stengels daarop kleine subtiele lelietjes met zachte blauwe bladeren, van die drie omlaag gebogen en ook schoon gemengd zijn. Dergelijke vindt men ook zonder stengel zoals uit de tekening te zien.*

 

 

 

 

Plaats.

Dat beste en edelste vioolkruid groeit in het landschap IllyriŽ waarvan ze de naam heeft dat ze Iris Illyrica genoemd wordt. Vandaar brengt men ze ook in onze apotheken als een gewas, hoewel ze aan gestalte en samengesteldheid van de onze geteelde geen onderscheid heeft, alleen dat ze aan kracht en werking sterker is en zulks geschiedt daarom dat vele landenen aardrijk een bijzondere aard, lucht en hemelse invloed heeft. Uit die oorzaken draagt een land beter koren, wijn, kruiden en wortels dan dat andere zoals ook Galenus betoont, peterselie uit MacedoniŽ, alsem uit het land Pontus, kalmoes uit Colchis en GaliciŽ, saffraan van de berg Corik zijn kostelijker en voortreffelijker in hun vermogen dan uit andere landen, ja wat noch veel meer is, in de nieuwe eilanden welke de Spanjaarden en Portugezen gevonden hebben in India tegen de zon neergang ziet men aan alle bomen groene bladeren over het ganse jaar. Daarom is in alle gewassen het landschap aan elke kant veel na te geven.

*De andere net gemelde geslachten der vioolkruid waar ze groeien toont de naam van het oord waarmee ze beschreven worden aan. Die grote witte wordt in ItaliŽ aan veel oorden gevonden, voornamelijk echter in Latio niet ver van Priverno, nu Piperno genoemd aldaar ik een ganse bergol in de vasten bloeiend met bijzondere lust gezien heb. De wilden, klein en groot, worden het meeste in Oostenrijk en Hongarije [23] gevonden, zoals zulks en andere voorname gewassen meer van diezelfde landen (A) heer Carolus Clusius met grote vlijt en vele jaren omzichtig nazoeken in zijn observationibus Pannonicis beschreven heeft. Meer vindt men ook een aard der wilde vioolkruid welke erg hoog met donkerbruine bloemen en brede grote bladeren aan Staiger Waldt in landt te Franken, niet ver van bergslot der graven van Castell groeit, aan welke oord ook veel andere goede kruiden gevonden worden. Zulke, dat zich goed te verwonderen is, brengt erg zelden (zoals ik dan niet een heb mogen te zien worden) aan zulk oord in beschaduwde vochtige bergen een bloem, in de hoven echter geplant (waar in andere wilde kruiden vast dat tegenspel observeert) wordt ze erg tam en vangt aan veel te bloeien.

 

 

 

 

 

Tijd.

Die vioolkruiden bloeien alle midden in lente. *Ettelijke onder de wilden ook goed in juni. Die Lusitanica echter als andere maal in herfst, welke daar het om diezelfde tijd geslacht warm weer geeft ook goed onze tamme te doen plegen. Deze schone bloemen doet zich in de nacht veel meer open dan aan dag. * Men zal echter die wortels gauw in aanvangende voorjaar uitgegraven eer dan ze erg voorstoten of ja midden in herfst en zullen in schaduw gedroogd worden. Uit dat droge zal men die uitzoeken welke goed ruikend, inwendig stevig, gans en vast, niet verlegen, murw of wormstekig zijn.

 

Natuur, kracht en werking.

Vioolkruid is warm in andere en droog in derde graad. Opent, rijpt, zuivert en verdeeld.

 

 

In lijf.

Zo men gedroogd vioolkruid stoot, een half lood van het poeder in een dronk [24] mede of gerstewater warm inneemt en gewoon naar beneden slaat helpt het diegene welke de borst en longen verslijmd zijn, steeds hoesten of zwaar adem trekken. Dan deze drank verdeeld de grove, taaie vieze slijm en bevordert het tot uitrispen.

Zo men echter in net gedachte mede, gerstewater of zoete wijn dat poeder anderhalf lood drinkt, drijft het de slijm en dikke gal door de stoelgang. En wanneer men noch een quintle gestoten rabarber daartoe doet is het een goede artsenij voor de waterzucht.

Vioolkruid versneden, in goede witte wijn gekookt en daarvan een tamelijke dronk gedaan, vroeg en warm, ettelijke dagen na elkaar, brengt de wijven hun staande tijd weer, drijft de plas, breekt de steen, beneemt dat buik grommen, kramp, de koude en schudden der koortsen, opent de verstopping, vooral waar grove, dikke materiŽn voorhanden, reinigt de geelzucht door de zweet, doodt de buikwormen en maakt goede rust.

Vioolkruid met azijn gedronken weert het dodelijke gif der slangen.

Vioolkruid met hertstongkruid of Tamarix heestertje gekookt en gedronken bekomt goed de miltzuchtige.

Vioolkruid in waterleliebloemenwater ingenomen is diegenen behulpzaam welke met de gonorrhoeae behept zijn.

Welke met de voetenpijn beladen zijn diegenen mag men in een klysma die brij ingieten waarin die wortel gekookt is.

De wijven geven ook dat poeder van het vioolkruid, een weinig op de brij (D) gestrooid, de kinderen welke vanwege dat rijzen in lijf steeds schreien.

Men kan ook dat frisse vioolkruid met suiker of honing inmaken zoals man met gember pleegt te doen. Dient tegen opgenoemde gebreken.

Die frisse wortels stoot men en perst daaruit het sap, dit ruwe sap met suiker en een weinig Indiaanse spica af bereidt geeft men de waterzuchtige vroeg en warm een eischaal vol alle vier dagen eenmaal vaker of minder naar gelegenheid der personen, voert de waterige overvloedigheid door de stoelgang. Veel beter is uit gemeld sap, goed gekookt. pillen te maken en diezelfde 3 of 4 in een zoethout in te geven.

Men maakt ook uit vioolkruid een kostelijke likkepot voor de waterzucht alzo: Neem vioolsap drie quintle, galigaan, Zedoaria, elk een half lood, kaneelbast en kruidnagels elk een half quintle, zeekool, Soldanella genoemd, een half lood. Stoot dit alles tot poeder, meng het met gezeefde honing in een likkepot vorm, daarvan zal u alle dagen vroeg een lood zwaar eten.

Vioolkruid in wijn of bier in een zakje gehangen geeft die een liefelijke reuk en smaak.

*Dat water uit de bloemen der schone Iridis gedestilleerd en gegeven bij twee lood op eenmaal met andere stukken is goed voor die waterzucht en is zulks veel krachtiger dan alzo datzelfde gedestilleerd wordt zodat het de bloemen natuurlijke kleur behoudt zoals dan zulks zonder alle vreemde toevoegingen licht geschieden kan. Desgelijks maakt men van de goed ruikende bloemen van Iridis Illyrica met de alantkruid en Capillus Veneris een suiker welke de borst en longen voldoende reinigt en heelt.

 

 

 

 

 

Van buiten.

Vioolkruid week gekookt en opgelegd, verzacht de hardheid, verdeelt alle knollen en verteert de krop. Verpoederd en ingestrooid reinigt ze die onzuivere wonden, heelt de lopende gaten en gatenvan vloeiende schaden, maakt nieuw vlees groeien, vooral zo ze met honing vermengd wordt.

Vioolkruid samen met azijn en rozenolie gemengd, met een doekje over het voorhoofd geslagen verzacht de hoofdpijn. [25]

Vioolkruid versneden, in wijn of water gekookt, linnen doekje daarin (A) genat en de wijven warm opgelegd verweekt en opent de verharde en verstopte baarmoeder.

Een goede baarmoeder zetpil tot bevordering der bloemen en geboorte maak alzo: Neem twee eetlepels vol honing in een ijzeren lepel of pan, laat het over een zacht koolvuur een of twee maal opwellen, daarna meng daaronder een quentle vioolkruid en zoveel aardschijven of zwijnbrood, beide verpoederd, roer het goed door elkaar zodat het niet aanbrandt, als dan giet het op een bekken of morzelbodem totdat het half verkoeld is, dan vorm daaruit een zetpil vingers dik en lang, laat het hard worden, dit zal dat wijf met olijvenolie of gesmolten boter eerst smeren en daarna tot haar nemen met een aanhangende vezel een stond bij haar behouden tot het goed bijt, eindelijk wederom eruit trekken. Deze wijze heb ik alhier willen aantonen omdat verder in dit boek de baarmoederzetpil vaak gemeld wordt daarmee ze de wijven weten te bereiden. Men kan ook deze gestalte uit honing, zout en een weinig nieskruid zetpillen maken die men in de mastdarm stoot tot opwekking der stoelgang.

Vioolkruid met wit nieskruid en noch zoveel honing gemengd en aangestreken verdrijft de spikkels, bontheid en vlekken der aangezicht.

Vioolkruid met hars vermengt en op een leer getrokken en opgelegd beneemt den smarten der vlakke aderen, lenden en voeten.

De wortel (vooraf gedroogd) gekauwd maakt een goede adem, verzacht de tandpijn, in welke geval ze ook behulpzaam is gekookt en warm in mond gehouden.

Deze wortel zijn sap of poeder in de neus getrokken maakt niezen, reinigt de hersens van snot en vloeden.

Zo men met gekookt vioolkruid het achterste baadt en daarop met een scherpe doek wrijft opent men de gouden ader daaruit dat melancholische bloed pleegt te vloeien.

Een edele artsenij tegen de smarten en zwellingen der geslacht: Neem vioolkruid tot klein poeder gestoten een lood, kaneelbast en dillezaden, van elk een half lood, saffraan een scrupel, dat is een derde deel van een quentle. Meng alles tezamen, nat een stuk rood gewand of scharlaken in goede witte warme wijn, strooi dat poeder daarop en sla het alzo over de gebreken.

Vioolkruid onder de kleren in kasten gelegd bewaar ze voor de motte

n en schaven en geeft hen een goede reuk.

 

 

 

Vioolkruidolie. Oleum Irinum.

Die olie welke de apothekers van deze wortels en bloemen bereiden, rijpt, verdeeld en maakt dun. Verzacht dat jicht of podagra en de kramp: De baarmoeder, oren en alle leden smarten zo zich van koudheid, slijm en winden verheffen. Weekt die starre leden, harde builen en krop.

Vioolkruid heet Arabisch Aiesra. Italiaans Iride of Giglio azuro. Spaans Lirio Cardeno, Frans Glaieul of Flambe, Tsjechisch Rosatetz.

 

 

Von Kalmus. Cap. II.

 

Namen und Gestallt.

ÜDas rechte Acorum ist ohn allen zweiffel das Gewāchsz und Wurtzel, welche fast alle gelehrte Artzte unnd Apotecker im Latein Calamum aromaticum, zu Teutsch, Kalmus nennen, Wiewol solchs ein miszbrauch auch desz Worts oder Namens Calami aromatici ist. Dann in der Warheit ist der Calamus (wie Dioscorides und Plinius bezeugen) nicht ein Wurtzel, sondern Geschlecht eines wolriechenden Rohrs in India wachsend, den Apoteckern frembd und unbekannt, haben derhalben den Acorum, Calmus ge- (A iij) [26] (C) nannt. Solch Acorum oder Kalmus hat Bletter wie die Veielwurtz, allein dasz sie lenger und schmāler sind, geben einen guten geruch, wie die Wurtzel selbst. So vergleicht sich auch die Kalmuswurtz fast der Veielwurtz, ist knorrecht, weiszlecht, mit unzehlich vielen angehengten Zaseln. Bringt einen glatten Stengel mit viel Zweiglen. Oben schossen herfůr Zāpfflein, gleichermassen wie in Haselnůssen. Also war gestaltet das rechte Acorum, welches der hochberůhmte Augerius Flandrus (zur zeit, da er bey dem Tůrckischen Keyser ein Gesandter war) in Nicomedia, in einer grossen Pfudel gefunden, und von Constantinopel mir zugesendet hat. Es hette gar keinen unterscheid von unserm gemeinen Kalmus.

Die Apotecker haben biszher fůr das rechte Acorum gebraucht ein Kraut, welches Bildnusz allhie auch abgemahlet, Teutsch nennet man es Gelb Wasserlilgen oder Schwertel, hat sein wohnung im Wasser unnd feuchten Grůnden, ist eines strengen unnd zusammen ziehenden geschmacks. Hat lenger Bletter denn die Veielwurtz, tregt auch ein solche Blume, allein dasz sie Goldgelb ist. Dieses kraut mag man nennen das falsch oder vermeinte Acorum. *Etliche Gelehrte wŔllen es sey Butomum bey dem Athen o, davon lasz ich andere urtheilen, unnd ist dieser Wurtzel krafft nicht gar zu verachten, dieweil sie, wann man solche lang im Mund hellt, ein liebliche schārpff hat, und an etlichen orten in Franckreich, jedoch nicht ohne grossen Jrτthumb, pro Chin  radice verkaufft wirdt.

Dieses Acori vulgaris wechst noch ein besondere art in Thůringen, umb die Churfůrstliche lŔbliche Schul Pforten genannt. Solchs kreucht mit sehr dicken roten Wurtzeln fast ausserhalb dem Erdtrich wie Veielwurtz weit umb sich in orten so von der Sala befeuchtigt, doch nicht stets nasz oder sumpfficht seyn, hat subtilere Bletter, dann das gemein an Wassern wechst. Sie nennen es daselbst wilden Kalmus, und sagen dasz es kein Blum noch Samen trage, wie ich auch solchs nie hab observiern noch mercken kŔnnen.*

Auch jrren die gar sehr, so den grossen Galgan fůr das rechte Acorum achten, dann dieser Galgan hat an seinem geschmack gar keine bitterkeit, ist an der Farb nicht weiszlicht, sondern rŔtlecht. Die Bletter tragen auch mit der Veielwurtz nicht zu, sondern mit dem wilden Galgan, Cyperus genannt. [27]

Acorum oder Kalmus wechst in Ponto, Galatien, unnd Colchien, auch bey den Tattern, derhalben nennet man jn in der Littaw Taterst» zelij, das ist, Tattarisch kraut.

Das aller best Acorum oder Kalmus ist weisz, derb, voll, am geschmack scharpff und bitter, am geruch nicht unlieblich.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Kalmus wermet unnd trucknet in dritten Grad, macht důnn, zertreibt, seubert und Ŕffnet.

 

In Leib.

*Dieweil der Kalmus bey uns in vielen Gārten jetzt gezielet, und die kālt wol leiden mag, soll man zu dem Diacoro und andern Compositis also frisch, jhn, wo man jhm haben kan, gebrauchen.

Kalmus in Wein, oder Honigwasser gesotten, oder das Pulver darein gestrewet, und getruncken, wendet die gebresten, so sich von kaltem Schleim oder blāsten erheben, er sey gleich das Bauchgrimmen, Seitenwehe, Keichen, Krampff, verstopffung der Lebern oder desz Miltzes. Hilfft denen, welche vom fallen oder stossen gelievert Blut im Leib haben, auch denen, welchen der Harn abzuschlagen sawer wirt. Dienet wider die Natterstich, wirdt derhalben gemischt zu den Artzneyen, welche man wider das Gifft componirt und zuricht.

Der Dampff oder Rauch von der Kalmusbrůe in Halsz eyngelassen durch einen Trichter, wehret dem Husten.

Welcher nicht wol dewen mag, der nemme Kalmus gepulvert ein quintlen, unnd so vil ZimmetrŔhrlen, under einander gemischt, nemme das ein alle morgen warm in einem trunck Wermutwein, es hilfft.

An den orten, da der Kalmus wechst, macht man jhn frisch eyn mit Zucker oder Honig, wirdt also zu uns gebracht. Man bereitet jhn auch also in Teutsch und Welschlanden. (B) Jst wider alle gedachte gebresten nůtzlich.

Ausz Kalmus macht man auch einen Syrup oder Tranck, Oximel genannt, welcher dem erkalten Miltz und Lebern sehr ersprieszlich ist, also: Stosz Kalmus zu grobem Pulver, geusz Essig darůber, deck es zu, lasz also stehen drey Tag und nacht, darnach siede es halb eyn, seyg es durch ein leinen Tůchlein, thue dazu Honig, nach deinem gutdůncken, siede es widerumb, bisz sich der Essig verzehre. Von diesem Oximel gibt man alle Tage frůe zwey lot mit obgemelter gesottener Kalmusbrůe.

 

Aussen.

So den Weibern die Mutteradern verstopfft, auch die zeit verstanden were, die sollen solche Wurtzel sieden, ein Lendenbad davon abgiessen, und darein sitzen, es hilfft.

Der Safft, so ausz dieser frischen Wurtzel gepreszt wirt, in die tunckeln Augen getropfft, macht sie klar und hell, jedoch musz man Eyerklar oder dergleichen dazu thun, sonst ist es gar zu beissend.

Kalmus heist Griechisch Aχορον. Arabisch Vage. Lateinisch Acorum. Welsch, Spanisch, und FrantzŔsisch Acoro. Behmisch Prustsworec.

Van kalmoes. Kapittel II.

 

Namen en gestalte.

De rechte Acorum is zonder alle twijfel dat gewas en wortel welke vast alle geleerde artsen en apothekers in Latijn Calamum aromaticum, in Duits kalmoes noemen. Hoewel zulks een misbruik ook van het woord of naam Calami aromatici is. Dan in de waarheid is de Calamus (zoals Dioscorides en Plinius betonen) niet een wortel, maar geslacht van een goed ruikend riet in India groeiend, de apothekers vreemd en onbekend, hebben daarom de Acorum kalmoes genoemd. (Swertia cheyrata) (A iij) [26] Zulke Acorum ofÜ kalmoes heeft bladeren zoals de Iris, alleen dat ze langer en smaller zijn, geven een goede reuk zoals de wortel zelf. Zo vergelijkt zich ook dat kalmoeskruid vast de Iris, is knorrecht, witachtig, met ontelbare vele aanhangende vezels. Brengt een gladde stengel met veel twijgjes. Boven schieten voort stokjes in gelijke mate zoals in hazelnoten. (Acorus calamus) Alzo was gesteld dat echte Acorum welke de zeer beroemde Augerius Flandrus (=Busbecq)Ü (in de tijd toen hij bij de Turkse keizer een gezand was) in Nicodemiő in een grote poel gevonden en van Constantinopel me toegezonden heeft. Het heeft geheel geen onderscheid van onze gewone kalmoes.

De apothekers hebben tot hier voor dat echte Acorum gebruikt een kruid welke afbeelding alhier ook getekend is, in Duits noemt men het gele waterlelie of zwaard, heeft zijn woning in water en vochtige gronden, is een streng en tezamen trekkende smaak. Heeft langere bladeren dan de Iris, draagt ook zoŪ n bloem, alleen dat ze goudgeel is. Dit kruid mag men noemen dat valse of vermeende Acorum. *Ettelijke geleerden willen het is Butomum bij Athenaeus waarvan laat ik anderen oordelen en is deze wortel kracht niet geheel te verachten omdat ze wanneer men zulke lang in mond houdt een liefelijke scherpte heeft en aan ettelijke oorden in Frankrijk, toch niet zonder grote dwaling, pro Chinae radice verkocht wordt.

Van deze Acori vulgaris groeit noch een bijzondere vorm in Thłringen om de keurvorstelijke loffelijke schoolpoorten genoemd. Zulks kruipt met zeer dikke rode wortels vast buiten het aardrijk zoals Iris wijdt om zich in oorden zo van de Sala bevochtigt, doch niet steeds nat of sompig zijn, heeft subtielere bladeren dan dat gewone dat aan wateren groeit. Ze noemen het daar wilde kalmoes en zeggen het geen bloem noch zaden draagt zoals ik ook zulks niet heb observeren noch bemerken kunnen.*

Ook dwalen die erg zeer zo de grote galigaan voor dat echte Acorum achten, dan deze galigaan heeft aan zijn smaak geheel geen bitterheid, is aan de verf niet witachtig, maar roodachtig. De bladeren dragen ook met de Iris niet toe, maar met de wilde galigaan, Cyperus genoemd. [27]

Acorum of kalmoes groeit in Pontus, Galatiő en Colchis ook bij de Tartaren, daarom noemt men het in de Litouwen Taterst» zelij, dat is Tartaars kruid.

Dat allerbeste Acorum of kalmoes is wit, stevig, vol, aan smaak scherp en bitter, aan reuk niet onlieflijk.

 

 

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Kalmoes warmt en droogt in derde graad, maakt dun, verdrijft, zuivert en opent.

 

 

In lijf.

*Omdat de kalmoes bij ons in vele hoven nu geteeld en de koude goed lijden mag zal men tot de Diacoro en andere composities alzo fris die, waar men het hebben kan, gebruiken.

Kalmoes in wijn of honingwater gekookt of dat poeder daarin gestrooid en gedronken wendt de gebreken zo zich van koude slijm of opblazen verheffen, het is gelijk dat buik grommen, zijdepijn, kuchen, kramp, verstopping der lever of de milt. Helpt diegenen welke van vallen of stoten gestold bloed in lijf hebben, ook diegenen welke de plas af te slaan zuur wordt. Dient tegen de addersteek en wordt daarom gemengd tot de artsenijen welke men tegen dat gif componeert en bereidt.

De damp of rook van de kalmoesbrij in hals ingelaten door een trechter weert het hoesten.

Welke niet goed verduwen mag die neemt kalmoes verpoederd een quintle en zoveel kaneelstokjes, onder elkaar gemengd, neemt dat in alle morgen warm in een dronk alsemwijn, het helpt.

Aan de oorden daar de kalmoes groeit maakt men het fris in met suiker of honing, wordt alzo tot ons gebracht. Men bereidt het ook alzo in Duitsland en Italiő. Is tegen alle gedachte gebreken nuttig.

Uit kalmoes maakt men ook een siroop of drank, Oximel genoemd, welke de verkouden milt en lever zeer aan te prijzen is: alzo: Stoot kalmoes tot grof poeder, giet azijn daarover, dek het toe en laat het alzo staan drie dagen en nachten, daarna ziedt het half in en zeef het door een linnen doekje, doe daartoe honing, naar uw goeddunken, ziedt het wederom tot zich de azijn verteert. Van deze oximel geeft men alle dagen vroeg twee lood met opgemelde gekookte kalmoesbrij.

 

 

 

Van buiten.

Zo de wijven de baarmoederaderen verstopt, ook de tijd staat, die zullen zulke wortel zieden en een lendenbad daarvan afgieten en daarin zitten, het helpt.

Dat sap zo uit deze frisse wortel geperst wordt in de donkere ogen gedruppeld maakt ze klaar en helder, toch moet men eiwit of dergelijke daartoe doen, anders is het erg bijtend.

Kalmoes heet Grieks Aχορον. Arabisch Vage. Latijns Acorum. Italiaans, Spaans en Frans Acoro. Tsjechisch Prustsworec.

 

 

Von B‚rdillen. Cap. III.

 

Namen. Gestallt.

B‚rdillen hat seinen Namen darumb, dasz sie der Bermutter sonderlich wol bekompt, auch der Dillen met Stengeln, Blettern, und Dolden gleich sihet, ist doch dicker in allen stůcken, wechst fast zweyer Elen hoch, hat viel Wurtzeln, die sich in die lenge, und uber zwerch auszspreussen, eines lieblichen geruchs, und scharpffen geschmacks. (A iiij) [28]

(C) Disz Kraut wechst auff den gebirgen, und Sonnenreichen orten. Den Samen unnd Bletter brauchet man nicht in der Artzney, allein die Wurtzeln, die sol man im Herbst graben.

(D) Die Wurtzel, so man biszher in Apotecken fur Meum gebraucht hat, ist nicht die rechte, dann sie hat einen geschmack wie MŰren oder gelbe Růben, vergleicht sich nichts dem waren Meo. Jetzundt bringt man ausz Apulien, unnd Welschlandt ein Wurtzel, wie sie allhie abgemahlet: viel gelehrte M‚nner sch‚tzen sie fůr das rechte Meum, wiewol sie nicht in allen stůcken mit Dioscoridis beschreibung zustimpt, doch weil sie von andern Gelehrten dafůr gehalten wirt, auch, wie sie bezeugen, alle krafft desz Mei hat, lasz ich mir jhre meynung auch gefallen, unnd sollens die Apotecker forthin dafůr brauchen. Jn Apulien nennet man sie Imperatricem, das ist, Keyserswurtzel, ist bey jhnen in beruff kommen wider das Gifft, und gifftige Thiere.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

B‚rdillen ist warm im dritten, und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Die Wurtzel in Wein oder Wasser gesotten, und getruncken, treibt den verstandenen Harn ausz den verstopfften Nieren und Blasen. Deszgleichen wirckt sie, so man sie zu Pulver stŰszt, unnd einnimpt. Sie zertrennet die Bl‚ste unnd Winde desz Magens, stillet das Bauchgrimmen, heylet alle gebresten der Mutter, und wehthumb der Glieder.

So die Brust mit flůssen beschweret ist, sol man ausz dieser gestossenen Wurtzel und Honig ein Latwergen machen, solchs im Mund halten, unnd sittiglich hinab fliessen lassen.

Die Wurtzel wirt seiner gůte und tugend halben in den edlen Theriack, auch andere Artzneyen, welche den Gifft widerstand thun, vermischt. [29]

 

Aussen.

Den Weibern wirt jhre zeit erweicht und gefůrdert, so sie mit dieser abgesottenen Wurtzel die Schosz b‚hen, oder darinnen baden.

Den jungen Kindern, welche den Harn schwerlich ablassen, hilfft diese Wurtzel, mit weissem Wein und BaumŰl ein mal auffgesotten, und Pflastersweise warm uber das Gem‚chte gebunden.

B‚rdillen heist Griechisch Mήον. Arabisch Mu. Lateinisch Meum, Welsch Meo. Spanisch Pinillo. Behmisch Koprnijk.

 

*Muttelina.

In den Schweitzerischen Gebirgen wechst ein Kraut, dem gemeinen Meo nicht ungleich, allein dasz die Bletter breiter, und die Blumen etwas rŰtlicher ist, dieses iszt das Viehe gar gern, und geben gar gute Milch davon, wie auch von dem gemeinen Meo. Gesnerus vermeint man mŰg es brauchen an desz Dauci Cretici statt. Die Jnnwohner nennen es Muttelinam und Mutri.*

Van berendille. Kapittel III. (Meum athamanticum, Ligusticum mutellina)

 

Namen. Gestalte.

B‚rdillen heeft zijn naam daarom dat ze de baarmoeder bijzonder goed bekomt, ook de dille met stengels, bladeren en schermen gelijk ziet, is doch dikker in alle stukken, groeit vast twee ellenbogen hoog, heeft veel wortels die zich in de lengte en overdwars uitspreiden, een liefelijke reuk en scherpe smaak. (A iiij) [28]

Dit kruid groeit op de bergen, en zonnerijke oorden, de zaden en bladeren gebruikt men niet in de artsenij, alleen de wortels en die zal men in herfst graven.

De wortels zo men tot hier in apotheken voor Meum gebruikt heeft zijn niet de echte, dan ze heeft een smaak zoals peen of gele rapen, vergelijkt zich in niets de ware Meum. Nu brengt men uit ApuliŽ en ItaliŽ een wortel zoals ze alhier getekend: veel geleerde mannen schatten ze voor de echte Meum, hoewel ze niet in alle stukken met Dioscorides beschrijving toestemt, doch terwijl ze van andere geleerden daarvoor gehouden wordt en ook zoals ze aantonen alle kracht der Meum heeft laat ik me hun mening ook bevallen en zullen de apothekers verder heen daarvoor gebruiken. In ApuliŽ noemt men het Imperatricem, dat is keizerswortel, is bij hen in beroep gekomen tegen dat gif en giftige dieren.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Berendillen is warm in derde en droog in andere graad.

 

In lijf.

De wortel in wijn of water gekookt en gedronken drijft de staande plas uit de verstopte nieren en blaas. Desgelijks werkt ze zo men ze tot poeder stoot en inneemt. Ze scheidt de opblazingen en winden der magen, stilt dat buik grommen, heelt alle gebreken der baarmoeder en pijnen der leden.

Zo de borst met vloeden bezwaard is zal men uit deze gestoten wortel en honing een likkepot maken, zulks in mond houden en gewoon naar beneden af vloeien lassen.

De wortel wordt zijn vanwege zijn goedheid en deugd in de edele teriakel, ook andere artsenijen welke de gift weerstand doen vermengt. [29]

 

 

Van buiten.

De wijven wordt hun tijd geweekt en bevorderd zo ze met deze afgekookte wortel de schoot baden of daarin baden.

De jonge kinderen welke de plas zwaar aflaten helpt deze wortel, met witte wijn en olijvenolie eenmaal opgekookt en pleistervormig warm over dat geslacht gebonden.

Berendillen heet Grieks Mήον. Arabisch Mu. Latijns Meum, Italiaans Meo. Spaans Pinillo. Tsjechisch Koprnijk.

 

*Muttelina.

In de Zwitserse bergen groeit een kruid, de gewone Meum niet ongelijk, alleen dat de bladeren breder, en de bloemen wat roodachtiger is, deze eet dat vee erg graag, en geven erg goede melk daarvan zoals ook van de gewone Meum. Gesnerus meent men mag het gebruiken aan de Daucus Creticus plaats. De inwoners noemen het Muttelinam en Mutri.*

 

 

Von wildem Galgan. Cap. IIII.

 

Gestallt.

ilder Galgan hat fast solche Bletter, wie der Lauch, auszgenommen, dasz sie lenger, kleiner, und h‚rter sind. Sein Stengel (B) wechst vierecket, eines Elenbogens lang, biszweilen auch lenger, darinne steckt weisz Marck, wie im wolriechenden Bintzen, Iuncus odoratus genannt. Am Űbertheil desz Stengels gewinnt er kleine und glitzende Bletter, zwischen welchen der spitzige und graszfarbige Samen herfůr dringt. Die Wurtzel ist lang, und zasecht, in einander geschrenckt, an etlichen orten rund wie die Oliven, an etlichen aber klein, an der farb schwartz, eines lieblichen geruchs und bitter.

 

Stell.

Der wild Galgan wechst gern an w‚sserigen, doch gebawten orten. Den besten bringt man ausz Syria, und Egypten von Alexandria. Jst unserem einheimischen an kr‚fften weit uberl‚gen.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Desz wilden Galgans wurtzel wermet, trucknet, one beissen, erŰffnet das ge‚der.

 

Jn Leib.

Diese Wurtzel gestossen, und desz Pulvers ein quentle schwer in warmem Wein getruncken, treibt den Harn, reiniget die Nieren vom Griesz und Sand, Űffnet die verstopffung in der angefangenen Wassersucht. Heylet auch der Scorpion stich.

 

Aussen.

So man zu dieser Wurtzel so viel Lorbern menget, mit einander in Wein siedet, und ein Pflaster darausz macht, solchs den Wassersůchtigen auff den strotzenden Bauch warm gelegt, ringert und benimpt die geschwulst.

So die Weiber ein Dampffbad von diesen Wurtzeln machen, unnd die Mutter darůber b‚hen, oder auch Pflasterweise auff die Schosz unnd Lenden warm legen, ist sehr gut zu erŰffnung der verstopfften Geburtglieder, und fůrdering der Rosen. [30]

C, D) Alle geschwere im Mund und heymlichen orten, ob sie gleich umb sich fressen, heylet disz Pulver, darein ges‚et.

Die wurtzel gekewet, wendet den bŰsen geruch desz Munds und Athems.

Wilder Galgan heist Griechisch κύωειρος. Lateinisch Cyperus. Arabisch Saherade. Spanisch Iuncia. Behmisch Galgan plany.

 

Galgan.

Galgan, im Latein Galanga, ist von Dioscoride und den alten Griechen nicht beschrieben. Seiner Geschlecht sind zwey: Das klein und grosz.

Der kleine Galgan ist ein důnne, krumme, knŰdechte wurtzel, inwendig und auszwendig Purpurrot, wolriechend, eines scharpffen, beissenden, brennenden geschmacks, wie Pfeffer oder Jmber, an gestalt und geruch dem Cypero gleich, darumb jhn etliche Cyperum Babylonicum nennen. Der beste ist schwer, derb, sattrot, wolriechend, unnd am geschmack sehr scharpff. Neulicher zeit hat man den ausz Italia zu uns geschickt, bleibt aber nicht gern, wie der Calmus, in G‚rten. Etliche betrieger nemen desz wilden Galgans wurtzel, winden sie, beitzens in Essig und Pfeffer, verkauffens darnach fůr Galgan. Aber dieser betrug wirt entdeckt, so man an der wurtzlen die eusserste Rinde abschabt, alsdann hat sie in der mitte oder Marck keine scherpffe, wie der Galgen haben soll.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Galgan ist heisz und trucken im dritten Grad.

 

In Leib.

Galgan ist gut zu allen Kranckheiten, so von k‚lte und bl‚sten kommen. Sterckt [31] den Magen, macht wol dewen, wendet die onmacht, Schwindel, und stinckende (A) Athem, gekewet oder in Wein eingenommen.

Van wilde galigaan. Kapittel IIII. (Cyperus longus, Cyperus rotundus, Alpinia galanga)

 

Gestalte.

Wilde galigaan heeft vast zulke bladeren zoals de look, uitgezonderd dat ze langer, kleiner en harder zijn. Zijn stengel groeit vierkantig, een ellenboog lang, soms ook langer, daarin steekt wit merg zoals in goed ruikende biezen, Juncus odoratus genoemd. Aan bovenste deel der stengels gewint het kleine en glinsterende bladeren tussen welke de spitse en graskleurige zaden voortdringen. De wortel is lang en vezelig, in elkaar geschrankt, aan ettelijke oorden rond zoals de olijven, aan ettelijke echter klein, aan de verf zwart, een liefelijke reuk en bitter.

 

 

Plaats.

De wilde galigaan groeit graag aan waterige, doch gebouwde oorden, de besten brengt men uit SyriŽ en Egypte van Alexandria. Is onze inlandse aan krachten ver beter.

 

Natuur, kracht en werking.

De wilde galigaan wortel warmt, droogt zonder bijten, het opent de aderen.

 

In lijf.

Deze wortel gestoten en dat poeder een quentle zwaar in warme wijn gedronken drijft de plas, reinigt de nieren van gruis en zand, opent de verstopping in de aanvangende waterzucht. Heelt ook de schorpioen steek.

 

Van buiten.

Zo men toe deze wortel zoveel laurier mengt en met elkaar in wijn ziedt en een pleister daaruit maakt, zulks de waterzuchtige op de opgezwollen buik warm gelegd vermindert en beneemt die zwellingen.

Zo de wijven een dampbad van deze wortels maken en de baarmoeder daarover baden of ook pleistervormig op de schoot en lenden warm leggen is zeer goed tot opening der verstopte geboorteleden en bevordering der rozen. [30]

Alle zweren in mond en heimelijke oorden en of ze gelijk om zich vreten heelt dit poeder, daarin gezaaid.

Die wortel gekauwd verandert de boze reuk der mond en adem.

Wilde galigaan heet Grieks κύωειρος. Latijns Cyperus. Arabisch Saherade. Spaans Iuncia. Tsjechisch Galigaan plany.

 

Galigaan.

Galigaan, in Latijn Galanga, is van Dioscorides en de oude Grieken niet beschreven. Zijn geslachten zijn twee: De kleine en grote.

De kleine galigaan is een dunne, kromme, knoopachtige wortel, inwendig en uitwendig purperrood, goed ruikend, een scherpe, bijtende brandende smaak zoals peper of gember, aan gestalte en reuk de Cyperus gelijk, daarom het ettelijke Cyperum Babylonicum noemen. De beste is zwaar, stevig, donkerrood, goed ruikend en aan smaak zeer scherp. In nieuwe tijd heeft men die uit Italia tot ons geschikt, blijft echter niet graag zoals de kalmoes in hof. Ettelijke bedriegers nemen deze wilde galigaan wortel, winden ze, weken het in azijn en peper, verkopen het daarna voor galigaan. Echter dit bedrog wordt ontdekt zo men aan de wortels de buitenste bast afschaaft heeft ze in het midden of merg geen scherpte zoals de galigaan hebben zal.

 

Natuur, kracht en werking.

Galigaan is heet en droog in derde graad.

 

In lijf.

Galigaan is goed tot alle ziektes zo van koudheid en opblazen komen. Sterkt [31] de maag, maakt goed verduwen, wendt de onmacht, duizeligheid en stinkende adem, gekauwd of in wijn ingenomen.

 

 

Von Jndianischem Nardo. Capit. V.

 

Gestallt.

iesen frembden, Edlen, wolriechenden Nardum hat man in allen wolgerůsten Apotecken, man nennet jhn Spicam, das ist, ein Eher, nicht dasz es ein Eher sey, die am Űbertheil desz Krauts wachse, wie etlichen unerfarnen Kreutlern treumet, sonder es is ein Wurtzel (wie auch Galenus selbst bezeuget) darumb wirt sie aber Spica geheissen, dasz sie einer Eher zum theil ehnlich ist.

 

Stell.

Dieser Nardus wechst in India, an einem Berg, welchen der flusz Gange, so darunter fůr fleust, befeuchtiget. Die Wurtzel wirt důrτ zu uns gebracht ausz Egypten von Alexandria, sampt anderen Kauffmansch‚tzen und Specereyen, so man von dannen j‚rlich gen Venedig fůhret.

Der best Nardus ist kurtz, leicht, viel h‚rig, gelb, frisch, fest, wolriechend wie wilder Galgan, am geschmack bitter, davon die Zunge bald trucken wirdt.

Von diesem Nardo is bereitet worden die thewer Salb, damit Maria Magdalena den Herτn Christum bey Tisch gesalbet hat.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Der edel Nardus ist warm im ersten Grad, und trucken im andern volkommen.

 

In Leib.

Dieser Spick wirt gemeiniglich mit dem Rhabarbaro eingeben. [32]

(C) Diese Wurtzel in Wein oder Wasser gesotten, und getruncken, zertreibt die winde, fůrdert den Harn, dienet zu den gebresten der Lebern, Geelsucht und Nierenwee. Stercket das Hirn, und alle Glieder desz Leibs, innerlich und eusserlich in aller massen gebraucht.

Die Wurtzel gepulvert, in saurem Wein getruncken, stopfft desz Bauchs und der Mutter flůsse, insonderheit die weise schleimige feuchtigkeit, alba menstrua genannt, und sollens die Weiber nicht allein trincken, sondern auch mit dem sauren Wein kochen, und sich von unten auff damit b‚hen. Das Pulver heylet auch die schwůrige, eyterige Mutter, in einem subtilen S‚cklen darein geschoben.

Dioscorides spricht: So man diese Wurtzel ausz kaltem Wasser trincke, beneme sie das auffstossen, nagen, und beissen in Magen. Es musz aber nicht rohe Wasser seyn, sondern das zuvor abgesotten, und widerumb erkaltet ist.

Diese Wurtzel wirdt zugelegt dem Theriack, und andern Artzneyen, so man wider das Gifft anrichtet.

 

Aussen.

So die Weiber in das Wasser sitzen, darinnen diese Wurtzel gesotten ist, heylet sie der Mutter geschwulst, und reinigt sie von allem unrath, fůrdert die Geburt, unnd Rosen.

Weme die Augbraen blosz und kaal werden, der strewe disz Pulver darauff, oder b‚he sie mit der abgesotten Brůe, es macht Haar wachsen.

Etliche legen den důrre Spick in weissen Wein, stellens in einem wol vermachten Glasz etliche zeit an die Sonnen, distillerens darnach in Balneo Mariś mit einem kleinen Fewerle. So mans aber grůn mŰcht haben, were nicht von nŰten disz in Wein zu legen. Doch ist es ein edel Wasser zu allen obgedachten Gebresten, sonderlich fůr den Schlag und onmacht, getruncken, und die Pulszadern damit bestrichen.

(D) Dieser kŰstliche Nardus heist Lateinisch Nardus Indica. Arabisch Stumbel. Spanisch Azumbar. FrantzŰsisch Aspic de outre mer. Welsch Nardo. Beyhmisch Nardus Jndiansky.

Van Indiaanse Nardus. Kapittel V. (Nardostachys jatamansi)

 

Gestalte.

Deze vreemde, edele, goed ruikende Nardus heeft men in alle goed uitgeruste apotheken, men noemt het Spica, dat is een aar, niet omdat het een aar is die aan bovenste deel der kruid groeit, zoals ettelijke onervaren kruidenkenners dromen, maar het is een wortel (zoals ook Galenus zelf aantoont) daarom wordt ze echter Spica geheten dat ze een aar voor een deel gelijk is.

 

 

Plaats.

Deze Nardus groeit in India aan een berg welke de vloed Ganges, zo daaronder voort vloeit, bevochtigt. De wortel wordt droog tot ons gebracht uit Egypte van Alexandria samen met andere koopmanschatten en specerijen zo men vandaar jaarlijks naar VenetiŽ voert.

De beste Nardus is kort, licht, veel harig, geel, fris, vast, goed ruikend zoals wilde galigaan, aan smaak bitter waarvan de tong gauw droog wordt.

Van deze Nardus is bereid geworden die dure zalf daarmee Maria Magdalena de Heer Christus bij dis gezalfd heeft.

 

Natuur, kracht en werking.

De edele Nardus is warm in eerste graad en droog in andere volkomen.

 

In lijf.

Deze Spick wordt gewoonlijk met de rabarber ingegeven. [32]

Deze wortel in wijn of water gekookt en gedronken verdrijft de winden, bevordert de plas, dient tot de gebreken der lever, geelzucht en nierenpijn. Sterkt de hersens en alle leden der lijf, innerlijk en uiterlijk in alle maten gebruikt.

De wortel verpoederd, in zure wijn gedronken stopt de buik en de baarmoeder vloeden, vooral de witte slijmerige vochtigheid, alba menstruatie genoemd, en zullen die wijven niet alleen drinken, maar ook met de zure wijn koken en zich van onderop daarmee baden. Dat poeder heelt ook die zwerende, etterende baarmoeder, in een subtiel zakje daarin geschoven.

Dioscorides spreekt: Zo men deze wortel uit koud water drinkt beneemt ze dat uitstoten, knagen en bijten in maag. Het moet echter niet rauw water zijn, maar dat hiervoor afgekookt en wederom verkoeld is.

Deze wortel wordt toegelegd de teriakel en andere artsenijen zo men tegen dat gift bereidt.

 

 

 

 

Van buiten.

Zo de wijven in dat water zitten daarin deze wortel gekookt is heelt ze de baarmoeder zwellingen en reinigt ze van alle onraad, bevordert de geboorte en rozen.

Wie de wenkbrauwen bloot en kaal worden die strooit dit poeder daarop of baadt ze met de afgekookte brij, het maakt haar groeien.

Ettelijke leggen de droge Spick in witte wijn, plaatsen het in een goed vermaakt glas ettelijke tijd aan de zon, distilleren daarna in Balneo Mariae met een klein vuurtje. Zo men het echter groen wil hebben is niet nodig dit in wijn te legen. Doch is het een edel water tot alle opgedachte gebreken, vooral voor de slag en onmacht, gedronken en de puls aderen daarmee bestreken.

(D) Deze kostelijke Nardus heet Latijns Nardus Indica. Arabisch Stumbel. Spaans Azumbar. Frans Aspic de outre mer. Italiaans Nardo. Tsjechisch Nardus Jndiansky.

 

 

Von Celtischem Nardo. Cap. VI.

 

Gestalt und Stell.

eltischer Nardus wechst in Welschlandt auff dem gebirge Liguriś, deszgleichen auch im Deutschlandt auff etlichen hohen Bergen in Tirol, Kernten und Steiermarck, nicht ferτn von Judenburg. Jst ein kleines gewechs, hat langlechte, bleichgelbe Bletter, einen důnnen und kurtzen Stengel, gelbe Blumen, ein gespitzte wurtzel mit vielen angewachsenen, důnnen, wolriechenden z‚serlin, wie disz gem‚ld augenscheinlich darthut.

Die jrren nicht wenig, welche diesen Celtischen Nardum, und Saliuncam, das ist, Seliung, fůr ein ding achten. Bewegliche ursachen hab ich angezeigt in meinen Lateinischen Commentarijs in Dioscoridem, und im ersten Buch meiner Episteln. Dahin weise ich den gelerten Leser.

*Neben desz Autoris Figur, hab ich ein andere art desz Celtischen Nardi gesetzet, Welche der H. Clusius in seinen stirpibus Pannonicis lib. 3.cap. 12.beschreibt. Dieser Stengel seind mit etlichen Bletlin besetzet, haben auch kleine neben‚stlin mit mehr Blůmlin.

Auch ist allhier der Hirculus abgemalet, mit welchem der Nardus Celtica eben so wol noch bey unsern, als zu Dioscoridis zeiten, gefelschet wirt, wie in Aromatum historia D. Garciś lib. 1.cap. 33.der H. Clusius solches, als er es selbst observiert, anzeigt. [33]

Dem Hirculo ist ein Kreutlin gleich, welches ich daneben malen hab lassen. Hat (A) ein Wurtzel desz kleinen Fingers dick, unden kleine fasen, sonst reucht es und schmeckt, hat auch solche Bl‚tlin wie Nardus Celtica.*

 

(B) Zeit.

Celtischer Nardus wirt gesamlet im Hew und Augstmonat, dann im Herbst vergehet er. Der best ist frisch, eines lieblichen Geruchs, mit einer wolgedigenen, und zuzamen gedrungenen Wurtzel, die gar nichts brůchig ist.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Celtischer Nardus wermet und trucknet, wie der Jndianische, hat auch gleiche Krafft, doch ist er ein wenig hitziger, und nicht so sehr trucken.

 

Jn Leib.

Celtischer Nardus ausz Wein getruncken, bekompt dem Magen wol, den Miltzen, Nieren, und Blasen, denn er macht sehr harnen, heylet auch gifftige Stich.

Ausz Essig getruncken, hilfft er wider die hitzige Geschwulst der Leber, unnd Geelsucht.

Mit Wermut gekocht, und eyngenommen, ist er gut zu dem heissen, geschwollenen Magen.

Celtischer Nardus heist GriechischΝάρδος Κελτιχή. Lateinisch Nardus Celtica, vel Romana. Welsch Nardo Celtico. FrantzŰsisch Nardus Gaulois. Behmisch Celtyka Nardus. (B) [35]

Van Keltische Nardus. Kapittel VI. (Valeriana celtica en Valeriana saliunca, nu 1 soort)

 

Gestalte en plaats.

Keltische Nardus groeit in ItaliŽ op het gebergte Ligurie, desgelijks ook in Duitsland op ettelijke hoge Bergen in Tirol, Karnten en Steiermarck, niet ver van Judenburg. Is een klein gewas, heeft langachtige, bleekgele bladeren, een dunne en korte stengel, gele bloemen, een gespitste wortel met vele aangegroeide, dunne, goed ruikende vezeltjes zoals deze tekening ogenschijnlijk daar doet.

Die dwalen niet weinig welke deze Keltische Nardus en Saliuncam, dat is Seliung, voor een ding achten. Beweegbare oorzaken heb ik aangetoond in mijn Latijnse commentaren in Dioscorides en in het eerste boek van mijn epistels. Daarheen wijs ik de geleerde lezer.

*Naast de auteurs figuur heb ik een andere vorm van de Keltische Nardus gezet welke H. Clusius in zijn stirpibus Pannonicis lib. 3, kapittel 12 beschrijft. Deze stengels zijn met ettelijke blaadjes bezet, hebben ook kleine zijtakjes met meer bloempjes.

Ook is alhier de Hirculus getekend met welke de Nardus Celtica even zo goed noch in onze als in Dioscorides tijden vervalst wordt zoals in Aromatum historia D. Garcia lib. 1 kapittel 33 H. Clusius zulks, zoals hij het zelf observeert, aantoont. [33]

De Hirculo is een kruidje gelijk welke ik daarnaast tekenen heb laten. Heeft een wortel de kleine vinger dik, onder kleine vezels, verder ruikt het en smaakt en heeft ook zulke blaadjes zoals Nardus Celtica.*

 

 

Tijd.

Keltische Nardus wordt juli en augustus verzameld, dan in herfst vergaat het. De beste is fris, een liefelijke reuk, met een goed gedegen en tezamen gedrongen wortel die geheel niet breekbaar is.

 

Natuur, kracht en werking.

Keltische Nardus warmt en droogt zoals de Indiaanse, heeft ook gelijke kracht, doch is het een weinig heter en niet zo zeer droog.

 

 

In lijf.

Keltische Nardus uit wijn gedronken bekomt de maag goed, de milt, nieren en blaas, dan het maakt zeer plassen, heelt ook giftige steek.

Uit azijn gedronken helpt het tegen de hete zwellingen der lever en geelzucht.

Met alsem gekookt en ingenomen is het goed tot de hete gezwollen maag.

Keltische Nardus heet Grieks Νάρδος Κελτιχή. Latijns Nardus Celtica, vel Romana. Italiaans Nardo Celtico. Frans Nardus Gaulois. Tsjechisch Celtyka Nardus. [35]

 

 

(C) Von Bergnardo. Cap. VII.

 

Stell und Gestallt.(D)

ieser Nardus wechst auff den Gebirgen, der allerbest in Syria und Cilicia, auch in Illyria, von dannen hat man mir disz Gew‚chsz zugeschickt, wie es allhie abgemahlet. Es hat Bletter gleich wie der grosse Baldrian, seind doch viel kleiner, und nahe bey der Wurtzel gar nichts zerkerbt. Auch ist sein Stengel, wie im Baldrian, ein wenig feist, rund, oben am Gipffel gewinnt er gar ein schŰne Dolden mit Purpurbraunen Blumen, die hangen an Graszgrůnen Stilen, sind eines lieblichen Geruchs. Dieser Nardus hat zwo Wurtzeln, in gestalt zweyer HŰdlen, in grŰsse der Oliven, die Rinde daran ist schwartz. *Es sind aber solche zwo Wurtzel nicht allzeit rundt, sondern zu zeiten lang, wie solches die Art, so neben desz Autoris Figur abgemahlet, kl‚rlich anzeiget. * Biszweilen wachsen ausz dieser Wurtzel zu beyden seyten lange Z‚serle, geben einen Geruch wie der Jndianische Nardus.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Dieser Bergnardus wermet, macht důnn und subtil, mit einer geringen zusammenziehung. Und welche Tugend von dem Celtischen Nardo erzehlet sind, sollen auch von dem Bergnardo verstanden werden.

Bergnardus heiszt Griechisch Νάςδοτ όςπνή. Lateinisch Nardus montana. Welsch Nardo montano. FrantzŰsisch Nardus de montaigne. Behmisch Nardus horsky. [35]

(C) Van bergnardus. Kapittel VII. (Valeriana montana en Valeriana tuberosa)

 

Plaats en gestalte.

Deze Nardus groeit op de bergen, de allerbeste in SyriŽ en CiliciŽ, ook in IllyriŽ, vandaar heeft men me dit gewas toe geschikt zoals het alhier getekend. Het heeft bladeren gelijk zoals de grote valeriaan, zijn doch veel kleiner en nabij de wortel geheel niet gekerfd. Ook is zijn stengel, zoals in valeriaan, een weinig vet, rond, boven aan de top gewint het erg schone schermen met purperbruine bloemen, die hangen aan grasgroene stelen, zijn een liefelijke reuk. Deze Nardus heeft twee wortels, in gestalte van twee ballen, in grootte der olijven, de bast daaraan is zwart. *En zijn echter zulke twee wortels niet altijd rond, maar soms lang zoals zulks de vorm zo naast de auteur figuur getekend duidelijk aantoont. * Soms groeien uit deze wortels aan beide zijden lange vezels, geven een reuk zoals de Indiaanse Nardus.

 

Natuur, kracht en werking.

Deze bergnardus warmt, maakt dun en subtiel met een geringe tezamen trekking. En welke deugd van de Keltische Nardus verteld zijn zullen ook van de bergnardus verstaan worden.

Bergnardus heet Grieks Νάςδοτ όςπνή. Latijns Nardus montana. Italiaans Nardo montano. Frans Nardus de montaigne. Tsjechisch Nardus horsky. [35]

 

 

 

(A) Von Gemeinem Spicanard, und Lavendel. Cap. VIII.

 

Namen und Geschlecht.

esz vermeinten Nardi find zwey Geschlecht. Das M‚nnle und Weible. Das M‚nnle wirt Spicanard genannt von wegen der ge‚herten Blumen. Das Weible, Lavendel, vielleicht darumb, dasz man sie im Bad zum Hauptzwagen unnd andern wolriechenden dingen gebraucht.

 

Gestallt.

Spicanard und Lavendel sind beyde Holtzechte Steudlen, in massen wie Stechaskraut oder Rosmarin, nicht viel uber eine Spanne hoch, mit vierecketen kleinen, důnnen Stenglen, und unzehlich vielen, langlechten, schmalen, dicken, Ascherfarbgrůnen Bl‚tlein. Tragen oben Braunblauwe Blůmblein wie ein ‚her. *Man findt auch Geschlecht Lavendulś, mit breitern Blettern und weissen Blumen, welches in Niderl‚ndischen G‚rten vor etlich Jaren gemein gewesen.* Die Wurtzel ist gantz holtzecht, und fasecht. Der Samen Grawschwartz, darvon junge StŰcklen auffgehen, aber viel eher, so man Zweige abreiszt, und wider in Grund legt, im Frůhling oder Herbst. Der Spicanard ist dem Lavendel in allen Stůcken uberl‚gen, denn er ist hŰher, dicker, breiter, weisser und am Geruch stercker. Dargegen ist Lavendel zahrter, milter und gebreuchlicher.

 

Zeit.

Jm Lentzen werden diese Stauden widerumb grůn, blůhen im Brachmonat unnd Hewmonat, zu welcher zeit jhre holdselige wolriechende Blumen sollen gesamlet werden. (B ij) [36]

 

(C) Natur, Krafft, und Wirckung.

Spicanard und Lavendel sind warm und trucken (wiewol das M‚nnle etwas mehr) im andern Grad, einer subtilen Substantz. Geben dem frembden Nardo nicht viel zuvor.

 

Jn Leib.

Spicanard und Lavendel seynd zwey kŰstliche Kreutter wider alle kalte Gebresten desz Hirns und der Sennader, als da ist der Schwindel, gantze und halbe Schlag, der fallend Siechtag, die Schlaffsucht, Krampff, Zittern, Contract und L‚hme. Sie erwermen den blŰden kalten Magen, zertheylen die Winde. Treiben den Harn, der Weiber Zeit, das Bůrdle, unnd erwermen die Mutter. Offnen de verstopffte Leber und Miltz, benemen also die Geelsucht, und anhebende Wasserseuch, sonderlich so man Andorn, Zimmetrind, Fenchel, Spargen, und Eppichwurtzeln dazu mischet. Zu allen jetzgenannten Gebresten mag man Spicanard oder Lavendel Kraut unnd Blumen, in Wein oder Wasser sieden, und davon trincken etliche tage nacheinander. Gemelte Tugendt hat auch das gebrandte Wasser, ist gut fůr ohnmacht, da ein Mensch unredend liegt, drey oder vier LŰffel voll getruncken, und die Pulsadern damit bestrichen.

 

Aussen.

Spicanard oder Lavendel in Essig gesotten, und die Brůhe auff dem wůhtenden Zan gehalten, stillet den Schmertzen, sonderlich, so Flůsse dazu schiessen.

Die Blumen von Spiacanard oder Lavendel in gebrandten Wein gelegt, dieser Wein in Mund genommen, bringt die verlegene Sprach widerumb. Jst auch gut, die lahmen, kalten Glieder damit gerieben.

Die Kreutter eusserlich ubergelegt, vertreibet das Hauptwehe, und den Schwindel. Seind auch gut in der Laugen zum Hauptzwagen gebraucht, denn sie stercken das (D) schwache Hirn sehr wol.

 

Spicanarden Űl. Oleum de Spica.

Ausz den frischen Spickblumen distilliret man ein Űl, welchs ob dem gebrandten Wasser schwimmet, eines so gewaltigen Geruchs, der alle andere ubertrifft. Solchs Űl ist zu allen obgemeldten Gebresten nůtzlich.

Spicanard und Lavendel heist Lateinisch Pseudonardus. Welsch Spico, Lavanda. FrantzŰsisch Aspic, Lavande. Behmisch Spikanard domacy, Lawendula.

Van gewone Spicanard en lavendel. Kapittel VIII. (Lavandula latifolia, Lavandula angustifolia Mill. subsp. angustifolia)

 

Namen en geslacht.

Van de vermeende Nardi zijn twee geslachten. Dat mannetje en wijfje. Dat mannetje wordt Spicanard genoemd vanwege de geaarde bloemen. Dat wijfje, lavendel, mogelijk daarom omdat men ze in bad tot hoofd dweilen en andere goed ruikende dingen gebruikt.

 

 

Gestalte.

Spicanard en lavendel zijn beide houtachtige struikjes, in mate zoals Stechaskruid of rozemarijn, niet veel over een zeventien cm hoog met vierkantige kleine dunne stengeltjes en ontelbaar veel langachtige, smalle, dikke, askleurige groene blaadjes. Dragen boven bruinblauwe bloempjes zoals een aar. *Men vindt ook geslacht van Lavendula met bredere bladeren en witte bloemen welke in Nederlandse hoven voor ettelijke jaren algemeen geweest.* De wortel is gans houtachtig en vezelig. De zaden grauwzwart waarvan jonge stekken opgaan, echter veel eerder zo men twijgen aftrekt en weer in de grond legt in voorjaar of herfst. De Spicanard is de lavendel in allen stukken ver beter, dan het is l dikker, breder, witter en aan reuk sterker. Daartegen is lavendel zachter, milder en gebruikelijker.

 

 

Tijd.

In lente worden deze heesters wederom groen, bloeien in juni en juli in welke tijd hun liefelijke goed ruikende bloemen zullen verzameld worden. (B ij) [36]

 

Natuur, kracht en werking.

Spicanard en lavendel zijn warm en droog (hoewel dat mannetje wat meer) in andere graad, een subtiele substantie. Geven de vreemde Nardus niet veel voor.

 

In lijf.

Spicanard en lavendel zijn twee kostelijke kruiden tegen alle koude gebreken der hersens en de spieren als daar is de duizeligheid, ganse en halve slag, de vallende ziekte, de slaapziekte, kramp, trillen, contract en verlamming. Ze verwarmen de zwakke koude maag, verdelen de wind. Drijven de plas, de wijven tijd, de nageboorte en verwarmen de baarmoeder. Openen de verstopte lever en milt, benemen alzo de geelzucht en aanheffende waterzucht vooral zo men andoorn, kaneelbast, venkel, asperges en Apium wortels daartoe mengt. Tot alle net genoemde gebreken mag men Spicanard of lavendel kruid en bloemen in wijn of water zieden en daarvan drinken ettelijke dagen na elkaar. Gemelde deugd heeft ook dat gebrande water, is goed voor onmacht daar een mens onbespraakt ligt, drie of vier lepels vol gedronken en de polsaders daarmee bestreken.

 

 

Van buiten.

Spicanard of lavendel in azijn gekookt en de brij op de woedende tand gehouden stilt de smarten, vooral zo vloeden daartoe schieten.

De bloemen van Spiacanard of lavendel in gebrande wijn gelegd, deze wijn in mond genomen brengt de gestopte spraak wederom. Is ook goed de lamme, koude leden daarmee gewreven.

Die kruiden uiterlijk opgelegd verdrijft de hoofdpijn en de duizeligheid. Zijn ook goed in de logen tot hoofd dweilen gebruikt, dan ze versterken de zwakke hersens zeer goed.

 

Spicanard olie. Oleum de Spica.

Uit de frisse Spickbloemen distilleert men een olie welke op het gebrande water zwemt, een zo geweldige reuk die alle andere overtreft. Zulke olie is tot alle opgemelde gebreken nuttig.

Spicanard en lavendel heten Latijns Pseudonardus. Italiaans Spico, Lavanda. Frans Aspic en Lavande. Tsjechisch Spikanard domacy, Lawendula.

 

 

Von Haselwurtz. Cap. IX.

 

Gestallt.

aselwurtz nennen etliche wilden Nardum. Sie tregt Bletter gleich dem Wintergrůn, seind doch viel runder, unnd linder. Zwischen den Blettern nahe bey der Wurtzel hangen an zarten unnd langen Stilen braune Purpurfarbe, wolriechende Blumen, in kleinen Hůlsen, wie an dem Bilsenkraut, darinnne wechst ein ecketer Same, den WeinkŰrnern nicht un‚hnlich. Seine Wurtzeln sind vielfaltig, uberzwerch hin und her geschrenckt, mit angehenckten kleinen Z‚seln, geben einen freundtlichen lieblichen Geruch, seind scharpff auff der Zungen.*Es wirdt auch im Schweitzerland auff den Gebirgen bey dem Einsidel genannt, ein grŰssere und mehr wolriechende Art gefunden, dann die gemeine ist.

 

Stell.

Haselwurtz wechst an schattechten Orten, sonderlich in Gebirgen, Hecken unnd W‚lden. [37] (A)

 

Zeit.

Sie blůet zweymal im jar, nemlich im Frůhling, und Herbst. Sol gesamlet werden zwischen zweyen Frawentagen, das ist, von dem fůnfftzehenden Tag Augusti bisz auff den achten Tag desz Herbstmonats.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Haselwurtz ist warm im andern, und trucken im dritten Grad, insonderheit sein Wurtzel, die auch am meisten gebraucht wirt.

 

Jn Leib.

Das Bauwersvolck hat kein besser Artzney fůrs Kalte, oder anstossende Fieber, dann dasz sie ein Handvoll dieser Bletter in Wein oder Wasser sieden, mit Honig abbereiten, und etliche tage frůhe davon trincken, das treibt durch den Stulgang Schleim und Gallen, biszweilen auch obenausz. Und Dioscorides schreibt: Haselwurtz purgiere wie Nieszwurtz. Wann man sie wil eynnemen, ist es gut, man thue darzu Muscatenblůet, Zimmetrinden, und dergleichen Gewůrtz. Aber schwangere Frawen sollens nicht trincken, dann es ohn schaden jr und desz Kinds nicht geschehen wůrde.

Haselwurtz in Wein uber nacht eyngebeitzt, und frůhe davon einen warmen trunck gethan, thut auff die verstopffte Lebern, Miltz, und verharte Geschwůlste, ist dieser gestalt gebraucht ein fruchtbarliche Artzney fůr die Wassersucht, Geelsucht, alt Hůfftweh, Keichen und Husten.

Etliche bereiten von Haselwurtz einen Wein zur zeit der Weinlesung, welcher zu allen obgedachten Gebresten dienstlich ist.

Haselwurtz zum einbeitzen nimpt man eins Lohts schwer, das Pulver aber von einem bisz auff das ander quentle.

*Etliche geben die Bletter in Meyen den Pferden unter jhrem Futter, davon sie sich reinigen und muhtiger davon werden.* (B iij) [38]

 

(C) Aussen.

Haselwurtz in Laugen gesotten, und damit gezwaget, sterckt das Haupt und Hirn, so der mangel van K‚lte ist, und behelt die Haar.

Haselwurtzsafft mit Thucien vermischt, und in die Augenwinckel getrŰpfft, macht ein klaar Gesicht, benimpt die Fell und Wůlcklen.

BaumŰl, darinnen Haselwurtz an der Sonnen uber den Sommer wirt auszgewirckt, benimpt das frieren und schůtten der Fieber, so man ein stund vor derer ankunfft das Růckenbein damit warm salbet.

Haselwurtz heist Griechisch Ασαςου, Lateinisch Asarum, Arabisch Asaron. Welsch Bacchara. Spanisch Asara baccara. FrantzŰsich Carabel. Behmisch Ropytnijk.

 

Ein ander Geschlecht der Haselwurtz.

Disz kraut findet man auff den Gebirgen, und dieweil es der Haselwurtz fast gleich ist, haben wir es Asarinam genennt. Die Bletter ligen auff der Erden, sind runder und rauher, dann in der Haselwurtz. Der Umbkreisz ist ein wenig uneben. Die Stengle klein und h‚rig. Die Blumen vergleichen sich den Camillenblumen, allein dasz sie kleiner sind, riechen wol. Auch hat es viel knŰdichte, důnne, scharpffe Wurtzlen, die sind am Geschmack scharpff und etwas bitter, riechen doch nicht so wol, als die Haselwurtz.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Disz Kraut ist heisser und truckner Natur, s‚ubert und zertheilet.

 

Jn Leib.

Das Kraut in Wein gesotten, oder das Pulver eines quentlen schwer in Wein gerůrt, unnd getruncken, macht den Stulgang fertig, treibt ausz den dicken Schleim, (D) Rotz, und Melancholey. Jst gut wider die Wassersucht, schmertzen der Frantzosen und desz Zipperlen, Geelsucht, fallende Siechtag, und halben Schlag. Es treibt den Harn, und der Frauwen zeit. TŰdtet die Bauchwůrme. Man list das Kraut im Herbst, und trucknets im Schatten.

Van hazelkruid. Kapittel IX. (Asarum europeanum)

 

 

Gestalte.

Hazelkruid noemen ettelijke wilden Nardus. Ze draagt bladeren gelijk de wintergroen, zijn doch veel ronder en zachter. Tussen de bladeren nabij de wortel hangen aan zachte en lange stelen bruine purperkleurig, goed ruikende bloemen in kleine hulzen zoals aan het bilzekruid, daarin groeit een kantig zaad, de wijnkorrels niet ongelijk. Zijn wortels zijn veelvuldig, overdwars heen en weer geschrankt met aanhangende kleine vezels, geven een vriendelijke liefelijke reuk, zijn scherp op de tong.*Er wordt ook in Zwitserland op de bergen bij de Einsidel genoemd een grotere en meer goed ruikende vorm gevonden dan die algemeen is.

 

 

Plaats.

Hazelkruid groeit aan beschaduwde oorden, vooral in bergen, hagen en wouden. [37]

 

 

Tijd.

Ze bloeit twee maal in jaar, namelijk in voorjaar en herfst. Zal verzameld worden tussen twee Vrouwendagen, dat is van de vijftiende dag van augustus tot op de achtste dag der herfstmaand.

 

Natuur, kracht en werking.

Hazelkruid is warm in andere en droog in derde graad, vooral zijn wortel die ook het meeste gebruikt wordt.

 

In lijf.

Dat boerenvolk heeft geen betere artsenij voor koude of aanstotende koorts dan dat ze een handvol van deze bladeren in wijn of water zieden en met honing af bereiden en ettelijke dagen vroeg daarvan drinken, dat drijft door de stoelgang slijm en gal, soms ook boven uit. En Dioscorides schrijft: Hazelkruid purgeert zoals nieskruid. Wanneer men het wil innemen is het goed men doet daartoe muskatenbloei, kaneelbast en dergelijke kruiden. Echter zwangere vrouwen zullen het niet drinken, dan het zonder schaden van haar en dat kind niet geschieden kan.

Hazelkruid in wijn over nacht ingeweekt en vroeg daarvan een warme dronk gedaan doet open de verstopte lever, milt en verharde zwellingen, is deze gestalte gebruikt een vruchtbare artsenij voor de waterzucht, geelzucht, oude voetenpijn, kuchen en hoesten.

Ettelijke bereiden van hazelkruid een wijn in de tijd van de wijnoogst welke tot alle opgedachte gebreken dienstig is.

Hazelkruid voor in te weken neemt men een lood zwaar, dat poeder echter van een tot op de tweede quentle.

*Ettelijke geven de bladeren in mei de paarden onder hun voer daarvan ze zich reinigen en moediger daarvan worden.* (B iij) [38]

 

 

 

Van buiten.

Hazelkruid in loog gekookt en daarmee gedweild versterkt de hoofdpijn en hersens zo de mangel van koudheid is en behoudt dat haar.

Hazelkruidsap met Thucia vermengt en in de ooghoeken gedruppeld, maakt een helder gezicht, beneemt dat vel en wolken.

Olijvenolie daarin hazelkruid aan de zon over de zomer wordt uitgewerkt beneemt dat bevriezen en schudden der koortsen zo men een stonde voor diens aankomst dat ruggenbeen daarmee warm zalft.

Hazelkruid heet Grieks Ασαςου, Latijns Asarum, Arabisch Asaron. Italiaans Bacchara. Spaans Asara baccara. Frans *FrantzŰsich Carabel. Tsjechisch Ropytnijk.

 

Een ander geslacht der hazelkruid.

Dit kruid vindt men op de bergen en omdat het de hazelkruid erg gelijk is hebben we het Asarinam genoemd. De bladeren liggen op de aarde, zijn ronder en ruwer dan in het hazelkruid. De omtrek is een weinig ongelijk. De stengeltjes klein en harig. De bloemen vergelijken zich de kamillebloemen, alleen dat ze kleiner zijn, ruiken goed. Ook heeft het veel knoopachtige, dunne, scherpe wortels, die zijn aan smaak scherp en wat bitter, ruiken doch niet zo goed zoals dat hazelkruid.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Dit kruid is hete en is hete en droge natuur, zuivert en verdeelt.

 

In lijf.

Dat kruid in wijn gekookt of dat poeder een quentle zwaar in wijn geroerd en gedronken maakt de stoelgang klaar, drijft uit de dikke slijm, snot en melancholie. Is goed tegen de waterzucht, smarten derjicht, geelzucht, vallende ziekte en halve slag. Het drijft de plas en de vrouwen tijd. Doodt de buikwormen. Men verzamelt dat kruid in herfst en droogt het in schaduw.

 

 

 

 

Von Baldrian. Cap. X.

 

Namen.

aldrian nennen die Apotecker Valerianam. Man heist sie auch Dennenmarck, Katzenkraut, und Augenwurtz, darumb, dasz die Katzen diese Wurtzel gern riechen, und jre Augen damit st‚rcken.

 

Geschlecht und Gestallt.

Baldrian ist dreyer Geschlecht. Das grosse, kleine, und allerkleineste, wie in den gem‚lden augenscheinlich vorgebildet. Es solt aber desz grossen Abrisz der Proportion nach, etwas hoher und auffrichtiger gemalet seyn worden.

Desz grossen Baldrians Bletter vergleichen sich dem Apostemenkraut, auszgescheiden dasz sie grŰsser, und nicht so sehr zerspalten sind. Sein Stengel ist Elen hoch, oder hŰher, glatt, hol, zart, auff Purpurbraun geneigt, und knŰdicht. Tregt oben schŰne schneeweisse Blumen, oder Dolden, wiewol, ehe dann sie sich auffthun, erscheinen sie Leibfarb zu seyn. Der Samen, so er zeitigt, fleuget er hin, wie auff dem Lattich. Die Wurtzel ist Fingers dick, mit vielen, nebenangehenckten, kleinen, geelen, wolriechenden Zaseln, mit welchem Geruch sie dem Nardo nacheifern. Wechst auff den Gebirgen, feuchtem Erdrich und Feldern.

Das kleine Baldrian, so in gemeinem Brauch, unnd meniglich bekannt ist, hat Bletter wie der Eschbaum, die sind glat, Schwartzgrůn, und zur Erden geneigt. Ver- [39] gleicht sich mit stenglen und dolden dem grossen, ist aber kleiner in allen seinen Stůcken. (A) Die Wurtzeln wachsen wie Teuffelsbisz, abgenagen zasecht, weiszlecht, ineinander geschrenckt, mit einem lieblichen, und etwas scharpffen Geruch, wie im Nardo. Hat seine Wohnung in feuchtem Erdrich.

Desz allerkleinsten Baldrians Bletter sind gestaltet wie in dem grossen, aber gar klein. Gewinnt einen ecketen Stengel, spannen hoch. Am Gipffel erscheinen die Dolden, wie in den andern Geschlechten angezeigt. Sein Wurtzel ist klein, weiszlecht, mit unzehlich viel Z‚serlein, eines lieblichen Geruchs. Wechst in Gebirgen, feuchten Awen, und Wiesen.

 

Zeit.

Jm Herbst werden die Baldrianswurtzeln alle gesammlet, und am schatten gedŰrrt.

 

Natur, Krafft, und Wurckung.

Baldrian ist warm und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Baldrians Wurtzel gesotten, oder das Pulver mit Wein vermischt, und getruncken, verzehrt die Winde, stillet das Seitenwehe, heylet den kalten Brunnen, treibt den Harn, und der Weiber Blumen, so ein zeitlang verhindert gewesen.

Baldrian mit Sůszholtz, Rosinlen, und AniszkŰrnern gesotten, darvon getruncken, benimpt das keichen und husten.

Baldrian wirt gemischt in Theriack (welches von dem ersten allein sol verstanden werden) ist derhalben dienstlich wider die gifftigen Stich, und Pestilentz, nicht allein davon getruncken, sondern auch daran gerochen wider die bŰse Lufft.

Den Tr‚ncken zu jnnerliche Wunden wirdt Baldrian zugethan mit grossem heyl. *Sonderlich aber desz kleinern Getranck braucht man in den Anthracibus unnd andern dergleichen Sch‚den*. (B iiij) [40]

(C) Aussen.

Desz gantzen Baldrians Gew‚chse sampt den Wurtzeln grůn zerstossen, und umb das wehthuende Haupt gebunden, lindert den Schmertzen, und legt die Schůsz.

(D) Baldrians Wurtzel in Wein oder Wasser gesotten, und in die Augen getropfft, macht ein klar Gesicht.

Wider die rŰte und schmertzen der Augen ein warhafftige Artzney: Nim Baldrian, Eppich, Wegbreit, Hauszwurtzel, stosz jedes besonder, presz den Safft darausz, nimm jedes Saffts anderthalb Loht, geusz sie alle zusammen, mische darunder Weitzen Semelbrosen, die nicht gesaltzen seynd, mach ein weich Pflaster, legs also kalt uber die Augen, thu ein subtil Leinen Thůchle darzwischen. Solche Artzney hilfft uber Nacht, ob gleich die Augen mit Blut unterlauffen weren.

 

*Valeriana rubra.

Disz Kraut wechst einer Elen hoch, und wol hŰcher, hat etwas breite und lenglechte Bletter, schŰn grůn, und oben an dem Stengel wie der Baldrian, tregt es Blumen viel bey einander rŰtlicht, der Sam ist klein und verfleuget baldt. Die Wurtzel ist weiszlecht und dicklecht, hat einen Aromatischen Geschmack. Man findet sie auch mit blawlichten Blumen, und ist das Kraut kleiner denn derer, die allhie abgemahlet. Umb Pisa nennet man es Centaurium marinum, und wechst viel an den alten Thůrnen. Etliche machen ein Limonium oder Been darausz, andere nennens von wegen der gleichheit Valerianam rubram. Die Wurtzel ist scharpff und wolriechendt, mŰcht sich derwegen vielleicht mit den Valerianis vergleichen. *

Baldrian heiszt Griechisch φού. Arabisch Fu. Lateinisch Phu und Valeriana. Welsch Valeriana. Spanisch Herva Benedicta. FrantzŰsisch Valeriane. Behmisch Rozlijk. [41]

Van valeriaan. Kapittel X. (Valeriana phu, Valeriana officinalis, Valeriana dioica, Centranthus rubra)

 

Namen.

Valeriaan noemen de apothekers Valerianam. Men noemt het ook Denenmerg, kattenkruid en ogenkruid, daarom, dat de katten deze wortel graag ruiken en hun ogen daarmee versterken.

 

Geslacht en gestalte.

Valeriaan is drie geslachten. Dat grote, kleine en allerkleinste zoals in de afbeeldingen ogenschijnlijk afgebeeld. Er zou echter de grote tekening naar de proportie wat hoger en opgerichter getekend zijn geworden.

De grote valeriaan bladeren vergelijken zich de Knautia, uitgezonderd dat ze groter en niet zo zeer gespleten zijn. Zijn stengel is ellenboog hoog of hoger, glad, hol, zacht, op purperbruin geneigd en knoopachtige. Draagt boven schone sneeuwwitte bloemen of schermen, hoewel eer dan ze zich open doen verschijnen ze lijfkleurig te zijn. De zaden zo het rijpt vliegt het heen zoals in de sla. De wortel is vingers dik met vele naast aanhangende kleine gele goed ruikende vezels, met welke reuk ze de Nardus na ijveren. Groeit op bergen, vochtig aardrijk en velden.

De kleine valeriaan zo in algemeen gebruik en menigeen bekend is heeft bladeren zoals de esboom, die zijn glad, zwartgroen en tot de aarde geneigd. [39] Vergelijkt zich met stengeltjes en schermen de grote, is echter kleiner in al zijn stukken. De wortels groeien zoals duivelsbeet, afgeknaagd vezelig, witachtig, in elkaar geschrankt met een liefelijke en wat scherpe reuk zoals in Nardus. Heeft zijn woning in vochtig aardrijk.

Dat allerkleinste valeriaan bladeren zijn gesteld zoals in de grote, echter erg klein. Gewint een kantige stengelvan een zeventien cm hoog, aan de top verschijnen die schermen zoals in de andere geslachten aangetoond. Zijn wortel is klein, witachtig, met ontelbaar veel vezeltjes, een liefelijke reuk. Groeit in bergen, vochtige bergweiden en weiden.

 

 

 

Tijd.

In herfst worden de valeriaanwortels alle verzameld en aan schaduw gedroogd.

 

Natuur, kracht en werking.

Valeriaan is warm en droog in andere graad.

 

In lijf.

Valeriaan wortel gekookt of dat poeder met wijn vermengt en gedronken verteert de winden, stilt de zijdepijn, heelt de koude bronnen, drijft de plas en de wijven bloemen zo een tijdlang verhinderd geweest.

Valeriaan met zoethout, rozijnen, en anijskorrels gekookt, daarvan gedronken beneemt dat kuchen en hoesten.

Valeriaan wordt gemengd in teriakel (welke van de eerste alleen zal verstaan worden) is daarom dienstig tegen de giftige steek en pest, niet alleen daarvan gedronken, maar ook daaraan geroken tegen de boze lucht.

De dranken tot innerlijke wonden wordt van valeriaan dicht gedaan met grote heil. *Vooral echter de kleinere drank gebruikt man in de Anthracibus en andere dergelijke schaden*. (B iiij) [40]

Van buiten.

Dat ganse valeriaan gewas samen met de wortels groen gestoten en om dat pijn doende hoofdpijn gebonden verzacht de smarten en legt de scheuten.

Valeriaan wortel in wijn of water gekookt en in de ogen gedruppeld maakt een helder gezicht.

Tegen de roodheid en smarten der ogen een ware artsenij: Neem valeriaan, Apium, weegbree, huislookwortel, stoot elke apart, pers het sap daaruit, neem elk sap anderhalf lood, giet ze alle tezamen, meng daaronder tarwe zemelbrood dat niet gezouten is, maak een weke pleister en leg het alzo koud over de ogen, doe een subtiel linnen doekje daartussen. Zulke artsenij helpt over nacht als gelijk de ogen met bloed doorlopen waren.

 

*Valeriana rubra.

Dit kruid groeit een ellenboog hoog en wel hoger, heeft wat brede en langachtige bladeren, schoon groen en boven aan de stengel zoals de valeriaan draagt het bloemen veel bij elkaar en roodachtig, dat zaad is klein en vervliegt gauw. De wortel is witachtig en dikachtig, heeft een aromatische smaak. Men vindt ze ook met blauwachtige bloemen en is dat kruid kleiner dan die diegene die alhier getekend is. Om Pisa noemt men het Centaurium marinum en groeit veel aan de oude torens. Ettelijke maken een Limonium of Been daaruit, andere noemen het vanwege de gelijkheid Valerianam rubram. De wortel is scherp en goed ruikend, mag zich daarom mogelijk met de Valerianis vergelijken. *

Valeriaan heet Grieks φού. Arabisch Fu. Latijns Phu en Valeriana. Italiaans Valeriana. Spaans Herva Benedicta. FransValeriane. Tsjechisch Rozlijk. [41

 

 

Von Cassia. Cap. XI.

 

Gestallt.

 

assia, welche man jetzund gemeiniglich zu linden Purgationen braucht, wechst in Aegypten auff einem hohen Baume. Dieses Baums eusserliche Rinde ist aschenfarb. Das Holtz jnnwendig fest, und derb, nahe gegen den Rinden gelb, an dem jnnertheil oder Kern schwartz, gleichermassen wie das Frantzosenholtz, Guaiacum genannt. Er hat auch grosse Wurtzeln, wie der Nuszbaum. Die Bletter sind spitzig. Der gantze Stamm reucht starck, dieweil er frisch ist, alsbald es aber důrre wirdt, verleurt er den Geruch. An den ‚sten hangen RŰre, fast einer Elen lang, und biszweilen l‚nger, sind rund, derb, schwartzbraun, jnnwendig mit weichem, kolschwartzen, sůssem Marck gefůllt, doch ligt solch Marck nicht gantz an einander, sondern ist mit vielen holtz‚chten l‚mlen und wendlen unterschieden. Zwischen jedem l‚mlen stecken harte Kernen, anzusehen wie kleine Hertzlen, und denen in S. Johannsbrot fast eyhnlich, dasz man sie beyde nicht wol von einander erkennen kan.

*Wenn man die Kern wol eynweicht, und fleissig wartet, gehet dieser Baum auff aller ding wie das Johannsbrot, jedoch bekompt er darnach l‚nglichte Bl‚tter, wie an dem Pfirsingbaum, die Blumen seind gelb, fast wie an der Genista, wie mir dieselben an einem Ast mit Blettern der hochgelehrte Herr Bernhardus Paludanus, der Artzeney Doctor, der in Aegypto und andern weiten Orten gewesen, und alles mit grossem fleisz erforschet, neben andern viel frembden schŰnen Sachen verehret hat. *

 

Stell.

Cassia wechst in gebawten Erdrich. Die allerbesten CassienrŰre werden von Memphi, und Alexandria ausz Aegypten zu uns gebracht, sind frisch, schwer, derb, nicht sehr dick, liecht, und so man sie schůttelt, hŰret man die jnnwendigen Kernen nichts rauschen. [42] (C) Dann wo sie rauschen, ist es ein anzeigung, dasz der natůrliche Safft darinnen auszgedorret sey.

*Sie wechset nicht allein in den Orientalischen Jndien, wie man sie gemeiniglich nennet, sondern auch in America, in der Jnsel S. Dominici & S. Ioh. De portu divite.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Cassia ist warm und feucht im ersten Grad.

 

Jn Leib.

Man braucht allein das Marck ausz den RŰren, das nennet man in Apotecken Florem Cassiś, es lescht die Hitz der Cholera oder Gallen. Treibt auch diese Choleram sampt dem Phlegmatischen Schleim durch sanffte Stulg‚nge. Man mag es geben zu jeder zeit, alten und jungen Leuten, ja den schwangern Weibern, und Kindern, ohn alle schew und schaden. Sein Wirckung erstreckt sich nit weiter dann uber den Magen und D‚rme. Die Gelehrten Artzte geben es gewŰhnlich und sicherlich vor der Aderlasse, in den strengen Fiebern, und andern hitzigen Gebresten. Welche schwache D‚rme haben in denen erregt es etwa ein auffbl‚hung, sonst ist es gar unsch‚dlich, doch wirdt auch disz Sch‚dle benommen mit zugethanen ZimmetrŰrlein, Jmber, oder Anis. Man mag es auff einmal zweyer oder dritthalb Loht schwer eynnemmen, entweder allein essen, oder in einer warmen Hůnerbrůhe zertreiben und trincken, mit obgedachtem Zusatz. Die gelehrten Artzte mischen zu zweyen Loten Cassiś, ein halb Loht desz bittern Pulvers, Hiera Galeni genannt, und solchs ist gar wol geordnet, denn Hiera sch‚rpffet und fůrdert die Cassia zur purgierung, erwermet und st‚rcket den Magen, wehret auch der Auffbl‚hung. Dieweil aber Hiera die Cassia (die doch an jhr selbst lieblich ist) verbittert, so formiert man ausz dieser Mixtur fůnff oder sechs Kůglen, bestreuwet sie mit Zucker, umbwickelt ein jedes besonder mit einem bissen Oblat (zuvor in Wein oder Bier eyngenetzt) (D) und schlingets also gantz hinab, so empfindet man die Bitterkeit fast nichts.

*Man pflegt auch die grůnen und noch nicht aller ding zeittige Cassiś RŰrlein in Aegypto mit Zucker eynzumachen, und also gen Venedig bringen, welches doch nicht mehr so gebreuchlich wie zuvor, dieweil dadurch die andere Cassia reiff zu werden verhindert ist worden, so ist auch sonst allerley Betrug damit untergeloffen. *

Weme der Stein viel leyds thut, und offt ppflegt anzustossen, der sol alle Monat einen Tag frůh frisch auszgezogene Cassia brauchen, so gehet der Scheim ausz dem Magen und D‚rmen durch den Stulgang, ausz welchem Schleim in den hitzigen Nieren Sand und Stein gebacken wirt, gleich wie ausz Leim in Brennofen ein Ziegel. Ja etliche schreiben, der Stein kŰnn im Menschen nicht wachsen, so man alle Tag eine stund vor dem frůhessen drey quentle Cassia eynnimpt.

So sich jemands besorget einer hitzigen Geschwulst oder Geschwůr im Magen, der wirt fůr solcher Kranckheit mit Gottes hůlff gesichert, so er t‚glich ein halbe stunde vor der Mahlzeit, frůh oder abends, ein Loht frischer Cassia jsset.

Wem die Augen wehe thun von scharpffen hitzigen Flůssen, der sol zu Nacht wenn er schlaffen gehet, zwey Loth Cassia eynnemen, es lindert die sch‚rpffe, und zeucht den Flusz herab.

*Die jrren, welche vermeynen, dasz der Kern von der Cassia oder Samen auch purgiert, dann viel mehr sie zusammen ziehende art haben.

Dergleichen ist auch nicht zu gl‚uben, dasz die Rinden dieser KŰren gesotten, die Menses und secundinam fort treiben sollen.*

 

Aussen.

Cassia auszwendig angestrichen, leschet die Feuwerfarbige Geschwulst, oder Rotlauff, Erysipelas genannt, auch andere hitzige Apostemen auff der Haut. Dienet wider das Zipperle, Podagra, und Gliederwehe. [43]

Mit MandelŰl vermischt, und die Brust damit geschmiert, wenn einem enge (A) darumb ist, hilfft es kr‚fftig.

Cassiam nennen die Arabier heutiges Tags Hiarxambar, wiewol in Avic.lib. 2.cap. 197.nicht recht Chiarsamdar gesetzt ist worden.*

 

*Cassia Monspelliensum.

Dieses Gew‚chsz findt man viel umb Rom, und auch umb Narbona in Franckreich, ist einer Elen hoch oder anderthalb hoch, hat einen Stengel wie das Spartum, die Bletter seyn wie an der Thymelea oder am Lavendel, Jm Junio stehets dick voller Blůmlein, wie an dem Oelbaum, die grůnlicht gelb sind. Darausz werden viel roter Beerlein, die dem Meer Asparago sich vergleichen, seind gantz klibrich. Von etlichen wirt der Wurtzel Rinden fůr die Cassiam ligneam gebraucht. *

 

 

Von Zimmetrind.

Obgedachte Purgierende Cassia bringet mir allhie zu ged‚chtnusz Cassiam ligneam, odoratam, das ist unsere gebreuchliche Zimmetrind, denn das ware Cinnamomum, von welchem Dioscorides schreibet, haben wir nicht, wŰllen bey dem unsern bleiben, und sagen, dasz der Zimmet oder Canell sey eine Rinde eines Baums, welches gestallt ich allhie nit hab kŰnnen abmahlen, denn er wechst in gantz Europa nicht, sondern allein in India, doch wie ich erfinde, ist gedachter Baum an grŰsse unnd gestallt der Schaffmůllen gleich.

 

Gestallt. (B)

*Wer nach der l‚ng von der Zimmetrinden etwas grůndtlichs wil vernemmen, der lese den Gartziam de Horto, der viel jar in India ein Medicus gewesen ist, der beschreibet den Baum, dasz er sey in der grŰsse desz Oelbaums, mit auffrechten asten, die Bletter seind an gestallt wie desz Lorbeerbaums, an der Farb wie der Citronen, die Blum weisz, die frucht rund und schwartz, in der grŰsz einer Haselnusz, oder kleinen Oliven. Er vermeynt auch, dasz Cinnamomum und Cassia nicht sollen also unterscheiden werden, wie die Alten gemeynt haben. Ausz den Wurtzelen desz Baums, wenn man sie auffschneidet, pflegt ein Safft zu fliessen, der wie Campher reucht, Aber disz ist hart verbotten, auff dasz die B‚um nicht verderbt werden. Dieweil desz gantzen Baums eigentliche Conterfeiung noch nit zu bekommen gewesen, hab ich zu wenigsten disz Blatt, sampt dem Stengel wollen lassen hie zu setzen. Die kleine Eichelen aber, so dabey gemahlt, seyn nicht desz Zimmetbaums Frůcht, wie jr viel glauben, sondern eines andern frembden Gew‚chs, dann es mit denselben zu uns gebracht wirt, welches die Alten Jolix oder Malahather genannt, davon mag man weiter lesen Garziam de Horto.libro 1.cap. 19.sampt desz H. Clusij annotationes.*

 

Stell.

*Dieser B‚um wachsen viel in Zeilan, und nicht so gut in Malvar und Iaoa oder Iavan, und alle von von sich selber. Zeilan aber vermeynen viel es sey bey den alten Taprobana, andere, es sey Samatra gewesen, Auch schreiben andere, dasz man jn find in den Peru, in einem Land Sumaco genannt.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Zimmetrind ist heisz und trucken fast im dritten Grad.[44]

 

(C) Jn Leib.

Zimmetrinden eines quentlen schwer mit warmen Wein getruncken, zertheilt die groben Bl‚ste und Winde, fůrdert den Harn, und der Frauwen zeit, treibet auch fort, die langseumende Geburt und Bůrdle. Hilfft dem erkalten Magen, Lebern, und Hirn. Widerstrebt dem Gifft. St‚rcket das Hertz. Offnet die Verstopffung in der Geelsucht, und anfangenden Wasserseuch. Macht das Gesicht klar, so man sie mit Augentrost in Wein trinckt. Jst auch nůtzlich wider die Phlegmatische langwirige Fieber, so man sie mit den Syrupen siedet. Ein edel Gewůrtz, wie das alte Sprichwort lautet: Miror, quÚd moritur homo, qui utitur cinnamomo.

 

Zimmetwasser.

Ausz Zimmetrinden distilliert man ein herrlich Wasser also: Nimm der besten ZimmetrŰrlein ein Pfund, stosz sie zu grobem Pulver, thu es in ein zinnen Kandel, geusz darauff Rosenwasser, unnd guten weissen heissen Wein, beydes drey Pfund oder Masz, misch darzu Saltz, so viel du mit dreyen Fingern begreiffest, oben vermache die Kandel zu, lasz sie an einem warmen ort stehen, vier und zwentzig stunden lang, biszweilen růre es, darnach thu disz alles in ein gl‚sene Kolben, die auszwendig mit Leym umbstrichen ist, stelle sie in Brennofen, beschůtte die umb und umb mit durchsibter Aschen, also dasz die Kolben halb in der Aschen, halb heraussen stehe, setz darnach den Helm darauff, und unter den Schnabel ein ander Glasz, dareyn das gebrannte Wasser abfliesse. Do disz Glasz dem Schnabel angesetzt wirdt, schlag rings herumb ein Leinen Thůchlen, mit einem Tayglen ausz Mehl und Eyerklar angestrichen. Leg Fewer unter den Ofen, und distillier es. Das Wasser so zum ersten fleuszt, ist das aller best, das ander gibt dem ersten nicht viel zuvor, das geringste kompt zur letzte. Die Probe desz guten Wassers ist ein Milchfarbe. Solch Wasser wirt auch kŰstlicher distilliert, so man die gl‚sen oder zinnen Kolben ohne Leym in Balneum Mariś, das ist, in siedent Wasser stellet.

*Man distilliert auch ausz den Blumen ein wolriechend Wasser, aber viel lieblicher (D) ist das, so man ausz der frischen Rinden pflegt zu machen, welchs ein sondere kr‚fftige Artzney ist zu dem Grimmen. *

Disz Zimmetwasser getruncken, gibt dem Menschen Krafft wider alle Kranckheiten, so sich von K‚lte erheben, denn es erwermet und sterckt die Glieder, verzehrt den Schleim und Winde. Stillet das grausen, widerwillen desz Magens, und Bauchgrimmen. Wendet die Ohnmacht, leszt das Gifft nicht zu Hertzen tretten. Treibt den Harn, die Frawenzeit, und hat ein sonderliche gute eygenschafft zu der Mutter. Hilfft wider das keichen, tropffen, krampff, und fallende sucht. Macht einen guten Athem.

Die Apotecker kŰnnen auch mit Zimmetwasser die weisse St‚rckzeltle, Manus Christi genannt, conficiern, sind viel lieblicher und kr‚fftiger, denn von Rosenwasser. Deszgleichen mischt man auch etliche Tropffen desz Zimmetwassers zu den purgationen. Jtem zu den Sirupen, welche man wider die verstopffung in z‚hen, schleimigen Fiebern gibt, da thut es trefflich wol, hab viel guter Curen damit verrichtet.

*Das ZimmetŰl ist noch zu allen viel kr‚fftiger, wenn man damit Manus Christi macht, oder drey trŰpfflin auff ein mal gibt, ist sonderlich gut zu sterckung desz Hertzens und kalten schleim der Brust.*

 

Aussen.

Zimmetrinden zu Pulver gestossen, mit Honig vermischt, und angestrichen, tilget ausz die Flechten.

*Das Zimmetrinden Oel mit Genszschmaltz vermischt, ist sonderlich kr‚fftig in den Contracten Gliedern. Jtem, mit etlichen Hertzs‚lblin in den abkrefften vermischt, und damit das Hertz geschmieret. Es ist auch das ZimmetŰl, sonderlich welchs man ausz den B‚umen druckt, zu den kalten Magen und Nerven sehr gut.*

Zimmetrinde heiszt Griechisch Κιννάμωμον. Arabisch Darseni. Lateinisch Cinnamomum. Welsch Cannella. Spanisch Canela. FrantzŰsisch Canelle. Behmisch Storice. [45]

Van Cassia. Kapittel XI. (Cassia fistula)

 

 

Gestalte.

Cassia welke men nu gewoonlijk tot zachte purgatie gebruikt groeit in Egypte op een hoge boom. Deze boom uiterlijke bast is askleurig. Dat hout inwendig vast en stevig, nabij tegen de bast geel, aan het binnenste deel of kern zwart in gelijke mate zoals dat pokhout, Guaiacum genoemd. Het heeft ook grote wortels zoals de notenboom. De bladeren zijn spits. De ganse stam ruikt sterk als het fris is, zo gauw het echter dor wordt verliest het de reuk. Aan de scheuten hangen peulen, vast een ellenboog lang en soms langer, zijn rond, stevig, zwartbruin, inwendig met week koolzwart zoet merg gevuld, doch ligt zulk merg niet gans aan elkaar, maar is met vele houtachtige lamellen en wandjes onderscheiden. Tussen elke lamel steken harde kernen, aan te zien zoals kleine hartjes en diegenen in S. Johannesbrood vast gelijk zodat men ze beide niet goed van elkaar herkennen kan.

*Wanneer men de kern goed inweekt en vlijtig behoedt gaat deze boom op aller ding zoals dat Johannesbrood, toch bekomt het daarna langachtige bladeren zoals aan de perzikboom, de bloemen zijn geel, vast zoals aan de Genista zoals me diezelfde aan een scheut met bladeren de zeer geleerde heer Bernhardus Paludanus, de artsenij doctor de in Egypte en andere verre oorden was en alles met grote vlijt doorzocht en naast andere veel vreemde schone zaken vereerd heeft. *

 

 

 

 

 

 

Plaats.

Cassia groeit in gebouwd aardrijk. De allerbeste Cassia peulen worden van Memphis en AlexandriŽ uit Egypte tot ons gebracht, zijn fris, zwaar, stevig, niet zeer dik, licht en zo men ze schudt, hoort men de inwendige kernen niet ruisen. [42] Dan waar ze ruisen is het een aanwijzing dat het natuurlijke sap daarin uitgedroogd is.

*Ze groeit niet alleen in het OriŽntaalse Indien, zoals men ze gewoonlijk noemt, maar ook in Amerika, in het eiland St. Dominico & S. Joh. De portu divite.*

 

Natuur, kracht en werking.

Cassia is warm en vochtig in eerste graad.

 

In lijf.

Men gebruikt alleen dat merg uit de peulen, dat noemt men in apotheken Florem Cassiś, het lest de hitte der cholera of gal. Drijft ook deze gal samen met de flegmatische slijm door zachte stoelgang. Men mag het geven in elke tijd, oude en jonge lieden, ja de zwangere wijven en kinderen zonder alle afschuw en schaden. Zijn werking strekt zich niet verder dan over de maag en darmen. De geleerden artsen geven hetgewoonlijk en zeker voor het ader laten, in de strenge koortsen en andere hete gebreken. Welke zwakke darmen hebben in diegenen wekt het wat op een opblazing, verder is het geheel onschadelijk, doch wordt ook deze schade benomen met bij gedane kaneelbastje, gember of anijs. Men mag het in eenmaal twee of derde half lood zwaar innemen of alleen eten, of in een warme hoenderbrij oplossen en drinken met opgedachte toevoegingen. De geleerde artsen mengen op twee lood Cassia een half lood van dat bittere poeder, Hiera Galeni genoemd, en zulks is erg goed geordend, dan Hiera scherpt en bevordert de Cassia tot purgeren, verwarmt en versterkt de maag, weert ook de opblazing. Omdat echter Hiera de Cassia (die doch aan zichzelf liefelijk is) verbittert zo vormt men uit deze mix vijf of zes kogeltjes, bestrooit ze met suiker, omwikkel elke apart met een beetje ouwel (hiervoor in wijn of bier in genat) en slik alzo gans in, dan bevindt men de bitterheid vast niet.

* Men pleegt ook de groene en noch niet alle ding rijpe Cassia peulen in Egypte met suiker in te maken en alzo naar VenetiŽ brengen welke doch niet meer zo gebruikelijk zoals hiervoor omdat daardoor de andere Cassia rijp te worden verhinderd is geworden zo is ook verder allerlei bedrog daarmee onder gelopen. *

Wie de steen veel leed doet en vaak pleegt aan te stoten die zal elke maand een dag vroeg fris uitgetrokken Cassia gebruiken, dan gaat de slijm uit de maag en darmen door de stoelgang uit welke slijm in de hete nieren zand en steen gebakken wordt gelijk zoals uit leem in brandoven een tegel, ettelijke schrijven de steen kan in mensen niet groeien zo men elke dag een stonde voor het vroeg eten drie quentle Cassia inneemt.

Zo zich iemands bezorgt een hete zwelling of zweer in maag die wordt voor zulke ziekte met Gods hulp verzekerd zo hij dagelijks een halve stonde voor de maaltijd vroeg ofĎs avonds een lood frisse Cassia eet.

Wie de ogen pijn doen van scherpe hete vloeden die zalĎs nachts wanneer hij slapen gaat twee lood Cassia innemen, het verzacht de scherpte, en trekt die eraf.

*Die dwalen welke menen dat de kern van de Cassia of zaden ook purgeert, dan veel meer ze eentezamen trekkende aart hebben.

Dergelijke is ook niet te geloven dat de bast deze koren gekookt de menstruatie en nageboorte voort drijven zullen.*

 

 

 

 

 

 

Van buiten.

Cassia uitwendig aangestreken lest de vuurkleurige zwellingen of rode huiduitslag, Erysipelas genoemd, ook andere heteetterende gezwellen op de huid. Dient tegen de jicht, podagra en ledenpijn. [43]

Met amandelolie vermengt en de borst daarmee gesmeerd wanneer een enge daarom is helpt het krachtig.

Cassia noemen de Arabieren tegenwoordig Hiarxambar, hoewel in Avicenna libro 2 kapittel 197 niet recht Chiarsamdar gezet is geworden.*

 

*Cassia Monspelliensum. (Osyris alba)

Dit gewas vindt men veel om Rome en ook om Narbonne in Frankrijk, is een ellenboog hoog of anderhalf hoog, heeft een stengel zoals dat Spartum, de bladeren zijn zoals aan de Thymelea of aan lavendel. In juni staat het dik vol bloempjes zoals aan de olijfboom die groenachtig geel zijn. Daaruit worden veel rode besjes die de zee Asparagus zich vergelijken, zijn gans kleverig. Van ettelijke wordt de wortel bast voor de Cassia lignea gebruikt. *

 

 

Van Kaneelbast. (Cassia is Cinnamomum aromaticum, kaneel Cinnamomum zeylanicum of nu verum, Malabathrum van Cinnamomum malabathrum)

Opgedachte purgerende Cassia brengt me alhier tot gedachte Cassia lignea, odoratam, dat is onze gebruikelijke kaneelbast, dan dat ware Cinnamomum van welke Dioscorides schrijft hebbenwe niet, willen bij de onze blijven en zeggen dat de kaneel of Canell is een bast van een boom welke gestalte ik alhier niet heb kunnen tekenen, dan het groeit in gans Europa niet, maar alleen in India, doch zoals ik bevindt is gedachte boom aan grootte en gestalte de kuisheidsboom gelijk.

 

Gestalte.

*Wie na de tijd van de kaneelbast wat grondigs wil vernemen die leest Garcias de Horto die veel jaren in India een medicus geweest is, die beschrijft de boom dat het is in de grootte der olijfboom met opgaande scheuten, de bladeren zijn aan gestalte zoals de laurierboom, aan de verf zoals de citroenen, de bloem wit, de vrucht rond en zwart, in de grootte een hazelnoot of kleine olijven. Hij meent ook dat Cinnamomum en Cassia niet zullen alzo onderscheiden worden zoals de ouden gemeend hebben. Uit de wortels der boom wanneer men ze open snijdt pleegt een sap te vloeien die zoals kamfer ruikt. Echter dit is streng verboden opdat de boom niet verdorven wordt. Omdat de ganse boom eigenlijke afbeelding noch niet te bekomen geweest heb ik tenminste dat blad samen met de stengel willen laten hier bij zetten. De kleine eikels echter zo daarbij getekend zijn niet de kaneelboom vrucht zoals dat veel geloven, maar een ander vreemd gewas, dan het met diezelfde tot onze gebracht wordt welke de ouden Jolix of Malahather noemden, daarvan mag men verder lezen Garcias de Horto libro 1, kapittel 19 samen met H. Clusius annotationes.*

 

 

Plaats.

*Deze bomen groeien veel in Ceylon en niet zo goed in Malabar en Iaoa of Java en allen van zichzelf. Ceylon echter menen veel het is bij de ouden Taprobana, anderen het is Sumatra geweest. Ook schrijven anderen dat men het vindt in de Peru, in een Land Sumaco genoemd.*

 

Natuur, kracht en werking.

Kaneelbast is heet en droog vast in derde Graad.[44]

 

(C) In lijf.

Kaneelbast een quentle zwaar met warme wijn gedronken verdeelt de grove opblazingen en winden, bevordert de plas en de vrouwen tijd, drijft ook voort de lang verzuimde geboorte en nageboorte. Helpt de verkouden maag, lever en hersens. Weerstreeft de gift. Versterkt dat hart. Opent de verstopping in de geelzucht en aanvangende waterzucht. Maakt dat gezicht helder zo men ze met ogentroost in wijn drinkt. Is ook nuttig tegen de flegmatische lang durende koortsen zo men ze met de siropen ziedt. Een edel kruid zoals dat oude spreekwoord luidt: Miror, quÚd moritur homo, qui utitur cinnamomo.

 

 

Kaneelwater.

Uit kaneelbast distilleert men een heerlijk water alzo: Neem de beste kaneelpijpjes een pond, stoot ze tot grof poeder, doe het in een zinken kan, giet daarop rozenwater en goede witte hete wijn, beide drie pond of maat, meng daartoe zout zoveel u met drie vingers begrijpt, boven maak de kan dicht, laat het aan een warm oord staan vier en twintig stonden lang, soms roer het, daarna doe dit alles in een glazen kolf die uitwendig met leem bestreken is, stel het in een brandoven, beschut die om en om met doorzeefde as alzo dat de kolf half in de as en half ervan buiten staat, zet daarna de helm daarop en onder de snavel een ander glas daarin dat gebrande water afvloeit. Daar dit glas de snavel aangezet wordt sla rings om een linnen doekje met een deegje uit meel en eierenwit aangestreken. Leg vuur onder de oven en distilleer het. Dat water zo als eerste vloeit is dat allerbeste, dat andere geeft de eerste niet veel voor, dat geringste komt als laatste. De proef van het goede water is een melkkleur. Zulk water wordt ook kostelijker gedistilleerd zo men de glazen of zinken kolf zonder leem in Balneo Maria, dat is in ziedend water stelt.

*Men distilleert ook uit de bloemen een goed ruikend water, echter veel liefelijker is dat zo men uit de frisse bast pleegt te maken welke een bijzondere krachtige artsenij is tot het grimmen. *

Dit kaneelwater gedronken geeft de mensen kracht tegen alle ziektes zo zich van koudheid verheffen, dan het verwarmt en versterkt de leden, verteert de slijm en wind. Stilt dat gruwzame tegenstreven van de maag en buik grommen. Wendt de onmacht, laat dat gift niet tot het hart treden. Drijft de plas, de vrouwentijd en heeft een bijzondere goede eigenschap tot de baarmoeder. Helpt tegen dat kuchen, slag, kramp en vallende ziekte. Maakt een goede adem.

De apothekers kunnen ook met kaneelwater de witte sterkwerkende, Manus Christi genoemd, maken, is veel liefelijker en krachtiger dan van rozenwater. Desgelijks mengt men ook ettelijke druppels van het kaneelwater tot de purgaties. Item tot de siropen welke men tegen de verstopping in taaie, slijmige koortsen geeft, daar doet het voortreffelijk goed, heb veel goede kuren daarmee verricht.

*Dat kaneelolie is noch tot alles veel krachtiger wanneer men daarmee Manus Christi maakt of drie druppeltjes in eenmaal geeft is vooral goed tot versterking van het hart en koude slijm der borst.*

 

 

 

 

Van buiten.

Kaneelbast tot poeder gestoten, met honing vermengt en aangestreken delgt uit de chronische huiduitslag.

*De kaneelbast olie met ganzenvet vermengt is vooral krachtig in de contracten leden. Item, met ettelijke hartzalfjes in de verzwakking vermengt en daarmee dat hart gesmeerd. Er is ook dat kaneelolie vooral welke men uit de bomen drukt tot de koude maag en nerven zeer goed.*

Kaneelbast heet Grieks Κιννάμωμον. Arabisch Darseni. Latijns Cinnamomum. Italiaans Cannella. Spaans Canela. Frans Canelle. Tsjechisch Storice. [45]

 

 

 

Von Costwurtzel. Cap. XII.

 

Gestallt.

ie Costwurtzel, so man in Apotecken von alters her gebraucht hat, ist zweyerley: Sůsz und bitter, so doch Dioscorides unnd Plinius weder desz bittern noch desz sůssen gedencken, allein theilen sie Costum in schwartzen und weissen, bezeugen dabey, dasz Costus eines guten geruchs, und so scharpffen beissenden geschmacks sey, dasz er auch die Haut auffetze, welchs in der Apotecker Costo nicht befunden wirdt, derhalben kan er der rechte natŻrliche Costus nicht seyn, sollen jhn auch nicht brauchen in den Artzneyen, oder compositionibus, zu welchen der Costus genommen wirdt.

Den rechten, waren, wolriechenden Costum bracht man vor zeiten ausz India, Arabia, und Syria, aber jetzund bringt man jhn nicht mehr.

*Anbelangendt die Wurtzel vom Costo, welche mit Buchstaben gezeichnet, neben der andern Figur desz Pseudocosti abgemahlet fůr Augen, ist mehrer erkl‚rung halb dieses zu wissen. A. Jst der bittere Costus in Apotecken, hat einen unlieblichen und Nitrischen doch etwas gewůrtzten geschmack, ist leicht, innen weisz, hat ein grosses Marck, und an der Rinden Zwerchlinien. B. Bedeut den sůssen Costum, ist hart unnd etwas ungeschmack, doch sůszlicht, hat wenig geruchs, auch nicht, wenn man jhn gleich anzůndet, ist schwer und fest, dasz er fůr h‚rte zerbricht, krumb und ungleich, runtzlicht, und auszwendig falb. So dieser zerschnitten wirdt, als C.und D.anzeiget, ist er in der mitten ein wenig hol, kan nicht sagen, ob solches von Natur oder alters halb, innwendig glatt, gleich eben wie die gemein Rhapontica, dasz er sich lesset ansehen, als sey er dem grossen Centaurio verwandt, wenn man jhn eynquellet, wirdt er bald weich, und von Farben bleicher, weysz nicht ob er wehrt sey, dasz man jhn zu uns bring. E. Zeigt an den Costum Lusitanicum. Dieser ist rund, biszweilen etwas breitlicht, eines Fin- (C ) [46] (C) gers dick, und wol dicker, etlicher krumb, etlicher gerader, auszwendig runtzlicht, und zu zeiten auffgerissen, wie die Carlina, von Farben falbrot, jnnwendig weisz unnd lucker, reucht wol, fast wie Veielwurtz. Dieses gedenckt der Herτ Carolus Clusius, in historia aromatum Garziś, lib.I.cap.35.an welchem ort auch weitleufftiger vom Costo mag gelesen werden. F. Jst der untertheil desz Costi Stengel, hat jnnwendig ein weisses Marck. G. Zeigt an den Arabicum Costum, ist eine Wurtzel dem Jmber nicht ungleich, ist auch innwendig also Fademecht, jedoch grŰsser unnd dicker, nicht so scharpff, bitterlicht, eines besondern Aromatischen geschmacks, so man jhm kewet, auszwendig hat er ein falbichte Farb.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Costwurtzel wermet, macht důnn und subtil, zertheilt, und beitzt die Haut auff.

 

Jn Leib.

Ausz Wein, und sonderlich Wermutwein getruncken, treibt er den Harn, und der Frawen zeit, wehret dem tŰdtlichen Gifft der Schlangen, benimpt das Brustwehe, Krampff und Bl‚ste, tŰdtet die Bauchwůrme.

 

Aussen.

Welchen die k‚lte der Fieber druckt, der siede Costwurtzel mit BaumŰl, schmiere damit warm den Růcken, unnd Solen an Fůssen, eine stund vor desz Fiebers ankunfft. Dienet auch also zu den erkalten Gliedern, welche der Schlag hat gerůrt.

(D) Costwurtzel mit Honig vermischt, unnd auff das Angesicht gestrichen, vertreibt die Masen und Flecken.

Dieweil wir aber den rechten Costum nicht haben, sind ander zwo Wurtzeln, welche an statt desz Costi mŰgen gebraucht werden, nemlich Zitwar und Angelick. Mir gefellt die Angelick, welche auff den hohen Bergen wechst, mit einer sehr scharpffen Wurtzel, die ist auch ein wenig bitter, innwendig gelb, am geruch so gantz lieblich, dasz sie nicht unbillich Angelica, das ist, Engelwurtz genannt wirdt. Derhalben soll man sie sicherlich an statt der Costwurtzel gebrauchen.

 

Pseudocostus.

Man bringt auch jetzund ausz Apulien, von dem Berg Gargano, ein Kraut, das haben wir allhie lassen abmahlen, damit die Apotecker lernen erkennen, was Wurtzeln die Landtstreicher feyl tragen. Jch nenne is Pseudocostum, das ist, den vermeynten Costum, hat ein herτlich ansehen. Seine Bletter sind wie der gelben Růben, doch grŰsser unnd dicker, darzu krauspen, rauch, ligen auff der Erden. Gewinnt einen runden Stengel, wie der Fenchel, der ist knodicht, und zweyer Elen hoch. Oben erscheinen runde dolden mit gelben Blumen. Der Samen stehet blosz. Die Wurtzel ist grosz, hat eine dicke feiste Rinde, an der Farbe wie die Rhodiszwurtzel, am geschmack bitter, und nicht ohn geruch. Die jenigen, so solche Wurtzel zu uns bringen, růhmen sie wider alle kalte gebresten, verstopffung unnd winde, wider das langwirige Hauptwehe, Schwindel, fallende Siechtag, Schlaffsucht, Schlag, Krampff, schwerlichen Athem, Husten, Gelbsucht, Wassersucht, Darmgicht, Hufftwehe, Zipperle, Bauchwůrme, Lendenstein, verhaltenen Harn, Frauwenzeit, Frucht und Bůrdle. Man mag die Wurtzel gesotten, oder gepulvert eynnemmen. Auch sich damit b‚hen, baden, salben, und clystieren. Denn dieweil sie bitter, scharpff und wolriechend ist, lasse ich jhr leicht zu die obernennte kr‚ffte und wirckunge.

Costwurtzel heist Griechisch κόςζ. Arabisch Chast. Lateinisch Costus. [47]

Van Costwortel. Kapittel XII.

 

Gestalte.

De Costwortel zo men in apotheken vanouds her gebruikt heeft is tweevormig: Zoet en bitter, zo doch Dioscorides en Plinius nog de bittere, noch de zoete gedenken, alleen delen ze Costus in zwarte en witte, betonen daarbij dat Costus een goede reuk en zoín scherpe bijtende smaak is dat het ook de huid opeet wat in de apothekers Costus niet bevonden wordt, daarom kan het de echte natuurlijke Costus niet zijn, zullen het ook niet gebruiken in de artsenijen of composities tot welke de Costus genomen wordt.

De echte, ware goed ruikende Costus bracht men voor tijden uit India, ArabiŽ en SyriŽ, echter nu brengt men het niet meer.

*Aangaande de wortel van Costus welke met letters getekend naast de andere figuur der Pseudocosti getekend voor ogen is tot meerdere verklaring dit te weten. A. Is de bittere Costus (Costus speciosus) in apotheken, heeft een onlieflijke en nitraatachtige doch wat kruidige smaak, is licht, binnen wit, heeft een groot merg en aan de bast dwarslijnen. B. Betekent de zoete Costus, is hard en wat onsmakelijk, doch zoetachtig, heeft weinig reuk, ook niet wanneer men het gelijk aansteekt, is zwaar en vast zodat het van hardheid breekt, krom en ongelijk, rondachtig en uitwendig vaal. Zo deze versneden wordt, zoals C en D aantoont, is het in het midden een weinig hol, kan niet zeggen of zulks vanwege natuur of ouderdom, inwendig glad, gelijk vlak zoals de gewone Rhapontica (Rhaponticum) zodat het zich laat aanzien als is het met de grote Centaurium verwant, wanneer men het inweekt wordt het gauw week en van verven bleker, weet niet of het waard is dat men het tot ons brengt. E. Toont aan de Costus Lusitanicum. Deze is rond, soms wat breedachtig, een vinger (C) [46] dik en wel dikker, ettelijke krom, ettelijke opgaand, uitwendig rondachtig en soms opengereten zoals de Carlina, van verven vaalrood, inwendig wit en luchtig, ruikt goed, vast zoals Iris. Deze gedenkt de heer Carolus Clusius in historia aromatum Garcias, libro I, kapittel 35, aan welk oord ook uitvoeriger van Costus mag gelezen worden. F. Is dat onderdeel der Costus stengel, heeft inwendig een wit merg. G. Toont aan de Arabicum Costus, is een wortel de gember niet ongelijk, is ook inwendig alzo vezelig, toch groter en dikker, niet zo scherp, bitterachtig, een bijzondere aromatische smaak zo men het kauwt, uitwendig heeft het een vaalachtige verf.*

 

 

 

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Costwortel warmt, maakt dun en subtiel, verdeelt en bijt de huid open.

 

In lijf.

Uit wijn en vooral alsemwijn gedronken drijft het de plas en de vrouwen tijd, weert de dodelijke gift der slangen, beneemt de borstpijn, kramp en opblazingen, doodt de buikwormen.

 

 

Van buiten.

Welke de koudheid der koorts drukt die ziedt Costwortel met olijvenolie, smeer daarmee warm de rug en zolen aan voeten, een stonde voor de koorts aankomst. Dient ook alzo tot de verkouden leden welke de slag heeft geroerd.

Costwortel met honing vermengt en op dat aangezicht gestreken verdrijft de bontheid en vlekken.

Omdat we echter de echte Costus niet hebben zijn er andere twee wortels welke in plaats der Costus mogen gebruikt worden, namelijk Zedoaria en Angelica. Me bevalt de Angelica welke op de hoge bergen groeit met een zeer scherpe wortel, die is ook een weinig bitter, inwendig geel, aan reuk zo gans liefelijk zodat ze niet onbillijk Angelica, dat is engelkruid, genoemd wordt. Daarom zal men ze zeker in plaats de Costwortel gebruiken.

 

Pseudocostus.

Men brengt ook nu uit ApuliŽ van de berg Gargano een kruid en dat hebben we alhier laten tekenen daarmee de apothekers leren herkennen welke wortels de landreizigers ver dragen. Ik noem het Pseudocostum, das is de vermeende Costus, heeft een heerlijk aanzien. Zijn bladeren zijn zoals de gele rapen, doch groter en dikker, daartoe gekroesd, ruig, liggen op de aarde. Gewint een ronde stengel zoals de venkel, die is knoopachtig en twee ellenbogen hoog. Boven verschijnen ronde schermen met gele bloemen. De zaden staan bloot. De wortel is groot, heeft een dikke vette bast, aan de verf zoals de Rhodia (Rhodiola) wortel, aan smaak bitter en niet zonder reuk. Diegene zo zulke wortels tot ons brengen roemen het tegen alle koude gebreken, verstopping en winden, tegen de langdurende hoofdpijn, duizeligheid, vallende ziekte, slaapziekte, slag, kramp, zware adem, hoesten, geelzucht, waterzucht, darmjicht, voetenpijn, jicht, buikwormen, lendensteen, opgehouden plas, vrouwentijd, vrucht en nageboorte. Men mag de wortel gekookt of verpoederd innemen. Ook zich daarmee baden, baden, zalven en klysma maken. Dan omdat ze bitter, scherp en goed ruikend is laat ik haar licht tot de opgenoemde krachten en werkingen.

Costwortel heet Grieks κόςζ. Arabisch Chast. Latijns Costus. [47]

 

 

Von Camelszhew. Cap. XIII.

 

Stell.

amelszhew oder Stro ist ein frembd gewechs, welchs ausz Egypten von Alexandria zu uns bracht wirdt. Es wechst in Africa, und Arabia, auff den Stupffelfeldern, und Wiesen, sonderlich aber an denen orten, da etwa Pfudeln auszgetrucknet seind.

 

Gestallt.

Camelszhew hat Bletter wie Riedgrasz oder Dinckel, die sind hert, unnd auffgespitzt. Tregt knodechte H‚lmen, und graszfarbige Blumen. Das best sol Fewerrot, frisch, schmal, und mit vielen Blumen wol besetzt seyn, das zwischen den H‚nden zerrieben, einen Rosengeruch von sich gebt, auff der Zungen brennend und beissend ist.

Man bringt allein die H‚lmen und Wurtzeln zu uns, aber die Blumen nicht, denn (wie man sagt) die Arabischen Camelthiere, welche dort in so grosse menge, als bey uns die Hirschen sind, stellen diese Blumen nach, und fressens auff dem Felde ab. *Dieser zeit hat man der Blumen gnugsam von Venedig zu bekommen.*

*Es schreiben die alten, dasz der rechte ware Calamus aromaticus dem Iunco odorato nicht ungleich sey. Aber zu unser zeit ist nicht wol zu sagen, wo solcher gefunden werde. Jedoch hat mir eine solche gattung, wie alhie abgerissen worden, der hochgelehrte unnd weit erfahrne Herτ Bernardus Paludanus unter dem Namen desz Calami aromatici mitgetheilt, als er ausz Syria und Aegypte, und dergleichen frembden L‚ndern, viel schŰner simplicia und andere seltzame ding mit sich bracht. Und gedenckt dieses auch der Herτ Clusius lib.I.cap.32.in Aromatis Garziś, an welchem ort mehr davon zu finden.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Camelshew wermet, zeucht ein wenig zusammen mit einer subtilen substantz. (C ij) [48]

 

(C) Jn Leib.

Camelszhew gesotten, und davon getruncken, fůrdert den Harn, und die verlegene Frawenzeit, zertreibt die bl‚ste, unnd Űffnet das Ge‚der, wehret allem gifftigen unraht, wirt derhalben dem Theriack, und andern antidotis zugethan.

Die Wurtzel zeucht sehrer zusammen, wirdt derwegen eines quentles schwer mit so viel Pfeffers in Wein zu trincken geben, wider den unlust und widerwillen desz Magens.

 

Aussen.

Welche Weiber geschwůr an der Mutter haben, die mŰgen Camelszhew sieden, und badweise dareyn sitzen.

Camelszhew heist Griechisch Ξχοίνζ άρωματιχός. Arabisch Adcher. Lateinisch Iuncus Schúnanthos. Welsch Squinantho. Spanisch Paya de chamellios. FrantzŰsisch Paisture di chameaulx. Behmisch Sytij wonne.

Van kameelhooi. Kapittel XIII. (Cymbopogon schoenanthus)

 

Plaats.

Kameelhooi of stro is een vreemd gewas welke uit Egypte van Alexandria tot ons gebracht wordt. Het groeit in Afrika en ArabiŽ op de stoppelvelden en weiden, vooral echter aan die oorden daar wat poelen uitgedroogd zijn.

 

 

Gestalte.

Kameelhooi heeft bladeren zoals rietgras of dinkel, die zijn hard en toegespitst. Draagt knoopachtige halmen en graskleurige bloemen. Dat best zal vuurrood, fris, smal en met vele bloemen goed bezet zijn, dat tussen de handen gewreven een rozenreuk van zich geeft, op de tong brandend en bijtend is.

Men brengt alleen de halmen en wortels tot ons, echter de bloemen niet, dan (zoals men zegt) de Arabische kameeldieren welke daar in zo grote menigte, zoals bij ons de herten zijn zetten deze bloemen na en vreten ze op het veld af. *Deze tijd kan men de bloemen voldoende van VenetiŽ bekomen.*

*Er schrijven de ouden dat de echte ware Calamus aromaticus de Juncus odorato niet ongelijk is. Echter in onze tijd is niet goed te zeggen waar zulke gevonden wordt. Toch heeft me ene van zoín geslacht zoals alhier afgebeeld is geworden de zeer geleerde en wijdt ervaren heer Bernardus Paludanus onder de naam Calami aromatici meegedeeld, zoals hij uit SyriŽ en Egypte en dergelijke vreemde landen veel schone simplicia en andere zeldzame dingen met zich bracht. En gedenkt het ook de heer Clusius libro I, kapittel 32 in Aromatis Garcias aan welke oord meer daarvan te vinden.*

 

Natuur, kracht en werking.

Kameelhooi warmt, trekt een weinig tezamen met een subtiele substantie. (C ij) [48]

 

In lijf.

Kameelhooi gekookt en daarvan gedronken bevordert de plas en de gestopte vrouwentijd, verdrijft de opblazingen en opent de aderen, weert alle giftige onraad, wordt daarom de teriakel en andere antidotia toe gedaan.

De wortel trekt meer tezamen, wordt daarom een quentle zwaar met zoveel peper in wijn te drinken gegeven tegen de onlust en onwil van de maag.

 

Van buiten.

Welke wijven zweren aan de baarmoeder hebben die mogen kameelhooi zieden en badvormig daarin zitten.

Kameelhooi heet Grieks Ξχοίνζ άρωματιχός. Arabisch Adcher. Latijns Juncus Schoenanthos. Italiaans Squinantho. Spaans Paya de chamellios. Frans Paisture di chameaulx. Tsjechisch Sytij wonne.

 

 

Von Baummoosz. Cap. XIIII.

 

Gestallt.

oosz ist nichts anders, denn ein lochecht, haarecht, verwirret Gew‚chs auff den B‚umen, Steinen, und Erden, jedermann bekandt. Der weiszgrauwe unnd wolriechend ist der beste, der schwartze taugt nicht. Dioscorides lobt den weissen Moosz, so auff den Cederb‚umen und Bellen wechst, darnach denen, welchen die Eychen und Pappelb‚ume tragen.

 

Zeit.

Man sol den Moosz sammlen im anfang desz Sommers, und an einer trucknen stelle halten. [49]

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Alle Moosz sind einer zusammen ziehenden wirckung.

 

Jn Leib.

Welche mit der roten Ruhr und Durchlauff beladen sind, denen sol man Baummoosz in Wasser oder rotem Wein sieden, und zu trincken geben, sie genesen.

Baummoosz bewaret die Weiber vor unzeitiger Geburt, sonderlich das von Eychbaum, so sie es dŰrren, zu Pulver reiben, unnd in einem frischen Ey eynnemmen. Die Reichen und Edlen mŰgen gestossenen Perlen darzu thun.

*Etliche nemmen den schŰnsten Eychen Moosz, legen jn uber Nacht in Wein, und trincken davon fůr die Geelsucht.*

 

Aussen.

Baummoosz in sauren Wein gesotten, und den Mund damit auszgeschwenckt, befestiget und st‚rckt die wacklende Z‚ne, damit gegurglet, hebt auff das abgeschossenen Halszz‚pffle.

So die Mutter einer stopffung bedarff, mag man Baummoosz sieden, und dareyn sitzen.

Baummoosz stellet das Blut, das hat man an den Beeren wargenommen, denn als bald sie verwundet werden, stellen sie das Blut mit Moosz. Das Moosz, so in G‚rten wechst, wirt vertilget mit gelŰschter Aschen, dz ist, uber welche ein Laug gemacht ist.

*Der schŰnste Moosz wirdt gebraucht zu dem wolriechenden Pulver, welches man pulverem Cyprium nennet. Jtem, zu den wolriechenden Oelen, dann er nicht verdirbt, und behellt dieselbig lang gut und kr‚fftig.*

Moosz heist Griechisch Βρύον. Arabisch Usnee. Lateinisch Muscus. Welsch Mosco. Spanisch Musco. FrantzŰsisch Mousse. Behmisch Mech.

Van boommos. Kapittel XIIII. (Usnea longissima)

 

 

Gestalte.

Mos is niets anders dan een gatig, haarachtig verward gewas op de bomen, stenen en aarde, iedereen bekend. De witgrauwe en goed ruikende is de beste, de zwarte deugt niet. Dioscorides looft de witte mos zo op de cederbomen en abeel groeit, daarna diegenen welke de eik en populierbomen dragen.

 

 

Tijd.

Men zal het mos verzamelen in aanvang der zomer en aan een droge plaats houden. [49]

 

Natuur, kracht en werking.

Alle mossen zijn een tezamen trekkende werking.

 

In lijf.

Welke met de rode loop en doorloop beladen zijn diegenen zal men boommos in water of rode wijn zieden en te drinken geven, ze genezen.

Boommos bewaart de wijven voor ontijdige geboorte, vooral dat van eikenboom, zo ze het dorren, tot poeder wrijven en in een fris ei innemen. De rijken en edelen mogen gestoten parels daartoe doen.

*Ettelijke nemen het schoonste eikenmos, leggen het over nacht in wijn en drinken daarvan voor de geelzucht.*

 

Van buiten.

Boommos in zure wijn gekookt en de mond daarmee gespoeld bevestigt en sterkt de wankelende tanden, daarmee gegorgeld, heft op dat afgeschoven hals huig.

Zo de baarmoeder een stopping behoeft mag men boommos zieden en daarin zitten.

Boommos stelpt dat bloed, dat heeft men aan de beren waargenomen, dan zo gauw ze verwond worden stelpen ze dat bloed met mos. Dat mos zo in hoven groeit wordt verdelgd met opgeloste as, dat is van welke een loog gemaakt is.

*De schoonste mos wordt gebruikt tot de goed ruikende poeder welke men poeder Cyprium noemt. Item, tot de goed ruikende oliŽn, dan het niet verderft en behoudt lang goed en krachtig.*

Mos heet Grieks Βρύον. Arabisch Usnee. Latijns Muscus. Italiaans Mosco. Spaans Musco. Frans Mousse. Tsjechisch Mech.

 

 

 

 

 

 

 

 

Von Beerlapp oder Gůrtelkraut. Cap. XV.

 

Gestallt.

eerlapp ist ein rundt, moosecht Waldtkraut, nur ein kriechender, truckner, grůner Moosz, mit kleinen weissen F‚den an die Felsen angehenckt, als ein langer Haarechter Wurm, je sechs oder acht Elen lang. Tregt im Brachmonat gelbe runde Zapffen, wie in den Haselstauden, die sind eines Fingers lang, fallen ab one frucht.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Beerlapp ist kalter und truckner Natur.

 

Jn Leib.

Beerlapp in Wein gesotten, und davon getruncken, zerreibt und treibt den Stein gewaltig ausz. Man brennet auch Wasser darausz, das gibt man zu trincken wider jetztgenannten gebresten. Das Pulver von diesem Kraut eines quentlen schwer in rotem Wein getruncken, stillet den Durchlauff, unnd rote Rhur. * Beerlapp bringt ein kleine subtile blůt, welche gedůrτt wider den Stein gar dienstlich ist.*

 

Aussen.

Beerlappen zerstossen, oder in Wein gesotten, und auff alle hitzige bresten gelegt, lindert den schmertzen, benimpt die Hitz, ist fůrtr‚ffenlich gut zum heissen Podagra. (C iij) [50]

(C) Beerlapp in rotem Wein gesotten, und dem Mund damit auszgespůlet, befestiget die wacklende Z‚ne.

(D) Dieses Krauts wenig oder viel, nach dem ein Fasz klein oder grosz ist, in den zehen seygern Wein gehengt, bringt jn on zweiffel wider zu recht, in kurtzen Tagen.

Jn summa, wo man kůlen unnd trůcknen wil, mag man disz Kraut sicherlich brauchen.

Beerlapp heist Lateinisch Muscus terrestris. Behmisch Mech Zemsky, oder Gelenij Růszek.

 

Bysem.

 

bgedachter Muscus erinnert mich an den Moschum, das ist, den aller wolriechigsten Bysem, welcher nicht mit wenig krafft unnd nutz zu den Artzneyen gebraucht wirdt. Ausz dieser ursachen hab ich jn mit stillschweigen nicht mŰgen ubergehen, dergleichen auch nicht Ambra und Zibet, denn diese drey Stůcke dienen nicht allein zu wolriechenden dingen, sondern seind auch wider viel Kranckheiten behůlfflich.

 

Ursprung.

Bysem hat seinen ursprung in dem Nabel eines Thiers, welchs einem Rehe ‚hnlich ist, und hat nur ein Horn. Dieses Thier, so es in die Brunst der unkeuschheit wůtet, geschwůllt jhm der Nabel von grobem auszgeschobnen Blut, unnd bricht herfůr ein Eyterblatter. Diese zeit jsset und trinckt das Thier nichts, weltzet sich offt der Erden, mit welchem weltzen es den strotzenden unnd schwangern Nabel auffreibt, unnd auszdruckt, welches auszgedruckte Eyter nach etlicher zeit erst einen gar lieblichen geruch bekompt, das sammlet man in h‚rige S‚ckle, welche auch von dieses Thiers Haut bereitet sind, wirdt also in unser und andere Landt gebracht. Der aller beste Bysem ist, [51] welcher den lieblichsten geruch hat, auch den lange behellt, vŰllig unnd schwartzgelb is. (A) Besser wirdt er bewart in einer bleyen Bůchsen, dann in andern Geschirren.

*Jn dem Gebirg welches die Schlesien von Meerhen theilet, da das Goldbergwerck ist, auff dem Zuckmantel genannt, hab ich auff ein zeit daselbst in den W‚lden auff etlichen Steinen einen roten Moosz gefunden, welcher herab geschabt unnd ein wenig getrůcknet, wolriechend ist, unnd am geruch sich mit dem rechten Bysem ein wenig vergleicht. Also findt man auch grawlechte Stein im Landt zu Meichsen, bey einer Bergstatt Altenburg genandt, auff welche, wann es ein warmen Regen thut, oder da man sonst ein wenig sie befeuchtiget, so geben sie ein guten geruch von sich, als wann es blawe Mertzen Veiel weren, derwegen man jn Veielstein nennt.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Bysem ist warm im andern, trucken im dritten Grad.

*Iulius Cśsar Scaliger schreibt, dasz der rechte und ungefelschte Bysem in die NaszlŰcher gethan, als bald ein bluten derselbigen bewege.*

 

Jn Leib.

Bysem sterckt das erkalte und zitterende Hertz, wendet die Ohnmacht, getruncken oder auffgestrichen. *Da man zu viel Bysem in Leib nimpt, macht es ein bleiche farb.*

 

Aussen.

Bysem mit Fenchelwasser zerrieben, und in die Augen gelassen, streifft ab die anfangende weisse Flecke, und trucknet ausz die unreine flůsse.

Bysem gepůlvert, in die NaszlŰcher gelassen, macht niesen, sterckt das Haupt und Hirn, reinigt fast wol, bewaret den Menschen vor dem Schlag.

Bysem erreitzt die unkeusche Gelust, in Zeckensamen Űl gebeitzt, unnd auff das M‚nnliche Glied gestrichen. (B)

Welchen Weibern die Mutter auszfellt, sollen offt an Bysem riechen.

Wer einen ubelriechenden Mund hette, der kewe so viel Bysem, als ein Gerstenkorn wigt, es hilfft sehr wol.

Bysem legt den schmertzen und sausen der Ohren, mit Camillen Űl, oder Bibergeyl darein gegossen.

Bysem heist Lateinisch Moschus. Welsch Muschio. FrantzŰsisch Musc. Beyhmisch Pijzmo.

 

 

Ambar.

 

Ursprung.

ach Bysem volgt Ambar, auch ein kŰstlich gerŰch, von welches ursprung die Gelehrten mancherley meynung haben. Dann etliche achten, er wachse am boden desz Meers, gleich wie die Schw‚mme auff dem Erdtrich, und so sich das Meer in ungestůmmigkeit bewegt, werde er ausz der tieffe auffwerts geschoben bisz an das Ufer. Etliche aber schreiben, es sey ein Fisch mit Namen Azelus, welcher diesem Ambar mit grosser begird nachstellet, unnd so ers gessen, bald stirbt, solchs wissen die erfarnen Fischer, die ziehen den todten, obschwimmenden Fisch herausz mit Hacken und Stricken, schneiden jm den Bauch auff, unnd nemmen den Ambar herausz. Auch schreiben andere, Ambar schwimme in etlichen Brunnen, wie die Jůdische schweblechte Erde, Bitumen genandt.

*Von der Ambra, welche er fůr ein Bitumen hellt, besihe weiter Garziam de Horto.lin.I Aromat. Ind.cap. I.

Es wirdt auch ein gefelscht Ambra gemacht ausz etlichen wolriechenden Stůcken, die allhie von wegen desz betrugs zu erzehelen unnŰtig, aber solche kan leichtlich von (C iiij) [52] (C) der Natůrlichen rechten Ambar unterschieden werden, dann sie ist schw‚rtzer, und hat ein sonderlichen geruch, zu dem zergehet sie bald im Wasser, welches die andere nicht thut. Es wirt aber unter andern die best probirt, wann man ein Messer gar heisz macht, und davon ein stůcklein darauff leget, dann sie gar lieblich reucht, unnd ein wenig weich wirdt.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Ambar erwermet, und trůcknet.

 

Jn Leib.

Ambar ist gut wider die onmacht, so man jhn mit Paradeiszholtz, und beinlein welchs in eines alten Hirschen hertz gefunden wirdt, trinckt, oder ausz denen stůcken gemachte Pilulen eynnimpt. Den alten, und von natur kalten Leuten thut er treffenlich wol. Mit Wein vermischt, macht er bald truncken, oder voll.

*Die Ambra mit Zucker Candit gebraucht zu frůe in einer warmen Brůe, oder frischen Eyern, ist gut den Leuten die Marasmo Senectutis laboriren, so wirdt sie fůr ein sonderlich Artzney gebraucht in Peste. Jtem, zu den unfruchtbaren Weibern, wie solches die Medici wissen zugebrauchen.

Es ist auch ein gewaltige Artzney in Peste, wie weiter in dem Buch de Peste des Herτn Ioh. Cratonis von Krafftheim Key. May. Leib Medici, &c.zu sehen ist.*

 

Aussen.

Ambar wirdt zu viel wolriechenden dingen gebraucht, als zu anstreichung der Handschuch, und dergleichen. Er sterckt das Hirn und Hertz, so man daran reucht, vertreibt die Pestilentzische lufft.

Ambar ist behůlfflich wieder die Fallendsucht, so man jhn und Hirschhorn zugleich auff glůend Kolen wirfft, und der Krancke den rauch mit offnem Munde und Nasen (D) empfehet. Er dienet auch wider das auffsteigen der Mutter, so das Weib den rauch von Ambar und anderen wolriechenden Artzneyen, in sich lesset eyngehen.

Ambar heist Lateinisch Ambarum, behellt diesen namen auch in andern Spraachen.

 

Zibet.

 

Ursprung.

i bet wechst *zwischen den hindern Beinen dieses Thiers, das grŰsser dann ein Katz, an der Farb fast wie ein Wolff, gleich wie ein gew‚chs oder abcessus, bey den alten Meliceris genannt, Darausz wirdt genommen gleich wie ein Ayter, welches im anfang nicht wol reucht, aber darnach t‚glich bessern geruch bekompt. [53]

Jn Italia und an andern orten kosten solche Thier viel zuerhalten, dann sie die (A) jungen Hůner, Tauben, Mandelkern und dergleichen gern essen, jedoch kan man alle Monat auff 6. Kronen nutz von einem haben, und wirdt dieses thun in 3.oder 4. Tag von jn genommen, *an feistigkeit der Butter gleich. New oder frisch ist er weisz, doch mit der zeit wirt er schwartz.

 

Natur, krafft, und Wirckung.

Zibet ist warm und truckner complexion.

 

Aussen.

Zibet gibt einen freundtlichen lieblichen geruch, der alsbald im ersten zuthuen die Nasen erreitzt. Er hilfft wider das auffstossen der Mutter, unnd Bauchgrimmen, so man jhn jns Nabelloch eintreibt.

Zibet ist gut zur zeit der Pestilentz, wider die bŰse Lufft, so man jhn met Zitwar im Mund hellt.

Zibet ist im Latein Zibetum.

Van beerlap of gordelkruid. Kapittel XV. (Lycopodium clavatum)

 

Gestalte.

Beerlap is een rond, mosachtig woudkruid, maar een kruipende, droge, groene mos met kleine witte vezels aan de rotsen aangehangen zoals een lange haarachtige worm, elke zes of acht ellenbogen lang. Draagt in juni gele ronde stokjes zoals in de hazelaarheesters, die zijn een vinger lang, vallen af zonder vrucht.

 

Natuur, kracht en werking.

Beerlap is koude en droge natuur.

 

In lijf.

Beerlap in wijn gekookt en daarvan gedronken wrijft en drijft de steen geweldig uit. Men brandt ook water daaruit, dat geeft men te drinken tegen net genoemde gebreken. Dat poeder van dit kruid een quentle zwaar in rode wijn gedronken stilt de doorloop en rode loop. * Beerlap brengt een kleine subtiele bloei welke gedroogd tegen de steen erg dienstig is.*

 

Van buiten.

Beerlap gestoten of in wijn gekookt en op alle hete gebreken gelegd verzacht de smarten, beneemt de hitte, is voortreffelijk goed tot hete podagra. (C iij) [50]

Beerlap in rode wijn gekookt en de mond daarmee uitgespoeld bevestigt de wankelende tanden.

Dit kruid, weinig of veel naar dat een vat klein of groot is, in de taaie gezeefde wijn gehangen brengt het zonder twijfel weer terecht in korte dagen.

In summa, waar men koelen en drogen wil mag men dit kruid zekerlijk gebruiken.

Beerlap heet Latijns Muscus terrestris. Tsjechisch Mech Zemsky, of Gelenij Růszek.

 

 

Bisam.

 

Opgedachte Muscus herinnert me aan de Moschum, dat is de allerbest ruikende bisam welke niet met weinig kracht en nut in de artsenijen gebruikt wordt. Uit deze oorzaken heb ik het met stilzwijgen niet mogen voorbij gaan, dergelijke ook niet amber en zibet, dan deze drie stukken dienen niet alleen tot goed ruikende dingen, maar zijn ook tegen veel ziektes behulpzaam.

 

 

Oorsprong.

Bisam heeft zijn oorsprong in de navel van een dier welke een ree gelijk is en heeft maar een horen. Dit dier zo het in de bronst der onkuisheid woedt zwelt hem de navel van grof uitgeschoven bloed en breekt voort een etterblaar. Deze tijd eet en drinkt dat dier niets, walst zich op de aarde met welke walsen het de opgezwollen en zwangere navel open wrijft en uitdrukt, welk uitgedrukte etter na ettelijke tijd eerst een erg liefelijke reuk bekomt, dat verzamelt men in harige zakjes welke ook van dit diers huid bereid zijn, wordt alzo in ons en andere landen gebracht. De allerbeste bisam is [51] welke de liefelijkste reuk heeft, ook die lang behoudt, vol en zwartgeel is. Beter wordt het bewaard in een loden bus dan in andere vaten.

*In de bergen welke de SileziŽ van Meerhen deelt daar dat goudbergwerk is op de Zuckmantel genoemd heb ik op een tijd daar zelf in de wouden op ettelijke stenen een rood mos gevonden welke eraf geschaafd en een weinig gedroogd goed ruikend is en aan reuk zich met de echte bisam een weinig vergelijkt. Alzo vindt men ook grauwachtige stenen in het land te Meichsen bij een bergplaats Altenburg genaamd op welke wanneer het een warme regen doet of daar men verder een weinig ze bevochtigt dan geven ze een goede reuk van zich zoals wanneer het blauwe maartse violen waren, daarom men ze vioolsteen noemt.*

 

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Bisam is warm in andere, droog in derde graad.

*Julius Caesar Scaliger schrijft dat de echte en onvervalste bisam in de neusgaten gedaan als gauw een bloeden dan diezelfde beweegt.*

 

In lijf.

Bisam versterkt dat verkoelde en trillende hart, wendt de onmacht, gedronken of opgestreken. *Daar men teveel bisam in lijf neemt maakt het een bleke verf.*

 

 

Van buiten.

Bisam met venkelwater gewreven en in de ogen gelaten strijkt af de aanvangende witte vlekken en droogt uit de onreine vloeden.

Bisam verpoederd en in de neusgaten gelaten maakt niezen, versterkt de hoofd en hersens, reinigt erg goed, bewaart de mensen voor de slag.

Bisam wekt op de onkuise lusten, in Ricinus zadenolie weekt en op dat mannelijke gelid gestreken.

Welke wijven de baarmoeder uitvalt zullen vaak aan bisam ruiken.

Wie een slecht ruikende mond heeft die kauwt zoveel bisam als een gerstekorrel weegt, het helpt zeer goed.

Bisam legt de smarten en suizen der oren, met kamilleolie of bevergeil daarin gegoten.

Bisam heet Latijns Moschus. Italiaans Muschio. Frans Musc. Tsjechisch Beyhmeng Pijzmo.

 

 

 

Amber.

 

Oorsprong.

Na bisam volgt amber, ook een kostelijk reukwerk van welke oorsprong de geleerden vele meningen hebben. Dan ettelijke achten, het groeit aan bodem der zee, gelijk zoals de zwammen op het aardrijk en zo zich de zee in onstuimigheid beweegt wordt het uit de diepte naar boven geschoven tot aan de oever. Ettelijke echter schrijven, het is een vis met namen Azelus, welke deze amber met grote begeerte na gaat en zo het dit gegeten gauw sterft, zulks weten de ervaren vissers, die trekken de dodeboven zwemmende vis eruit met haken en strikken, snijden hem de buik open en nemen de amber eruit. Ook schrijven andere, amber zwemt in ettelijke bronnen zoals de Joodse zwavelachtige aarde, bitumen genaamd.

*Van de amber, welke het voor een bitumen houdt, bezie verder Garcias de Horto, libro I, Aromat. Ind.kapittel I.

Er wordt ook een vervalste amber gemaakt uit ettelijke goed ruikende stukken die alhier vanwege de bedrog te vertellen onnodig, echter zulke kan licht van (C iiij) [52] de natuurlijke echte amber onderscheiden worden, dan ze is zwarter en heeft een bijzondere reuk, boven dat het vergaat gauw in water welke de andere niet doet. Het wordt echter onder andere het best geprobeerd wanneer men een mes erg heet maakt en daarvan een stukje daarop legt, dan ze erg liefelijk ruikt en een weinig week wordt.*

 

 

Natuur, kracht en werking.

Amber verwarmt en droogt.

 

In lijf.

Amber is goed tegen de onmacht zo men het met paradijshout en een beentje welke in een oude herten hart gevonden wordt drinkt of uit diegene stukken gemaakte pillen inneemt. De ouden en van natuur koude lieden doet het voortreffelijk goed. Met wijn vermengt maakt het gauw dronken of vol.

*De amber met suikerkandij gebruikt vroeg in een warme brij of frisse eieren is goed de lieden die Marasmo Senectutis laboreren, zo wordt ze voor een bijzondere artsenij gebruikt in pest. Item, tot de onvruchtbare wijven zoals zulks de medici weten te gebruiken.

Het is ook een geweldige artsenij in pest zoals verder in het boek Ďde Pest; der heer Joh. Cratonis van Krachtheim, keizerlijke majesteit lijfarts &c te zien is.*

 

Van buiten.

Amber wordt tot veel goed ruikende dingen gebruikt zoals tot aanstrijken van de handschoenen en dergelijke. Het versterkt de hersens en hart zo men daaraan ruikt, verdrijft de pestachtige lucht.

Amber is behulpzaam zoals der de vallende ziekte zo men dat en hertshoren tegelijk op gloeiende kolen werpt en de zieke de rook met open mond en neus ontvangt. Het dient ook tegen dat opstijgen der baarmoeder zo dat wijf de rook van amber en andere goed ruikende artsenijen in zich laat gaan.

Amber heet Latijns Ambarum, behoudt deze namen ook in andere spraken.

 

 

 

 

Civet.

 

Oorsprong.

Zivet groeit *tussen de achterste benen van dit dier dat groter is dan een kat, aan de verf vast zoals een wolf, gelijk zoals een gewas of abces, bij de ouden Meliceris genoemd. Daaruit wordt genomen gelijk zoals een etter welke in aanvang niet goed ruikt, echter daarna dagelijks betere reuk bekomt. [53]

In ItaliŽ en aan andere oorden kosten zulke dieren veel in onderhoud, dan ze de jonge hoenders, duiven, amandelkern en dergelijke graag eten, toch kan men elke maand een 6 kronen nut van een hebben en wordt dit in 3 of 4 dagen van hen genomen, *aan vetheid de boter gelijk. Nieuw of fris is het wit, doch met de tijd wordt het zwart.

 

Natuur, kracht en werking.

Civet is warm en droge samengesteldheid.*

 

 

Van buiten.

Civet geeft een vriendelijke liefelijke reuk die al gauw in het eerst de neus opwekt. Het helpt tegen dat uitstoten der baarmoeder en buik grommen zo men het in neusgat indrijft.

Civet is goed in tijd der pest, tegen de boze lucht zo men het met Zedoaria in mond houdt.

Civet is in Latijn Zibetum.

 

 

Von saffran. Cap. XVI.

 

Gestallt.

er Saffran blůet im spaten Herbst, ehe dann seine Bletter wachsen. Diese Blumen sind Purpurfarb, schŰn anzusehen, den zeitlosen Blumen gleich. Jn der mitten einer jeden Blumen findet man den blutroten Saffran, wie ein schmales zůnglen mit dreyen zincklen, zwischen den andern gelben z‚pfflen wachsend, welche z‚pffle denen in weissen Lilgen ehnlich seind. Die blůet wehret fast einen gantzen Monat. Nach dem die Blumen vergangen, alsbald kommen die sehr schmalen, subtile, lange Bletter [54] (C) hernach geschliechen, gestalltet wie im Bockbartkraut, bleiben uber den gantzen Winter grůn, aber im Frůling verwelcken sie, und erwarten desz Sommers nimmer. Die Wurtzel ist wie ein runde grawe Zwibel. Jm vierdten Jar, zur zeit desz Lentzen, grebt man sie ausz, da findet man bey einer Zwibel etwas fůnff oder sechs andere, also erjungen und mehren sie sich im erdtrich. Diese Wurtzeln werden darnach im Lufft gedŰrτt, und ohn Sonne behalten, bisz in den Augstmonat, alsdann legt man sie von newem ins erdtrich.

*Man findet auch etliche art desz wilden Saffrans, welcher desz meisten theils auff grossen gebirgen wechst, etlicher hat weisse, etlicher Liecht Purpurfarbe oder auch blawe Blumen, Deren das meiste theil im Frůling blůen. In Iura monte heist man sie Leifrat, und an andern Gebirgen in Schweisz, Hutreiff.*

 

Stell.

Saffran wechst gern in důnnem erdtrich, Mist und dicke feiste Erde ist jhm zu wider. Dioscorides achtet den besten, welcher von den Bergen Coryco und Olympo gebracht wirdt, denen haben wir nicht, jedoch so gibt jhn der Behmisch und Osterreichische Saffran nichts zuvor, ja er ubertrifft allen andern auszl‚ndischen Saffran, so man jetzundt ausz Welchslandt, Sicilien, oder ausz desz Egyptischen Meers Inseln bringt.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Saffran ist warm im andern, und trucken im ersten Grad.

 

Jn Leib.

Der Saffran in die Speisen genůtzt, bekompt wol dem Magen, furdert die dewung, (D) bringet dem Leib ein gute farb, macht frŰlich, unnd sterckt alle jnnerliche Glieder, doch sol man sein geniessen mit massen, dann zuviel gebraucht bringt er das Hauptweh, unlust zum essen, und macht bleich, welchs auch der Wein (der doch sonst zu unser gesundheit ein herτliche Gabe Gottes ist) uberflůssig eingenommen thut. Und so man desz Saffrans viel in Wein trinckt, macht er bald voll, auch gar doll. Ja Dioscorides schreibt, der Saffran bringe den Menschen lachender gestallt umb, so man sein drey quentle schwer in Wein eynnimpt. Welches an einem Hundt versucht ist worden.

Saffran widerstrebt auch den Gifft. Etliche braten den gantzen Saffran in einer beschlossenen holen Eyerschalen, nemmen darzu Theriack, Zitwar, machen darausz ein Latwerg, ist gut fůr die jnnerliche Pestilentz, unnd bewaret auch vor dieser Seuch, eines quentlen schwer eyngenommen.

Saffran in der Speisz, oder sonst in Tr‚ncken gemacht, thut die verstopfft Lebern auff, zertheilt die Geelsucht, treibt den Harn, und der Weiber monatliche Blumen.

So die Kinder stets schreien, nicht saugen mŰgen, und das grůn von jhnen gehet, ist es ein anzeigung, dasz sie das reissen im B‚uchle haben, da pflegt man jhn ein wenig Saffran mit der Milch eynzuflŰssen.

Auch so jnen die Kinder haben wehe gethan, ist nichts bessers, dann ein wenig gantzen Saffran in Essig gelegt, bisz sich der Essig f‚rbe, und also warm zu trincken geben.

So jemandts in die schwere Kranckheit fellt, oder in der Schlaffsucht und Schlag unredend ligt, sol man Saffran mit scharpffe Essig und Bibergeil mischen, ein Feder darein netzen, und in die Nasen stossen, das macht sie widerumb munter.

Man brennet ein Wasser ausz den Blumen, von welchen der Saffran nocht nicht berupfft ist, solch Wasser macht schlaffen, so mans zwo stunden nach dem Abendtessen trinckt.*Andere brennen solches Wasser ausz den Saffranblumen, wann die Stamina oder Saffran f‚szlin herausz gethan seyn worden, und geben auffs meiste 4.untz auff einmal.* [55]

 

Aussen.

Saffran mit Laug und BaumŰl vermischt, solchs warm ubergeschlagen ist gut zu den Geschwůren und Geschwulsten, da man sich desz kalten Brandts besorget. Zu diesem kalten Brandt ist ein sehr kŰstlich Pflaster, Wolffsbonen, Lupini genannt, in Laugen und weissem Wein gesotten, darnach mit Saffran gemischt.

Die Natur unnd Eygenschafft desz Saffrans ist, die lahme Glieder unnd harte Sennadern zu erweichen, ausz der Ursachen macht man in Apotecken das kŰstliche Pflaster Oxicroceum.

Auch macht man ausz Saffran mit Frauwenmilch vermischt, gute heylsame Augen‚rtzneyen. Dienet auch zu den geschwůrigen Ohren.

Saffran lindert alle hitzige Geschwulst, mit Eyerklar sampt dem Dotter vermischet und ubergeschlagen.

Kr‚ntze von Saffranszblumen gemacht, auff dem Haupt getragen, und daran gerochen, bringen den Schlaff.

Saffran mit Milch, RosenŰl, und ein wenig Opio vermischt, und angestrichen, ist gut zu dem schmertzlichen wŻhtenden Podagra.

Saffran heist Griechisch Κξόχζ. Lateinisch Crocum. Arabisch Zafaran. Welsch Zaffarano. Spanisch Azafran. FrantzŰsisch Saffran. Behmisch Sfaffran.

Van saffraan. Kapittel XVI. (Crocus sativus)††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††

 

Gestalte.

De saffraan bloeit in late herfst eer dan zijn bladeren groeien. Deze bloemen zijn purperkleurig, schoon aan te zien, de tijdeloze bloemen gelijk. In het midden van elke bloem vindt men de bloedrode saffraan als een smal tongetje met drie uitlopers tussen de andere gele stokjes groeiend, welke stokjes diegenen in witte lelie gelijk zijn. De bloeit duurt vast een ganse maand. Nadat de bloemen vergaan als gauw komen de zeer smalle, subtiele lange bladeren [54] erna geslopen, gesteld zoals in boksbaardkruid, blijven over de ganse winter groen, echter in voorjaar verwelken ze en verwachten de zomer nimmer. De wortel is als een ronde grauwe bol. In vierde jaar in tijd der lente graaft men ze uit en dan vindt men bij een bol wat vijf of zes andere, alzo verjongen en vermeerderen ze zich in aardrijk. Deze wortels worden daarna in lucht gedroogd en zonder zon behouden tot in augustus, als dan legt men ze opnieuw in aardrijk.

* Men vindt ook ettelijke vormen van de wilde saffraan welke het meeste delen op grote bergen groeien, ettelijke hebben witte, ettelijke licht purperkleurig of ook blauwe bloemen van die dat meeste deel in voorjaar bloeien. In Jura monte noemt men ze Leifrat en aan andere bergen in Zwitserland Hutreiff.*

 

 

 

 

Plaats.

Saffraan groeit graag in dun aardrijk, mist en dikke vette aarde is het tegen. Dioscorides acht de beste welke van de bergen Corycus en Olympus gebracht worden, die hebben we niet, toch zo geeft hen de Tsjechische en Oostenrijkse saffraan niets voor, ja ze overtreffen alle andere buitenlandse saffraan zo men nu uit ItaliŽ, SiciliŽ of uit de Egyptische zee eilanden brengt.

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Saffraan is warm in andere en droog in eerste graad.

 

In lijf.

De saffraan in de spijzen genuttigd bekomt goed de maag, bevordert de verduwing, brengt het lijf een goede verf, maakt vrolijk en versterkt alle innerlijke leden, doch zal men het genieten met mate, dan teveel gebruikt brengt het hoofdpijn, onlust om te eten en maakt bleek welke ook de wijn (die doch anders tot onze gezondheid een heerlijke gave God is) overvloedig ingenomen doet. En zo men de saffraan veel in wijn drinkt maakt het gauw vol, ook erg dol. Ja Dioscorides schrijft, de saffraan brengt de mensen lachende gestalte om zo men het drie quentle zwaar in wijn inneemt. Welke aan een hond verzocht is geworden.

Saffraan weerstreeft ook de gift. Ettelijke braden de ganse saffraan in een besloten holle eierschaal, nemen daartoe teriakel en Zedoaria, maken daaruit een likkepot, is goed voor de innerlijke pest en bewaart ook voor deze ziekte, een quentle zwaar ingenomen.

Saffraan in de spijs of anders in dranken gemaakt doet de verstopt lever open, verdeelt de geelzucht, drijft de plas en de wijven maandelijkse bloemen.

Zo de kinderen steeds schreien en niet zuigen mogen en dat groene van hen gaat is het een aanwijzing dat ze dat rijzen in buikje hebben, dan pleegt men hen een weinig saffraan met de melk in te gieten.

Ook zo zich de kinderen hebben pijn gedaan is niets beters dan een weinig ganse saffraan in azijn gelegd tot zich de azijn kleurt en alzo warm te drinken geven.

Zo iemand in de zware ziekte valt of in de slaapziekte en slag onbespraakt ligt zal men saffraan met scherpe azijn en bevergeil mengen, een veer daarin natten en in de neus stoten, dat maakt ze wederom monter.

Men brandt een water uit de bloemen van welke de saffraan noch niet beroofd is, zulk water maakt slapen zo men het twee stonden na het avondeten drinkt.*Andere branden zulk water uit de saffraan bloemen wanneer de stamina of saffraan vezeltjes eruit gedaan zijn geworden en geven op meeste 4 ons in eenmaal.* [55]

 

Van buiten.

Saffraan met loog en olijvenolie vermengt, zulks warm overgeslagen is goed tot de zweren en zwellingen daar men zich de koude brand bezorgt. Tot deze koude brand is een zeer kostelijke pleister, wolfsbonen, Lupinus genoemd, in loog en witte wijn gekookt, daarna met saffraan gemengd.

De natuur en eigenschap der saffraan is de lamme leden en harde spieren te weken, uit die oorzaak maakt men in apotheken dat kostelijke pleister Oxicroceum.

Ook maakt men uit saffraan met vrouwenmelk vermengd goede heilzame oogartsenijen. Dient ook tot de zwerende oren.

Saffraan verzacht alle hete zwellingen, met eierenwit samen met de dooier vermengt en overgeslagen.

Kransen van saffraan bloemen gemaakt, op het hoofd gedragen en daaraan geroken brengt de slaap.

Saffraan met melk, rozenolie en een weinig opium vermengt en aangestreken is goed tot de smartelijke woedende podagra.

Saffraan heet Grieks Κξόχζ. Latijns Crocum. Arabisch Zafaran. Italiaans Zaffarano. Spaans Azafran. Frans Saffraan. Tsjechisch Sfaffran.

 

 

Von Alant. Cap. XVII.

 

Gestallt.

lant ist meniglich bekandt, er hat Bletter wie Wullkraut, oder KŰnigskerszen, doch seind sie breiter, l‚nger, h‚riger, unnd auffgespitzter, in der mitten mit einem erhebten Rucken. Der Stengel ist zweyer Elen hoch, biszweilen hŰher, dick, rauch, ecket, darausz kommen die Goldgelben Blumen, wie in Streichblumen, doch grŰsser. Jn diesen Blumen ligt der Samen [56] (C) verschlossen, wie im Wullkraut, so man jhn angreifft, juckt er die Haut. Die Wurtzel ist derb, grosz, dick, auszwendig Schwartz oder Erdenfarb, jnwendig weisz, eines bittern und etwas scharpffen Geschmacks, mit angewachsenen kleinen Wurtzeln, wie in weissen Lilgen.

 

Zeit.

Alant wechst gern in feuchten Orten, wiewol man jn auch zu zeiten auff dem Gebirge findet. Man grebt die Wurtzel, ehe sie den Stengel gewinnt, zerschneidets zu kleine Scheiblen, und trucknets im Schatten.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Alant ist warm und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Alantwurtzel hilfft wider die Schmertzen und Gebresten, so von K‚lte und Bl‚sten entstehen. Die Wurtzel gesotten, unnd darvon getruncken, fůrdert den Weibern jhre verhaltene zeit, treibt auch den Harn.

Die Wurtzel zu Pulver gestossen, mit Honig oder Zucker ein Latwerg darausz gemacht, und eyngenommen, ist ein gute hůlff denen, so husten, und nicht athmen mŰgen, dann sie richten sich auff, auch denen, die etwas im Leib verruckt oder zerbrochen haben, mit dem Krampff beladen, oder von Schlangen gebissen seindt. Gleicherweise gebrauchet, reumet sie ausz der Brust, die groben, z‚hen Schleime, und sonderlich, so man den Safft von Sůszholtz darzu mischet, wirt also gansz ersprieszlich genůtzt wider das Seitenwehe, da grober und widerspenniger Koder sich angesamlet hat.

Alantwurtzel zu Pulver gestossen, mit Rosenzucker vermischt, und eyngenommen, (D) hilfft wider das Blutspeyen.

Alantwurtzel ergetzt und sterckt das Hertz, reinigt die Nieren und Blasen, derwegen die jenigen, so Alant offt brauchen, leiden keinen mangel am Harnen.

Die grůne Alantwurtzel mag man mit Zucker oder Honig eynbeitzen, wie den Kalmus oder Jngwer.

Wider den schweren Athem ein kŰstliche Artzney: Nimb den Safft von Alantwurtzel und Hisop, jedes vier Loth, Hufflattichwasser ein Pfund oder Masz, misch Zucker darunder, so viel du vermeinest gnug zu seyn, koche es mit einander, bisz es dicke werde wie Honig. Solchs soll der Krancke eynnemem frůhe, zu Mittag, und Abends wenn er schlaffen gehet, allmal vier loth schwer.

Alantwein macht man also: Man zerschneidet die Wurtzel, legt sie in Most, bisz er verj‚re und lauter werde, solcher Wein wirt fruchtbarlich getruncken wider alle obgenannte Gebresten, sonderlich aber ist er gut zu dem Gesicht.

Der Safft ausz der frischen Wurtzel gepreszt, mit Zucker abbereitet, und getruncken einer Eyerschalen voll, treibt den Schleim und Gallen durch den Stulgang.

*Das Wasser ausz diesem gantzen Kraut sampt der Wurtzel distilliert, Jtem, ein Conserva oder Zucker darausz gemacht, wirdt mit nutz gebraucht wider die Melancholiam.*

 

Aussen.

Alant in Wein gesotten, und das Haupt damit gezwaget, s‚nfftiget das Hauptwehe, so sich von Schleim oder Winden erregt.

Ein Pflaster ausz der grůnen Alantwurtzel gemacht, und auffgelegt, heilet alle gifftige Bisz der Schlangen, und rasenden Hunde. Legt auch nider die Geschwulst an heimlichen orten, Mannen und Weibern.

Die Bletter in Wein gesotten, und uber das Gliederwehe warm geschlagen, miltert den Schmertzen, sonderlich das Hůfftwehe. [57]

Alant heist Griechisch Ελένιον. Lateinisch Enula. Arabisch Iasim. Welsch Lella, Enoa, Enola. Spanisch Raitz de alla. FrantzŰsisch Aulnee. Behmisch Woman.

Van Alant. Kapittel XVII. (Inula helenium)

 

Gestalte.

Alant is menigeen bekend, het heeft bladeren zoals wolkruid of koningskaarsen, doch zijn ze breder, langer, hariger en toegespitster, in het midden met een verheven rug. De stengel is twee ellenbogen hoog, soms hoger, dik, ruig, kantig, daaruit komen de goudgele bloemen zoals in strijkbloemen, doch groter. In deze bloemen liggen de zaden [56] gesloten zoals in wolkruid, zo men ze aangrijpt jeukt het de huid. De wortel is stevig, groot, dik, uitwendig zwart of aardkleurig, inwendig wit, een bittere en wat scherpe smaak, met aangegroeide kleine wortels zoals in witte lelies.

 

 

 

Tijd.

Alant groeit graag in vochtige oorden, hoewel men het ook soms op de bergen vindt. Men graaft de wortels eer ze de stengels gewint, snij het in kleine schijfjes en droogt het in schaduw.

 

Natuur, kracht en werking.

Alant is warm en droog in andere graad.

 

In lijf.

Alantwortel helpt tegen de smarten en gebreken zo van koudheid en opblazen ontstaan. De wortel gekookt en daarvan gedronken bevordert de wijven hun opgehouden tijd, drijft ook de plas.

De wortel tot poeder gestoten, met honing of suiker een likkepot daaruit gemaakt en ingenomen is een goede hulp diegenen zo hoesten en niet ademen mogen dan ze richten zich op, ook diegenen die wat in lijf verrekt of gebroken hebben, met de kramp beladen of van slangen gebeten zijn. Gelijke wijze gebruikt ruimt ze uit de borst de grove taaie slijm en vooral zo men dat sap van zoethout daartoe mengt wordt alzo gans aan te prijzen genuttigd tegen de zijdepijn daar grove en weerspannige vieze slijm zich aan verzameld heeft.

Alantwortel tot poeder gestoten, met rozensuiker vermengd en ingenomen helpt tegen dat bloedspuwen.

Alantwortel is goed en versterkt dat hart, reinigt de nieren en blaas, daarom diegene zo alant vaak gebruiken lijden geen mangel aan plassen.

De groene alantwortel mag men met suiker of honing inweken zoals de kalmoes of gember.

Tegen de zware adem een kostelijke artsenij: Neem dat sap van alantwortel en hysop, elke vier lood, hoefbladerenwater een pond of maat, meng suiker daaronder zoveel u meent genoeg te zijn, kook het met elkaar tot het dik wordt zoals honing. Zulks zal de zieke innemen vroeg, Ďs middags en Ď s avonds wanneer hij slapen gaat, elke keer vier lood zwaar.

Alantwijn maakt men alzo: Men snijdt de wortel, legt ze in most tot het verjaart en zuiver wordt, zulke wijn wordt vruchtbaar gedronken tegen alle opgenoemde gebreken, vooral echter is het goed tot het gezicht.

Dat sap uit de frisse wortel geperst, met suiker af bereidt en gedronken een eierschaal vol drijft de slijm en gal door de stoelgang.

*Dat water uit dit ganse kruid samen met de wortel gedistilleerd, item, een konserf of suiker daaruit gemaakt wordt met nut gebruikt tegen de melancholia.*

 

 

 

Van buiten.

Alant in wijn gekookt en dat hoofd daarmee gedweild verzacht de hoofdpijn zo zich van slijm of winden vertoont.

Een pleister uit de groene alantwortel gemaakt en opgelegd heelt alle giftige beet der slangen en razende honden. Legt ook neer de zwellingen aan heimelijke oorden, mannen en wijven.

De bladeren in wijn gekookt en over de ledenpijn warm geslagen mildert de smarten, vooral de voetenpijn. [57]

Alant heet Grieks Ελένιον. Latijns Enula. Arabisch Iasim. Italiaans Lella, Enoa, Enola. Spaans Raitz de alla. Frans Aulnee. Tsjechisch Woman.

 

 

Von frembden Veielr‚ben. Cap. XVIII.

 

Gestallt.

eielr‚ben ist ein gewechsz zu Laubwerck der Gebew sehr breuchlich, dann man zieret damit die Ercker, G‚nge, und Lauben, dieweil es gar wolriechende Blumen hat. Es wechst wie R‚ben, und steigt leicht auff. Von der Wurtzeln entspringen kleine, lange, schwancke, grůne R‚ben, in gestalt der Stickwurtz oder Waldr‚ben, daran wachsen lenglechte, weiche, sattgrůne Bletter. Die Blumen, deren gemeinglich fůnff Blettlin, zu zeiten auch vier haben, vergleichen sich mit den weissen Hornungsblumen, etliche sind Gelb, etliche Himmelblaw, eines lieblichen Geruchs.

*Man find auch ein Art ausz Hispania newlicher zeit zu uns bracht, welches man Catalonicum nennt, und viel grŰssere weisse, auch mehr wolriechende Blumen treget. Solches aber kan in diesen L‚ndern die Kelt gar ubel vertragen, wirt auch auff das gemein gepfropffet. Von dem gemeinen weissen Iasmino schreibt I. Caesar Scaliger, in comment.ad lib. Theoph.de caussis plantarum, dasz ein Streuchlin darvon in die Erden gesteckt, pflegt zu blůen, und wol ein gantzes jar kein Wurtzel nicht zu bekommen. Welchs von vielen ist versucht worden.*

 

Stell.

Veielr‚ben wachsen gern an warmen Orten, werden gemeiniglich zum lust gezielet, wie man auch allhie zu Prag sehen mag, in dem KŰnigliche Lustgarten, darein man es ausz Welschland gebracht und gepflantzt hat.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Veielr‚ben sind warm im andern Grad. (D) [58]

 

(C) Aussen.

Alle Krafft achtet man zu seyn in den Blumen, ausz welchen ein Oel bereitet wirt Iasminum genannt, zu vielen dingen nutzbar, gibt einen lieblichen Geruch, heylet alle Kranckheiten, so sich von K‚ldte erheben, damit geschmieret. Jnsonderheit dienet es zu den kalten, verstopfften, verharrten, lahmen Gliedern, Gewerben und Spannadern, erwermet, erweicht, und Űffnet sie. Wendet auch die Gebresten der Mutter, nicht allein auff den Underbauch und Schosz eyngesalbet, sondern auch getruncken, oder in clystierung gebraucht. Gleicherweisz ist es auch behůlfflich wider das Grimmen und Schmertzen der D‚rme, so von Schleim oder Phlegma verursachet.

Die Blumen frisch oder důrr, Safft oder abgesotten Brůe, tilgen ausz die Flecken und Masen desz Angesichts, damit gewaschen.

Veielr‚ben heiszt Griechisch Ιάσμινον. Arabisch Zambach. Lateinisch Iasminum. Welsch Gelsimino. FrantzŰsisch Iossemin.

Van vreemde vioolranken. Kapittel XVIII. (Jasminum sambac)

 

Gestalte.

Vioolranken is een gewas tot loofwerk der gebouwen zeer gebruikelijk, dan men siert daarmee de erkers, gangen en loof omdat het erg goed ruikende bloemen heeft. Het groeit zoals ranken en stijgt licht op. Van de wortels ontspringen kleine, lange, buigzame groene ranken in gestalte der Bryonia of woudranken, daaraan groeien langachtige, weke donkergroene bladeren. De bloemen die gewoonlijk vijf blaadjes en soms ook vier hebben vergelijken zich met de witte Leucojum, ettelijke zijn geel, ettelijke hemelblauw, een liefelijke reuk.

*Men vindt ook een vorm uit Spanje in nieuwe tijd tot ons gebracht welke men Catalonicum noemt en veel grotere witte, ook meer goed ruikende bloemen draagt. Zulks echter kan in deze landen de koude erg slecht verdragen, wordt ook op de gewone geŽnt. Van de gewone witte Jasminum schrijft J. Caesar Scaliger in comment.ad libro Theophrastus de caussis plantarum dat een struikje daarvan in de aarde gestoken pleegt te bloeien en goed een gans jaar geen wortel kreeg. Welke van velen is verzocht geworden.*

 

 

 

Plaats.

Vioolranken groeien graag aan warme oorden, worden gewoonlijk tot lust geteeld zoals men ook alhier te Praag zien mag in de koninklijke lusthof daarin men het uit ItaliŽ gebracht en geplant heeft.

 

Natuur, kracht en werking.

Vioolranken zijn warm in andere graad. [58]

 

 

(C) Van buiten.

Alle kracht acht men te zijn in de bloemen uit welke een olie bereid wordt, Jasminum genoemd, tot vele dingen nuttig, geeft een liefelijke reuk, heelt alle ziektes zo zich van koude verheffen, daarmee gesmeerd. Vooral dient het tot de koude, verstopte, verharde, lamme leden, wervels en spieren, verwarmt, weekt en opent ze. Wendt ook de gebreken der baarmoeder, niet alleen op de onderbuik en schoot gezalfd, maar ook gedronken of in klysma gebruikt. Gelijker wijze is het ook behulpzaam tegen dat grimmen en smarten der darmen zo van slijm of flegma veroorzaakt.

De bloemen fris of dor, sap of afgekookte brij delgen uit de vlekken en bontheid der aangezicht, daarmee gewassen.

Vioolranken heet Grieks Ιάσμινον. Arabisch Zambach. Latijns Iasminum. Italiaans Gelsimino. Frans Iossemin.

 

 

Von Styrax. Cap. XIX.

 

Gestallt.

tyrax ist ein Baum, an der Lenge und Gestallt dem Quittenbaum gleich, hat doch viel kleiner Bletter, die seindt feist, lenglecht, und auff dem Růcken weisz. Die Blumen erscheinen weisz, wie am Pomerantzenbaum. Auch hangen an langen Stilen runde, auffgespitzte, und etwas rauche Beere.

 

Stell.

Man zilet diesen Baum im Welschlandt in etlichen G‚rten, doch von frembdes dahin gebracht und gepflantzt. Er wechst aber von sich selbst in Cilicia, Syria, und Pamphilia. So man in dieses Baums Rinden hackt, fleuszt darausz ein gantz wolriechend Gummi oder Hartz, welchs dem Myrrhen gleich sihet. Jst fast in allen Apotecken zu [59] bekommen. Das beste soll feist, gelb, vŰllig seyn, und so mans zwischen den Henden (A) zerreibt, gleich einen Honigsafft von sich geben.

*Man findet der B‚umlein oder Stauden viel in Apulia, und auch in Latio in Villa Adriani, deszgleichen in der Provintz in Franckreich, aber an keinen dieser orten findet man daran das lieblich Gummi Styrax, welches zweyerley art ist, nemlich, so man Calamitam nennet, welche trucken und der Beschreibung desz Autoris nach, soll fleissig auszgelesen werden. Das ander wirt liquida genannt, also per decoctionem zugericht, und wie es sich lesset ansehen, ist bey dem Dioscoride oleum Styracis genannt. Darvon darnach die ubrigen fśces, Styrax sicca, herkommen.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Styrax erweicht, wermet, und zeitiget.

 

Jn Leib.

Styrax allein, oder im Tranck eyngenommen, hilfft wider die Flůsse, Schnupffen, Husten, Heyserkeit, verlegene Stimm, verstopffung und h‚rtigkeit der Mutter, fůrdert die Weibliche Blumen.

Styrax mit einem wenig Terbenthin, in einer nassen Hostien umbwunden, und eingeschlungen, thut gemeldte Wirckung, erweicht den bauch s‚nfftiglich, und erw‚rmet die Sennadern.

 

Aussen.

Styrax auff Kolen geworffen, und dem Rauch durch ein Trichterle in die Nasen gelassen, benimpt den Schnupffen, und andere Hauptflůsse.

Den Leib auszwendig mit Styrax geschmiret, heylet den Grind und R‚ude.

Styrax unnd Jngwer in Wein vermischt, unnd damit gegurgelt, ist gut fůr den Zapffen im Hals, der von Feuchtigkeit und Flůssen dick und geschwollen ist, er wirt darvon klein.

Ausz Styrax wirdt ein Oel gemacht, also: Nimb Styrax, weiche und beytze ihn in Rosenwasser zween Tag, darnach thue beydes zugleich in ein gl‚sene Kolben, verkleib sie wol mit Leym, thue darůber einen gl‚senen Helm, stell es in Brennofen, mit Aschen zugericht, mach ein lind Fewer, stell unter die Schnautzen desz Helms ein ander Glasz, Recipiens genannt. Lasz das Feuwer sittiglich brennen, bisz das gantze Wasser auszgeflossen sey. Alsbaldt aber das Oel anhebt zu rinnen, musz man das Feuwer stercken, bisz dasz er gantz und gar auszfliesse. Solchs Oel wirt nicht allein zu wolriechenden dingen, sondern auch zu diesem allem, darzu der Styrax selber, gebraucht, doch ist das Oel allerhand kr‚fftiger und w‚rmer, derwegen es sehrer weicht und Űffnet.

Styrax heist Griechischs Στύζαξ. Arabisch Miha. Bey den Apoteckern Styrax Calamita. Welsch Stirace. Spanisch Estoraque.

 

 

Myrrhen.

 

Gestallt und Stell.

yrrha, ist ein Gummi oder Hartz eines Baumes in Arabien, in denen W‚lden, da auch Weirauch wechst. Man sagt der Myrrhenbaum wachse bey fůnff Elen hoch, nicht ohne Dornen, mit einem harten Stamm, knorrechten und scharpffen Rinden. Seine Bletter vergleichen sich dem Olbaum, seindt doch kleiner, krausper, und stachlichter. Myrrha wirdt zu uns gebracht ausz Aegypten von Alexandria, dahin die Arabier auf Camelthieren jre edle Gewůrtz t‚glich fůhren. Die beste ist allent- (D ij) [60] (C) halben gleichfarbig, leichtbrůchig, nicht schwer, wolriechend, am geschmack Bitter und ettwas scharpff, aber solche wirt bey uns selten erfunden, dann die wir haben, ist gemeiniglich veraltet, und verdorret.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Myrrha ist warm und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Myrrha einer Bonen grosz verschlungen, hilfft wider den langwirigen Husten, schweren Athem, Seytenwee, Durchlauff, und rote Rhur. Dienet auch dem blŰden Magen, so mit Bl‚sten beladen ist, und die Speise nicht begreiffen kan.

Myrrha ist gut den Wassersůchtigen, mit Odermenig getruncken.

Myrrha eines Scrupels, das ist ein drittheil eines quentles schwer, in Burgelwasser getruncken, tŰdtet die Bauchwůrme, dann alles was bitter ist, vertreibt die Wůrme, Leuse, und dergleichen Unzifer.

Wer heyser ist, der neme zu nachts ein stůckle Myrrha unter die Zungen, dasz es selber zerschmeltze, oder trincks mit einem frischen Ey, er bekompt darvon eine helle Stimme.

Welche das viert‚glich Fieber haben, die sollen Myrrhen eines quentlins schwer, mit so viel Pfeffers, in warmen Malvasier eine Stunde vor desz Fiebers ankunfft trincken, und sich in warmen Bette zum schwitzen halten, solchs sollen sie drey mal thun, das Fieber wirdt geringert oder benommen. *Jedoch soll disz nicht im anfang geschehen, sondern wann Signa Concoctionis sich erzeigen.*

Myrrha wirt zugelegt den Artzneyen, welche man wider das Gifft bereitet. Man braucht sie auch wider die Pestilentz, dann sie leszt nicht faulen.

 

Aussen.

Myrrha wirt nůtzlich gekewet wider den stinckenden Athem.*Jtem zu sterbensleufft (D) im Mund gehalten. *

Myrrha mit Wein gesotten, unnd den Mund damit auszgeschwenckt, bewahret und sterckt die Z‚ne sampt dem Zanfleisch, trucknet ausz den Unflat und uberige Feuchtigkeit, darvon das Zanfleisch faulet, und die Z‚ne lŰcherig werden.

So man Myrrha mit Wermut, Feigbonen unnd Rauten siedet, unnd umb die Scham warm leget, treibt der Frauwen zeit, und die Frucht.

Myrrha mit Alaun vermischt, ist ein gute Salb wider den Unlust und Gestanck an allen orten desz Leibs.

Myrrha zu reinem und kleinem Pulver gerieben, unnd auffgestreuwet, heylet die Wunden des Haupts, dergleichen die zerbrochen Ohren, und entblŰste Gebeine, sonderlich, so man sie in diesem fall mit Schneckenfleisch mischet, und anstreicht.

Myrrha mit Honig zerlassen, und angestrichen, benimpt die Tůpple oder durchschlechtige Masen im Angesicht. Mit Essig seubert sie die schůppige Flechten.

Myrrha mit Eichenlaub in Wein gesotten, und ubergeschlagen, erhelt das auszfallende Haar.

Myrrha gepulvert, unnd mit einer Feder in die Nasen gestossen, stellet die alten Hauptflůsse.

Myrrha mit Frawenmilch zertrieben, unnd in die schwirige, flůssige Augen getropffet, thut jnen treffenlich wol, dann es lindert, zeitiget, trůcknet und sterckt.

Ausz Myrrha wirdt ein Oel gemacht also: Man kocht Hůnereyer auff hert, zerschneidet sie in zwey gleiche Theil, den Dotter nimpt man herausz, und fůllet das Loch mit gestossenen Myrrhen, stellet es an ein feuchten Ort oder in Keller, bisz die Myrrhen flůssig, und zu einem Oel werde. Dieses Oel ist bewert zur linderung desz Schmertzen desz Podagra oder Zipperles. Es tilget auch ausz die Wundmaal, Narben, und Runtzlen des Angesichts, so mans offt anstreicht. [61]

Welches Weib jhr Antlitz bewaren wil, dasz es nimmer runtzlecht werde, die thue (A) also: Sie nemme ein newen eysen Tigel oder Pfann, leg die ins Fewer, bisz sie glůendt werde, alsdann nemme sie den Mund voll Weins, sprůtze jhn gehling und gar auff ein mal auff den glůenden Tigel, verdecke das Haupt mit einem Tuche, und empfange also den Dampf von dem Tigel ins Angesicht. Darnach mache sie den Tigel widerumb glůend, werff darauff ein stůckle guter Myrrhen, unnd lasse den rauch unterm Tuch ins Antlitz fahren, mit solchem Tuch soll sie das Antlitz bisz zum Mund zubinden, und darauff schlaffen gehen, so sie solchs zweymal im Monat thut, darff die sich keiner Falten im Angesicht besorgen.

*Myrrha gepůlvert und uber Nacht in Augentrost, Fenchelwasser oder dergleichen zerlassen, und wol durchgesiehen, ist gut zu reinigung der dunckelen Augen und der Masen darinnen.*

Myrrha heist Griechisch Σμύςνα. Arabisch Mur. Jn India Bola. Jn den anderen Spraachen behellt sie den Namen Myrrha.

 

 

Weirauch.

 

Stell.

eirauch ist der Myrrhen Nachpar, dann sie wachsen beyde in Arabia, in einem W‚lden, doch nicht an allen orten desz Landts, sonder nur an einer stellen, welche sich nach der lenge etwa in hundert, nach der breite in fůnfftzig Welsche meilen erstreckt. Derselbige Kreisz ligt gegen dem Auffgang umb unnd umb mit Felsen, auch zum theil mit dem Meer umbringet. Die VŰlcker so den Weirauch sammlen, und unter welcher Gebiete solche B‚ume wachsen, werden genandt Minśi. Die lassen keinen Frembdling darzu die Weirauchb‚ume zu beschawen, derhalben wir von der gestallt solcher Gew‚chse (B) nichts gewisses haben, wiewol etliche sagen, dieser Baum trage Lorberbletter.

 

Zeit.

Den Weirach sammlen obgenandte VŰlcker zweymal im Jahr, nemlich, im Lentzen, unnd in Hundtstagen in der grŰsten Hitz, dann zu diesen Zeiten ist der Baum am schw‚ngristen, da hacken sie mit Eysen in desz Baumes Rinden uberall, damit der Safft abfliesse, belegen den Baum unten herumb mit Matzen oder Decken, welche ausz Palmenblettern geflochten sind, auff solche Bletter sammlen sie den aussspingenden Safft. Wo aber solche Decke nicht kŰnnen unter gebreitet werden, machen sie auff der blossen Erden einen ebnen umbkreisz, aber der Weirauch, so auff die Erden fellt, wirdt schwerer, tunckler, und nicht so kr‚fftig, aber der ander, welchen man auff die Matzen fangt, wirdt lauterer, und kŰstlicher. Uber diese alle ist der best, welcher an seinem Baum bleibt kleben wie grumpen oder KŰrner, diesen nennet man das M‚nnle, unnd sonderlich so er von einem jungen Baum entspringt. So ist auch der Sommerweirauch dem Lentzenweirauch an farbe und kr‚fften weit uberl‚gen, und kůrtzlich davon zu reden, so ist der edelste Weirauch weisz, klar, unzertheilt, rund, feist, leszt sich bald anzůnden und reucht wol.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Weirauch ist warm im andern Grad, trucken im ersten. Sein Rinde zeucht zusammen, trucknet auch fast wol im andern Grad.

 

Jn Leib.

Weirauch getruncken mit rotem Wein, oder Wegbreitwasser, ist gut denen, die (D iij) [62] (C) Blut speyen. Dienet auch sonst zu allen Blutflůssen, Mannen und Frawen. Stewret auch das wůrgen, brechen, und allerley Bauchflůsse, darzu ist die Rinde viel kr‚fftiger, von wegen jhrer starcken zusammenziehung.

Weirauch ist ein heilsame Artzney wider den kalten Husten, so man sein ein quentle schwer, mit einem drittheil Agarici in der Brůe, darinne Hysop gesotten, frůe warm trinckt.

Ein kŰstliche Artzney wider die rote Ruhr: Nimb weissen Weirauch, Mastix, jedes ein halb lot, Boli Armeni ein quentle, der roten Corallen, gebrennt Hirschhorn, jedes ein halb quentle, gebrandten Blutstein ein wenig minder dann ein quentle. Stosz disz alles zu Pulver, unnd gib desz anderthalb quentle in rotem Wein zu trincken, zwo stunden nach dem Abendtmal.

*Jn kalten Flůssen und ubrigen feuchtigkeiten desz Haupts, pflegen jhr viel etliche schŰne KŰrner desz besten Weirauchs zu Nachts vor dem Schlaff verschlicken, und empfinden sich wol davon.

Jn gar hefftigen schmertzen desz Magens, nimbt man Wermut unnd Weirauch, und lesset es sieden in Wein oder aqua Matricariś, thut darzu ein oder zwen LŰffel voll Welschen Camillen Safft, solches warm auszgetruncken, ist gar kr‚fftig befunden worden.*

 

Aussen.

Weirauch ist gut genůtzt zu den Wunden, dann er zeucht sie zusammen, stellet das Blut, und leszt kein faul Fleisch darinnen wachsen.

Weirauch gemischt mit Essig und BaumŰl, damit die bŰse, grindige, aussetzige Haut, nach dem Bade gesalbet, macht sie rein und glatt.

Weirauch mit sůssem Wein warm in die schwůrige Ohren gelassen, benimpt den schmertzen.

(D) So man Weirauch zu kleinem und reinem Pulver reibt, und in den Augenartzneyen gebraucht, vertreibt er die tunckelheit desz Gesichts.

Tieffe hole geschwere erfůllet er mit Fleisch, und heylet sie zu.

Weirauch lindert desz Hintern und anderer Glieder boszhaffte geschw‚re, so man jn klein zerstossen mit Milch vermischt, und auff leinen Tůchlen oder f‚sichen eynlegt.

Die langen Wartzen, so sie anfangen zu wachsen, benimpt der Weirauch auch, mit Essig und Pech angestrichen.

Den Brandt desz Fewers, auch die erfrorne Fůsse, heylet er, mit Schweinen oder Genszschmaltz vermengt, und ubergeschlagen.

Zu den hitzigen geschwollenen Brůsten der Frawen, nach der Geburt, ist der Weirauch gut, so man jhn mischt mit Bolo Armeno unnd RosenŰl, und die Geschwulst damit salbet.

Weme das Blut zu viel ausz der Nasen fleuszt, der sol nemmen Weirauch und Aloe, Eyerklar, und ein wenig Essig darunter mischen, ein dreyfachig leinen Tůchlen darein netzen, und auff die Stirnen legen, auch leinen Wiechen darein tuncken, und in die Nasen stossen.

Wider das wůrgen und brechen desz Magens ein gute Artzney: Nimb Weirauch, Mastix, unnd Aloe, eines so viel als desz andern, zerreib es klein, mische es mit Eyerklar und Rosenwasser, und legs auff den Magen.

Weirauch mit Milch wirdt dem Angesicht, so von der Sonnen verbrennet, nůtzlich angestrichen.

So jemand offt zum Stulgang genŰtiget wirt, und doch wenig verbringen kan, der sol Weirauch allein, oder auch zugleich mit schwartzem Spiegelharz auff glůende Kolen werffen, und den rauch in Hintern lassen eyngehen.

Zu den roten trieffenden Augen ein warhafftig experiment: Nimm weissen Weirauch, steck ein stůckle an die spitz desz Messers, unnd zůnds uber einem brennenden [63] Wachszliecht an, wann nun der Weyrauch brennt, lesch jn ab in zweyen LŰffel vol (A) Rosenwasser, zůnd den Weyrauch zum andern mal an, lesch jn widerumb in Rosenwasser. Solchs zůnden und leschen thue dreyssig mal, alsdann mische unter das Rosenwasser ein LŰffel voll Frawenmilch, unnd tropffs also in die Augen. Es lindert den Schmertzen, benimpt den Flusz und die RŰte. Jst offt bewehrt, doch so es von nŰhten, soll man zuvor die Ader lassen, und den Leib purgieren. *Wann das Rottlauff im Angesicht nicht vergehen wil, soll man es mit Weyrauch reuchern, welches auch den Gliedern wolthut, die von dem Podagra seyn hart geschwecht worden.*

Weyrauch heist Griechisch Δίδανζ. Arabisch Rander, Lateinisch Thus, Olibanum. Welsch Incenso. Spanisch Encienso. FrantzŰsisch Encens. Behmisch Radidlo.

Van styrax. Kapittel XIX. (Styrax officinalis)

 

Gestalte.

Styrax is een boom, aan de lengte en gestalte de kweeboom gelijk, heeft doch veel kleinere bladeren, die zijn vet, langachtig en op de rug wit. De bloemen verschijnen wit zoals aan pomeransboom. Ook hangen aan lange stelen ronde, toegespitste en wat ruwe bessen.

 

 

Plaats.

 

Men teelt deze boom in ItaliŽ in ettelijke hoven, doch van vreemde daarheen gebracht en geplant. Het groeit echter van zichzelf in CiliciŽ, Syre en Pamphilia. Zo men in deze boom zijn bast hakt vloeit daaruit een gans goed ruikende gom of hars welke de mirre gelijk ziet. Is vast in alle apotheken te [59] bekomen. De beste zou vet, geel, vol zijn en zo men het tussen de handen wrijft gelijk een honingsap van zich geeft.

*Men vindt die boompjes of heesters veel in ApuliŽ en ook in Latio in Villa Adriani, desgelijks in de Provence in Frankrijk, echter aan geen van deze oorden vindt men daaraan dat liefelijk Gummi Styrax, welke tweevormig aard is, namelijk zo men Calamita noemt welke droog en naar de beschrijving der auteur zal vlijtig uitgezocht wordt. De andere wordt liquida genoemd, alzo per afkooksel toe gericht en zoals het zich laat aanzien is het bij Dioscorides oleum Styracis genoemd. Daarvan daarna de overige uitwerpselen Styrax sicca afkomen.*

 

 

Natuur, kracht en werking.

Styrax weekt, warmt en rijpt.

 

In lijf.

Styrax alleen of in drank ingenomen helpt tegen de vloeden, snuffen, hoesten, heesheid, gestopte stem, verstopping en hardheid der baarmoeder, bevordert de vrouwelijke bloemen.

Styrax met een weinig terpentijn in een natte hostie omwonden en ingeslikt doet gemelde werking, weekt de buik zachtjes en verwarmt de spieren.

 

 

 

Van buiten.

Styrax op kolen geworpen en de rook door een trechtertje in de neus gelaten beneemt dat snuffen en andere hoofdvloeden.

Dat lijf uitwendig met Styrax gesmeerd heelt de schurft en ruigte.

Styrax en gember in wijn vermeng en daarmee gegorgeld is goed voor de huig in hals die van vochtigheid en vloeden dik en gezwollen is, het wordt daarvan klein.

Uit Styrax wordt een olie gemaakt alzo: Neem Styrax, week en baadt het in rozenwater twee dagen, daarna doe beide tegelijk in een glazen kolf, verkleef ze goed met lijm, doe daarover een glazen helm, stel het in een brandoven met as ingericht, maak een zacht vuur, stel onder de snuit van de helm een ander glas, recipiens genoemd. Laat dat vuur gewoon branden totdat ganse water eruit gevlogen is. Zo gauw echter die olie begint te rennen moet men dat vuur versterken totdat het gans en geheel eruit vliedt. Zulke olie wordt niet alleen tot goed ruikende dingen, maar ook tot deze alle daartoe de Styrax zelf gebruikt, doch is die olie allerhande krachtiger en warmer, daarom het meer weekt en opent.

Styrax heet Grieks Στύζαξ. Arabisch Miha. Bey de Apothekers Styrax Calamita. Italiaans Stirace. Spaans Estoraque.

 

 

 

 

 

 

Mirre. (Commiphora myrrha)

 

Gestalte en plaats.

Mirre is een gom of hars van een boom in ArabiŽ in die wouden daar ook wierook groeit. Men zegt dat de mirreboom groeit bij vijf ellenbogen hoog, niet zonder dorens, met een harde stam, knorachtige en scherpe bast. Zijn bladeren vergelijken zich de olijfboom, zijn doch kleiner, meer gekruld en stekeliger. Mirre wordt tot ons gebracht uit Egypte van AlexandriŽ daarheen de Arabieren op kamelen hun edele kruiden dagelijks vervoeren. De beste is geheel (D ij) [60] gelijk kleurig, licht breekbaar, niet zwaar, goed ruikend, aan smaak bitter en wat scherp, echter zulke wordt bij ons zelden gevonden, dan die we hebben is gewoonlijk verouderd en verdord.

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Mirre is warm en droog in andere graad.

 

In lijf.

Mirre een boon groot geslikt helpt tegen de lang durende hoest, zware adem, zijdenpijn, doorloop en rode loop. Dient ook de zwakke maag zo met opblazen beladen is en de spijs niet begrijpen kan.

Mirre is goed de waterzuchtige met Agrimonia gedronken.

Mirre een scrupel, dat is een derde deel van een quentle, zwaar in posteleinwater gedronken doodt de buikwormen, dan alles wat bitter is verdrijft de wormen, luizen en dergelijke ongedierte.

Wie hees is die neemt Ď s nachts een stukje mirre onder de tong zodat het zelf smelt of drinkt het met een fris ei, hij bekomt daarvan een heldere stem.

Wie de vierdaagse malariakoorts hebben die zullen mirre een quentle zwaar met zoveel peper in warme malvezij een stonde voor de koorts aankomst drinken en zich in warm bed tot zweten houden, zulks zullen ze drie maal doen, de koorts wordt verminderd of benomen. *Toch zal dit niet in aanvang geschieden, maar wanneer Signa Concoctionis zich vertonen.*

Mirre wordt toegelegd die artsenijen welke men tegen dat gift bereidt, men gebruikt het ook tegen de pest, dan ze laat niet vervuilen.

 

 

 

 

Van buiten.

Mirre wordt nuttig gekauwd tegen de stinkende adem.*Item in stervensloop in mond gehouden. *

Mirre met wijn gekookt en de mond daarmee gespoeld bewaart en versterkt de tanden samen met het tandvlees, droogt uit de onsierlijkheid en overige vochtigheid waarvan dat tandvlees vervuilt en de tanden gatig worden.

Zo men mirre met alsem, lupinen en ruit ziedt en om de schaam warm legt drijft het de vrouwen tijd en de vrucht.

Mirre met aluin vermengt is een goede zalf tegen de onlust en stank aan alle oorden der lijf.

Mirre tot rein en klein poeder gewreven en opgestrooid heelt de wonden der hoofd, dergelijke de gebroken oren en ontblote benen, vooral zo men ze in dit geval met slakkenvlees mengt en aanstrijkt.

Mirre met honing opgelost en aangestreken beneemt de druppels of blaarachtige bontheid in aangezicht. Met azijn zuivert ze de schubachtige chronische huiduitslag.

Mirre met eikenloof in wijn gekookt en overgeslagen behoudt dat uitvallende haar.

Mirre verpoederd en met een veer in de neus gestoten stelpt de oude hoofdvloeden.

Mirre met vrouwenmelk opgelost en de zwerende vloeiende ogen gedruppeld doet hen voortreffelijk goed, dan het verzacht, rijpt, droogt en versterkt.

Uit mirre wordt een olie gemaakt alzo: Men kookt hoendereieren hard, snijdt ze in twee gelijke delen, de dooier neemt men eruit en vult dat gat met gestoten mirre stelt het aan een vochtig oord of in kelder totdat de mirre vloeibaar en tot een olie wordt. Deze olie is beweerd tot verzachting der smarten der podagra of jicht. Het delgt ook uit de wondtekens, nerven en rimpels der aangezicht zo men het vaak aanstrijkt. [61]

Welk wijd haar aangezicht bewaren wil zodat het nimmer rimpelig wordt die doet alzo: Ze neemt een nieuwe ijzeren tegel of pan, leg die in vuur tot ze gloeiend wordt, als dan neemt ze de mond vol wijn, sproeit het rustig en geheel op eenmaal op de gloeiende tegel, bedek dat hoofd met een doek en ontvangt alzo de damp van de tegel in het aangezicht. Daarna maakt ze de tegel wederom gloeiend, werpt daarop een stukje goed mirre en laat de rook onder de doek in aangezicht varen, met zoí n doek zal ze dat aangezicht tot de mond dicht binden en daarop slapen gaan, zo ze zulks tweemaal in maand doet behoeft die zich geen vouwen in aangezicht te bezorgen.

*Mirre verpoederd en over nacht in ogentroost, venkelwater of dergelijke opgelost en goed door gezeefd is goed tot reiniging der donkere ogen en de bontheid daarin.*

Mirre heet Grieks Σμύςνα. Arabisch Mur. In India Bola. In de andere spraken behoudt ze de naam Mirre.

 

 

 

 

 

 

Wierook. (Boswellia thurifera)

 

 

Plaats.

Wierook is de mirreí s buur, dan ze groeien beide in ArabiŽ in een woud, doch niet aan alle oorden van het land, maar aan een plaats welke zich naast de lengte wat in honderd, naar de breedte in vijftig Italiaanse mijlen strekt. Diezelfde cirkel ligt tegen de opgang om en om met rotsen en ook voor een deel met de zee omringt. Die volken zo de wierook verzamelen en onder welk gebied zulke bomen groeien worden genoemd Minśi. Die laten geen vreemdeling daartoe de wierookbomen te aanschouwen, daarom we van de gestalte van zulke gewas niets zekers hebben, hoewel ettelijke zeggen deze boom draagt laurierbladeren.

 

 

 

Tijd.

De wierook verzamelen opgenoemde volken twee maal in jaar, namelijk in lente en in hondsdagen in de grootste hitte, dan in deze tijden is de boom het zwangerste, dan hakken ze met ijzer in de boom bast overal daarmee dat sap afvliedt, beleggen de boom onderom met matten of dekken welke uit palmbladeren gevlochten zijn, op zulke bladeren verzamelen ze dat uitspringende sap. Waar echter zulk dek niet kunnen onder gebreid worden maken ze op de blote aarde een vlakke rand, echter de wierook zo op de aarde valt wordt zwaarder, donkerder en niet zo krachtig, echter de andere welke men op de matten vangt wordt zuiverder en kostelijker. Boven deze alle is de beste welke aan zijn boom blijft kleven zoals klonten of korrels, deze noemt men dat mannetje en vooral zo het van een jonge boom ontspringt. Zo is ook de zomerwierook de lentewierook aan verf en krachten ver beter en kort daarvan te spreken zo is de edelste wierook wit, helder, onverdeeld, rond, vet, laat zich gauw aansteken en ruikt goed.

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Wierook is warm in andere graad, droog in eerste. Zijn bast trekt tezamen, droogt ook erg goed in andere graad.

 

In lijf.

Wierook gedronken met rode wijn of weegbreewater is goed diegenen die (D iij) [62] bloed spuwen. Dient ook verder tot alle bloedvloeden, mannen en vrouwen. Stuurt ook dan wurgen, braken en allerlei vloeden, daartoe is de bast veel krachtiger vanwege zijn sterke tezamen trekking.

Wierook is een heilzame artsenij tegen de koude hoest zo men het een quentle zwaar met een derde deel Agaricum in de brij waarin hysop gekookt is vroeg warm drinkt.

Een kostelijke artsenij tegen de rode loop: Neem witte wierook, mastiek, elk een half lood, Bolus Armenus een quentle, de rode koraal, gebrande hertshoren, elk een half quentle, gebrande bloedsteen een weinig minder dan een quentle. Stoot dit alles tot poeder en geef dit anderhalf quentle in rode wijn te drinken twee stonden na het avondmaal.

*In koude vloeden en overige vochtigheden der hoofd plegen sommige veel ettelijke schone korrels der beste wierook Ď s nachts voor de slaap te slikken en bevinden zich goed daarvan.

In erg heftige smarten der maag neemt men alsem en wierook en laat het zieden in wijn of aqua Matricaria doet daartoe een of twee lepels vol Italiaanse kamille sap, zulks warm opgedronken is erg krachtig bevonden geworden.*

 

 

 

Van buiten.

Wierook is goed genuttigd tot de wonden, dan het trekt ze tezamen, stelpt dat bloed en laat geen vuil vlees daarin groeien.

Wierook gemengd met azijn en olijvenolie, daarmee de boze, schurftige, uitslaande huid na get bad gezalfd maakt ze rein en glad.

Wierook met zoete wijn warm in de zwerende oren gelaten beneemt de smarten.

Zo men wierook tot klein en rein poeder wrijft en in de oogartsenijen gebruikt verdrijft het de donkerheid der gezicht.

Diepe holle zweren vult het met vlees en heelt ze toe.

Wierook verzacht dat achterste en andere leden hun boosaardige zweren zo men het klein gestoten met melk vermengt en op linnen doekjes of vezels inlegt.

Die lange wratten zo ze aanvangen te groeien beneemt de wierook ook, met azijn en pek aangestreken.

De brand der vuur, ook de bevroren voeten heelt het, met zwijnen of ganzenvet vermengt en overgeslagen.

Tot de hete gezwollen borsten der vrouwen na de geboorte is de wierook goed zo men het mengt met Bolus Armenus en rozenolie en de zwellingen daarmee zalft.

Wie dat bloed teveel uit de neus vloeit die zal nemen wierook en aloŽ, eierenwit en een weinig azijn daaronder mengen, een drievoudige linnen doekje daarin natten en op het voorhoofd leggen, ook linnen doeken daarin drenken en in de neus stoten.

Tegen dat wurgen en braken der maag een goede artsenij: Neem wierook, mastiek en aloŽ, een zoveel als de andere, wrijf het klein, meng het met eierenwit en rozenwater en leg het op de maag.

Wierook met melk wordt het aangezicht zo van de zon verbrandt nuttig aangestreken.

Zo iemand vaak tot stoelgang genodigd wordt en doch weinig brengen kan die zal wierook alleen of ook tegelijk met zwart spiegelhars op gloeiende kolen werpen en de rook in achterste laten ingaan.

Tot de rode druipende ogen een waar experiment: Neem witte wierook, steek een stukje aan de spits van een mes en steek het over een brandend [63] waslicht aan, wanneer nu de wierook brandt les het af in twee lepels vol rozenwater, steek de wierook een andere maal aan, les het wederom in rozenwater. Zulks aansteken en lessen doe dertig maal, als dan meng onder dat rozenwater een lepel vol vrouwenmelk en druppel het alzo in de ogen. Het verzacht de smarten, beneemt de vloed en de roodheid. Is vaak beweerd, doch zo het nodig is zal men hiervoor de ader laten en het lijf purgeren. *Wanneer de rode huiduitslag in aangezicht niet vergaan wil zal men het met wierook beroken wat ook de leden goed doet die van de podagra zijn erg verzwakt geworden.*

Wierook heet Grieks Δίδανζ. Arabisch Rander, Latijns Thus, Olibanum. Italiaans Incenso. Spaans Encienso. Frans Encens. Tsjechisch Radidlo.

 

.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Vom Fichtenbaum. Cap. XX.

 

Namen.

en Fichtenbaum nennet man auch Harszbaum, Kinholtz, Kyfferholtz, im Latein Pinus, ŗ pinnato foliorum acumine, das ist, von den spitzigen stachelechten Bl‚ttern, welche, wie an einem Kamm, zusammen gesetzt seindt.

 

Geschlecht und Gestallt.

Der Fichtenb‚um sind so viel in Behmer, Polen, und Deutschland, dasz es unnŰhtig, jhre gestalt mit viel Worten zu beschreiben. Und ob wol in diesen Landen nur die wilden Fichten wachsen, doch soll man in gemein wissen, dasz der Fichtenb‚ume zwey geschlecht erfunden werden, nemlich zahme und wilde.

Der Zame wechst mit vielen zu rings umbher auszgebreitteten ‚sten, mit l‚ngern und lindern Blettern denn der Wilde. Er tregt grosse feste Zapffen oder Zirbeln, darunter sind Nůsse, die haben auszwendig schwartze, harte Schalen, jnnwendig weisse Kernen. Jm Latein nennet mans Nuces pineas, zu Teutsch Zirbelnůsse, welcher brauch fast berůhmpt ist in den Apotecken. Diese B‚ume findet man in grosser menge umb (D iiij) [64] (C) die Statt Ravenna, nicht ferrn von dem Ufer desz Venedischen Meers, deszgleichen auch in andern orten desz Welschen Landts.

Die wilden Fichten sind mancherley, wachsen doch alle entweder auff den Gebirgen, oder bey dem Meer.

Die auff den Gebirgen wachsen, derer sind fast alle W‚lde in Behmen und Polland voll.

Noch hab ich andere zwey Geschlecht gesehen in der Tridentinischen und Tirolischen landschafft. Eines hat keinen mittlen Stamm, allein von der Wurtzeln entsprossen, rings herumbs viel ‚ste, die ligen auff der Erden, zehen oder fůnfftzehen Elen lang, welche die Eynwohner daselbst nůtzen zu Banden und Reiffen der Weinfesser. Das ander Geschlecht wechst in schŰner leng, doch nicht so hoch, wie im Behmer und Deutschen landt. Seine Rind am Stock ist auch nicht so rŰtlecht, sondern weiszlecht, wie an der Thannen. Es tregt Zirbeln, die vergleichen sich den Thanz‚ppflen, sind doch viel kůrtzer, leicht zu brechen, und voll hartzes, haben innwendig kleine, dreyeckete, kurtze Nůsse, mit důnnen rŰtlechten Schalen, unnd weissen kernen, lassen sich leicht brechen, sind am Geschmack ein wenig z‚nger, wie aller wilder Gew‚chse art ist. Under den wilden Fichten bringt dieser Baum allein Nůsse, die man pflegt zu essen.

Die Fichten, so bey dem Meer wachsen, seind zweyerley, wie ausz dem Gem‚lde, so allhie beygesetzt, augenscheinlich zu erkennen. Diese B‚ume haben l‚nger, gl‚tter, schŰner Zirbeln, lindere Bletter, Stamm und Rinden.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Von dem Fichtenbaum werden zu Artzneyen gebraucht die Zirbeln, Zirbelnůsse, desz Baums Hartzrinden, Bletter, Kinholtz und Rusz.

 

Krafft der Zirbeln.

Die grůnen Zirbeln, ehe denn sie Holtzherte werden, zerstossen, in sůssem Wein gesotten, und t‚glich acht Lot darvon getruncken, hilfft wider den alten Husten, unnd Schwindsucht. [65]

Das gebrannt Wasser von diesen Zirbeln tilget ausz die Rintzeln im Angesicht, (A) leszt die Brůste nicht grosz wachsen, so man leine Thůchle dareyn netzet, unnd offt aufflegt. Treibt widerumb hinein die auszfallende Mutter, und macht das Gemach enger, damit gewaschen.

 

Der Zirbelnůsse.

Die Zirbelnůsse werden am meisten gebraucht, seynd temperiert, ein wenig zu der W‚rme geneigt. Haben auch am Geschmack ein geringe Sch‚rpffe, derhalben sol man sie eynw‚ssern, s‚nfftigen also desto besser, mit einer sittiglichen zusammenziehung, geben dem Leib gute Nahrung, bekommen wol den Menschen, so stets husten, oder in die Schwindtsucht zufallen sich besorgen. Stercken unnd erwermen die Natur, fůr sich selbst, oder mit Zucker gessen.

Zirbelnůszlen gessen,oder auch mit sůssem Wein eyngenommen und darzu gethan geschelte Melaunkernen, bewegen den Harn, stillen das hitzige und trŰpffliche harnen.

Das Oel von Zirbelnůszlen gemacht, ist fast kŰstlich fůr den halben Schlag oder Tropffen, die besch‚digte Glieder damit warm gesalbet.

 

Desz Hartzes.

Ausz allen obgenannten Fichtenb‚umen rinnet ein weisz, wolriechend unnd viel nutzbar Hartz, denn es wermet, zertheilt, trucknet, reiniget die Geschw‚re unnd Wunden, so man es zu dem Pflastern mischet.

 

Der Rinden.

Aller Fichtenb‚ume Rinden zeucht zusammen. Solche Rinden zu Pulver gestossen, und eyngestrewet, heylet den gegangenen Wolff am Hintern, die Geschw‚re auszwendig auff der Haut, auch die gebrennte Sch‚den, sonderlich, so diese Rinde mit Silberglette und Weyrauch vermischt wirt.

Die Rinde mit Schuchmacherschwertze, Calchantum genannt, vermengt und angestrichen, heylet die Sch‚den, so umb sich fressen. [66]

So man die Rinde anzůndet, und den Dampff in die Schosz lestz fahren, fŰrdert sie die Frucht und das Bůrdle.

Diese Rinde gesotten, unnd getruncken, stellet den Stulgang, unnd fŰrdert den Harn.

 

Der Bletter.

Die Bletter von Fichtenbaum gestossen, und auffgelegt, s‚nfftigen die hitzige Geschwulst, sonderlich in den verwundten Gliedern.

Das Laub in Essig gesotten, und dasselbig also warm im Mund gehalten, stillet das Zanwehe.

 

Desz Kinholtzes.

Feist Kinholtz klein zerschnitten, in Essig oder mit Roszmarin in einem roten Wein gesotten, und mit der Brůh den Mund auszgeschwencket, ist ein gute Hauszartzney zu den wůhtenden Z‚nen, sonderlich, wo solchs von kalten Flůssen herkommet.

*Die Sp‚n von der Fichten mit Rosenwasser angefeucht, und distilliert, davon gesammlet ein feister Safft, etwas Oelicht, gar wolriechendt, wirt in Jtalia gemeiniglich Aqua Caphurś genannt.*

 

Desz Rusz.

Ausz gebranntem Kin sammlet man Rusz, der dient zu den rinnenden Augen, in die Winckel gestrewet. Auff glůende Kolen geworffen, den Rauch in Hintern gelassen, hilfft denen welche zum Stulgang offt gereitzt werden, und doch nichts verbringen kŰnnen.

Fichtenbaum heiszt Griechisch Πίτνς. Lateinisch Pinus. Arabisch Sonobar. Welsch und Spanisch Pino. Behmisch Borowice.

Van dennenboom. Kapittel XX. (Pinus cembra, Pinus sylvestris, Pinus mugo, Pinus larico,Pinus pinaster, Pinus halepensis)

Namen.

De dennenboom noemt men ook harsboom, kienhout, kieferhout, in Latijn Pinus, ŗ pinnato foliorum acumine, dat is van de spitse stekelige blaadjes welke zoals aan een kam tezamen gezet zijn.

 

Geslacht en gestalte.

De dennenbomen zijn zoveel in Bohemen, Polen en Duitsland zodat het onnodig is hun gestalte met veel woorden te beschrijven. En of wel in deze landen maar de wilden dennen groeien doch zal men in algemeen weten dat van de dennenboom twee geslachten gevonden worden, namelijk tam en wild.

De tamme groeit met velen ringsom uitgebreide scheuten, met langere en zachtere bladeren dan de wilde. Het draagt grote vaste kegels of wervels, daaronder zijn noten, die hebben uitwendig zwarte, harde schalen, inwendig witte kernen. In Latijn noemt men het Nuces pineas, in Duits wervelnoten, welk gebruik erg beroemd is in de apotheken. Deze bomen vindt men in grote menigte om (D iiij) [64] de stad Ravenna, niet ver van de oever van de Veneetse zee, desgelijks ook in andere oorden van het Italiaanse land.

De wilde dennen zijn velen, groeien doch alle of op de bergen of bij de zee.

Die op de bergen groeien van die zijn vast alle wouden in Bohemen en Polen vol.

Noch heb ik andere twee geslachten gezien in de Tridentinise en Tirolse landschap. Een heeft geen middelste stam, alleen van de wortels ontspruiten ring om veel scheuten, doe liggen op de aarde, tien of vijftien ellenbogen lang welke de inwoners daar zelf nuttigen tot banden en twijgen der wijnvaten. Dat andere geslacht groeit in schone lengte, doch niet zo hoog zoals in Bohemen en Duitsland. Zijn bast aan stok is ook niet zo roodachtig, maar witachtig zoals aan de dennen. Het draagt wervels, die vergelijken zich de dennenkegels, zijn doch veel korter, licht te breken en vol hars, hebben inwendig kleine, driekantige korte noten met dunne roodachtige schalen en witte kernen, laten zich licht breken, zijn aan smaak een weinig zuur zoals alle wilde gewas aard is. Een van de wilde dennen brengt deze boom alleen noten die men pleegt te eten.

De dennen zo bij de zee groeien zijn tweevormig zoals uit de tekening zo alhier bijgezet ogenschijnlijk te herkennen. Deze bomen hebben langere, gladdere, schonere wervels, zachtere bladeren, stam en bast.

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Van de dennenbomen worden tot artsenijen gebruikt de wervels, wervelnoten en de boom zijn harsbast, bladeren, kienhout en roet.

 

Kracht der kegels.

Die groene kegels eer ze dan hout hard worden gestoten, in zoete wijn gekookt en dagelijks acht lood daarvan gedronken helpt tegen de oude hoest en duizeligheid ziekte. [65]

Dat gebrande water van deze kegels delgt uit de rimpels in aangezicht, laat de borsten niet groot groeien zo men linnen doekje daarin nat en vaak oplegt. Drijft wederom in de uitvallende baarmoeder en maakt dat geslacht enger, daarmee gewassen.

 

 

De kegelnoten.

Die wervelnoten worden het meeste gebruikt, zijn getemperd en een weinig tot de warmte geneigd. Hebben ook aan smaak een geringe scherpte, daarom zal men ze inwateren, verzachten alzo des te beter met een gewone tezamen trekking, geven het lijf goede voeding, bekomen goed de mensen zo steeds hoesten of in de duizeligheid ziekte te vallen zich bezorgen. Sterken en verwarmen de natuur, op zichzelf of met suiker gegeten.

Wervelnootjes gegeten of ook met zoete wijn ingenomen en daartoe gedaan geschilde meloenkernen bewegen de plas, stillen dat hete en druppelende plassen.

De olie van wervelnootjes gemaakt is erg kostelijk voor de halve slag of slag, de beschadigde leden daarmee warm gezalfd.

 

 

De hars.

Uit alle opgenoemde dennenbomen rent een wit, goed ruikend en erg nuttige hars, dan het warmt, verdeelt, droogt, reinigt de zweren en wonden zo men het tot de pleisters mengt.

 

 

De bast.

Alle dennenbomen bast trekt tezamen. Zulke bast tot poeder gestoten en ingestrooid heelt de gegane blaartjes aan achterste, de zweren uitwendig op de huid, ook de gebrande spieren en vooral zo der bast met zilverglid en wierook vermengd wordt.

De bast met schoenmakerzwart, Calchantum genoemd, vermengd en aangestreken heelt de schaden zo om zich vreten. [66]

Zo men de bast aansteekt en de damp in de schoot laat varen bevordert het de vrucht en de nageboorte.

Deze bast gekookt en gedronken stelpt de stoelgang en bevordert de plas.

 

 

De bladeren.

De bladeren van dennenboom gestoten en opgelegd verzachten de hete zwellingen, vooral in de verwonde leden.

Dat loof in azijn gekookt en datzelfde alzo warm in mond gehouden stilt de tandpijn.

 

 

Dat kienhout.

Vet kienhout klein versneden, in azijn of met rozemarijn in een rode wijn gekookt en met de brij de mond gespoeld is een goede huisartsenij tot de woedende tanden, vooral waar zulks van koude vloeden wegkomt.

*De spanen van de dennen met rozenwater bevochtig en gedistilleerd, daarvan verzameld een vet sap, wat olieachtig en erg goed ruikend wordt in ItaliŽ gewoonlijk Aqua Caphurś genoemd.*

 

De roet.

Uit gebrande kienhout verzamelt men de roet, die dient tot de vloeiende ogen, in de ooghoek gestrooid. Op gloeiende kolen geworpen, de rook in achterste gelaten helpt diegenen welke tot stoelgang vaak opgewekt worden en doch niets volbrengen kunnen.

Dennenboom heet Grieks Πίτνς. Latijns Pinus. Arabisch Sonobar. Italiaans en Spaans Pino. Tsjechisch Borowice.

 

 

(D) Von rotem und weissen Thannen. Cap. XXI.

 

Geschlecht und Gestallt.

ote und weisse Thannen wachsen auff den Gebirgen, und sind einander so fast ‚hnlich, dasz sie offt auch von den Holtzhauwern nicht wol unterschieden werden, dann sie haben eine grŰsse, einerley Bletter, die sind l‚nglecht, h‚rt und dick, in gestallt desz Roszmarins, Die ‚ste stehen kreutzweisz gesetzt. Doch ist dieser Unterscheid zwischen der roten und weissen Thannen.

Die rote hat viel grůner, breiter, weicher und glatter Laub, das sticht nicht also, und ist auch auff dem Rucken nicht so weisz. Bringt ein schwartzlechte z‚he Rinde, die leszt sich biegen wie ein Riemen. Die ‚ste neigen sich gemeiniglich gegen der Erden. Das Holtz ist viel schŰner und nůtzlicher, denn es hat nicht so viel Knoden.

Jn der weissen Thannen sind die Bletter auff der einen Seiten aschenfarb, die Rinde am Stamm z‚rter und weisser, und so man sie biegt, bricht sie baldt.

Beyde B‚ume tragen Z‚pffle einer Spannen lang, die haben gleich wie Schuppen, eine uber die ander gelegt, jnnwendig steckt kleiner důrrer Samen. Diese B‚ume grunen stetts, jedoch so werffen sie den alten Bletter im Meyen, wenn die newen herfůr wachsen, von sich. Sie schwitzen auch Hartz. Aber Pech ist nichts anders, denn ein gebrandts Hartz, so in seinem Baum gebrandt ist.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Beyde Thannen sind einer zusammen ziehenden Natur, haben die Kr‚ffte alle, welche von dem Fichtenbaum gemeldet. [67]

 

Thannen Zapffen.

Diese werden gesotten in einem Wasser, und ein Thůchlein wol darein genetzt, uber die Wartzel warm geschlagen, die zu tieff in der Haut stecken, davon sie herausz (B) gezogen werden.

 

Desz Hartzes.

Thannenhartz weycht und s‚ubert. Das ausz der weissen Thannen ist kŰstlicher, und wirdt allerhand gebraucht wie Terbenthin. Jnsonderheit aber heylet und hefft es zusammen die frische Wunden, unnd fůrnemlich desz Haupts, da das Hirn nicht entblŰsz ist.

Das Hartz reinigt die Nieren, unnd treibt den Stein, so man sein fůnff quentle schwer trinckt.

Welchem die Hůfft wehe thun, dem ist dieses Hartz sehr gut, mit Feldcypressen, je lenger je lieber genannt, jeders dritthalb quentle schwer eyngenommen. Solche Artzney dienet auch wider das Zipperle. Wie man aber allerley Hartz eynnemmen kan ohn alle Widerwertigkeit, sihe das Capitel unter dem Terbenthin.

*Jm Gebirge der Land zu Meichsen heist man etwas Dannenblattern, seind Bl‚szlin an den St‚mmen desz Dannenbaums, in welchem etliche tropffen seyn eins lautern Hartzes, disz wirt gesammlet, und fůr ein heylsam Artzney der Wunden gehalten. So gebrauchen es auch die Jnwohner an statt desz Terbenthins zu dem griesz.*

So man das Hartz auff Papier důnn streicht, und ins gemach auff die Tisch oder B‚ncke legt, da viel Fliegen sind, f‚ngt man sie leicht, denn sie bleiben daran bekleben, alsbald sie darauff sitzen.

 

Desz Pechs.

Thannenpech ist gut zu den lŰcherten Geschw‚ren, fůrnemlich an den Schenckeln: Mach das Pech warm in einem TŰpffle, bisz es wol zergehe, darnach habe leinene Tůchlen, Stůck oder Pflasters weise zerschnitten, die leg ins Pech, nimb sie widerumb herausz mit einem nassen HŰltzlein, unnd breite sie auff ein Bret, bisz sie erkalten. [68] (C) Von diesen Pfl‚sterlein nimm alle Tag eins, werme es ein wenig, und legs auff, es reiniget und heylet.

 

*Oel von den Thannen.

Das Oel von den Thannen wirdt viel in den Alpib.bey Verona gemacht, unnd darvon in die Apotecken hin unnd wider gebracht, oder sonst verkaufft, denn man in Welschland solchs viel zu den Wunden im Kopff pfleget zu brauchen. Etliche thun darzu noch so viel Olei Ros. Completi.*

Griechisch heist die rote Thannen Πεύχπ, die weisse Ελάτπ. Arabisch die rote Arz. Lateinisch die rote Picea, die weisse Abies. Welsch die rote Pezzo, die weisse Abete. Spanisch Pino negro. FrantzŰsisch Ungabre du genre du pin. Behmisch die rote Smrk, die weisse Gedle.

(D) Van rode en witte dennen. Kapittel XXI. (Picea abies, witte is Abies alba)

 

Geslacht en gestalte.

Rode en witte dennen groeien op de bergen en zijn elkaar zo vast gelijk dat ze vaak ook van de houthakkers niet goed onderscheiden worden, dan ze hebben grote eenvormige bladeren, die zijn langachtig, hard en dik, in gestalte der rozemarijn, de scheuten staan kruiswijze gezet. Doch is dit onderscheid tussen de rode en witte dennen.

De rode heeft veel groenere, bredere, weker en gladder loof, dat steekt niet alzo en is ook op de rug niet zo wit. Brengt een zwartachtige taaie bast, die laat zich buigen zoals een riem. De scheuten neigen zich gewoonlijk tegen de aarde. Dat hout is veel schoner en nuttiger, dan het heeft niet zoveel knopen.

In de witte dennen zijn de bladeren aan de ene zijde askleurig, de bast aan stam zachter en witter en zo men ze buigt breekt ze gauw.

Beide bomen dragen kegels een zeventien cm lang, die hebben gelijk zoals schubben, de ene over de andere gelegd, inwendig steekt klein dor zaad. Deze bomen groenen steeds, toch zo werpen ze de oude bladeren in mei wanneer de nieuwen voortgroeien van zich. Ze zweten ook hars. Echter pek is niets anders dan een gebrand hars zo in zijn boom gebrand is.

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Beide dennen zijn een tezamen trekkende natuur, hebben de krachten allen welke van de Pinus boom gemeld. [67]

 

Dennen kegels.

Deze worden gekookt in een water en een doekje goed daarin genat over de wrat warm geslagen die te diep in de huid steken waarvan ze eruit getrokken worden.

 

De hars.

Dennenhars weekt en zuivert. Dat uit de witte den is kostelijker en wordt allerhande gebruikt zoals terpentijn. Vooral echter heelt en hecht het tezamen de frisse wonden en voornamelijk van het hoofd daar de hersens niet ontbloot zijn.

Die hars reinigt de nieren en drijft de steen zo men het vijf quentle zwaar drinkt.

Welke de voeten pijn doen die is deze hars zeer goed, met veldcipres, hoe langer hoe liever genoemd, (Ajuga) elk een derde half quentle zwaar ingenomen. Zulke artsenij dient ook tegen de jicht. Zoals men echter allerlei hars innemen kan zonder alle tegenwerking bezie dat kapittel onder de terpentijn.

*In gebergte in land te Meichsen noemt men wat dennenblaartjes, zijn blaasjes aan de stammen van de dennenboom in welke ettelijke druppels zijn van een zuivere hars, dit wordt verzameld en voor een heilzame artsenij der wonden gehouden. Zo gebruiken het ook de inwoners in plaats van de terpentijn tegen de gruis.*

Zo men dat hars op papier dun strijkt en in kamer op de dis of bank legt daar veel vliegen zijn vangt men ze licht, dan ze blijven daaraan kleven als gauw ze daarop zitten.

 

 

 

De pek.

Dennenpek is goed tot de gatige zweren, voornamelijk aan de schenkels: Maak de pek warm in een pannetje tot het goed vergaat, daarna heb linnen doekjes, stukken of pleistervormig versneden, doe leg in de pek, neem ze wederom eruit met een nat houtje en brei ze op een plank tot ze verkoelen. [68] Van dit pleistertje neem alle dagen een, warm het een weinig en leg het op, het reinigt en heelt.

 

 

*Olie van de dennen.

Die olie van de dennen wordt veel in de Alpen bij Verona gemaakt en daarvan in de apotheken heen en weer gebracht of verder verkocht, dan men in ItaliŽ zulks veel tot de wonden in de kop pleegt te gebruiken. Ettelijke doen daartoe noch zoveel Olei Ros. Completi.*

Grieks heet de rode den Πεύχπ, de witte Ελάτπ. Arabisch de rode Arz. Latijns de rode Picea, de witte Abies. Italiaans de rode Pezzo, de witte Abete. Spaans Pino negro. Frans Ungabre du genre du pin. Tsjechisch de rode Smrk, de witte Gedle.

 

 

 

Vom Lerchenbaum. Cap. XXII.

 

Gestallt.

er Lerchenbaum wechst auff den Gebirgen in schŰner lenge, mit einer dicken Rinden, die hat viel risse oder spalten, jnnwendig ist sie rŰtlecht. Die ‚ste stehen rings herumb umb den Stamm ordentlich geschichtet, je [69] einer uber den andern, wie in einer staffeln oder stiegen. Seine Gertlen sind z‚he, wie (A) in den Weiden, gelblicht, eines lieblichen geruchs. Die Bl‚tle sind langlecht, weich, subtil, schm‚ler denn in Fichten, auch nicht so spitzig, hangen an den ‚sten, gleich wie die Fasen oder Fransen an einem Knopff. Gegen dem Winter werden sie bleych, fallen ab und verdorren, Also ist allein der Lerchenbaum unter allen andern B‚umen, welche Z‚pffle tragen, uber den Winter blosz und nacket. Seine Z‚pffle oder Zirbeln vergleichen sich den Cypressenen, sind doch schw‚cher, am geruch nicht unlieblich. Die Blumen, so im Lentzen purpurfarbig herfůr stossen, riechen lieblicher. Das Holtz ist sehr h‚rt, sonderlich mitten im Stamm, da hat es auch ein rŰtlechte farbe, leszt sich derhalben zu allem Geb‚w bequemer und fůglicher brauchen, denn die andern. Man macht gemeiniglich die Dachrinnen darausz.

*Simlerus in seinem Commentario de Alpibus schreibt, dasz die alten gemeynt haben, wie dann Plinius solchs auch schreibt, dasz disz Holtz nicht leichtlich brenne, noch Kolen darausz gemacht kŰnnen werden. Aber er zeigt an, dasz an etlichen Űrtern in Wallis kein ander Holtz gebrennt werde, dann von Lerchen, und anderszwo in den Gebirgen kein andere Kolen in den Eysen Bergwercken, denn von diesem Holtz, gebraucht werden.

Vermeldt weiter daselbst, dasz unter allen andern desz Gebirgs B‚umen fůrnemlich dieser zur Artzney gebraucht werde, unnd halten jhn die Jnnwohner der Alpen fůr den Aussatz so kr‚fftig, dasz sie jhre Spanbetter darausz machen, dasz sie also fůr dieser Seuch desto sicherer seyn. Auch pflegen sie die frischen SprŰszling und Zweyg in Wasserbad sieden. Jtem, ein Wasser darausz distilliern, welches sonderlich kr‚fftig wider diese Kranckheit seyn soll.*

Auch bringt der Lerchenbaum einen Schwamm Agaricum genannt, welcher in allen Apotecken gebraucht wirdt. Man klaubt jhn ab, nach dem er důrτ worden, unnd ritze oder spalten bekommen wil.

Man findet auch in den alten Lerchenb‚umen unten im Stock nahend bey dem Marck einen alten Lumpen oder Hader, biszweilen einer Elen lang, der ist dem Semisch, darausz man Handtschuch macht, fast ‚hnlich. (E) [70] (C)

 

Lerchenhartz, Gloret, oder vermeynter Terbenthin.

Ausz dem Lerchenbaum fleuszt gar ein kŰstlichs Hartz, das ist der Farb nach dem Honig gleich, zehe, wirdt nimmer dick. Dieses verkaufft man allenthalben in den Apotecken, und sonst auch, fůr Terbenthin, das sie Gloret nennen, welcher Namen jhm ohn allen zweiffel ist gegeben worden darumb, dasz der Baum Lerch heist. Aber der ware und rechte Terbenthin kompt von einem andern Baume, Terebinthus genandt, wie wir unden weiter anzeigen werden. Dieweil aber die Kauffleut vorzeiten den rechten Terbenthin zu uns nicht brachten, haben die Artzte und Apotecker darfůr brauchen můssen disz Lerchenhartz, und ist durch solchen stetigen brauch dahin kommen, dasz es noch auff den jetzigen Tag Terbenthin genandt wirt. So man disz Lerchenhartz sammlen wil, durchboret man den Baum im Sommer, mit einem langen N‚biger, bisz zum Marck, so fleuszt denn ausz dem Loche viel Hartz, welchs desto schŰner und liechter anzusehen, je jůnger der Baum ist.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Die Bletter und Rinden desz Lerchenbaums ziehen zusammen, wie die Thannen. Sein Hartz weycht, wermet, zertheilt und s‚ubert.

 

Der Bletter.

Die Bletter zerstossen, und ubergelegt, lindern die entzůndten Wunden. Jn Essig gesotten, und warm im Mund gehalten, stillen das Zanwehe.

 

(D) Der Rinden.

Die Rinde zerstossen, und ubergelegt, oder eyngestrichen mit Silberglett unnd Weirauch, ist gut denen, so den Wolff geritten haben, heylet die Geschw‚r der Haut, und den Brandt. Zerstossen mit Schusterschw‚rtz, heylet sie die Sch‚den, so umb sich fressen. Jn Wasser gesotten, und getruncken, stellet den Bauchflusz, und treibt den Harn.

 

Des Hartzes oder vermeynten Terbenthin.

Man braucht disz Hartz sehr in Apotecken, unnd sonderlich zu den Wundartzeneyen. So es geleutert ist, und wirt wie ein Latwerg eyngenommen fůr sich selbs, oder mit Honig, ist es gut und nůtzlich denen, so husten, und den Schwindtsůchtigen, s‚ubert die Brust, treibt den Harn, zeitigt, und macht einen linden Stulgang. Auff die Augbrawen angestrichen, verhůtet es, dasz das Haar nicht auszfellt. Es vertreibt allerley Grind, Rauden, Flechten am Leib, so mans mit RosenŰl vermischt, und anstreicht. Mit Oel und Honig vermengt, und in die Eyterechten Ohren gethan, heylet es dieselbigen. Angestrichen, dienet es zu den wehtagen der Seiten.

Welche den natůrlichen Samen nicht kŰnnen behalten, die sollen dieses Hartzes zwey Lot waschen mit Wegrichwasser, und darzu thun ein quentle aller besten Agsteins, oder Hirschzungenkraut gepulvert.

Ein kŰstliche Artzney wider das Bauchgrimmen: Nimm Lerchenhartz ein Lot, Benedictś simplicis (ist ein Latwerg der Apotecken) ein halb Lot, misch es, unnd gibs dem Krancken zu essen, es benimpt die schmertzen. Und so man diese Artzney unterweilen gebraucht, bewaret sie den Menschen fůr den grimmen.

 

Oel und Wasser ausz diesem Hartz.

Ausz diesem Hartz brennet man ein kŰstlich Oel und Wasser. Solch Wasser heylet die frischen Wunden zu, unnd die tieffen holen Geschw‚re, dareyn gegossen. Es benimpt auch den wehtagen der Glieder, unnd Sennadern, so von Schleim unnd K‚lte [71] sich erheben. Eines quentles schwer mit weissem Wein getruncken, so der Magen (A) verschleimpt were, wirfft es den Schleim alsbald durch das wůrgen unnd brechen oben ausz mit grossem heyl. Die flecken und masen desz Angesichts unnd desz Leibs vertreibt disz Wasser, so es mit WeinsteinŰl gemischt und angestrichen wirdt. Auch tŰdtet es die Wůrme in den Ohren, so man ein wenig Ochsengall darzu thut, unnd in die Ohren tropffet.

Das Oel ist tr‚ffenlich gut denen, die nicht wol hŰren.

 

Krafft und Wirckung desz Schwammes Agarici.

Gut Agaricum sol weisz, leicht, luck unnd můrb seyn, am geschmack erstlich sůsz, bald darauff bitter und streng. Das beste an diesem Schwamme ist das Űbertheil, denn das undertheil sihet fast wie faul Holtz, wirdt derwegen verworffen. Auch ist das Agaricum nicht gut, welchs holtzecht, schwartz, h‚rt, derb und schwer ist, unnd so mans zerbricht, findet man viel Fasen darinne.

Agaricum zeitigt, wermet, lŰset ab, zertrennet, Űffnet die verstopffung, purgiert unten ausz die Gallen, Melancholey, Rosz und Schleim. Es reinigt das Hirn, Sennadern, Lunge, Brust, Magen, Leber, Miltz, Nieren, und Mutter, so mit bŰser feuchtigkeit, und sonderlich mit z‚hem, groben, faulen Koder beladen sind.

Welche den Athem schwerlich ziehen, denen ist es sonderlich gut. Dienet auch wider die auffbl‚hung und wehtagen desz Magens, Treibt ausz alle widerspennige feuchtigkeit ausz den eusserlichen Gliedern, ist derhalben nicht wunder, dasz es der alte weise Philosophus oder Naturkůndiger Democritus so hoch geachtet, und eine HauszgehŰrige Artzney genennet hat, dieweil es fast wider alle jnnerliche gebresten behůlfflich ist, als nemlich wider das langwirige Hauptwehe, Fallendesucht, Schwindel, Schlag, (B) Tropffen, Unsinnigkeit, auffsteigen der Mutter, Geelsucht, Wasserseuch, Miltzsucht, Hufftwehe. Es treibt den Harn, und der Frawen zeit, tŰdtet die Wůrme. Weiter thut es hůlff die langwirigen Febres, wehret dem Frost und dem Schůtten, so mans ausz Wein trinckt, vor desz Fiebers ankunfft. Gleicher gestalt gebraucht, widerstehet es allem gifftigen Unraht.

Agaricum wirt auch Pflastersweise auffgelegt, wider die bissz und stich der gifftigen kalten Thiere, Macht speyen und auszwůrgen, dann von wegen seiner leichte schwimmet es ob in dem Magen. Jn Pulver wirdt es geben von einem quentle bisz auff zwey. So mans aber eynbeytzt, oder siedet, die auszgedruckte oder abgesiegene Brůh zu trincken, nimpt man es von zweyen quentle bisz auff fůnffe.

Agaricum bleibt in seiner Wirde vier Jar.

Lerchenbaum heist Griechisch Λάριξ. Lateinisch Larix. Welsch Larice. Spanisch Larege. FrantzŰsisch Meleze. Behmisch Drin.

Van lorken boom. Kapittel XXII. (Larix europaea)

 

Gestalte.

De lorkenboom groeit op de bergen in schone lengte met een dikke bast, die heeft veel reten of splijten, inwendig is ze roodachtig. De scheuten staan rings om de stam ordelijk geschikt, elke [69] ene over de andere zoals in een trede of tred. Zijn gaardjes zijn taai zoals in de wilgen, geelachtig, een liefelijke reuk. De blaadjes zijn langachtig, week, subtiel, smaller dan in dennen, ook niet zo spits, hangen aan de scheuten gelijk zoals de vezels of fronsen aan een knop. Tegen de winter worden ze bleek en vallen af en verdorren. Alzo is alleen de lorkenboom onder alle andere bomen welke kegels dragen over de winter bloot en naakt. Zijn kegels of wervels vergelijken zich de cipressen, zijn doch zwakker, aan reuk niet onlieflijk. De bloemen zo in lente purperkleurig voorstoten ruiken liefelijker. Dat hout is zeer hard, vooral midden in stam, daar heeft het ook een roodachtige verf, laat zich daarom voor alle gebouwen bekwamer en gevoegelijker gebruiken dan de anderen. Men maakt gewoonlijk de dakpannen daaruit.

*Simlerus in zijn Commentario de Alpibus schrijft dat de ouden gemeend hebben, zoals dan Plinius zulks ook schrijft, dat dit hout niet licht brandt, noch kolen daaruit gemaakt kunnen worden. Echter hij toont aan dat aan ettelijke oorden in Wallis geen ander hout gebrand wordt dan van lorken en ergens anders in de bergen geen andere kolen in de ijzer bergwerken dan van dit hout gebruikt wordt.

Vermeldt verder daar zelf dat onder alle andere der gebergte bomen voornamelijk deze tot artsenij gebruikt wordt en houden jet de inwoners der Alpen voor de huiduitslag zo krachtig dat ze hun spaanbedden daaruit maken zodat ze alzo voor deze ziekte des te zekerder zijn. Ook plegen ze de frisse spruiten en twijgen in waterbad te zieden. Item, een water daaruit distillieren welke vooral krachtig tegen deze ziekte zijn zal.*

Ook brengt de lorkenboom een zwam, Agaricum genoemd, welke in alle apotheken gebruikt wordt. Men klooft het af nadat het dor wordt en openrijten of splijten bekomen wil.

Men vindt ook in de oude lorkenbomen onder de stok nabij het merg een oude lomp of lompen, soms een ellenboog lang, die is de zeem waaruit men handschoenen maakt vast gelijk. (E) [70]

 

 

 

 

 

 

 

 

Lorkenhars, Gloret of vermeende terpentijn.

Uit de lorkenboom vloeit een erg kostelijke hars dat is naar de verf de honing gelijk, taai, wordt nimmer dik. Deze verkoopt men overal in de apotheken en verder ook voor terpentijn dat ze Gloret noemen welke naam het zonder alle twijfel is gegeven geworden daarom dat de boom Lerch heet. Echter de ware en echte terpentijn komt van een andere boom, Terebinthus genoemd zoals we onder verder aantonen zullen. Omdat echter de kooplieden voor tijden de echte terpentijn tot ons niet brachten hebben de artsen en apothekers daarvoor gebruiken moeten deze lorkenhars en is door zulk steeds gebruik daarheen gekomen dat het noch op de huidige dag terpentijn genoemd wordt. Zo men deze lorkenhars verzamelen wil doorboort men de boom in zomer met een lange naald tot aan het merg dan vloeit dan uit het gat veel hars welke des te schoner en lichter aan te zien hoe jonger de boom is.

 

Natuur, kracht en werking.

De bladeren en bast der lorkenboom trekken tezamen zoals de dennen. Zijn hars weekt, warmt, verdeelt en zuivert.

 

De bladeren.

De bladeren gestoten en opgelegd verzachten de ontstoken wonden. In azijn gekookt en warm in mond gehouden stilt de tandpijn.

 

De bast.

De bast gestoten en opgelegd of opgestreken met zilverglid en wierook is goed diegenen zo de wolf gereden hebben, heelt de zweren der huid en de brandt. Gestoten met schoenenzwart heelt ze de schaden zo om zich vreten. In water gekookt en gedronken stelpt de buikvloed en drijft de plas.

 

 

 

 

De hars of vermeende terpentijn.

Men gebruikt deze hars zeer in apotheken en vooral tot de wondartsenijen. Zo het gezuiverd is en wordt zoals een likkepot ingenomen op zich zelf of met honing is het goed en nuttig diegenen zo hoesten en de duizelige, zuivert de borst, drijft de plas, rijpt en maakt een zachte stoelgang. Op de wenkbrauwen aangestreken behoedt het dat het haar niet uitvalt. Het verdrijft allerlei schurft, ruigtes, chronische huiduitslag aan lijf zo men het met rozenolie vermengt en opstrijkt. Met olie en honing vermengt en in de etterachtige oren gedaan heelt het diezelfde. Aangestreken dient het tot de pijnen der zijden.

Welke de natuurlijke zaden niet kunnen behouden die zullen dit hars twee lood wassen met Cichorium water en daartoe doen een quentle van de allerbeste barnsteen of hertstongenkruid verpoederd.

Een kostelijke artsenij tegen dat buik grommen: Neem lorkenhars een lood, Benedictś simplicis (is een likkepot van de apotheken) een half lood, meng het en geef het de zieke te eten, het beneemt de smarten. En zo men deze artsenij ondertussen gebruikt bewaart ze de mensen voor het grimmen.

 

 

 

Olie en water uit dit hars.

Uit dit hars brandt men een kostelijke olie en water. Zulk water heelt de frisse wonden toe en de diepe holle zweren, daarin gegoten. Het beneemt ook de pijnen der leden en spieren zo van slijm en koudheid [71] zich verheffen. Een quentle zwaar met witte wijn gedronken zo de maag verslijmd is werpt het de slijm als gauw door dat wurgen en braken boven uit met grote heil. De vlekken en bontheid der aangezicht en der lijf verdrijft dit water zo het met wijnsteenolie gemengd en aangestreken wordt. Ook doodt het de wormen in de oren zo men een weinig ossengal daartoe doet en in de oren druppelt.

De olie is voortreffelijk goed diegenen de niet goed horen.

 

 

Kracht en werking der zwam Agaricum.

Goede Agaricum zal wit, licht, luchtig en murw zijn, aan smaak eerst zoet, daarop bitter en streng. Dat beste aan deze zwam is dat bovenste deel, dan dat onderste deel ziet vast zoals vuil hout, wordt daarom verworpen. Ook is dat Agaricum niet goed welke houtachtig, zwart, hard, stevig en zwaar is en zo men het breekt vindt men veel vezels daarin.

Agaricum rijpt, warmt, lost af, snijdt, opent de verstopping, purgeert onder uit de gallen, melancholie, snot en slijm. Het reinigt de hersens, spieren, longen, borst, maag, lever, milt, nieren en baarmoeder zo met boze vochtigheid en vooral met taai, grof, vuile vieze slijm beladen zijn.

Welke de adem zwaar trekken diegenen is het vooral goed. Dient ook tegen de opblazingen en pijnen der maag. Drijft uit alle weerspannige vochtigheid uit de uiterlijke leden, is daarom geen wonder dat het de oude wijze filosoof of natuurkundige Democritus zo hoog achtte en een tot het huis behorende artsenij genoemd heeft omdat het vast tegen alle innerlijke gebreken behulpzaam is zoals namelijk tegen dat lang durende hoofdpijn, vallende ziekte, duizeligheid, slag, hele slag, onzinnigheid, opstijgen der baarmoeder, geelzucht, waterzucht, miltzucht en voetenpijn. Het drijft de plas en de vrouwen tijd, doodt de wormen. Verder doet het hulp de lang durende koortsen, weert de koude en het schudden zo men het uit wijn drinkt voor de koorts aankomst. Gelijke gestalte gebruikt weerstaat het alle giftige onraad.

Agaricum wordt ook pleistervormig opgelegd tegen de beet en steek der giftige koude dieren. Maakt spuwen en uitwerpen, dan vanwege zijn lichtheid zwemt het boven in de maag. In poeder wordt het geven van een quentle tot op twee. Zo men het echter inweekt of ziedt en de uitgedrukte of afgezeefde brij drinkt neemt men het van twee quentle tot op vijf.

Agaricum blijft in zijn waarde vier jaar.

Lorkenboom heet Grieks Λάριξ. Latijns Larix. Italiaans Larice. Spaans Larege. Frans Meleze. Tsjechisch Drin.

 

 

 

 

Vom Mastixbaum. Cap. XXIII.

 

Geschlecht und Gestallt.

astixbaum ist in Teutschen Landen unbekannt. Jm Welschlandt wechst er in grosser menge, nicht allein auff den Feldern, sondern auch auff den Gebirgen, und am Meer. Den aller besten findet man in der Jnsel Chio, und allein an diesem ort bringt der Baum das Gummi oder Hartz, welches man in Apotecken Mastix nennet.

Dieser Baum ist zweyer Geschlecht, der hohe und nidrige. Der hohe hat die lenge eines mittelm‚ssigen Baumes. Der nidrige ist im Welschlandt gemein, hat keinen sonderlichen auffgerichten Stamm, dann bald von der Wurtzeln steigen die Zweige und (E ij) [72] (C) Gerten auff, wie in der Haselstauden. Beyde B‚ume haben Bletter, wie der Myrrhenbaum, auszgenommen dasz sie kleiner sind, feyst, můrb, sattgrůn, an dem Umbkreisz und bey dem Stiel ein wenig rot, riechen starck, und grunen stets. Die Rinde ist rŰtlecht, z‚he und schwanck. Die Frucht wie rŰtlechte Beer oder Weintrauben. Auch sihet man an diesen B‚umen Schotten, die sind an der spitzen gebogen, wie ein krumbs HŰrnle, in diesen Schotten steckt ein reine klare feuchtigkeit, ausz welcher geflůgelte Wůrmer wachsen, wie in den Schotten desz Rustholtzes, und Terbenthinbaums. Diese B‚ume geben so einen scharpffen geruch damit sie auch das Haupt beschweren.

*Andere wŰllen es sey nur ein Geschlecht oder species, allein dasz sie in Italia klein, dicke Stauden bleiben, welch in Chio und anderszwo in B‚um auffwachsen, welche also wildt bleiben.

Jch hab auch von etlichen, die ausz der Jnsel Chio bůrtig gewesen, vernommen, dasz die B‚um, welche Mastix bringen, viel geschlachter und schŰner seyn, dann die Wilden, welche doch beyde offt an einem ort zu wachsen pflegen. Wann sie aber den Mastix wŰllen sammlen, so pflegen sie zuvor an gewissen Tagen die B‚umlin zu vulnerirn, unnd die erden gar wol zu seubern, alsdann tropfft dieser Safft gar weisz herab, welcher bald im Mund zergehet, und essen es die Leut zu st‚rkung desz Magens, je ‚lter er wirdt, je gelber er scheint. Wann er also noch z‚he ist, macht man schŰne Gef‚sz darausz, Die grossen Herτn brauchen solche zu dem schwachen Magen, dann das Getranck davon ein guten geschmack bekompt.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Der Mastixbaum hat ein zusammenziehende unnd truckene Natur an Beeren, Blettern, Asten, Rinden und Wurtzeln.

 

Jn Leib.

Alle jetzgenannte Stůck sind dienstlich wider das auszwerffen desz Bluts, den Durchlauff, rote Rhur, und unm‚ssige Flusz der Frawen zeit, so man sie gebraucht in Tr‚ncken. [73]

 

Aussen. (A)

So man diese Stůck siedet, unnd dareyn sitzet, treiben sie den auszgeschloffenen Mastdarm und Mutter widerumb hineyn in Leib. Dieses thut auch der Safft ausz den Blettern gedruckt.

Gemeldte Brůh oder Safft hefft und fůgt widerumb zusammen die gebrochene Beine, erfůllet die lŰcherte Sch‚den mit Fleisch, stellet den weissen Flusz der Mutter, heylet die bŰse Geschw‚re, und befestigt die wacklende Z‚ne.

Ausz dieses Baums Frucht oder Beeren wirdt ein Oel gemacht, Lentiscinum genandt, das hat ein zusammenziehende Natur.

*Dieses Baumes Holtz wirdt in Welschlandt zu Zanstůrern gespalten, wie deren einer vom Maler hiezu gemalte, daher jm der Name Σχίνος geben worden, sol den Z‚nen sonderlich dienstlich seyn.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung desz Gummi Mastix so ausz diesem Baume fleust.

Mastix wermet und trucknet im andern Grad, erweycht, unnd zeucht ein wenig zusammen. Der beste ist klar, lauter, ohn Erden oder Steinlen, gedigen, trucken, můrb, und so man jn schůttelt, rauschet er.

 

Jn Leib.

Mastix ist gut denen, welche Blut auszreuspern, oder schwerlich husten. Dienet auch wider die Geschwulst desz Magens, der D‚rme, und der Lebern.

Mastix ist ein Principal zu dem Magen, und die erfahrung bezeuget: So man allle Abend, wenn man schlaffen gehet, drey KŰrner Mastix gantz verschlingt, behůtet es den Magen, dasz er nimmer wehe thue. (B)

Alarabius und Matthśus de Gradi beschreiben unnd růhmen diese nachfolgende Artzney wider allerley wehthumb, wůrgen und brechen desz Magens: Nimm einen Eyerdotter, zween LŰffel voll geseimpt Honig, fůnfftzehen KŰrner Mastix, Diese Stůck reib unnd misch zusammen, legs in ein grosse Eyerschalen, wo du sie magst haben, von einem Ganszen, und brats es also in heisser Aschen, davon solt du essen, es hilfft gewiszlich.

Man pflegt auch etliche KŰrner Mastix mit Gerstenwasser zu sieden, fůr die Krancken, denen der Wein verbotten ist.

 

Aussen.

Mastix zerkewet macht einen guten Athem, steifft das Zanfleisch, befestiget die Z‚ne, und zeucht den Schleim vom Haupte.

Wider den wehtagen oder wůrgen desz Magens: Stosz Mastix zu Pulver, streichs mit einem Messer auff ein leinen Thuch oder Leder, machs warm, und legs also auff den Magen, es stillet den schmertzen und das brechen. Oder nimm geb‚het Brot, stosz klein, misch darunter ein halb lot Mastix, thue es zusammen in ein S‚ckel, werme es, und legs uber den Magen.

Wider allerley Bauchflůsse, und sonderlich der unm‚ssigen purgation: Gůrte dich wol und fest, bald darauff wirff Mastix und Weirauch, jedes zugleich, auff glůende Kolen, und lasz den Dampff in Hintern fahren, so verstehet der Flusz von stundan.

Ein kŰstliche bewerte Artzney zu dem alten Hufftwehe: Nimm Myrrhen und Mastix, jedes gleich so viel, zerstosz unnd seuds in ChamillenŰl, damit schmiere warm den schmertzen.

Ein gut pflaster wider den wehtagen desz Zipperlen von K‚lte: Nimm Mastix, Kůmmel, Poley, Salvien, Lorbern, Sevenbaum, eines so viel als desz andern, misch Honig darunter, und legs warm auff. (E iij) [74]

 

(C) MastixŰl. Oleum Masticinum.

Ausz Mastix macht man ein Oel also: Nimm RosenŰl ein Pfundt, guten Mastix sechs Lot, weissen sauren wein acht Lot. Diese stůck alle leg in einem Topff, den stelle in einen Kessel voll heisses Wassers, lasz den Topff offen, und siede es so lang, bisz der Wein gar auszdempffe, das da im Topffe bleibt, ist das Oel. Solches dienet zu st‚rckung desz Magens, der Lebern, Sennadern, und der Glieder, so mans warm darauf salbet. Es erweycht die harte Geschwůlste, und lindert den schmertzen. Man hat auch disz Oel in Apotecken.

Mastixbaum heist Griechisch Σχίνζ. Arabisch Daru. Lateinisch Lentiscus, also genandt, quod liquore quodam lentescat, das ist, dasz er ein z‚hen Safft oder Gummi in sich hat. Welsch Lentisco. Spanisch Mata. FrantzŰsisch Lentisque. Behmisch Lentysskus.

 

 

Campher. Camphora.

 

Ursprung.

astix erinnert mich desz Camphers, (dieweil die Landtsbetrieger den Campher mit Mastix und Zitwar f‚lschen) wil derhalben auch etwas von jm melden, denn er bey den Artzten und gemeinem Volck sehr gebraucht wirdt.

Die Mauritaner schreiben, Campher sey ein Gummi oder Hartz eines Jndianischen Baums, welcher so grosz und breit ist, dasz etlich hundert Menschen unter seinem Schatten sitzen mŰgen. Der Campher fleust erstlich vom Baum dunckel und unsauber, (D) fast wie Wachsz, darnach wirdt er von den Eynwohnern durch Fewer und distillierung auszgebutzet und geleuttert, bisz er ein weisse und liechte Farbe gewinne. Von dem Campher, und wo er her kompt, auch seiner unterscheid, mag der Leser besehen den Garziam ab Horto. 1.lib. Historiś Aromat.cap.9.

Der rechte natůrliche Campher wirdt also probiert: Nimm ein newbacken Brot, als bald des ausz dem ofen kommen ist, schneids mitten entzwei, leg den Campher dareyn, so er w‚sserecht wirdt, ist er rechtschaffen, so er aber trucken unnd důrτ bleibt, ist er falsch und gemacht. Campher sol gar wol verwart werden, dann er verschwindet liederlich. Man sol jhn aber behalten in einem Marmelsteinen oder Alabastrinen Geschirτ, darzu gethan Leinsamen oder Hirsen. Etliche legen darzu Pfeffer und Baumwollen.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Avicenna spricht: Campher sey kalt und trucken im dritten Grad. Etliche newe Scribenten wŰllen es sey warmer Natur, darvon meine Commentaria in Dioscoridem, und Epistolas.

 

Jn Leib.

Campher bewaret den Leib vor feule, wirt derhalben denen Artzneyen zugethan, welche man wider die Pestilentz, Gifft, gifftiger Thiere bissz und stich bereitet. Und ich weysz, dasz viel Leute zur zeit der Pestilentz sich bewaret haben mit Campher unnd Zitwar, desz Camphers ein quentle, desz Zitwars ein Loth schwer zerstossen, in ein leinen S‚ckle gebunden, unnd in ein Kandel voll Weins gehenckt, darvon alle Tag frůhe einen warmen Trunck gethan.

Varignana gibt den Campher grosz lob in den jnnerlichen, hitzigen, oder Pestilentzischen Fiebern, so man sein drey oder vier GerstenkŰrner schwer alle Tag mit den Syrupen mischet, und zu trincken gibt, denn er leszt nicht faulen, von welcher Feule diese Fieber jhren ursprung haben. Oder man mag zwey GerstenkŰrner schwer zu Nachts [75] mit dem Schlafftrunck (als da ist Sirupi de papavere sesquiuncia: Aquś lactucś (A) unciś tres) geben.

Der Campher leszt sich zertreiben mit einem trŰpffle gebrandten Wein, oder Mandeln.

Campher eines oder zweyer GerstenkŰrner schwer mit einem trŰpffle gebrandten Wein zertrieben, drey LŰffel voll Cardobenedict, Tormentill, oder Burgelwasser darunter gemischt, und den Kindern zu trincken geben, vertreibt die Wůrme mit gewalt.

Campher mit Helffenbein, Rosen oder Seeblumenwasser gemischt und getruncken, stellet den M‚nnern den natůrlichen Samen, so er jnen ohn willen entgehet. Den Weibern aber die weisse fliessende feuchtigkeit.

Tormentill und Nattterwurtz, jedes ein halb Loth, Zimmetrind, Galgan, und N‚gelen, jedes ein halb quentlen. Stosz das zu kleinem Pulver, unnd seuds mit gutem firnen Wein, darnach seihe den Wein herab, unnd thue in denselbigen abgesigenen Wein ein halb quentle Campher, trinck darvon etliche Tage frůe, unnd warm, es nimpt den Blutflusz der Frawen und Mannen, wie die seyn mŰgen.

 

Aussen.

Weme die Z‚n wehe thun, der nemme ein halb quentle Campher, siede es in einer Masz Weinessig, und halt diese Brůe warm in Mund, es hilfft.

Campher kůlet die hitzige Geschwulst, so man jn mit Eyerklar, oder mit Wegrichwasser mischet, und aufflegt.

Campher benimpt die unkeusche gelusten, so man jhn mit Rautensafft auffstreicht, auch so man nur darzu reucht, daher das alte Sprichwort: Camphora per nares castrat odore mares.

Das Frawenzimmer braucht auch Campher zu anstreichung und schmůcken desz Angesichts, dann er macht die Haut klar, und sonderlich, so man jn also bereytet: Nimm Campher und Borres, welchen die Goldtschmide brauchen, zerstosz beydes, geusz ein (B) wenig Rosenwasser darauff, lasz an der Sonnen stehen zwey oder drey Tag, mit solchem Wasser bestreich das Antlitz, es wirt schŰn und klar.

Campher mit Rosensalbe gemischt, auff die Wunden und Geschw‚re gestrichen, bewaret sie vor entzůndung.

Campher mit Wegrich oder Nachtschattensafft gemengt, auff die heimlichen Glieder in die Schosz und Nieren auffgelegt, hilfft denen so Gonorrhúa laboriren.

Weme das Blut ausz der Nasen zu viel fleuszt, dem sol man ausz Campher, mit důrrem Eselskot, Erdtscheiben oder Wegrichwasser ein Pflaster machen, unnd auff die Stirn legen, es hilfft. Man thut auch Campher zu den Augenartzneyen, welche man wider die Augenhitze und rŰte bereitet.

Wider die rote Tůpplen oder Pfinnen im Angesicht, Nimm Campher, Schwebel, jedes ein lot, Myrrhen, Weirauch, jedes ein halb lot, Stosz alles zu Pulver, geusz darzu ein halb Masz Rosenwasser, in einem Glasz, das vermache wol, stell es an die Sonnen zehen Tag. Mit diesem Wasser bestreich das Antlitz, und lasz es von jhm selbs trucken werden, es hilfft in kurtzer zeit.

Ein ander kŰstlich und bewert Stůck wider jetzgedachte Flecken: Nimm Salarmoniac zwey lot, Campher zwey quentlen, stosz zu Pulver, thue es in ein Glasz, geusz Rosenwasser darauff, also, dasz es das Pulver eines zwerchs Fingers hoch bedecke. Mach das Glasz wol zu, setz es an die Sonnen, so lang, bisz alles was drinnen ist, trucken wirdt. Darnach zerschlag das Glasz, nimm das Pulver herausz, thue ein halb lot Bleyweisz darzu, růrs alles wol durcheinander auff einem Reibstein mit wenig BaumŰl, und wenn du es wilt gebrauchen, so streich es důnn mit einem Finger an, es hilfft warhafftig.

Campher heist Griechisch Κάφονρα. Arabisch Chafur. Lateinisch Caphura, in den Apotecken Camphora, also auch Welsch, FrantzŰsisch Camphre. Behmisch Kaffr. (E iiij) [76]

Vom mastiek boom. Kapittel XXIII. (Pistacia lentiscus)

 

 

Geslacht en Gestalte.

Mastiekboom is in Duitse landen onbekend. In ItaliŽ groeit het in grote menigte, niet alleen op de velden maar ook op de bergen en aan zee. De allerbeste vindt men in het eiland Chio en alleen aan dit oord brengt de boom de gom of hars welke men in apotheken mastiek noemt.

Deze boom is twee geslachten, de hoge en nederige. De hoge heeft de lengte van een middelmatige boom. De nederige is in ItaliŽ algemeen, heeft geen bijzondere opgerichte stam, dan gauw van de wortels stijgen de twijgen en (E ij) [72] gaarden op zoals in de hazelaar heesters. Beide bomen hebben bladeren zoals de mirreboom, uitgezonderd dat ze kleiner zijn, vet, murw, donker groen, aan de rand en bij de steel een weinig rood, ruiken sterk en groenen steeds. De bast is roodachtig, taai en buigzaam. De vrucht zoals roodachtige bessen of wijndruiven. Ook ziet men aan deze bomen schotten, die zijn aan de spitsen gebogen zoals een kromme horen, in deze schotten steekt een reine klare vochtigheid uit welke gevleugelde wormen groeien zoals in de schotten der iep en terpentijnboom. Deze bomen geven zoí n scherpe reuk waarmee ze ook dat hoofd bezwaren.

*Andere willen het is maar een geslacht of specie, alleen dat ze in ItaliŽ kleine dikke heesters blijven welke in Chio en ergens anders in bomen opgroeien welke alzo wild blijven.

Ik heb ook van ettelijke die uit het eiland Chio geboren waren vernomen dat de bomen welke mastiek brengen veel geslachten en schoner zijn dan de wilden welke doch beide vaak aan een oord te groeien plegen. Wanneer ze echter de mastiek willen verzamelen dan plegen ze hiervoor aan zekere dagen de boompjes te verwonden en de aarde erg goed te zuiveren, als dan druppelt dit sap erg wit eraf welke gauw in mond oplost en eten het de lieden tot versterking der maag, hoe ouder het wordt, hoe geler het schijnt. Wanneer het alzo noch taai is maakt men schone vaten daaruit, de grote heren gebruiken zulke tot de zwakken maag, dan de drank daarvan een goede smaak bekomt.*

 

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

De mastiekboom heeft een tezamen trekkende en droge natuur aan bessen, bladeren, scheuten, bast en wortels.

 

In lijf.

Alle net genoemde stukken zijn dienstig tegen dat uitwerpen der bloed, de doorloop, rode loop en onmatige vloed der vrouwen tijd zo men ze gebruikt in dranken. [73]

 

Van buiten.

Zo men deze stukken ziedt en daarin zit drijven ze de uitgeschoven mastdarm en baarmoeder wederom in het lijf. Dit doet ook het sap uit de bladeren gedrukt.

Gemelde brij of sap hecht en voegt wederom tezamen de gebroken benen, vult op de gatige schaden met vlees, stelpt de witte vloed der baarmoeder, heelt de boze zweren en bevestigt de wankelende tanden.

Uit deze boom zijn vrucht of bessen wordt een olie gemaakt, Lentiscinum genoemd, dat heeft een tezamen trekkende natuur.

*Deze boom zijn hout wordt in ItaliŽ tot tandenstokers gespleten zoals die van de schilder hiertoe getekend zijn, vandaar het in de naam Σχίνος gegeven wordt, zal de tanden vooral dienstig zijn.*

 

Natuur, kracht en werking der gom mastiek zo uit deze boom vloeit.

Mastiek warmt en droogt in andere raad, weekt en trekt een weinig tezamen. De beste is helder, zuiver, zonder aarde of steentjes, stevig, droog, murw en zo men het schudt ruist het.

 

 

In lijf.

Mastiek is goed diegenen welke bloed uitgeven of zwaar hoesten. Dient ook tegen de zwellingen der maag, de darmen en de lever.

Mastiek is een principaal voor de maag en de ervaring aantoont: Zo men elke avond wanneer men slapen gaat drie korrels mastiek gans inslikt behoedt het de maag zodat het nimmer pijn doet.

Alarabius en Matthaeus de Gradi beschrijven en roemen deze navolgende artsenij tegen allerlei pijnen, wurgen en opbreken der maag: Neem een eierdooier, twee lepels vol gezeefde honing, vijftien korrels mastiek, deze stukken wrijf en meng tezamen, leg het in een grote eierschaal waar u die mag hebben van een gans en braadt het alzo in hete as, daarvan zal u eten, het helpt zeker.

Men pleegt ook ettelijke korrels mastiek met gerstewater te zieden voor de zieken diegene die wijn verboden is.

 

Van buiten.

Mastiek gekauwd maakt een goede adem, stijft dat tandvlees, bevestigt de tanden en trekt de slijm van hoofd.

Tegen de pijnen of wurgen der maag: Stoot mastiek tot poeder, strijkt het met een mes op een linnen doek of leer, maak het warm en leg het alzo op de maag, het stilt de smarten en dat braken. Of neem geweekt brood, stoot het klein, meng daaronder een half lood mastiek, doe het tezamen in een zakje, warm het en leg het over de maag.

Tegen allerlei vloeden en vooral de onmatige purgatie: Gordt u goed en vast, gauw daarop werp mastiek en wierook, elk tegelijk op gloeiende kolen en laat de damp in achterste varen, dan stopt de vloed van stonde aan.

Een kostelijke beweerde artsenij tot de oude voetenpijn: Neem mirre en mastiek, elk gelijk zoveel, stoot en ziedt het in kamilleolie, daarmee smeer warm de smarten.

Een goede pleister tegen de pijnen der jicht van koudheid: Neem mastiek, kummel, polei, salvia, laurier, sevenboom, een zoveel als de andere, meng honing daaronder en leg set warm op. (E iij) [74]

 

 

 

Mastiekolie. Oleum Masticinum.

Uit mastiek maakt men een olie alzo: Neem rozenolie een pond, goede mastiek zes lood, witte zure wijn acht lood. Deze stukken alle leg in een pot, die stel in een ketel vol heet water, laat de pot open en ziedt het zo lang tot de wijn geheel uitdamp, dat daar in pot blijft is de olie. Zulks dient tot versterking der maag, de lever, spieren en de leden zo men het warm daarop zalft. Het weekt de harde zwellingen en verzacht de smarten. Men heeft ook die olie in apotheken.

Mastiekboom heet Grieks Σχίνζ. Arabisch Daru. Latijns Lentiscus, alzo genoemd, quod liquore quodam lentescat, dat is dat het een taai sap of gom in zich heeft. Italiaans Lentisco. Spaans Mata. Frans Lentisque. Tsjechisch Lentysskus.

 

 

 

 

 

Kamfer. Camphora. (Cinnamomum camphora)

 

Oorsprong.

Mastiek herinnert me de kamfer, (omdat de landsbedriegers de kamfer met mastiek en Zedoaria vervalsen) wil daarom ook wat van hem melden, dan het bij de artsen en gewone volk zeer gebruikt wordt.

De MauritaniŽrs schrijven, kamfer is een gom of hars van een Indiaanse booms welke zo groot en breed is dat ettelijke honderden mensen onder zijn schaduw zitten mogen. De kamfer vloeit eerst van boom donker en onzuiver, vast zoals was, daarna wordt het van de inwoners door vuur en distillering uitgeschud en gezuiverd tot het een witte en lichte verf gewint. Van de kamfer en waar het vandaan komt, ook zijn onderscheid mag de lezer bezien Garcias ab Horto. 1 librp Historiś Aromat., kapittel 9.

De echte natuurlijke kamfer wordt alzo geprobeerd: Neem een nieuwbakken brood zo gauw het uit de oven gekomen is, snij het midden in twee, leg de kamfer daarin en zo het waterachtig wordt is het de echte, zo het echter droog en dor blijft is het vals en gemaakt. Kamfer zal erg goed bewaard worden, dan het verdwijnt liederlijk. Men zal het echter behouden in een marmeren stenen of alabaster pan, daartoe gedaan linnenzaden of hirs. Ettelijke leggen daartoe peper en katoen.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Avicenna spreekt: Kamfer is koud en droog in derde graad. Ettelijke nieuwe scribenten willen het is warme natuur, daarvan mijn commentaria in Dioscorides en Epistolas.

 

In lijf.

Kamfer bewaart het lijf voor vuilheid, wordt daarom diegene artsenijen toegedaan welke men tegen de pest, gift, giftige dieren beet en steek bereidt. En ik weet dat veel kooplieden in de tijd der pest zich bewaard hebben met kamfer en Zedoaria, de kamfer een quentle, de Zedoaria een lood zwaar, gestoten, in een linnen zakje gebonden en in een kan vol wijn gehangen, daarvan alle dagen vroeg een warme dronk gedaan.

Varignana geeft de kamfer groot lof in de innerlijke hete of pestachtige koortsen zo men het drie of vier gerstekorrels zwaar alle dagen met de siroop mengt en te drinken geeft, dan het laat niet vervuilen van welke vuilheid deze koortsen hun oorsprong hebben. Of men mag twee gerstekorrels zwaar Ď s nachts [75] met de slaapdronk (als daar is Sirupi de papavere sesquiuncia: Aquś lactucś unciś tres) geven.

De kamfer laat zich verdrijven met een drupje gebrande wijn of amandelen.

Kamfer een of twee gerstekorrels zwaar met een drupje gebrande wijn opgelost, drie lepels vol Cardobenedictus, tormentil of posteleinwater daaronder gemengd en de kinderen te drinken gegeven verdrijft de wormen met geweld.

Kamfer met ivoor, rozen of waterleliebloemenwater gemengd en gedronken stelpt de mannen de natuurlijke zaden zo het hen buiten hun wil ontgaat. De wijven echter de witte vloeiende vochtigheid.

Tormentil en adderkruid, elk een half lood, kaneelbast, galigaan en kruidnagels, elk een half quentle. Stoot dat tot klein poeder en ziedt het met goed sterke wijn, daarna zeef de wijn af en die in datzelfde afgezeefde wijn een half quentle kamfer, drink daarvan ettelijke dagen vroeg en warm, het beneemt de bloedvloed der vrouwen en mannen waar die zijn mogen.

 

 

 

 

Van buiten.

Wie de tanden pijn doen die neemt een half quentle kamfer, ziedt het in een maat wijnazijn en hou deze brij warm in mond, het helpt.

Kamfer verkoelt de hete zwellingen zo men het met eierenwit of met Cichorium water mengt en oplegt.

Kamfer beneemt de onkuise lusten zo men het met ruitsap opstrijkt, ook zo men maar daaraan ruikt, vandaar dat oude spreekwoord: Camphora per nares castrat odore mares.

De vrouwenkamer gebruikt ook kamfer tot aanstrijken en smukken van het aangezicht, dan het maakt de huid helder en vooral zo men het alzo berijdt: Neem kamfer en Borres, welke de goudsmeden gebruiken, stoot beide, giet een weinig rozenwater daarop, laat het aan de zon staan twee of drie dagen, met zoí n water bestrijk dat aangezicht, het wordt schoon en helder.

Kamfer met rozenzalf gemengd, op de wonden en zweren gestreken bewaart ze voor ontsteking.

Kamfer met Cichorium of nachtschaden sap gemengd, op de heimelijke leden in de schoot en nieren gelegd helpt diegenen zo gonorrhoeae hebben.

Wie dat bloed uit de neus teveel vloeit die zal men uit kamfer met droog ezel mest, Cyclamen of Cichorium water een pleister maken en op het voorhoofd leggen, het helpt. Men doet ook kamfer tot de oogartsenijen welke men tegen de ogenhitte en roodheid bereidt.

Tegen de rode druppeltjes of pinnen in het aangezicht: Neem kamfer, zwavel, elk een lood, mirre, wierook, elk een half lood, stoot alles tot poeder, giet daartoe een halve maat rozenwater in een glas, dat maak goed dicht, stel het aan de zon tien dagen. Met dit water bestrijk dat aangezicht en laat het van zichzelf droog worden, het helpt in korte tijd.

Een ander kostelijk en beweerd stuk tegen net gedachte vlekken: Neem zout ammoniak twee lood, kamfer twee quentle, stoot tot poeder, doe het in een glas, giet rozenwater daarop, alzo dat het dat poeder een dwarse vinger hoog bedekt. Maak dat glas goed dicht, zet het aan de zon zo lang tot alles wat daarin is droog wordt. Daarna sla dat glas kapot, neem dat poeder eruit, doe een half lood loodwit daartoe, roer het alles goed door elkaar op een wrijfsteen met weinig olijvenolie en wanneer u het wil gebruiken zo strijk het dun met een vinger eraan, het helpt waarachtig.

Kamfer heet Grieks Κάφονρα. Arabisch Chafur. Latijns Caphura, in de Apotheken Camphora, alzo ook Italiaans, Frans Camphre. Tsjechisch Kaffr. (E iiij) [76]

 

 

 

(C) Vom Terbenthinbaum. Cap. XXIIII.

 

(D) Stell und gestallt.

b wol der Terbenthinbaum weder in Teutschen, noch umbligenden Landen wechst, dieweil man aber sein Hartz, (welchs der rechte Terbenthin ist) ausz Syria unnd Cypern gen Venedig, von dannen zu uns verhandlet, unnd die Kauffleut kŰndten auch leicht den Baum zu uns bringen unnd gewehnen, hab ich nicht kŰnnen unterlassen, von seiner Gestallt zu schreiben. Er wechst im Griechenlandt unnd Syrien, in schŰner lenge, deszgleichen auch im Welschland und Franckreich umb Mompelier, allein dasz er allda nicht so viel Hartz von sich gibt als in den andern Landen. Die Bletter sind gestalltet wie im Eschbaum, doch viel runder, dicker und feister, grůnen stets. Sein Holtz ist z‚he. Die Wurtzeln sind starck, begeben sich tieff in die Erden. Die Blumen erzeigen sich wie im Oelbaum, doch rŰtlecht. Die Frůchte oder Beerlen sind auch rot, darnach grůnlech mit graw vermischt, wann sie zeitig werden, zusammen gedrungen wie die Weintrauben, grosz als die Lorbern, einer harten und hartzechten Natur. Auch tregt dieser Baum rote gebogene KnŰpff, wie die BockhŰrnle, innwendig hole, darinnen wachsen etliche Wůrmble, oder Můcken, mit einer feuchtigkeit wie im Lerchenbaum. Das Hartz rinnet von dem Stamm, kompt durch die Kauffleute von hand zu Hand in unser Landt. Erstlich bracht man es geleutert und auszgewachsen, jetzundt aber bringt man auch das rohe, wie es an jhm selber vom Baume kompt, solch Hartz braucht man zu vielen dingen. Das beste ist weisz, klar, liecht, auff blaw geneigt, und wolriechend. Disz Hartz ubertrifft alle andere, nach jme ist das Hartz vom Lerchenbaum, Fichten und Thannen. Vor zeiten da man den rechten Terbenthin [77] zu uns nicht brachte, haben die Apotecker das Lerchenhartz darfůr genommen, und jme (A) den Namen Terbenthin zugeeignet. Der Terbenthin wechst gern an důrren, steinechten und Sonnreichen orten.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Dieses Baums Bletter, Samen, und Rinden haben ein zusammenziehende Natur, wie der Lerchenbaum. Seine Frucht mag man essen, aber sie ist dem Magen etwas zu wider, doch wermet sie, fůrdert den Harn und reitzt zu den Ehelichen Wercken. Mit Wein getruncken hilfft sie wider die gifftige Spinnenstich.

*Santes Ardoynus de Venensis schreibet, das man ausz den zeitigen Beerlin ein Oel pflegt herausz zu pressen, Wie man ausz den Oliven thut, dasz alle Glieder und fůrnemlich den Magen stercke.*

 

Desz Hartz Terbenthin.

Terbenthin erwermet, erweicht, zertheilt, und reinigt.

 

*Oel ausz dem Terbenthin.

Solches wirdt mit fleisz destilliert, wie die Verstendiger dieser Kunst wissen, unnd davon genommen etliche TrŰpfflin in einer warmen Brůe oder einem destillirten Wasser wider den Griesz, und das grimmen. Jedoch sol man damit bedachtsam unnd mit Raht handeln, dann solches zu unrechter zeit gebraucht, thut offt mehr schaden dann nutz. Gemeltes Oel ist auch nůtzlich zu den Wunden und unsaubern Sch‚den.*

 

Jn Leib.

SchŰner gewaschener Terbenthin eyngenommen, macht sanffte Stulg‚nge, treibet auch den Harn, also, dasz der Harn einer Geruch von Terbenthin bekompt. Reiniget die Brust von allem Unflat. Deszgleichen auch die Leber, Miltz, Nieren und Blasen. Dienet wider den alten Husten, Keichen, eiterig Blutspeien, dann sich die (B) Schwindtsucht erhebt, wider den Stein, insonderheit aber wider das Hůfftwee, Podagra oder Zipperle in Henden und Fůssen, dann er Űffnet, reinigt, wermet, und sterckt das Ge‚der. Cermison nennt jn sanctisiman medicinam, das ist, die heyligste Artzney, wegen seines vielnutzbaren und heylsamen Gebrauchs.

Dieweil aber das Hartz eynzunemen etwas widerwertig, sol man den Terbenthin also bereyten: Nimb Terbenthin zwey Lot, wasche jn etlich mal ab mit Veielwasser, thue darzu einen Scrupel, das ist ein drittheil eines quentlen Salis gemmś, oder Spec: Hierś, (solches geschicht darumb, dieweil der Terbenthin von jhm selbs langsam wirckt, damit er niet lange im Mage seume, gibt man jm gemelten zusatz) formiere darausz fůnff Kůglen oder Pilulen, und darmit sie dir nicht an den H‚nden kleben, fasse sie mit einem Messer, stosz ins kalt Wasser, das benimpt jm die kleberigkeit. Darnach netz ein stůck Oblat oder Hostien in Wein, umbwinde mit der nassen Hostien ein Kůglen, und schlucks also hinab, deszgleichen thue mit den andern. Ein besser weise: Nimb ein frisch Ey, schůtte den Dotter und das Weisse herausz, geusz in die Schalen ein wenig Julep oder Veielsyrup, darnach nimb ein stůck Terbenthin auf ein Messerspitz, lasse es in das Ey, geusz abermals ein wenig Julep oder Veielsyrup darůber, unnd trincks also ausz dem Ey, so wirdt dir der erste und letzte Geschmack auff der Zungen sůsz seyn unnd bleiben, und der Terbenthin darzwischen in Hals hinab schleichen, ausz dem schlůpfferigen Ey, ohn alle Beklebung oder mercklichen Ungeschmack. Solchs thue mit den andern und dritten Stůck, bisz du jn gar eyngenommen hast. Dieser gestalt mag man auch andere Gummi oder Hartz geniessen.

So es von nŰhten, mag man Terbenthin drey tag nach einander einnemen, den ersten tag ein Lot, den andern anderthalb Lot, den dritten zwey Lot.

Auch sol man mercken, dasz man den Terbenthin mit dem Wasser zuvor abwasche, welchs dem bresthafftigen Glied zutr‚glich ist, als zu der Brust, mit Hysopwas- [78] (C) ser, zu den Nieren oder Blasen mit Pappelwasser, zu dem Podagra mit Salvien, zu der Leber mit Cichorienwasser, und dergleichen.

Terbenthin mit Burgelwasser gewachsen, und eyngenommen, ist treffenlich gut zu der Harnwinde, und kalten Urina.

 

Aussen.

Terbenthin und weisser Hartz, werden zu Pflaster und Salben vielf‚ltich erwehlet von den Wund‚rtzten, dann sie reinigen die alten unnd newen Wunden, erweichen die herten Geschwer an allen enden, heylen bŰse Grinde an Viehe und Leuten.

Terbenthin mit Salniter und Vitriol oder Kupfferwasser gemischt, unnd angestrichen, reinigt den Aussatz.

Terbenthin gemengt mit BaumŰl und Honig, hilfft den schwůrigen und eitrigen Ohren, darein gelassen.

Auch ist Terbenthin dienstlich wider das jucken der Gem‚chte, unnd Seitenwee, so man jn darauff streicht. Er vertreibt die Ritzen der Lippen desz Angesichts.

Terbenthin auff glůende Kolen gelegt, und den Dampff von unten herauff zu dem Maszdarm eyngelassen, hilfft wider den Tenasmum, das ist, so man offt zum Stul musz gehen, und doch nichts volbringen kan. Auch ist dieser Rauch gut den Frawen unten herauff, so die Mutter herausz geschlossen, aber oben zu riechen, so die Mutter auffgestiegen ist.

Wider obgemeldte Gebresten ist auch gut das Hartz vom Lerchenbaum, Thannen, und andere Hartz mehr, doch ist der Terbenthin allen uberlegen.

Allerley Hartz lest sich brauchen zu einem Fliegenleim, auff Papyr důnn gestrichen und unter die Fliegen gestellt, so bald sie darauff sitzen, bleiben sie behangen.

Terbenthinbaum heiszt Griechisch Τέςμινθζ. Arabisch Baton. Lateinisch Terebinthus, den Namen behelt er auch in andern Spraachen. *Jn Welschlandt nennet man (D) diesen Baum Cornucapra, von wegen der BockshŰrnlen die daran wachsen.*

Van terpentijn boom. Kapittel XXIIII. (Pistacia terebinthus)

 

Plaats en gestalte.

Ofschoon de terpentijnboom nog in Duitse, nog omliggende landen groeit, omdat men echter zijn hars, (welke de echte terpentijn is) uit SyriŽ en Cyprus naar VenetiŽ en vandaar naar ons verhandeld en de kooplieden kunnen ook licht de boom tot ons brengen en gewennen heb ik niet kunnen weglaten van zijn gestalte te schrijven. Het groeit in Griekenland en SyriŽ in schone lengte, desgelijks ook in ItaliŽ en Frankrijk om Montpellier, alleen dat het aldaar niet zoveel hars van zich geeft zoals in de andere landen. De bladeren zijn gesteld zoals in esboom, doch veel ronder, dikker en vetter, groenen steeds. Zijn hout is taai. De wortels zijn sterk, begeven zich diep in de aarde. De bloemen vertonen zich zoals in olijfboom, doch roodachtig. De vrucht of besjes zijn ook rood, daarna groenachtig met grauw vermengd wanneer ze rijp worden, tezamen gedrongen zoals de wijndruiven, groot als de laurier, een harde en harsachtige natuur. Ook draagt deze boom rode gebogen knoppen zoals de bokhorens, inwendig hol, daarin groeien ettelijke wurmpjes of muggen, met een vochtigheid zoals in lorkenboom. De hars rent van de stam, komt door de kooplieden van hand tot hand in ons land. Eerst bracht men het gezuiverd en uitgewassen, nu echter brengt men ook dat rauwe zoals het van zichzelf van boom komt, zulke hars gebruikt men tot vele dingen. De beste is wit, helder, licht, op blauw geneigd en goed ruikend. Deze hars overtreft alle andere, na hem is de hars van lorkenboom, Pinus en dennen. Voor tijden daar men de echte terpentijn [77] tot ons niet bracht hebben de apothekers de lorkenhars daarvoor genomen en het de naam terpentijn toegeŽigend. De terpentijn groeit graag aan dorre, steenachtige en zonnige oorden.

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Deze boom zijn bladeren, zaden en bast hebben een tezamen trekkende natuur zoals de lorkenboom. Zijn vrucht mag men eten, echter ze is de maag wat tegen, doch warmt ze, bevordert de plas en wekt op tot de huwelijkse werken. Met wijn gedronken helpt ze tegen de giftige spinnensteek.

*Santes Ardoynus de Venensis schrijft dat men uit de rijpe besjes een olie plag uit te persen zoals men uit de olijven doet dat alle leden en voornamelijk de maag sterkt.*

 

 

De hars terpentijn.

Terpentijn verwarmt, weekt, verdeelt en reinigt.

 

 

*Olie uit de terpentijn.

Zulks wordt met vlijt gedestilleerd zoals de verstandige van deze kunst weten en daarvan genomen ettelijke druppeltjes in een warme brij of een gedestilleerd water tegen de gruis en dat grimmen. Toch zal men daarmee bedachtzaam en met raad handelen, dan zulks te onrechte tijd gebruikt doet vaak meer schade dan nut. Gemelde olie is ook nuttig tot de wonden en onzuivere schaden.*

 

In lijf.

Schoon gewassen terpentijn ingenomen maakt zachte stoelgang, drijft ook de plas, alzo dat de plas een reuk van terpentijn bekomt. Reinigt de borst van alle onsierlijkheid. Desgelijks ook de lever, milt, nieren en blaas. Dient tegen de oude hoest, kuchen, etterig bloedspuwen, daarvan zich de duizeligheid verheft, tegen de steen, vooral echter tegen de voetenpijn, podagra of jicht in handen en voeten, dan het opent, reinigt, warmt en versterkt de aderen. Cermison noemt het sanctisi men medicinam, dat is de heiligste artsenij, vanwege zijn vele en nuttige en heilzame gebruik.

Omdat echter dat hars in te nemen wat tegenstaat zal men de terpentijn alzo bereiden: Neem terpentijn twee lood, was het ettelijke maal af met vioolwater, doe daartoe een scrupel, dat is een derde deel van een quentle zout van edelsteen of Spec: Hierś, (zulks geschiedt daarom omdat de terpentijn van zichzelf langzaam werkt, daarmee het niet lang in de maag zuimt geeft men het gemelde toevoegingen) vorm daaruit vijf kogeltjes of pillen en daarmee het u niet aan de handen kleeft vat het met een mes, stoot het in koud water, dat beneemt het de kleverigheid. Daarna nat een stuk ouwel of hostie in wijn, omwind met de natte hostie een kogeltje en slik in, desgelijks doe met de andere. Een beter wijze: Neem een fris ei, schudt de dooier en dat witte eruit, giet in de schaal een weinig julep of vioolsiroop, daarna neem een stuk terpentijn op een messpits, laat het in dat ei, giet daarna een weinig julep of vioolsiroop daarover en drink het alzo uit het ei, zo zal u de eerste en laatste smaak op de tong zoet zijn en blijven en de terpentijn daartussen in hals af zakken uit het slijmerige ei zonder alle kleven of merkelijke onsmakelijkheid. Zulks doe met de andere en derde stuk tot u het geheel ingenomen heeft. Deze gestalte mag men ook andere gommen of harsen genieten.

Zo het nodig is mag men terpentijn drie dag na elkaar innemen, de eerste dag een lood, de andere anderhalf lood, de derde twee lood.

Ook zal men merken dat men de terpentijn met het water hiervoor afwast welke de gebrekkige leden dragelijker zijn zoals tot de borst met hysopwater, [78] tot de nieren of blaas met Malva water, tot de podagra met salvia, tot de lever met cichorei water en dergelijke.

Terpentijn met posteleinwater gewassen en ingenomen is voortreffelijk goed tot de plaswind en koude urine.

 

 

 

 

Van buiten.

Terpentijn en witte hars worden tot pleisters en zalven veelvuldig aanbevolen van de wondartsen, dan ze reinigen de oude en nieuwe wonden, weken de harde zweren aan allen einden, helen boze schurft aan vee en lieden.

Terpentijn met salniter en vitriool of koperwater gemengd en aangestreken reinigt de huiduitslag.

Terpentijn gemengd met olijvenolie en honing helpt de zwerende en etterige oren, daarin gelaten.

Ook is terpentijn dienstig tegen dat jeuken der geslacht en zijdepijn zo men het daarop strijkt. Het verdrijft de spleten der lippen van het aangezicht.

Terpentijn op gloeiende kolen gelegd en de damp van onderen op in de mastdarm ingelaten helpt tegen het tenasma, dat is zo men vaak ter stoel moet gaan en doch niets volbrengen kan. Ook is deze rook goed de vrouwen van onderen op zo de baarmoeder eruit geschoten is, echter van boven te ruiken zo de baarmoeder opgestegen is.

Tegen opgemelde gebreken is ook goed de hars van lorkenboom, dennen en andere hars meer, doch is de terpentijn allen overtroffen.

Allerlei hars laat zich gebruiken tot een vliegenlijm, op papier dun gestreken en onder de vliegen gesteld, zo gauw ze daarop zitten blijven ze hangen.

Terpentijnboom heet Grieks Τέςμινθζ. Arabisch Baton. Latijns Terebinthus, die naam behoudt het ook in andere spraken. *In ItaliŽ noemt men deze Boom Cornucapra vanwege de bokshoorns die daaraan groeien.*

 

 

Vom Cypressenbaum. Cap. XXV.

 

Geschlecht, Gestallt, und Stell.

ypressenbaum wechst nicht in Deutschen, auch nicht in Welschlanden, dann man bringe, und pflantze jn von frembdes dahin. Jn der Jnseln Creta findet man jhn so gemein, wie bey uns den Eichbaum. Er ist zweyer Geschlecht. Das M‚nnle, und das Weible. Das Weible ist oben auffgespitzet, aber das M‚nnle breitet sich mehr ausz. Es ist ein langer, gerader Baum, hat seine ‚ste nur oben. Er treget Bletter, wie der Sevenbaum, allein, dasz sie leichter, lenger, und grůner sindt. Dreymal im jar bringt er Z‚pffle oder Nůsz, die vergleichen sich denen im Lerchenbaum, sind doch dicker, herter, und derber. Solche Z‚pffle sampt den Blettern werden zu uns gebracht, und in den Apotecken gebraucht, man nenne sie nuces Cupressi. Sie werden gesamlet im Jenner, Mayen, und Herbstmonat.

Auch gibt dieser Baum ein Hartz, aber wenig, gleicht sich dem Thannenhartz mit gestallt und tugendt. Das Holtz an diesem Baum ist gantz vest, und reucht gar starck. Es ist auch ein gemeines Kraut, welchs man Cypressen nennet, von welchem hernacher soll gesagt werden.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Cypressenbaum zeucht zusammen, kůlet, und verzehret die Feuchtigkeit. Die Nůsz sind st‚rcker in jrer Natur, dann die Bletter. [79]

 

Jn Leib.

So man die Bletter desz Cypressenbaums in Wein seudet, ein wenig Myrrha darzu thut, und darvon trincket, hilfft es denen, welchen der Harn ohn jhren willen entgehet. Auch ist solcher Wein denen gut, die mit not trŰpfflingen Harnen.

Die Cypressennůsz klein gestossen, unnd mit Wein getruncken, sind gut wider die rote Rhur, Bauchflůsz, schwerlichen Athem, Husten und Blutspeyen.

Die Brůe, darinnen die Cypressennůsse gesotten sind, hat auch die tugendt unnd krafft wider jetztgedachte gebresten.

 

Aussen.

Cypressennůsz gestossen, unnd gemischt mit Feigen, darausz ein Teig gemacht, erweicht alle harte Geschwulst, benimpt das fleisch, so in der nasen wechst, darůber gelegt gleich einem pflaster.

Cypressennůsz in Essig mit Feigbonenmehl gesotten, unnd auffgelegt, tilgen ausz die rauhe, unebne Negel der Finger, stewren und wehren dem Weydbrůche.

Die Nůsse mit Essig gesotten, unnd den Mund darmit warm auszgeschwenckt, heylet das Zanwehe, auch thun solches die Bletter.

Die Bletter klein gestossen, unnd auffgelegt, hefften die frischen Wunden, stellen das Blut. Gestossen und mit Essig vermischt, ferben sie das Haar.

Die Bletter allein, oder mit Gerstenmehl vermischt, und ubergeschlagen, heylen den kalten Brandt, die Geschwere, welche weiter kriechen und umb sich fressen, auch die Carbunckel, und hitzige geschwulst der Augen.

So man die Bletter zu den Magensalben menget, kr‚fftigen sie den Magen.

Jn Essig gesotten, und angestrichen, vertreiben sie die weissen Flechten.

Ein Pflaster gemacht von den Blettern und Nůssen, ist gut denen, so im Leib zerbrochen seind, darauff gelegt.

Cypressenbaum heist Griechisch Κνωάριατζ. Lateinisch Cupressus. Arabisch Saro. Welsch Cypresso. Behmisch Cypriss. [80]

Van cipres boom. Kapittel XXV. (Cupressus sempervirens)

 

Geslacht, gestalte en plaats.

Cipresboom groeit niet in Duitsland, ook niet in ItaliŽ, dan men brengt en plant ze van vreemde daarheen. In het eiland Creta vindt men jet zo algemeen zoals bij ons de eikenboom. Het is twee geslachten, dat mannetje en dat wijfje. Dat wijfje is boven toegespitst, echter dat mannetje breidt zich meer uit. Het is een lange opgaande boom, heeft zijn scheuten maar boven. Het draagt bladeren zoals de sevenboom, alleen dat ze lichter, langer en groener zijn. Drie maal in jaar brengt het kegels of noten, die vergelijken zich diegenen in lorkenboom, zijn doch dikker, harder en steviger. Zulke kegels samen met de bladeren worden tot ons gebracht en in de apotheken gebruikt, men noemt ze nuces Cupressi. Ze worden verzameld in januari, mei en herfstmaand.

Ook geeft deze boom een hars, echter weinig, vergelijkt zich de dennenhars met gestalte en deugd. Dat hout aan deze boom is gans vast en ruikt erg sterk. Er is ook een algemeen kruid welke men cipres noemt, van welke hierna zal gezegd worden.

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Cipresboom trekt tezamen, koelt en verteert de vochtigheid. De noten zijn sterker in hun natuur dan de bladeren. [79]

 

 

In lijf.

Zo men de bladeren der cipresboom in wijn ziedt, een weinig mirre daartoe doet en daarvan drinkt helpt het diegenen welke de plas buiten hun wil ontgaat. Ook is zulke wijn diegenen goed de met nood druppelend plassen.

De cipresnoot klein gestoten en met wijn gedronken is goed tegen de rode loop, buikvloed, zware adem, hoesten en bloedspuwen.

De brij daarin de cipresnoten gekookt zijn heeft ook de deugd en kracht tegen net gedachte gebreken.

 

Van buiten.

Cipresnoot gestoten en gemengd met vijgen, daaruit een deeg gemaakt weekt alle harde zwellingen, beneemt dat vlees zo in de neus groeit, daarover gelegd gelijk een pleister.

Cipresnoot in azijn met lupinen meel gekookt en opgelegd delgen uit de ruwe, ongelijke nagels der vinger, sturen en weren de jagersbreuk.

Die noten met azijn gekookt en de mond daarmee warm uitgespoeld heelt de tandpijn, ook doen zulks de bladeren.

Die bladeren klein gestoten en opgelegd hechten de frisse wonden, stelpen dat bloed. Gestoten en met azijn vermengd verven ze dat haar.

Die bladeren alleen of met gerstemeel vermengd en overgeslagen helen de koude brand, de zweren welke verder kruipen en om zich vreten, ook de karbonkel en hete zwellingen der ogen.

Zo men de bladeren tot de maagzalven mengt bekrachtigen ze de maag.

In azijn gekookt en aangestreken verdrijven ze de witte chronische huiduitslag.

Een pleister gemaakt van de bladeren en noten is goed diegenen zo in lijf gebroken zijn, daarop gelegd.

Cipresboom heet Grieks Κνωάριατζ. Latijns Cupressus. Arabisch Saro. Italiaans Cypresso. Tsjechisch Cypriss. [80]

 

 

(C) Von Weckholder. Cap. XXVI.

 

Namen.

eckholder nennen etliche Wachalter, Krametstaud, dieweil die KrametvŰgel seine Beeren gern essen. Jm Latein Iuniperus, quod iuniores & novellos fructus pariat, darumb dasz er fast allein unter den B‚umen seine Frucht schier in das zweyte Jar tregt, welche auch nicht zeitigen wenn schon newe wachsen.

 

Geschlecht und Gestallt.

Desz Weckholders sind zwey Geschlecht, nemlich klein und grosz. Jn Teutschen Landen wechst allein der kleine, ist ein Staude m‚nniglich bekandt. Der grosse steigt auff in die hŰhe, wie ein rechtm‚ssiger Baum, mit schŰnen grossen Beeren. Unter diesem Baum hat gelegen der Prophet Helias, als er dem zorn Isabelis bisz in die Wůsten entweich, da jhn der Engel zum andern mal auffweckt, 3. Reg. 19. Man findet diesen Baum im Welschlandt in Hetrurien. Er gibt von sich ein Hartz oder Gummi, das vergleicht sich dem Mastix, wirdt in den Apotecken Sanderaca, oder Vernix, das ist, truckner Virnisz genannt.

*In der Provincia in Franckreich wirdt der grŰsser Iuniperus genannt Cade, und seyn die Beer daran drey mal grŰsser dann an dem kleinern, und grŰssere Bletter. Das Holtz reucht wol und gibt einen liquorem oder Safft, welchen sie daselbst nennen Oleum de Cade. Scaliger sagt, dasz den grŰssern Iuniperum die Arabier nennen Harar. Desselbigen innern Kern gebrauchen die Medici in Africa, an statt desz Ligni Guiaci mit gutem nutz wider die Frantzosen.*

Beyder Weckholder, Staud unnd Baum, hat spitzige Bletter, wie Roszmarin, sind doch schm‚ler und stachlicher, grunen stets. Das Holtz ist vest, werhafftig, wolriechend, rŰtlecht, und feist. Die Weckholderbeer sindt erstlich grůn, darnach wenn sie zeitigen (welchs in zweyen Jaren geschicht) so werdens schwartz. [81]

 

Stell. (A)

Der Weckholderbaum, oder Staud, wachsen auff ungebawetem Erdtrich in W‚lden, Bergen, auch auff ebenem Felde unter andern Stauden. *An etlichen Űrtern, da sie nicht gemein seyn, pflegt man die zeittigen Beer zu s‚en, welche gern auffgehen.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Weckholder ist warm unnd trucken im dritten Grad. Aber seine Beere seind warm im dritten, und trucken im ersten. Das Gummi warm und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Weckholderbeere in weissem Weine gesotten, und darvon getruncken, bekommen wol dem kalten, schleimigen Magen, reumen die Brust, stillen den Husten, Darmwinde oder bl‚hung desz Bauchs, auffstossen der Mutter, Krampff. Reinigen und erŰffnen die Lebern und Nieren, dann sie zertheilen, und machen důnn die grobe z‚he feuchtigkeit. Sie treiben zimlich den Harn, der Frawen zeit, und Stein. Wehren dem Gifft, und sindt ein sonderlich prśservativum, das ist, fůrbewahrung zur zeit der Pestilentz. Sindt in summa zu vielen dingen nutz, derhalben hat der Koch solche Beerlen zu sich in die Kůchen beruffen, fůllet darmit Hůner und VŰgel.

Ein gewaltige Artzney wider den Stein: Nimb ein Lot Weckholderbeer, geusz darůber in einem Glasz so viel gebrandten Wein, dasz er die Beer wol bedecke, stopffs Glasz zu, lasz stehen vier tag, růhrs biszweilen. Nach gemeldten vier tagen seig den Wein ab, drůck jn wol ausz, und geusz jhn uber andere frische Beere, lasz aber vier Tag stehen, und seigs ab wie vor. Solchs thue zum drittenmal. Diesen Wein solt du zur notturfft halten, und wol bewahren. So dich der Stein růhret, nimm dieses Weins zween EszlŰffel (B) voll, misch jhn mit anderem weissen Wein, trincks warm, sitze darnach in ein Wannen oder Lendenbad mit Pappeln und Chamillen abgesotten, verharre darinnen etwa ein halbe stund, bestreich biszweilen das Antlitz und Hend mit Rosenwasser oder Malvasier wider die Mattigkeit, bisz der Stein von dir gehet, solches geschicht ohn allen zweiffel. Doch soltu achtung haben, dasz du nicht in die Wannen sitzet baldt nach dem essen, mit vollem Magen, oder wann sonst der Leib verstopfft ist.

Zu widerholung der verstandenen Weiberzeit: Nimb drey handvoll Weckholderbeer, zerstosz sie, geusz darůber guten starcken weissen Wein, siede jhn halb ein. Seig jhn ab, thue darzu ein quentle gestossenen Saffran. Von diesem Tranck soltu anfangen zu trincken, wenn nun die zeit sich erzeigen soll, und alle Morgen frůhe einen ziemlichen warmen trunck thun, etliche Tag nach einander. Doch ist es nůtz, dasz man zuvor da es die noht erfordert, die Saphenas, das ist, die Rosenadern an beyden Fůssen schlahen lasse.

Ein Laugen gemacht mit weissem Wein und ausz gebrandter Weckholder aschen, dieselbige getruncken, treibt den Harn sichtbarlich, also, dasz auch viel Wassersůchtige erledigt sind worden, so solche Lauge getruncken haben.

Die Weckholderbletter haben etwa ein scherpffe, derhalben pflegt man sie gesotten, oder auch den Safft darausz geprest zu trincken, oder eusserlich auffzulegen wider der Schlangen Bisz und Stich.

 

Aussen.

Alles was am Weckholderbaum oder Stauden ist, das reucht wol. Erstlich das Hartz, so herausser fleuszt, wenn der Baum im ersten Safft verwundt wirt. Darnach die gedorτte Wurtzel und Stamm. Zum dritten die grůne, frische, zeitigen Beerle. Und zum letzten, das grůne, dornechte Laub, wann es angezůndt wirdt. Dieser Rauch verjagt die Schlangen, unnd den vergifften Lufft. Derhalben wo die Pestilentz regieret, sol man stets von Weckholder Holtz und Beeren sampt Wermut rauchern in allen Ge- (F) [82] (C) machen, darinnen man wohnet. Die Alten haben angezůndte Weckholderzweige mit sich getragen auff der Gassen.

Weckholderbeer in rotem Weinessig mit Rosen gesotten, und darmit warm den Mund auszgespůlet, ist treffenlich gut wider das Zanwee.

Wider das schůtten und k‚ldte der langwirigen Fieber: Nimb Weckholderbeer, Rauten, Salvien, jedesz ein Handtvoll, geusz darůber vier Pfundt Wasser, siede das drittheil eyn. Welchen Tag nun das Fieber kommen soll, so nimb zwo stund zuvor, doch nůchtern, ein quentle guten Theriack in weissem warmen Wein. Ein stund nach diesem eyngenommen Tranck, zeuch dich in einem Stůble nacket ab, habe auff einem Eisen oder Becken zweene oder drey heisse Riszlingsteine, darauff geusz das obgemeldte gesottene Wasser, alle mal ein wenig, stehe darůber, mit einem Tuche umbhenckt oder umbhůllet, und empfange den Dampff von unten auff an gantzen Leib, bisz du schwitzest, streich den Schweisz ab mit einem warmen Thuche, leg dich in ein warm Bette, deck dich zu, so wirt das Kalte von tag zu tag linder kommen, und endtlich auszbleiben. Man soll aber diese Artzney nicht brauchen, der Leib sey dann zuvor bereitet und purgiert, ausz Raht eines gelerhten Artztes.

Die Rinde desz Weckholders zu Aschen gebrannt, mit Wasser ein Lauge gemacht, und darmit die Reude oder Grinde gesalbet, heylet die.

Die Alchymisten sagen, dasz die brennende Kolen vom Weckholderholtz, mit seiner eignen Aschen bedeckt, glůend bleiben uber etliche Monat. *Das ist aber wahr, dasz gemelte Kolen am lengsten unter allen andern glůend bleiben: Deren etliche wŰllen, dasz im 120. Psalm.gedacht werde.*

Ein new Experiment wider das Zipperle oder Podagra, Tropffen und Contract hat vielen geholffen: Nimb Weckholderholtz, schab die eusserste Rinde darvon, das ander zerschneid klein, kochs in Wasser, darinnen soltu nůchtern baden in einer Wannen. (D) Doch sol der Leib zuvor auch purgieret seyn. Und so mans wil wider das Zipperle gebτauchen, sol es geschehen zu der zeit, wenn der Weetagen nicht fůrhanden, das ist, zu einer fůrbewahrung, dasz die Schmertzen nicht widerkommen.

 

Virnesz. Sandaraca.

Truckner Virnesz Pulver gestossen, in einem lindgesottene Ey, oder Rosenzucker eyngenommen, stillet das wůrgen, die rote Ruhr, Blutspeyen, uberflůssige Weiberzeit, und tŰdtet die Wůrme im Leib. Steuret auch dem unm‚ssigen Flusz der gůlden Adern, darauff gestrewet.

Truckner Virnesz hat ein besondere gute eygenschafft zu den bŰse, wůhtenden Z‚nen, und wil allhie viererley Artzney setzen, die alle gut sind, doch je eine st‚rcker dann die ander, nach der ordnung.

Die erste: Hab in einem Hafendeckel oder Stůrtzen zween oder drey glůende Kolen, wirff darauff trucknen Virnesz, stell ein Trichterle darůber, und lasz den Dampff an den bŰsen Zan gehen.

Die ander: Truckner Virnesz in Weinessig gesotten, und darmit warm den Mund auszgespůlet.

Die dritte: Nim rote Rosen, Chamillen und Dosten, jedes ein halbe Handtvol, trucknen Virnesz ein halb Lot. Diese stůck sollen sieden in einem nŰssel Wein, und halben nŰssel Essig, bisz das drittheil eingesotten ist, darnach sol mans abseyhen, einen LŰffelvol nach dem andern warm im Mund halten, darnach in ein Becken herausz werffen.

Die vierdte: Nimb guten Malvasier, darinne glůender Stahl abgelescht sey, misch darunter gleich so viel gebrannten Wein, thue ein wenig gepulverten trucknen Virnesz darunter, halts warm auff dem Zane, so wirdt der Wehtag nachlassen. *Da man aber ein gut Oel auff rechte weisz davon zurichtet, solches ist uber andere gemelte stůcke zu dem Wehtagen der Z‚nen kr‚fftig und gut.*

Truckner Virnesz mit Eyerklaar vermenget, auff die Stirn und Schlaffadern gebunden, verstellet das bluten der Nasen. [83]

Disz Gummi mit Weirauch und Eyerklar vermischt, auff den Magen gelegt, (A) benimpt es das wůrgen und speyen. Stellet auch den Bauchflusz.

Jn ein frische Wunden trucknen Virnesz gestrewet, heylet sie zu.

Ein Rauch von diesem Gummi gemacht, durch ein trichterle in die Nasen gelassen, oder auch das Pulver auff das Haupt gestrewet (zuvor mit wenig Wein befeuchtet, darauff das Pulver hafften kan) stellet die Schnupffen, unnd wehret den Hauptflůssen.

Truckner Virnesz heylet und trucknet ausz die unreine Fisteln, unnd lŰcherte fliessende Sch‚den.

So einem die H‚nde oder Fůsz zerschrunden sind, sol er disz Gummi darauff strewen, so heylen sie wider.

Man pflegt auch mit truckenem Virnesz das Papyr zu bestreichen, so leszt es die Schrifft nicht durchfliessen.

 

Von WeckholderŰl. Oleum Iuniperinum.

Ausz Weckholderbeeren macht man ein sehr nůtzlich und kŰstlich Oel, welches dem Balsam fast zu vergleichen ist, wirt also bereitet: Nimb frische Weckholderbeere, stosz sie wol gleich zu einem Brey, geusz darůber gute weissen Wein in einem Kolbenglasz, mach das Glasz oben zu, stell es an einen warmen ort, lasz ein zeitlang also stehen, doch růhre es biszweilen, damit sichs wol putreficir, alsdann so zeuchs ab, so wirt das Oel empor schwimmen, setze es an die Sonn, dasz es sich wol von der feuchte scheide, samle es alle Tage, und brauchs, dann es hat alle Krafft und Tugendt, so in diesem Capitel von Weckholderbeeren gemeldet worden, ist auch viel kr‚fftiger unnd lieblicher zubrauchen.

Dieses Oel Űffnet die Verstopffung der Nieren und Blasen, treibt Sand unnd Stein, macht wol Harnen, so man sein fůnff oder sechs trŰpffle mit Petersilienwasser (B) frůhe und zu nachts trincket. *Jedoch sol man solchs nicht ohn unterscheid brauchen, dieweil es offt zu hart treibet, und die Lendtnieren noch mehr erhitzigt, unnd derwegen mehr Schleim herzu ziehet.*

Dieses Oel ist gut zu dem verschleimpten Magen, so mans frůhe in Wein trinckt, und auszwendig den Magen darmit schmieret.

Auch heylet dieses Oel die Geelsucht, das Zittern, und Zipperle. Vertreibt die Flecken und Masen am Leibe, sonderlich am Angesicht, so man sich nach dem Bad mit diesem Oel bestreicht.

Welcher einen ubelriechenden Athem hat, der schmiere disz Űl auff ein schnitle geb‚het Brot, esse es frůhe, und zu abendts, wenn er schlaffen gehet.

Auch macht man ein Oel ausz Weckholderholtz also: Nimb zween jrrdene H‚fen oder TŰpffe, die verglasirt sind, setz sie ubereinander, fůll den Űbersten Hafen mit Weckholderholtz, das klein zerschnitten sey, zwischen den zweyen H‚fen sol seyn ein lŰchertes Plech, dasz also das Holtz nicht fallen mŰg in den untersten Hafen. Die fůge der zweyen H‚fen vermache wol mit einem Teigle ausz Eyerklar und Weitzenmehl, auff ein leinen Tůchlen gestrichen, also, dasz kein Rauch darausz kommen mŰge, setz die ins Erdtrich, und der Űbrist sol nicht gar in der Erden stehen. Umb diesen Űbristen mache ein Kolfewr rings herumb, wenn das Holtz jnnwendig erhitzet, so fleuszt Oel ausz dem Űbern Hafen in den untern. Dieses Oel dienet wol wider die L‚hme, Contract, Krampff, Tropffen oder Schlag, und fallenden Siechtagen, so man die Glieder, oder den Růcken darmit warm schmieret. Es benimpt auch das Bauchgrimmen. Das Oel ist gar gut, in die Ohren getreufft, denen, die nicht wol hŰren.

Jn Summa. Dieses Oel ist behůlfflich wider alle kranckheiten, so von K‚lte entstehen.

Weckholder heist Griechisch Αρχενθίς. Arabisch Arconas. Lateinisch Iuniperus. Welsch Ginepro. Spanisch Enebro. FrantzŰsisch Genevre. Behmisch Jalowec. (F ij) [84]

Van jeneverbes. Kapittel XXVI. (Juniperus communis, Juniperus excelsa)

 

Namen.

Jeneverbes noemen ettelijke Wachalter, Krametstaud omdat de kramsvogel zijn bessen graag eten. In Latijn Juniperus, quod juniores & novellos fructus pariat, daarom dat het vast alleen onder de bomen zijn vrucht schier in dat tweede jaar draagt welke ook niet rijpen wanneer reeds nieuwe groeien.

 

 

Geslacht en gestalte.

Van de jeneverbes zijn twee geslachten, namelijk klein en groot. In Duitse landen groeit alleen de kleine, is een heester menigeen bekend. De grote stijgt op in de hoogte zoals een rechtmatige boom met schone grote bessen. Onder deze boom heeft gelegen de profeet Elias toen hij de toorn van Jesabel in de woestijn ontweek daar hem de engel de volgende keer opwekte, 3 Koningen 19. Men vindt deze boom in ItaliŽ in EtruriŽ. Het geeft van zich een hars of gom, dat vergelijkt zich de mastiek, wordt in de apotheken Sanderaca of Vernix, dat is droge vernis genoemd.

*In de Provence in Frankrijk wordt de grotere Juniperus genoemd Cade en zijn de bessen daaraan drie maal groter dan aan de kleinere en grotere bladeren. Dat hout ruikt goed en geeft een likeur of sap welke ze daar zelf noemen Oleum de Cade. Scaliger zegt dat de grotere Juniperus de Arabieren noemen Harar. Diezelfde binnenste kern gebruiken de medici in Afrika in plaats van Lignum Guiacum met goede nut tegen de pokken.*

Beide jeneverbessen, heester en boom, hebben spitse bladeren zoals rozemarijn, zijn doch smaller en stekeliger, groenen steeds. Dat hout is vast, duurzaam, goed ruikend, roodachtig en vet. De jeneverbesbessen zijn eerst groen, daarna wanneer ze rijpen (wat in twee jaren geschiedt) zo worden ze zwart. [81]

 

 

Plaats.

De jeneverbesboom of heester groeit op ongebouwd aardrijk in wouden, bergen, ook op vlakke velden onder andere heesters. *Aan ettelijke oorden daar ze niet algemeen zijn pleegt men de rijpe bessen te zaaien welke graag opgaan.*

 

Natuur, kracht en werking.

Jeneverbes is warm en droog in derde graad. Echter zijn bessen zijn warm in derde en droog in eerste. De gom warm en droog in andere graad.

 

In lijf.

Jeneverbesbessen in witte wijn gekookt en daarvan gedronken bekomt goed de koude slijmige maag, ruimen de borst, stillen de hoest, darmwind of opblazing van de buik, uitstoten der baarmoeder, kramp. Reinigen en openen de lever en nieren, dan ze verdelen en maken dun de grove taai vochtigheid. Ze drijven redelijk de plas, de vrouwen tijd en steen. Weren het gift en zijn een vooral een preservatief, dat is voorbehoeding in tijd der pest. Zijn in summa tot vele dingen nuttig, daarom heeft de kok zulke besjes tot zich in de keuken geroepen, vult daarmee hoenders en vogels.

Een geweldige artsenij tegen de steen: Neem een lood jeneverbes, giet daarover in een glas zoveel gebrande wijn dat het de bessen goed bedekt, stop het glas dicht, laat het staan vier dagen, roer het soms. Na gemelde vier dagen zeef de wijn af, druk het goed uit en giet het over andere frisse bessen, laat het echter vier dagen staan en zeef het af zoals voor. Zulks doe een derde maal. Deze wijn zal u tot nooddruft houden en goed bewaren. Zo u de steen roert neem deze wijn twee eetlepels vol, meng het met andere witte wijn, drink het warm, zit daarna in een stoof of lendenbad met Malva en kamillen gekookt, blijf daarin ongeveer een halve stonde, bestrijk soms dat aangezicht en handen met rozenwater of malvezij tegen de matheid tot de steen van u gaat, zulks geschiedt zonder twijfel. Doch zal u opletten dat u niet in het bad zit gauw na het eten met volle maag of wanneer anders het lijf verstopt is.

Tot terughalen van de gestopte wijven tijd: Neem drie handen vol jeneverbes, stoot ze, giet daarover goede sterke witte wijn, ziedt het half in. Zeef het af, doe daartoe een quentle gestoten saffraan. Van deze drank zal u aanvangen te drinken wanneer nu de tijd zich vertonen zal en alle morgens vroeg een tamelijke warme dronk doen, ettelijke dagen na elkaar. Doch is het nuttig dat men hiervoor daar het de nood vordert de Saphenas, dat is de rozenaderen aan beide voeten slaan laten.

Een loog gemaakt met witte wijn en uit gebrande jeneverbes as, diezelfde gedronken drijft de plas zichtbaar, alzo dat ook veel waterzuchtige geleegd zijn geworden zo zulke loog gedronken hebben.

De jeneverbesbladeren hebben wat een scherpte, daarom pleegt men ze gekookt of ook het sap daaruit geperst te drinken of uiterlijk op te legen tegen de slangen beet en steek.

 

 

 

 

 

 

 

Van buiten.

Alles wat aan jeneverbesboom of heesters is dat ruikt goed. Eerst de hars zo eruit vloeit wanneer de boom in eerste sap verwond wordt. Daarna de gedorde wortel en stam. Als derde de groene frisse rijpe besjes. En als laatste dat groene, doornachtige loof wanneer het aangestoken wordt. Deze rook verjaagt de slangen en de vergiftige lucht. Daarom waar de pest regeert zal men steeds van jeneverbes hout en bessen samen met alsem beroken in alle (F) [82] kamers daarin men woont. De ouden hebben aangestoken jeneverbestwijgen met zich gedragen op de straathoeken.

Jeneverbes in rode wijnazijn met rozen gekookt en daarmee warm de mond uitgespoeld is voortreffelijk goed tegen de tandpijn.

Tegen dat schudden en koude van de lang durende koortsen: Neen jeneverbes, ruit, salvia, elk een handvol, giet daarover vier pond water, ziedt het tot een derde deel in. Welke dag nu de koorts komen zal zo neem twee stonden hiervoor, doch nuchter, een quentle goede teriakel in witte warme wijn. Een stonde na deze ingenomen drank trekt u zich in een badstoof of naakt af, heb op een ijzer of bekken twee of drie hete kiezelstenen, daarop giet dat opgemelde gekookte water, elke keer een weinig, sta daarover met een doek omhangen of omhult en ontvang de damp van onderen op aan het ganse lijf tot u zweet, strijk het zweet af met een warme doek, leg u in een warm bed, dek u toe dan zal die koude van dag tot dag zachter komen en eindelijk wegblijven. Men zal echter deze artsenij niet gebruiken, het lijf is dan hiervoor bereid en gepurgeerd op raad van een geleerde arts.

De bast van de jeneverbes tot as gebrand, met water een loog gemaakt en daarmee de ruigte of schurft gezalfd heelt die.

De alchemisten zeggen dat de brandende kolen van jeneverbeshout met zijn eigen as bedekt gloeiend blijven over ettelijke maanden.*Das is echter waar dat gemelde kolen het langste onder alle andere gloeiend blijven: Daarom ettelijke willen dat in 120ste psalm gedacht wordt.*

Een nieuw experiment tegen de jicht of podagra, slag en contract heeft velen geholpen: Neem jeneverbeshout, schaaf de buitenste bast daarvan, dat ander snij klein, kook het in water, daarin zal u nuchter baden in een badstoof. Doch zal het lijf hiervoor ook gepurgeerd zijn. En zo men het wil tegen de jicht gebruiken zal het geschieden in de tijd wanneer de pijn niet voorhanden is, dat is in een voorbehoeding zodat de smarten niet weerkomen.

 

 

 

 

Vernis. Sandaraca.

Droge vernist poeder gestoten, in een zacht gekookte ei of rozensuiker ingenomen stilt dat wurgen, de rode loop, bloedspuwen, overvloedige wijven tijd en doodt de wormen in lijf. Stuurt ook de onmatige vloed der gouden aderen, daarop gestrooid.

Droge vernis heeft een bijzondere goede eigenschap tot de boze woedende tanden en wil alhier vier soorten artsenijen zetten die alle goed zijn, doch de ene sterker dan de andere, naar de ordening.

De eerste: Heb een potdeksel of stolp twee of drie gloeiende kolen, werp daarop droge vernis, stel een trechtertje daarover en laat de damp aan de boze tand gaan.

De andere: Droge vernis in wijnazijn gekookt en daarmee warm de mond uitgespoeld.

De derde: Neem rode rozen, kamille en majoraan, elke een halve handvol, droge vernis een half lood. Deze stukken zullen zieden in een neut wijn en halve neut azijn tot dat het derde deel ingekookt is, daarna zal men het afzeven en een lepel vol na de andere warm in mond houden, daarna in een beker eruit werpen.

De vierde: Neem goede malvezij waarin gloeiend staal afgekoeld is, meng daaronder gelijk zoveel gebrande wijn, doe een weinig verpoederde droge vernis daaronder, hou het warm op de tand, dan zal de pijn wegblijven. *Daar men echter een goede olie op rechte wijze daarvan bereidt zulks is boven andere gemelde stukken tot de pijnen der tanden krachtig en goed.*

Droge vernis met eierenwit vermengd en op het voorhoofd en slaapaderen gebonden stelpt dat bloeden der neus. [83]

Die gom met wierook en eierenwit vermengd en op de maag gelegd beneemt het dat wurgen en spuwen. Stelpt ook de buikvloed.

In een frisse wond droge vernis gestrooid heelt ze toe.

Een rook van deze gom gemaakt, door een trechtertje in de neus gelaten of ook dat poeder op dat hoofd gestrooid (hiervoor met weinig wijn bevochtigt waarop dat poeder hechten kan) stelpt dat snuffen en weert de hoofdvloeden.

Droge vernis heelt en droogt uit de onreine lopende zweren en gatige vloeiende schaden.

Zo een de hand of voet gekloofd is zal het deze gom daarop strooien dan helen ze weer.

Men pleegt ook met droge vernis dat papier te bestrijken, dat laat het de schrift niet doorvloeien.

 

 

 

 

 

 

Van jeneverbesolie. Oleum Juniperinum.

Uit jeneverbessen maakt men een zeer nuttig en kostelijk olie welke de balsam vast te vergelijken is, wordt alzo bereidt: Neem frisse jeneverbessen, stoot ze goed gelijk tot een brij, giet daarover goede witte wijn in een kolf glas, maak das glas boven dicht, stel het aan een warm oord, laat het een tijd lang alzo staan, doch roer het soms daarmee het zich goed purificeert, als dan trek het af dan zal de olie voort zwemmen, zet het aan de zon zodat het zich goed van het vocht scheidt, verzamel het alle dagen en gebruik het, dan het heeft alle kracht en deugd zo in dit kapittel van jeneverbessen gemeld geworden, is ook veel krachtiger en liefelijker te gebruiken.

Deze olie opent de verstopping der nieren en blaas, drijft zand en steen, maakt goed plassen zo men het vijf of zes druppels met peterseliewater vroeg en Ď s nachts drinkt. *Toch zal men zulks niet zonder onderscheid gebruiken omdat het vaak te hard drijft en de lende nieren noch meer verhit en daarom meer slijm daartoe trekt.*

Deze olie is goed tot de verslijmde maag zo men het vroeg in wijn drinkt en uitwendig de maag daarmee smeert.

Ook heelt deze olie de geelzucht, dat trillen en jicht. Verdrijft de vlekken en bontheid aan lijf, vooral aan aangezicht zo men zich na het bad met deze olie bestrijkt.

Welke een slecht ruikende adem heeft die smeert deze olie op een snee geweekt brood, eet het vroeg en Ďs avonds wanneer u slapen gaat.

Ook maakt men een olie uit jeneverbeshout alzo: Neem twee aarden potten of toppen die verglaasd zijn, zet ze over elkaar, vul de bovenste pot met jeneverbeshout dat klein versneden is, tussen de twee potten zal zijn een gatige plaats zodat alzo dat hout niet vallen mag in de onderste pot. De voegen der twee potten maak goed met een deegje uit eierenwit en tarwemeel, op een linnen doekje gestreken en alzo dat geen rook daaruit komen mag, zet ze in aardrijk en de bovenste zal niet geheel in de aarde staan. Om dezebovenste maak een koolvuur rings om, wanneer dat hout inwendig verhit zo vloeit olie uit de bovenste pot in de onderste. Deze olie dient goed tegen de verlamming, contract, kramp, Tropffen of slag en vallende ziekte zo men de leden of de rug daarmee warm smeert. Het beneemt ook dat buikgrommen. Die olie is erg goed in de oren gedruppeld diegene die niet goed horen.

In summa, deze olie is behulpzaam tegen alle ziektes zo van koudheid ontstaan.

Jeneverbes heet Grieks Αρχενθίς. Arabisch Arconas. Latijns Juniperus. Italiaans Ginepro. Spaans Enebro. Frans Genevre. Tsjechisch Jalowec. (F ij) [84]

 

†††††††††††

 

(C) Von Sevenbaum. Cap. XXVII.

 

(D) Geschlecht und Gestallt.

evenbaum ist zweyerley. Der eine hat Cypressenbletter, doch sind sie stachlicher, eines starcken, scharpffen, und gleich hitzenden geruchs, bringt keine Frucht. Das ander Geschlecht ist den Tamarischkenstauden mit den Blettern gleich, sind nicht so stachlecht, tregt rote Beere, wie der Spargen.

 

*Stell.

Jn Liguria an den warmen Űrtern, item in finibus Galliś bey Narbona auff dem berůhmpten Berg, von wegen viel herrlicher und schŰner Gewechs Ceto gennant, findet man die Savinam mit jren rŰtlichten Beeren in grosser meng, an andern orten wirt sie mit Blawschwartzen Beeren gefunden.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Sevenbaum ist trucken und warm in der dritten Staffeln. Er macht důnn, Űffnet und treibt.

*Der Sevenbaum wirt sehr von den Schlangen geliebt, also, dasz auff ein zeit, nicht weit von Como in Italia, bey demselbigen gar ein grosse menge derselbigen sich gesamlet und von vielen gesehen seyn worden. *

 

Jn Leib.

Sevenbaum treibt der Frauwen zeit mit gewalt, auch den Harn so hefftig, dasz biszweilen Blut mit gehet. Die todte Frucht treibt er ausz Mutterleibe. Die alten Hexen und Wettermacherin uben darmit viel zauberey und abenthewer. Sind ‚rger dann Herodes. Zu solchem Handel gehŰrete ein strenge einsehung der Obrigkeit, die solte den Apoteckern verbieten, damit sie den Sevenbaum, und andere sorgliche Specereyen den losen Leuten nicht so liederlich verkauffen.* Wie dann an wolbestelten orten pflegt mit ernst darůber gehalten werden.* [85]

Wider den schweren Athem, und das Keichen eine gute Artzney. Nimb (A) Sevenbaum zu pulver gestossen, ein quentle, Hysop anderhalb quentle, frische Butter sechs Lot, Honig vier Lot, misch es wie ein Lattwergen, und brauchs.

Ein ubertrefflicher guter Tranck, welcher der Frauwen zeit wunderlich fůrdert, und treibt: Nimb den Safft ausz Sevenbaum geprest vier Lot, Zimmetrinden ein halb Lot, Saffran vier GerstenkŰrner schwer, R‚ttichwasser vier Lot, misch es zusammen. Von diesem trincke warm frůe, und zu abendts, wenn du schlaffen gehest.

 

Aussen.

Sevenbaum zu Pulver gestossen, mit Honig vermischt, und auffgelegt, reiniget die schwartze und faule Geschwere, zertrennet die Carbunckel, seubert unnd heylet alte Sch‚den, so st‚ts rinnen und fliessen.

Wer gern zu Stul wolt gehen, unnd hette ein grosse arbeit mit drucken, also, dasz der Mastdarm fůrn Leib sincke, und mag doch nichts geschaffen, der siede Sevenbaum in Essig und Wein, lasz den Dampff unten auff in Hintern fahren, es hilfft. Oder sitz also warm daruaff.

Sevenbaum gestossen, und als ein Pflaster gelegt auff die Lenden, benimpt die Lendensucht.

Ein kŰstlich Artzney denen, die nicht wol hŰren: Nimb die Beere dieses Sevenbaums, koche sie mit Leindotter Oel, Sesaminum genannt, in einem kůpffern Geschirr, bisz dasz es schwartz werde, tropffe es in die Ohren, es thut schleunige hůlff.

Sevenbaum gepulvert, und mit Milchraum vermischt, gibt ein heylsame Salben zum Grind den jungen Kindern auff dem Haupt. Etliche sieden den Sevenbaum in Milchraum, und salben die grindechte H‚upter darmit.

Ein Rauch von Sevenbaum gemacht, die Hanen und Hennen darůber gehalten, vertreibt jnen den Schnuppen. (B)

Sevenbaum heist Griechisch Βςάθνς. Arabisch Abel. Lateinisch Sabina oder Savina. Spanisch Sabina. FrantzŰsisch Saviniera. Behmisch Klasterskachwogka.

Van zevenboom. Kapittel XXVII. (Juniperus sabina)

 

Geslacht en gestalte.

Sevenboom is tweevormig. De ene heeft cipresbladeren, doch zijn ze stekeliger, een sterke, scherpe en gelijk hete reuk, brengt geen vrucht. Dat andere geslacht is de tamariskheester met de bladeren gelijk, zijn niet zo stekelig, draagt rode bessen zoals de asperge.

 

 

 

*Plaats.

In Ligurie aan de warmen oorden, item in finibus GalliŽ bij Narbonne op de beroemde berg vanwege veel heerlijke en schone gewassen, Ceto genoemd, vindt men de Savina met zijn roodachtige bessen in grote menigte, aan andere oorden wordt ze met blauwzwarte bessen gevonden.*

 

Natuur, kracht en werking.

Sevenboom is droog en warm in de derde trede. Het maakt dun, opent en drijft.

*De sevenboom wordt zeer van de slangen geliefd alzo dat op een tijd niet ver van Como in ItaliŽ bij diezelfde een erg grote menigte van diezelfde zich verzameld en van velen gezien zijn geworden. *

 

In lijf.

Sevenboom drijft de vrouwen tijd met geweld, ook de plas zo heftig dat soms bloed mee gaat. De dode vrucht drijft het uit moederlijf. De oude heksen en weermaakster oefenen daarmee veel toverij en avontuur. Zijn erger dan Herodes. Tot zoín handel behoorde een streng inzien van de overheid, die zou de apothekers verbieden waarmee ze de sevenboom en andere zorgelijke specerijen die loze lieden niet zo liederlijk verkopen.* Zoals dan aan goed bestelde oorden pleegt met ernst daarover gehouden te worden.* [85]

Tegen de zware adem en dat kuchen een goede artsenij. Neem sevenboom tot poeder gestoten, een quentle, hysop anderhalf quentle, frisse boter zes lood, honing vier lood, meng het zoals een likkepot en gebruik het.

Een uitstekende goede drank welke de vrouwen tijd wonderlijk bevordert en drijft: Neem sap uit sevenboom geperst vier lood, kaneelbast een half lood, saffraan vier gerstekorrels zwaar, radijswater vier lood meng het tezamen. Van deze drink warm vroeg en ís avonds wanneer u slapen gaat.

 

 

Van buiten.

Sevenboom tot poeder gestoten, met honing vermengd en opgelegd reinigt de zwarte en vuile zweren, scheidt de karbonkel, zuivert en heelt oude schaden zo steeds rennen en vloeien.

Wie graag ter stoel wil gaan en heeft een grote arbeid met drukken alzo dat de mastdarm voor het lijf zinkt en mag toch niets doen die ziedt sevenboom in azijn en wijn, laat de damp van onderen in het achterste varen, het helpt. Of zit alzo warm daarop.

Sevenboom gestoten en als een pleister gelegd op de lenden beneemt de lendenziekte.

Een kostelijk artsenij diegenen de niet goed horen: Neem de bessen der sevenboom, kook ze met lijndotter olie, Sesaminum genoemd, in een koperen vat totdat het zwart wordt, druppel het in de oren, het doet spoedige hulp.

Sevenboom verpoederd en met vet vermengd geeft een heilzame zalf tot de schurft der jonge kinderen op het hoofd. Ettelijke zieden de sevenboom in melkvet en zalven de schurftachtige hoofden daarmee.

Een rook van sevenboom gemaakt, de hanen en hennen daarover gehouden verdrijft hen het snuffen.

Sevenboom heet Grieks Βςάθνς. Arabisch Abel. Latijns Sabina of Savina. Spaans Sabina. Frans Saviniera. Tsjechisch Klasterskachwogka.

 

 

Vom Cederbaum. Cap. XXVIII.

 

Geschlecht, Gestallt, und Stell.

esz Cederbaums sind zwey Geschlecht; Der Grosz und Kleine.

Der grosse wechst in schŰner lenge, der Thannen eyhnlich, hat eine glatte Rinde, auszgenommen das undertheil, welchs etwas schrundecht, und uneben ist. Von unten an bisz auff den Gipffel stehen die ‚ste an dem Stammen rings herumb, je eine schicht nach der andern. Die Bletter sind schmal unnd spitzig, gleich wie im Lerchen oder Fichtenbaum, doch kůrtzer, und nicht so stachlecht. Er tregt Z‚pffle, einer Spannen lang, wie die Thannen, darinne ligt der Samen, wie im Cypreszbaum. Ausz dem Stamm fleust ein weisz feucht Hartz, welchs darnach von der Sonnenhitz dicke und gleich kŰrnecht wirt. Das Holtz ist sehr hart, werhafftig, RŰtlicht von farben und faulet nimmer, derhalben haben die Alten ausz diesem Baum jhre GŰtzenschnitzen lassen. Auch hat der KŰnig Solomon von diesem Holtz den Tempel Gottes gebawet. Dieser Baum wechst auff edlen, weitberůhmpten Gebirgen, als im Jůdischen Land auff dem Berg Libano, und in Affrica auff dem Berge Athlas. Desz grossen Cederbaums sind zwey Geschlecht: Eines blůet nicht, und bringet doch Frůchte. Es solt aber die Frucht am Baum ubersich gemahlet seyn worden. Das ander blůet, und tregt keine Frucht.

Der Kleine Cederbaum ist auch zweyerley. Der eine wechst in Phúnicia, den nennen etliche von den Dornechten und spitzigen Blettern Oxycedrum, das ist, den spitzi- (F iij) [86] (C) gen Cedrum. *Wechset auch in Welschland in montibus Iapidiś, nicht weit von der Statt Pesino.* Der ander wechst in Lycia.

Der in Phúnicia wechst, ist dem Weckholderbaum fast in allen stůcken ehnlich, allein dasz er rote, sůsse, und grŰssere Beere bringt. *Es wirdt auch ein besonder Mistel daran funden, dessen Clusius in Stirpium Hispanicum Historia gedencket, da man [87] mehr davon erfahren kan.* Der in Lycia hat mehr Bletter, sind aber kleiner, und nicht (A) so stachlecht, vergleicht sich fast der Weckholder stauden. Sein Rinde ist rŰtlecht. Die ‚ste z‚he wie im Sevenbaum. Er tregt viel kleiner Beere, denn der erste, und die stehen allein am Űbertheil der ‚ste. Diese Beer sind erstlich grůn, bald werden sie gelb, endtlich so sie recht zeittigen, gewinnen sie ein rote Farbe, am Geschmack bitter, am Geruch lieblich. Deszgleichen auch die Bletter, denn so man sie zwischen den H‚nden zerreibt, riechen sie gar wol. Diesen Baum hat man mir bracht ausz dem Mehrerland, wie er auch allhie abgemahlet ist, sonst weisz ich nicht, ob er in Deutschlanden wachse.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Desz Cederbaums krafft ist, wie auch der andern B‚umen, so Hartz oder Z‚pffle tragen, wie oben gemeldet.

Cederbaum heist Griechisch Κέδιςξ. Arabisch Serbin. Lateinisch Cedrus. Behelt diesen Namen in andern Spraachen.

Van ceder boom. Kapittel XXVIII. (Cedrus libanii, Juniperus oxcycedrus)

 

Geslacht, gestalte en plaats.

Van de cederbomen zijn twee geslachten; De grote en kleine.

De grote groeit in schone lengte, de dennen gelijk, heeft een gladde bast, uitgezonderd dat ene deel welke wat kloofachtig en ongelijk is. Van onder aan tot in de top staan de scheuten aan de stam rings om, de ene geschikt na de andere. De bladeren zijn smal en spits, gelijk zoals in lorken of dennenboom, doch korter en niet zo stekelig. Het draagt kegels een zeventien cm lang zoals de dennen, daarin ligt het zaad zoals in cipresboom. Uit de stam vloeit een wit vochtig hars welke daarna van de zonnehitte dik en gelijk korrelig wordt. Dat hout is zeer hard en duurzaam, roodachtig van verven en vervuild nimmer, daarom hebben de ouden uit deze boom Goden snijden laten. Ook heeft koning Salomon van dit hout de tempel God gebouwd. Deze boom groeit op de edele, wijdt beroemde berg zoals in Joodse land op de berg Libanon en in Afrika op de berg Atlas. De grote cederboom zijn twee geslachten: Een bloeit niet en brengt doch vruchten. Er zou echter de vrucht aan boom omhoog getekend zijn geworden. De andere bloeit en draagt geen vrucht.

De kleine cederboom is ook tweevormig. De ene groeit in FeniciŽ die noemen ettelijke van de dorenachtige en spitse bladeren Oxycedrum, dat is de spitse (F iij) [86] ceder. *Groeit ook in ItaliŽ in montibus Iapidiś, niet ver van de stad Pesino.* De andere groeit in Lycie. (Juniperus phoenicea)

Die in FeniciŽ groeit is de jeneverbesboom vast in alle stukken gelijk, alleen dat het rode, zoete en grotere bessen brengt. *Er wordt ook een bijzondere mistel daaraan gevonden die Clusius in Stirpium Hispanicum Historia gedenkt daar men [87] meer daarvan ervaren kan.* Die in Lycie heeft meer bladeren, zijn echter kleiner en niet zo stekelig, vergelijkt zich vast de jeneverbes heester. Zijn bast is roodachtig. De scheuten taai zoals in sevenboom. Het draagt veel kleinere bessen dan de eerste en die staan alleen aan bovenste deel der scheuten. Deze bessen zijn eerst groen, gauw worden ze geel, eindelijk zo ze recht rijpen gewinnen ze een rode verf, aan smaak bitter, aan reuk liefelijk. Desgelijks ook de bladeren, dan zo men ze tussen de handen wrijft ruiken ze erg goed. Deze boom heeft men me gebracht uit het Mehrerland zoals het ook alhier getekend is, verder weet ik niet of het in Duitsland groeit.

 

Natuur, kracht en werking.

De cederbooms kracht is zoals ook de andere bomen zo hars of kegels dragen zoals boven gemeld.

Cederboom heet Grieks Κέδιςξ. Arabisch Serbin. Latijns Cedrus. Behoudt deze naam in andere spraken.

 

 

 

 

 

Vom Lorberbaum. Cap. XXIX.

 

er Lorbeerbaum ist in Welschlanden sehr wol bekannt, denn er wechst daselbst nicht allein in G‚rten und Weinbergen, sondern auch in W‚lden unnd Gebirgen, sonderlich, so sie nahend am Meer ligen. Jn Deutschen, und andern Mittern‚chtigen Landen, findet man diesen Baum nicht, denn man bringe jn von frembdes dahin, wie man jhn allhie zu Prag in den Keyserlichen Lustgarten ausz Welschlandt bracht und gepflantzt hat, mit sonderlicher auszwartung. Er hat langlechte, gespitzte, dicke, steiffe, sattgrůne, und wolriechende Bletter, die bleiben uber Winter grůn. Tregt kleine geelweisse Blumen. Die Beer sind erstlich grůn, darnach so sie zeittig werden, schwartz, ausz denen preszt man ein Oel, das nennet man LorŰl. Der gantze Baum ist schŰn, und reucht wol. (F iiij) [88]

(C) Der wild Lorberbaum wirt offt ziemlich hoch, hat etwas lindere und rauhere Bl‚tter denn der recht Lorberbaum. Tregt die Blumen oben bey einander, die seyn weiszlicht, mit ein wenig Purpurfarben vermischt, die Beer wenn sie zeittig sind, werden sie blawlicht. Wechset viel umb Ancona und bey Spoleto in Welschland, und noch viel mehr umb Narbona, in dem Wald Vatena genannt. Jn Teutschland in G‚rten gepflantzt, bleibt er gern uber Winter, wenn man ein wenig jn zudeckt, und gibt ein schŰn opus topiarium.

Plinius nennet jn Tynum.*

 

Zeit.

Die Beer sammlet man in auszgehenden Herbst, oder im angehenden Winter, gleich auch wie die Oliven.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Die Bletter und Beer sind warm und trucken im dritten Grad, doch die Beer etwas mehr denn die Bletter. Sie erweychen, zertheilen, machen důnn, und ziehen ausz.

 

Jn Leib.

Die Lorberbletter getruncken, sind dem Magen zu wider, bringen unlust und das wůrgen.

So man die Lorbern klein stŰszt, mit Honig und sůssem Wein vermischt, und ein weich Latwergen darausz macht, solch Latwergen eyngenommen hilfft wider die schwindsucht, kurtzen und schweren Athem, und wider alle Flůsse, so in die Brust fallen.

Die Lorbern werden nůtzlich mit Wein getruncken wider der Scorpion unnd Spinweben Stich.

Die Rinde der Wurtzeln zu Pulver gestossen, und eines Gůldens schwer in gutem warmen Wein getruncken, bricht und treibt den Stein und hilfft den Lebersichtigen.

Geschelte Lorbeer in Wein geweicht, denselben getruncken, bekommt wol den Kindbetterin, welche nach der Geburt ein Bauchwehe oder Grimmen uberkommen, diesen Schmertzen stillt der Wein, und treibt ausz, was von ubriger Bůrden fůrhanden ist.

(D) Wider die Darmgicht Colica genannt, ist es gut, ein quentle gestossener Lorbeern in einem S‚ckle in Wein oder Bier hencken, und davon trincken. Denn die Lorbeer zertreiben die Winde, darzu hat man auch in den Apotecken Electuarium de baccis lauri.

*Zu dem Blasenstein, da er noch etwas weych ist, gebraucht man nůtzlich die Rinden der Wurtzel von dem Lorbeerbaum, mit Welscher Hirschzungen, Aspleno genannt, gepulvert in einem guten weissen Wein oder dergleichen Tranck genommen.*

 

Aussen.

So ein Weib sich setzet in die Brůhe, darinnen die Lorberblatter gesotten haben, helffen sie wider die Gebresten der Mutter und Blasen, denn sie fůrdern der Frauwenzeit un den Harn.

*Ein Bad von Lorberblettern gemacht, lindert wol den schmertzen der Blasen.*

Die grůnen Bletter ziehen ein wenig zusammen.

Die Bletter klein gestossen, und angestrichen, sind gut wider die Stich der Binen und Wespen.

So man diese Bletter mit Gerstenmeel oder Brot aufflegt, lindern sie alle hitzige Geschwulst.

Die Lorbern zu Pulver gestossen, mit Honig vermischt, und sich nach dem Bade damit geschmiert, vertreibt die Flecken und Masen der Haut. *Solchs S‚lblin heylet auch alte unreine Sch‚den und Geschwůr.*

Wer ein blŰdes Haupt hat, der stosz Lorbern, thu die in ein S‚ckle, unnd lege das desz nachts auff die Scheitel desz Haupts, er geneset.

Weme die Ohren wehe thun, oder nicht wol hŰret, der presse den Safft ausz den frischen Lorbern, mische darzu alten Wein, und RosenŰl, trŰpffe es warm in die Ohren, es hilfft.

*Ein sonderliche eygenschafft desz důrren Holtz von dem Lorberbaum ist diese, dasz wenn man zwey stůck davon lang an einander reibet und wetzet, so erhitziget es der gestallt, dasz er auch zu letzt Fewer gibt.*

Suetonius schreibt vom Keyser Tiberio, dasz er das Wetter ubel geforcht hab, [89] wenn es anfieng zu donnern, alsdan satzte man jm ein Lorberkrantz auff, denn der (A) Lorberbaum, wie die Alten schreiben, hat die Natur und Ruhm, dasz kein Wetter dareyn schlegt, auch nicht in die stell, da Lorberstauden wachsen.

 

Krafft und Wirckung desz LorŰls.

Das LorŰl, so man ausz den frischen Beeren preszt, und in den Apotecken gebreuchlich ist, wermet, erweycht, Űffnet das Ge‚der, und vertreibt die Můdigkeit. So man es trincke, macht es einen unlustigen Magen, derhalben braucht man es lieber aussen am Leibe.

Also ist es treffenlich gut wider alle kalte Gebresten der jnnerlichen unnd eusserlichen Glieder, so man sich warm damit salbet, oder in clystierung gebraucht.

Weme das Z‚pffle im Halse geschossen oder abgefallen ist, der nemme Lorbern, Kůmmel, Dosten und Euphorbium, eins so viel als desz andern, stosse jedes besondern zu Pulver, misch Honig darunter, mach ein Pflaster, leg es warm auff die Scheitel desz Haupts, es hilfft.

Ein kŰstliche Artzney, so jemands den Harn nicht kan ablassen: Nimb Lorbern zwey Lot, Weckholderbeer ein Lot, drey Knobloch H‚upter, zerstosz alles, thu darzu ein Hand voll Gerstenkleyen, geusz zwey Pfundt weissen Wein darůber, siede es, bisz es dick werde, wie ein Pflaster, streuchs auff ein Thuch, und legs warm uber die Scham.

Der Lorbeerbaum heist Griechisch Δάφνη. Arabisch Gaur. Lateinisch Laurus. Welsch Lauro. Spanisch Laurel. FrantzŰsisch Laurier. Behmisch Bobeck.

 

Von dem Lauroceraso.

 

is frembd Gewechs hat erstlich an tag gebracht, und beschrieben (B) H. Carolus Clusius in seinen observ. Pannonicis, lib. I.cap. I.wirt auch sonst genannt Lauregea, und Trapezuntica, dann solcher Baum erstlich von Trapezunt gen Constantinopel gebracht ist worden. Wirt aber Laurocerasus genannt, von wegen der Bletter, so den Lorberblettern, und der frucht, die den Weichseln sich vergleichen. Jst ein zimlicher Baum auff einen Stamm, mit viel ‚sten, deren Rinden schw‚rtzlich grůn seyn. Die Bletter fallen nit ab, seyn ein wenig zerknirscht, die haben ein geschmack, wie die Pfirsing oder Weichselkern, die weisen Blůmlein wachsen oben viel bey einander, wie an den Cerasis avi.die keinen Geruch haben. Dieser hat auch bey uns geblůet, unnd keine Frucht getragen. Aber der von Constantinopel gen Wien gebracht ist worden, ist fast den Sebesten gleich gewesen, wie ein klein Pfleumlin, gut zu essen als die sůssen Kirschen, darinn der breunliche Samen ligt, zwey oder drey, wie in dem loto Aphricana, oder Guaiacana genannt.

Van laurier boom. Kapittel XXIX. (Laurus nobilis, Viburnum tinus)

 

De laurierboom is in ItaliŽ zeer goed bekend, dan het groeit daar zelf niet alleen in hoven en wijnbergen, maar ook in wouden en bergen, vooral zo ze nabij de zee liggen. In Duitse en andere westelijke landen vindt men deze boom niet, dan men brengt ze van vreemde daarheen zoals men het alhier te Praag in de keizerlijke lusthof uit ItaliŽ gebracht en geplant heeft met bijzondere verzorging. Het heeft langachtige, gespitste, dikke, stijve, donker groene en goed ruikende bladeren, die blijven over winter groen. Draagt kleine geelwitte bloemen. De bessen zijn eerst groen, daarna zo ze rijp worden zwart, uit die perst men een olie en dat noemt men laurierolie. De ganse boom is schoon en ruikt goed. (F iiij) [88]

De wilde laurierboom wordt vaak tamelijk hoog, heeft wat zachtere en ruwere bladeren dan de echte laurierboom. Draagt de bloemen boven bij elkaar, die zijn witachtig met een weinig purperkleur vermengd, de bessen wanneer ze rijp zijn worden ze blauwachtig. Groeit veel om Ancona en bij Spoleto in ItaliŽ en noch veel meer om Narbonne in het woud Vatena genoemd. In Duitsland in hoven geplant blijft het graag over winter wanneer men het een weinig toedekt en geeft een schonopus topiarium.

Plinius noemt het Tynum.*

 

 

 

 

Tijd.

De bessen verzamelt men in uitgaande herfst of in aankomende winter, gelijk ook zoals de olijven.

 

Natuur, kracht en werking.

De bladeren en bessen zijn warm en droog in derde graad, doch de bessen wat meer dan de bladeren. Ze weken, verdelen, maken dun en trekken uit.

 

In lijf.

De laurierbladeren gedronken zijn de maag tegen, brengen onlust en dat wurgen.

Zo men de laurier klein stoot, met honing en zoete wijn vermengt en een weke likkepot daaruit maakt, zulke likkepot ingenomen helpt tegen de duizeligheid, korte en zware adem en tegen alle vloeden zo in de borst vallen.

De laurier wordt nuttig met wijn gedronken tegen de schorpioen en spinnen steek.

De bast der wortels tot poeder gestoten en een gulden zwaar in goede warme wijn gedronken breekt en drijft de steen en helpt de leverzieken.

Geschilde laurier in wijn geweekt en diezelfde gedronken bekomt goed de vrouwen in kraam welke na de geboorte een buikpijn of grimmen overkomen, deze smarten stilt de wijn en drijft uit wat van overige nageboorte voorhanden is.

Tegen de darmjicht, Colica genoemd, is het goed een quentle gestoten laurier in een zakje in wijn of bier te hangen en daarvan drinken. Dan de laurier verdrijft de winden, daartoe heeft men ook in de apotheken Electuarium de baccis lauri.

*Tot de blaassteen, daar het noch wat week is, gebruikt men nuttig de bast der wortel van de laurierboom met Italiaanse hertstong, Asplenium genoemd, verpoederd in een goede witte wijn of dergelijke drank genomen.*

 

 

 

 

Van buiten.

Zo een wijf zich zet in de brij daarin de laurierbladeren gekookt hebben helpen ze tegen de gebreken der baarmoeder en blaas, dan ze bevorderen de vrouwen tijd en de plas.

*Een bad van laurierbladeren gemaakt verzacht goed de smarten der blaas.*

De groene bladeren trekken een weinig tezamen.

De bladeren klein gestoten en aangestreken zijn goed tegen de steken der bijen en wespen.

Zo men deze bladeren met gerstemeel of brood oplegt verzachten ze alle hete zwellingen.

De laurier tot poeder gestoten, met honing vermengt en zich na het bad daarmee gesmeerd verdrijft de vlekken en bontheid der huid. *Zulk zalfje heelt ook oude onreine schaden en zweren.*

Wie een zwak hoofd heeft die stoot laurier, doet het in een zakje en leg het Ď s nachts op de schedel van het hoofd, het geneest.

Wie de oren pijn doen of niet goed hoort die perst het sap uit de frisse laurier, meng daartoe oude wijn en rozenolie, druppel het warm in de oren, het helpt.

*Een bijzondere eigenschap der dorre hout van de laurierboom is deze dat wanneer men twee stukken daarvan lang aan elkaar wrijft en wet dan verhit het die gestalte dat het ook tenslotte vuur geeft.*

Suetonius schrijft van keizer Tiberius dat hij das weer erg gevreesd heeft [89] wanneer het aanving te donderen, als dan zette men hem een laurierkrans op, dan de laurierboom, zoals de ouden schrijven, heeft de natuur en roem dat geen weer daarin slaat, ook niet in de plaats daar laurierheesters groeien.

 

 

 

 

Kracht en werking der laurierolie.

De laurierolie zo men uit de frisse bessen perst en in de apotheken gebruikelijk is warmt, weekt, opent de aderen en verdrijft de moeheid. Zo men het drinkt maakt het een onlustige maag, daarom gebruikt men het liever van buiten aan lijf.

Alzo is het voortreffelijk goed tegen alle koude gebreken der innerlijke en uiterlijke leden zo men zich warm daarmee zalft of in klysma gebruikt.

Wie de huig in hals geschoten of afgevallen is die neemt laurier, kummel, majoraan en Euphorbia, de ene zoveel als de andere, stoot elk apart tot poeder, meng honing daaronder, maak en pleister en leg het warm op de schedel van het hoofd, het helpt.

Een kostelijke artsenij zo iemand de plas niet kan aflaten: Neem laurier twee lood, jeneverbessen en lood, drie knoflook hoofden, stoot alles, doe daartoe een hand vol gerst kleef, giet twee pond witte wijn daarover, ziedt het totdat het dik wordt zoals een pleister, strijk het op een doek en leg het warm over de schaam.

De laurierboom heet Grieks Δάφνη. Arabisch Gaur. Latijns Laurus. Italiaans Lauro. Spaans Laurel. Frans Laurier. Tsjechisch Bobeck.

 

 

Van de Lauroceraso. (Prunus laurocerasus)

 

Dit vreemde gewas heeft eerst aan dag gebracht en beschreven H. Carolus Clusius in zijn observ. Pannonicis, libro I, kapittel I. Wordt ook verder genoemd Lauregea en Trapezuntica, dan zulke boom eerst van Trapezunt naar Constantinopel gebracht is geworden. Wordt echter Laurocerasus genoemd vanwege der bladeren zo de laurierbladeren en de vrucht die de weichselkersen (Prunus mahaleb) zich vergelijken. Is een tamelijke boom op een stam met veel scheuten, diens bast zwartachtig groen is. De bladeren vallen niet af, zijn een weinig gekneusd, die hebben een smaak zoals de perzik of weichselkern, de witte bloempjes groeien boven veelbij elkaar zoals aan de Cerasus avium, die geen reuk hebben. Deze heeft ook bij ons gebloeid en geen vrucht gedragen. Echter die van Constantinopel naar Wenen gebracht is geworden is vast de sebesten gelijk geweest zoals een klein pruimpje, goed te eten als de zoete kersen, daarin de bruinachtige zaden liggen, twee of drie zoals in de lotus Aphricana of Guaiacana genoemd.

 

 

Vom Ahorn. Cap. XXX.

 

Gestallt.

er rechte wahre Platanus wechst nit in Teutschen, auch nicht in Welschen Landen, denn man bringe und pflantze jn von frembdes dahin. Vor zeiten sind diese B‚ume uber das Jonische Meer gen Rome gebracht, [90] (C) und in grossen Ehren wegen jhres lustigen Schattens gehalten worden, also, dasz man auch jhre Wurtzeln mit Wein begossen hat, davon sich dieser Baum erfrischet. Er wechst sehr lang und breit, mit vielen ‚sten und Blettern, gibt einen weiten lieblichen Schatten, spricht Plinius, doch sind die B‚ume, welche ich selbst zu Rom, Neapolis, unnd Padua gesehen hab, nicht sehr hoch. Sie haben ein dicke Rinde, die Bletter vergleichen sich dem Weinr‚benlaub, mit důnnen, langen, roten Stilen, bleychen Blůmlen, und rauhen, wollechten, kleine KnŰpfflen oder Beeren.

 

Stell.

Er wechst in Creta, Cypern, unnd andern Jnseln des Jonischen Meers, auch in Griechenland. Er wohnet gern an feuchten orten und Wassern.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Platanus ist kalter und feuchter Natur, doch nicht sehr. Die Rinde und Beer sind etwas truckner art.

 

Jn Leib.

Die grůnen Beer mit Wein getruncken helffen wider der Schlangen Bissz. Das Laub mit Essig gesotten, und getruncken, ist gut fůrs brechen.

 

Aussen.

Die Bletter und Beer tŰdten die K‚fer, so man sie damit berůhret.

Das jung Laub in Wein gesotten, und auffgelegt, stillet die Flůsse und hitzige Geschwulst der Augen. Die Rinde in Essig gesotten, und warm im Mund gehalten, s‚nfftigt das Zanwehe.

Die frische Beer mit Schmaltz bey dem Fewer vermischt, und angestrichen, heylen die Sch‚den, so vom Fewer gebrennt worden sind. [91]

Ahorn heist Griechisch ΠλάΙανξ. Arabisch Dulb. Lateinisch Platanus.

 

*Teutsch Ahorn.

Wiewol dreyerley Geschlecht desz Ahorn werden gezehlet, der grŰsser, kleiner, und mitler, welcher von etlichen Carpinus genannt wirt. Jst doch der allhie wirt abgemahlet fůr den gemeinesten gehalten, wechst gern in den Bergen, wiewol er auch in der eben bleibet.

Plinius schreibt, dasz die Wurtzel von diesem Baum zerstossen, und auff die Leber gelegt, derselbigen Schmertzen hinweg nemme.

Q. Serenus Sammonicus zeigt an, dasz solche Wurtzel in Wein gesotten wider der Seiten wehtag gut sey.

Acer maior wirdt von den Teutschen genannt Ahorn, und Waldeschern. FrantzŰsisch Plasne. Behmisch Breck. Griechisch Sphendamnus.*

Van esdoorn. Kapittel XXX. (