Pietro Andrea Mattioli. Kreutterbuch. 1586. Camerarius.

 

Cliquez pour voir l'image en taille rÚelleá

 

Zie voor de hele tekst en afbeeldingen: http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=28&pos=0&visiblePos=1

Pietro Andrea Gregorio Mattioli (Matthiolus, Matthiola) (23 maart 1501 te Siena geboren en in 1577 te Trento overleden) was een arts en natuuronderzoeker.

Hij ontving zijn medisch opleiding aan de universiteit van Padua in 1523 en vervolgens beoefende hij het beroep uit in Siena, Rome, Trento en Gorizia . Later werd hij de persoonlijke arts van Ferdinand II, de aartshertog van Oostenrijk te Praag en Maximiliaan II van het Heilige Roomse Rijk in Wenen. Mattioli beschreef het eerste geval van kattenalergie. Zijn patiŰnt was zo gevoelig voor katten dat als hij bij een kamer met een kat kwam reageerde hij met agitatie, zweten en bleekheid.

Een nauwkeurige student van de plantkunde, hij beschreef hij 100 nieuwe planten en co÷rdineerde de medische plantkunde van zijn tijd in zijn Discorsi (ôCommentarenö) op de Materia Medica van Dioscorides. De eerste editie van het werk van Mattioli verscheen in 1544 in het Italiaans. Er waren verschillende latere edities in het Italiaans en vertalingen in Latijns (te VenetiŰ in 1554), Deze die we hier zien in het Duits in TsjechiŰ in 156 en Frans. Die boeken waren succesvol en gingen zelfs naar AziŰ.

In aanvulling op de identificatie van de planten die oorspronkelijk beschreven waren door Dioscorides zijn Mattioliĺ s beschrijvingen van sommige planten toegevoegd die niet in Dioscorides stonden en niet bekend waren met hun bekende medisch gebruik waardoor het er een overgang ontstond van de studie van planten als een veldstudie en die van de geneeskunde een studie op zichzelf werd. Bovendien waren de houtsneden in het werk van Mattioli van een hoog niveau, waardoor de herkenning van de plant toenam, zelfs wanneer de tekst matig of twijfelachtig was. Een opmerkelijke insluiting is een vroeg ras van de tomaat, het eerste gedocumenteerde voorbeeld van die groenteá die wordt geteeld en de gegeten in heel Europa. Ook de eerste afbeeldingen van andere Planten als Canna, Hyacint e.d.

Het plantengeslacht Matthiola werd door Robert Brown zo ter ere van Matthiola genoemd.

Het werk van D. Petri Andrea Matthioli is opnieuw herzien en bewerkt door Ioachimus Camerarius D.á uit Neurenberg in 1586. Hij wilde eerst het boek van Conrad Gessner opnieuw bezien en verbeteren.á Maar tenslotte nam hij dit werk aan, verbeterde het hier en daar door toevoegingen of betere afbeeldingen.

Vertaald en bewerkt door Nico Koomen.

Dem Durchleuchtigsten, Hochgebornen Fůrsten und Herτn, Herτn Christiano, Hertzogen zu Sachsen, desz Heiligen R˘mischen Reichs Ertzmarschalck und Churfůrsten, Landgraffen in Důringen, Marggraffen zu Meissen, und Burggraffen zu Magdeburg, Meinem gnedigste Herτn.

 

urchleuchtigster, Hochgeborner Churfůrst, Gnedigster Herτ, Es heben die alten Lehrer, wie in jhren Schrifften an mehr dann einem ort zu finden, recht unnd wol gelehrt unnd geschrieben, dasz Gott in dieser Welt, von dem Menschlichen geschlecht fůrnemlich auff dreyerley weisz geehret und gepreiset werde. Alls erstlich durch allerley heylsame gute Lehr, GesprÔch, LobgesÔng, und dergleichen. Fůrs ander, durch ein heiliges Gottseliges Leben, und ehrbaren unstrÔfflichen Wandel. Und dann zum dritten, durch danckbarliche anschawung unnd betrachtung seiner herτlichen Gesch˘pff und Creaturen, welche von dem geringsten bisz auff das h˘chste, tanquam affidui magnificorum Dei operum prŠcones, wie sie der heilige Nazianzenus recht nennet, uns allezeit sein G˘ttliche Krafft und Allmacht, auch unauszforschliche Weiszheit, neben seiner VÔtterlichen gůte und fůrsehung fůr Augen stellen, unnd jhne derhalben mit stettiger danckbarkeit zu růhmen und zu preisen ohne unterlasz reitzen unnd vermahnen.

Unter solchen seinen Wercken und Creaturen aber, werden von den alten Lehrern nicht unter die geringsten gezehlet die jenigen, welche an dem dritten Tag der erschaffung, nach dem ausz Gottes befelch das Wasser von dem Trocknen abgesondert, sich am ersten ausz der Erden erzeiget. Da Gott durch sein ewiges und allmÔchtiges Wort ausz bemeldter Erden herfůrkommen und grůnen hiesz, Grasz unnd Kraut, welches sich besamet ein jeglichs nach seiner art, und BÔume die Frucht trůgen, unf jhren eygnen Samen, wie die Schrifft redet, bey sich selbst hetten, ein jeglichs nach seiner art. Genes. I.

Daher und dieweil so viel und mancherley art, ja fast unzehliche geschlecht der Gewechs und Kreuter, damit der Erdboden jÔrlich zu Sommers zeiten, als mit einem herτlichen sch˘nen Kleyd, nach ablegung desz winterischen kalten Traurmantels, geziert und geschmůcket wirdt, menniglich nicht allein lustig unnd verwunderlich anzuse- (ij) [3] hen, sondern auch von wegen jhrer von Gott eingepflantzten manigfalten krafft unnd wirckung, dem Menschlichen geschlecht zu vielerley weg sehr nutz unnd dienstlich seyn: Haben zu jeder zeit nicht allein die Medici, unnd dergleichen Leut, zu welcher Profession die erkůndigung und erfahrung der Natur geh˘rt, sondern auch viel andere hohe Personen das Studium rei HerbariŠ fůr einen besondern lust und erfrewliche ergetzligkeit, jhrer in ander weg viel gehabten můhe unnd arbeit, vor allen andern erwehlet unnd gebraucht, die verborgene eygenschafften der Kreutter mit sonderlichem fleisz erforschet, unnd solche hernachmals andern mit h˘chster dancksagung unnd růhmung Summi illius opificis, trewlich geoffenbaret und mitgetheylet. Von welchem Studio rei HerbariŠ und desselben wirdigkeit der gelehrte fůrtreffliche Poet Ioannes Stigelius gar kurtz unnd sch˘n mit nachfolgenden Versen geschrieben hat:

 

Aut mihi planta suis numen demonstrat in herbis,

PrŠsentemq, refert una vel herba Deum.

Aut operis series autorem tota recenset

Qui facit, & lŠto cuncta vigore sovet.

Emicat ex ipsis divina potentia campis:

Et levis est cespes qui probet esse Deum.

Unnd haben hohe fůrnemme Potentaten diese herτliche sch˘ne Kreutterkunst zu allen zeiten in solchen hohen Ehren und Wirden gehalten, dasz jhr viel besondere eygene Kreuttlin, deren krafft unnd tugendt sie erkennet, ettwan nach jren selbst Namen genennt, etliche aber dieselbigen ausz besondern ursachen in jhre Wapen transzferiert unnd erh˘het, Jn massen dann das hochl˘blich Chur und Fůrstlich Hausz Sachsen jhme die weitberůhmte, unnd wider alles Gifft krafftigste Rauten auszerwehlet, Die K˘nigliche Kron Franckreich drey sch˘ne Lilgen, Engellandt die Rosen, τc. Und m˘chten dergleichen grosser Fůrsten und Herτn, auch anderer fůrnemmer Leut Exempla eine gute anzahl namhafft gemacht werden, wann nicht solches zuvor von vielen allbereit geschehen. Nichts desto weniger hab ich zu sonderm mercklichen Exempel zweyer hoher HÔupter der Christenheit hiebey gedencken w˘llen, deren einer gewesen (wie der hochgelehrt H. Cuspinianus in seinen Historien von jhm schreibet) der fůrtrefflichste Keyser Fridericus der dritt solches Namens, welcher, wiewol er in seiner Regierung, der er bey 53. Jaren gantz friedlich und wol fůrgestanden, nicht viel uberiger zeit gehabt, ist er doch in cognitione stirpium dermassen geůbt und erfahren gewesen, dasz man darfůr gehalten hat, [4] es haben wenig Medici zu derselbigen zeit gelebt, die jm in dieser Kunst zuvergleichen gewest. Diesem ist hierinnen nachgefolget der hochl˘blichste und tewre Keyser Maximilianus II.der mit grossem unkosten mancherley auszerlesene frembde gewÔchs, Kreutter und Frucht, von weitgelegenen Landen und orten mit fleisz zusammen bringen, unnd derselben mit gebůrlicher Cultur unnd Pflantzung hat warten lassen, auch diese lust und recreation in seinen schwachheiten andern allen fůrgezogen. Wie ich solches offtermal von dem erfahrnen unnd weitberůhmten Herτn Carolo Clusio, meinem sondern lieben Herτn unnd Freundt, den er auch derwegen ein gute zeit bey sich lieb unnd wehrt gehabt, geh˘rt und vernommen.

So k˘ndte ich ober das etliche fůrnemen Fůrsten und Herτn, fůrnemlich teutscher Nation, die noch bey leben seyn, (welchs jnen Gott der AllmÔchtige, neben růhiger glůckseliger regierung, noch ein lange zeit gnediglich verleihen w˘lle) allhie mit Namen ordenlich erzehlen, die nicht allein in diesem herτlichen unnd lieblichen studio Herbario sich mit sonderlicher erfrewung zu oblectiren pflegen, sondern auch andere, die damit umbhegen, mit sonderer gnad und hůlff befůrdern, wie ich mich solches derenthalben, mit aller untertheniger danckbarkeit, fůr mein selbst Person růhmen k˘ndt, wo es nicht allhie zu lang were, unnd zu einer andern gelegenern occasion gesparet werden sol.

Dieweil dann, Gnedigster Churfůrst und Herτ, mir unterthenigst wol bewust ist, dasz E. Churf. G. gleicher gestallt, wie zu andern allen l˘blichen Sachen unnd Kůnsten, also auch minder nicht ad culturam hortensem ein sonderliche lust und zuneigung tragen, so wol auch derselben geliebte Gemahl, mein gnedigste Fraw und Churfůrstin damit sich zu erlustigen pfleget, bin ich verursacht worden, dieses von mir auff ein newes ubersehene, mit vielen sch˘nen Figuren und guten nůtzlichen stůcken gebesserte, und jetzo in den Druck gefertigte Kreutterbuch, E. Churfůrstlichen G.als meinem gnedigsten Churfůrsten und Herτn, zum unterthenigsten zu dediceren, und zu uberschicken, mit unterthenigster bitt, E. Churf. G.w˘lle solches gnedigst von mir auff und annemmen, und diese meine wolgemeinte arbeit, derselben gnedigst gefallen lassen. Darzu mich neben andern jnsonderheit auch dieses bewogen, Dieweil der Durchleuchtigst Hochgeborne Fůrst und Herτ, H. Augustus, Churfůrst zu Sachsen, τc. E. Churf. Gn. Herτ Vatter, miltester hochseliger gedechtnusz, weilandt mein gnedigster Fůrst und Herτ, im verschienen Jahr, als seine Churf. G. mich gnedigst zu jhr beruffen, unnd ein anfang dieses Kreutterbuchs gese-(iij) [5] hen, gnedigst mich etlich mal erinnert hat, solches Werck mit ersten zu verfertigen, und jhrer Churf. G. zu uberschicken. Da auch Gott der AllmÔchtige mir das Leben geben, und ich mehr zeit und gelegenheit, dann bisz hieher geschehen, darzu bekommen werd, wil ich befleissigen, andere dergleichen mehr nůtzliche Schrifften in kůrtz zu vollziehen, und an Tag zu geben.

Und wůndsche hiemit E. Churf. G. zu dero angehenden Churfůrstlichen Regierung von Gott dem AllmÔchtigen seinen G˘ttlichen Segen, langwiriges gesundes Leben, und alle zeitliche und ewige Wolfahrt. Thue daneben derselbigen E. Churf. G. als meinem gnedigsten Churf.unnd Herτn, mich jeder zeit mit unterthenigstem fleisz unnd gehorsam befelhen. Datum N˘rmberg, den letzten Februarij, 1586.

 

E. Churf. G.

 

Unterthenigster gehorsamer Diener,

 

Ioachimus Camerarius D.

 

Invictis. [6]

 

INVICTISSIMO. POTENTISSIMO ROMANORUM IMPERATOR CAESARI SEMPER AUGUSTO, FERDINANDO PRIMO, ETC. SERENISSIMUS, ET ILLUSTRISSIMIS, MAXIMILLIANO, ROMANORUM ET BOEmia Regi &c. Sacri Romani Imp. Electoribus: Ferdinando, & Carolo, Austria Archiducibus: ac cateris universŠ GermaniŠ Principibus, Dominis meis Clementissimis.

 

ERBARIAM MEDICINAM (UT AB EA PRIMUM SERMONEM EXORDIAR) INVICTISSIME IMPERATOR, AC SERENISSIMI, PRINCIPES, PRISCIS, ANTIQUISG; TEMPORIB. A CHIRONE ILLO MAGNI NOMINIS CENTAURO, SATURNI EX PHILLYRA FILIO, PRIMUM REPERTAM ESSE TESTANTUR, CUM PLINIUS, TUM PLERIQUE HISTORIARUM AUTHORES. ALIJ VERO AB APOLLINE INNVENRAM VOLUNT. ALIJ AB AESCULAPIO EIUS FILIO, TANTAE FACULTATIS EXCELLENTIAM A NEMINE EXCOGITARI, INVENIRIQ; PSSE PUTANTES, PRAETERQUAM A DIJS IMMORTALBUS. NON ENIM FIERI POSSE CENSENT, UT HOMO IPSE ABDITAS STIRPIUM NATURAS, FACULTATESQ; INVESTIGARE, AC PERSPECTAS HABERE QUIVERIT, NISI PRIUS A MAXIMO OMNIUM OPIFICE HALCE (HerbariŠ MedicinŠ origo Divina) DORES SUERIT EDOCTUS. NAMQUE (UT PLINIUS INQUIT) SI QUIS AB HOMINE EXCOGITARI POTUISSE CREDAT, INGRATE DEORUM NUMEN INTELLIGIT. ATQUI NON DESUNT PROBATISSIMI AUTHORES, QUI REIECTIS POŰTARUM FIGMENTIS, & ALIORUM, FABULOSE SUIS IN HISTORIJS DE HERBARIAE MEDICINAE INVENTORIB.SCIBENTIUM, CERTO CREDUNT, ALLATIS CUM AUTHORUM TESTIMONIJS, TUM EFFICACISSIMIS RATIONIBUS. OMNIUM CREATOREM DEUM OPTIMUM MAXIMUM, PLANTARUM & CAETERARUM RERUM OMNIUM, QUAS TERRA PROCREAT & ALIT, FACULTATES, ADAE PRIMO HUMANI GENERIS PROPAGATORI INDICASSE, EIQ; ILLARUM COGNITIONEM INFUDISSE, SIMUL ATQUE ILLI E LIMO TERRAE CONFORMATO, VITAE LUMEN INSPIRAVIT. QUOD AUTEM ADMIRANDA MEDICINAE SECRETA, QUAE NON SOLUM IN HERBIS, & PLANTIS, SED IN OMNIBUS REBUS, QUAE IN UNIVERSO HABENTUR ORBE, IN HUMANI GENERIS USUM CREATA FUERINT, APERTISIME TESTATUR IN SACRIS LITERIS, MORALIS, AC VERE DIVINUS ILLE PLILOSOPHUS LESUS SYRACH: QUIPPE QUI APERTISSIME SCRIBIT. (PlantŠ ad usus hominum conditŠ.) MEDICINAM SUMMO DEO E TERRA ESSE CREATAM, QUAM VIR PRUDENS ABHORRERE NON DEBET. QUOD VERO RERUM OMNIUM SCIENTIAM IN ADAM INFUDERIT AB INITIO DEUS, FACILE QUIDEM CONJICERE QUISQUE POTEST EX MOSAICIS MONUMENTIS, LIBRO PRIMO GENESEOS. ETENIM CUM PARENTIBUS PRIMIS NOSTRIS POTESTATEM DEDERIT IPSE DEUS, UT DOMINARENTUR VOLUCRIBUS COELI, PISCIBUS MARIS, CAETERISQ; TERRAE ANIMANTIBUS: EN VOBIS TRADO (INQUIT) OMNES HERBAS, QUAE IN OMNI TERRAE SOLO FRUGIFERAE SUNT, OMNESQ; FRUCTIFERO FOETU PRAEDITAS ARBORES, SEMENQ; PARIETES, QUIBUS AD ALIMONIAM VOBIS UTI LICEAT. BESTIJS AUTEM OMNIBUS TERRESTRIBUS, CAETERISQ; VOLUCRIBUS, & QUAECUNG; VITALI SPIRITU ANIMATA MOVENTUR, HIS OMNE HERBARUM VIRIDATEM, AD SESE ALENDUM TRIBUO. HINC ITAQUE (INQUAM) CONIJCIENDUM EST, QUOD CUM DEUS TAM IMMENSIS MUNERIBUS HOMINEM ORNAVERIT, HAUD QUAQUAM PRAETERMISISSE ILLUM, QUIN OMNIUM RERUM VIRES, AC NATURA HOMINEM IPSUM, UNO TANTUM SPIRITUS DIVINI AFFLATU, DOCUERIT. NIHIL ENIM A QUOQAM ESTIMARETUR PRECIOSISSIMUM QUANTUMUIS DONUM, NISI SCIRET IN QUEM USUM SIBI ESSET FUTURUM. CUM AUTEM DEI OPERA OMNIA OMNI PRORSUS DEFECTU CAREANT, ALITER SANE NOBIS CENSENDUM NON EST, QUOD CERTIORES FUMUS, IPSUM DEUM HAUD UNQUAM LATUISSE, HUMANUM GENUS TOT, TANTISQ; SUBIJCI DEBERE MALIS, QUIBUS TOLLENDIS, AC MULCENDIS (UT PIUM DECET PATREM) NUNQUAM PRAETERMISISSET IS, QUIN HOMINES AUXILIA AC REMEDIA DOCUISSET, QUAE PLANTIS INESSENT, IPSIUS TANTUM HOMINIS CAUSA (4) [7] procreatis, ut non desperaret in afflictionibus, quŠ ex morbis atrocissimis proveniumt, in quibus ingenti solatio afficimur, ubi medicamentorum auxilia prŠsentia esse videmus. Ab Adamo omnium parente subsequutam Štatem volunt rerum omnium notitiam habuisse, ac subinde industria adaucta, rem altius diligentiusque exquirere cťpisse, ita ut hinc primum rei HarbariŠ plurimum cognitionis, ac ornamenti accesserit. Quod cum pestea animaduertisserent sapientes, novissentq, maximam esse huiusce facultatis prŠstantiam ac utilitatem, eius voluptate capti, ipsi quoque rei HerbariŠ, & cŠteris, de quibus ars Medica tractat, investigandis ac cognoscendis studium impenderunt. Atqui non tantum mira corum cura fuit in his, quŠ fatu blandiantur, aut in cibum veniunt, sed culmina quoque montium invia, & solitudines abditas, omnesque terrŠ fibras scrutati, invenere, quid quŠg; radix polleret, ad quos usus herbarum folia pertinerent, etiam quadrupedum pabulo intacta, ad salutis usum vertentes, pro quibus quantum illis debeamus, non equidem facile dixerum, cum tanti beneficij prŠmium nullo prorsus thedauro compensari possit. De herbis autem primus omnium, quos memoria novit, Orpheus accuratissime scripsit apud GrŠcos, & (Primi herbarum scriptores.) post eum MusŠus, ac Hesiodus, ab Egyptijs (ut narrat antiquitas) edocti. Ab his Pythagoras sapientia clarus, primus volumina de Plantarum facultatibus composuit, Apollini, Aesculapioq; omnia accepta referens. Composuit & Democritus volumina de plantis, Perside, Arabia, Aethiopia, & Aegypto prius peragratis. Hoc quoque secutisunt alij, nobilate ac iucunditate huiusce divinŠ facultatis allecti: quinetiam studio iuvandŠ posteritatis, non dubitaruntse varijs vitŠ periculis committere, dum permultas, ignotas, asperasq; peragrarent regiones, ut veram legitimamq; medicamentorum cognitionem consequerentur. Inter hos reperio suisse Hippocrates, Cratevam, Aristotelem, Theophrastum, Dioclem Caristium, Pamphilum, Mantiam, Herophilum, Dioscoridem, Galenum, & alios quam plurimos, quorum nomina, ne longior videar quam par sit, lubens prŠtereo. CŠterum quod plantarum peritia, aut inventio, prŠter eam, quam maximam affert voluptatem, utilatetem quoque, gloriam, & laudem pariat sempiternam, noverunt non tantum universi orbis sapientes, diligentissimi rerum indigatores, sed summi etiam, ac potentissimi Reges: (Priscorum Regum in plantarum inquisitione mirum studium.) quippe illorum claritatem, quŠ hinc potissimum ortum habuerat, admirati, rati in hac antiquissima facultate summum splendorum, singularemq; prestantiam esse, tantum otij ac studij ad eam percipiendam & illustrandam contulerunt, ut eorum plerique de plantarum historia & viribus libros condiderint, nonnulli generosa antodota composuerint, ut ita surŠ, & aliorum mortalium vitŠ, usuiq; consulerent. Alij, etsi ex rebus consilio, & armis prŠclare gestis, se illustres reddidissent, cum tamen illustrires effici posse cernerent, si clarissiman stirpium facultatem ipsi quoq; suo essent studio prosecuti, e remotissimis terrarum regionibus raras, nobilesq, plantas, ingenti pecunia conquisitas, ad se transferri curÔrunt, ut certam, ac veram earum historiam describerent. Neque illos certe hoc latuit, quod si hac in re studiose diutius versati, egregium quicquam invensissent, aut scriptis tradidissent, suum nomen esset nullis non seculis (Herbarum a Regibus denominationes) celebre duraturum, quandoquidem herbŠ, quŠ singulis annis reviuiscunt, repullulant, & revirescunt, eos perpetuo in hominum memoriam revocant, qui illas invenerunt, vel de ipsarum historia, vel viribus aliquid posteritatis memorie prodiderunt. Gentianam herbam ubique scriptoribus commendatam, a Gentio Illyriorum Rege inventam, & ab eo appellationem mutuatam esse, illi vero claritatem & immortalitatem tribuisse plures sunt, qui scribant, authores. Similiter Lysimachus MacedoniŠ Rex, Lysimachiam (ut Plinius est author) invenit, & ez se nominavit, ob hanc perpetuis laudibus celebris. Scordium item [8] Mithridatem Ponti Regem nominis Šterni commendat. Clymenos prŠterea herba Clymeno Regi inventori suo: Euphorium IubŠ Mauritanorum, Telephium Telepho MisiŠ, Regibus, Echium, & Anchusa Alcibiadi Atheniensium Duci, samam largiuntur Šternam. Hinc etiam clarent Attalus Pergami, & Evax Arabum Reges. Siquidem hic de simplicium medicamentorum viribus ad Neronem Imperatorem multa conscripsit, ille vero dum plura adversus venema, & animalium virus eiaculantium ictus conficerat antidota, plurimum laboris insumpsit, ut legitimas nancisceretur plantas. Hic accedunt Archelaus CappadociŠ, Masinissa NumidiŠ, & Agamemnon Argivorum Rex, quorum nomina nulla penitus vetustate extingui poterum, ob eam, quam in cognoscendis, prodendisq; stirpibus, curam, diligentiamq; adhibuerunt. Omittam Philometera, Hieronem, & allios nonnullos magni nominis Reges, ne verbosius quam oporteat, rem prosequi videar, qui vel ipsi ex hoc immortalem gloriam retulerunt, quod rei HerbariŠ studiosi extiterint, in eaque de posteris prŠclare sint meriti. Porro tractu temporis migravit hŠc facultas etiamnum ad Romanos, apud, qios M. Cato omnium bonarum artium magister, primus & diu solus hanc facultatem attigit, boum etiam medicina non omissa. Post eum unus illustrium (Romanorum illustrium virorum monumenta:) nempe C. Valgius eruditione clarus, de re plantaria plura scribere tentavit, imperfecto tamen volumine, Diuo Augusto dicato. Sed antea condiderar solus apud Latinos plantarum volumina Pompeius LenŠus, magni Pompeij libertus, ex Mithridatis promptuario edoctus. Namque cum es Rex esset, in reliqua ingenij magnitudine MedicŠ materiŠ peculiariter curiosus, a subiectis homibus, quŠ fuere magna pars terrarum, singula exquirens, scrinium commentationum harum. & exemplaria, effectusq: in arcanis suis reliquit. Pompeius autem omnia regia prŠda potitus, eo devicto & superato, transferre ea Latino sermone LenŠum, grammaticŠ artis doctissimum, iussit, vitŠq: ita profuit, non minus quam ReipublicŠ, victoria illa. Hos multo post tempore sequutus Plinius, de naturali historia scribens, pluribus, & continuis libris de Plantis, & herbis, fusius egit. Cui ea omnia, quŠ ab alijs ante ipsum scripta sunt, accepta referre debemus, cum iam diu perditis eorum scriptis nihil emolumenti exijs capere valeamus, prŠterquam ijs tantum, quŠ eodem Plinio in sua translata sunt monumenta. Contemplanda suit ante id tempus Antonij Castoris scientia, cui summa admodum authoritas erat in ea facultate, visendo eius viridariolo, quo plurimas alebar plantas, centesimum Šratis annum excedens, nullum corporis malum expertus, acne Štate quidem memoria, aut vigore concussus, nec aliud mirata magis antiquitas reperietur. Fuere etiam inter Latinos, qui huiusce facultatis meminere, PoetŠ nonnulli, nemp vergilius, Ovidius, macer. Siquide (PoetŠ Latini) hi plura de plantis notatu digna, & nunquam interitura, carminibus cecinerunt. Herbarum gloraim Muliers quoque affectasse, & assecutas esse, ut quŠ (HeroinŠ) multum curŠ ac studij carum viribus investigandis impenderint, non modo PoetŠ, sed etiam Gistorici tradunt. Etenim ob id Circem, a quo Circea herba dicta est, PoetŠ solis filiam suisse fabulantur: sed hŠc re vera eam demum exquisitam gerbarum notitiam adepta est, ut non temere ob eius mirabilia facta illis seculis, divina potius; qaum humana sit habita. Talis quoque Medea suit, quŠ tantam herbarum notitiam habuit, ut cum composits es ijs medicamentis, pluribus senectutem retardasset, Aesonem PoetŠ sinxerint ultimo affectum senio, ab hac iuventuti suisse restitutum. Helena ad hŠc Helenio herbŠ, quam primum (ut quidam volunt) sevit, suum nomen impertita est, atq; ideo in ea nunc etiam nominatissima vivit. Artemisia vero Mausoli, CariŠ Regis uxor, alioquinpclari nominis mulier, vel ex hoc memorabilis & immortalis reddita est, quod suum nomen herbŠ inditum reliquerit. Illud insuper satis esse potest, ut quemq; ad [9, gelijk aan blad 7] procreatis, ut non desperaret in afflictionibus, quŠ ex morbis atrocissimis proveniumt, in quibus ingenti solatio afficimur, ubi medicamentorum auxilia prŠsentia esse videmus. Ab Adamo omnium parente subsequutam Štatem volunt rerum omnium notitiam habuisse, ac subinde industria adaucta, rem altius diligentiusque exquirere cťpisse, ita ut hinc primum rei HarbariŠ plurimum cognitionis, ac ornamenti accesserit. Quod cum postea animaduertissent sapientes, novissentq; maximan esse huiusce facultatis prŠstantiam, ac utilitatem, eius voluptate capti, ipsi quoque rei HerbariŠŠ, & cŠteris, de quibus ars Medica tractat, investigandis ac cognoscendis studium impenderunt. Atqui non tantum mira corum cura suit in his, quŠ satu blandiuntur, aut in cibum veniunt, sed culmina quoque montium invia, & solitudines abditas, omnesque terrŠ fibras scrutati, invenere, quid quŠq; radix polleret, ad quos usus herbarum folia pertinerent, etiam quadrupedum pabulo intacta, ad salutis usum vertentes, pro quibus quantum illis debeamus, non equidem facile dixerim, cum tanti beneficij prŠmium nullo prorsus thesauro compensaro possit. De herbis autem primus omnium, quos memoria novit, Orpheus accuratissime scripsit apud GrŠcos, & (Primi herbarum scriptores) post eum MusŠus, ac Hesiodus, ab Aegyptijs (ut narrat antiquitas) edocti. Abhis Pythagoras sapientia clarus, primus volumina de Plantarum facultatibus somposuit, Apollini, Aesculapioq; omnia accepta referens. Composuit & Democritus volumina de plantis, Perside, Arabia, Aethiopia, & Aegypto prius peragratis. Hoc quoque secutisunt alij, nobilitate ac iucunditate huiusce divinŠ facultatis allecti: quinetiam studio iuvandŠ posteritatis, non dubitÔruntse varijs vitŠ periculis committere, dum permultas, ignotas, asperasq; peragrarent regiones, ut veram legitimamq; medicamentorum cognitionem consequerentur. Interhos reperio fuisse Hippocrates, Cratevam, Aristotelem, Theophrastum, dioclem Caristium, Pamphilum, Mantiam, herophilum, Dioscoridem. Galenum, & alios quamplurimos, quorum nomina, ne longior videar quam par sit, lubens prŠtereo. CŠterum quod plantarum peritia, aut inventio, prŠter eam, quam maximam affert voluptatem, utilitatem quoque, gloriam, & laudem pariat sempiternam, noverunt non tantum universi orbis sapientes, (Priscorum Regum in Plantarum inquisitione mirum studium.) diligentissimi rerum indagatores, sed summi etiam, ac potentissimi Reges: quippe illorum claritatem, quŠ hinc potissimum ortum habuerat, admirati, rati in hac antiquissima facultate summum spledorem, singularem; prestantiam esse, tantum otij ac studij ad eam percipiendam & illustrandam contulerunt, ut eorum plerique de plantarum historia & viribus libros condiderint, nonnulli generosa antidota composuerint, ut ita surŠ, & aliorum mortalium vitŠ, usuiq; consulerent. Alij, etsi ez rebus consilio, & armis prŠclare gestis, se illustres reddidissent, cum tamen illustrieores effici se posse cernerent, si clarissiman stirpium facultatem ipsi quoq;suo essent studio prosecuti, e remotissimis terrarum regionibus raras, nobilesq; plantas, ingenti pecunia conquisitas, ad se transferri curÔrunt, ut certam, ac veram carum historiam describerent. Neque illos certe hoc latuit, quod si hac in re studiose diutius versati, egregium quicquam invernissent, aut scriptis tradidissent, suum nomen esset nullis non seculis (herbarum a Regibus denominationes) celebre duraturum, quandoquidem herbŠ, quŠ singulis annis reviuiscunt, repullulant, & revirescunt, eos perpetuo in hominum memoriam revocant, qui illas invenerunt, vel de ipsarum historia, vel viribus aliquid posteritatis memorie prodiderunt. Gentianam herbam ubique scriptoribus commendatam, a Gentia Illyriorum Rege inventam, & ab eo appellationem mutuatam esse, illi vero claritatem & immortalitatem tribuusse plures sunt, qui scribant, authores. Similiter Lysimachus MacedoniŠ Rex, Lysimachiam (ut Plinius est author) invenit, & ex se nominavit, ob hanc perpetuis laudibus celebris. Scordium item [10] Mithridatem Ponti Regem nominis Šterni commendat. Clymenos prŠterea herba Clymeno Regi inventori suo: zelfde als blad 8. [11] Moeilijk en langdurig om dit te ebschrijven, dit laatste blad kostte me al veel tijd, sla dit over om dit weer te voorkomen.

 

[19]

Vorred an den gůnstigen Leser.

 

unstiger lieber Leser, die sondere lieb unnd grosse neigung, die ich von jugendt auff zu dem studio rei HerbariŠ, als dem jenigen, welches nicht allein sehr lieblich, und anmutig, sondern auch fůrnemlich einem Medico zu wissen von n˘ten ist, getragen hab, unnd noch trage, hat mich verursacht, dasz ich jederzeit mich befliessen hab, nach allem, so zu erkandtnusz und erweitterung dessen dienen m˘cht, mit sonderm fleisz, můhe und arbeit zu streben, unnd darzu, meinem verm˘gen nach, kein unkosten zu sparen. Derwegen auch, als ich vor etlichen Jaren ausz sonderer freundtschafft und vergůnstigung desz Ernvesten unnd hochgelehrten H. Casparis Wolfij, Medici zu Zůrch, etc.die angefangene, weitleufftige, und gansz můhsame Opera Botanologica, desz weitberůhmten und hochgelehrten H. Conradi Gesneri seligen, zu meinen HÔnden gebracht, were ich wol gesinnet gewesen, diese nůtzliche arbeit, welche noch, nur hin und wider allein in chartis dispersis von jm verzeichnet und colligirt ist worden, sampt meinen und anderer mehrer nůtzlichen observationibus, in ein gute ordnung zu bringen, und in Lateinischer Spraach an Tag zu geben. Aber es haben viel andere geschÔfft und ursachen, dieses mein fůrnemen nachmals etwas verlÔngert und verhindert, jedoch dergestallt, dasz ich gÔnszlich nicht bedacht bin, von demselbigen (wils Gott) ab zu lassen, sondern als bald es můglich seyn, und ich gelegenheit haben wůrd, alles mit fleisz zu vollenden. Unter desz aber, dieweil in gemeltes H. Gesneri seliger Bibliotheca Herbaria, etliche Kreutter Figuren, zum theil schon geschnitten, zum theil allein gerissen, vorhanden gewesen, Haben viel meiner guten Herτn und Freundt, unnd auch etliche fůrnemme Personen mich erinnert unnd gebeten, dasz ich den ubrigen Rest, welcher gleichwol noch ein zimliche anzal ist gewesen, auch solte verfertigen, und mit denselbigen zu einem guten anfang, das Teutsche Kreutterbuch, desz hochgelehrten H. Matthioli seligen, dieweil es ein grosse nachfrag hett, unnd keine Exemplaria mehr zu finden weren, widerumb auff ein newes, mit vielen guten stůcken gemehret, drucken lassen.

Wiewol ich aber zu solchen Teutschen editionibus durchausz, nicht sondern lust habe, und viel lieber meine eygene Sachen, dann anderer Scripta, tanquam alienos partus, zu elaborirn bedacht gewesen, weisz auch wol, dasz allerley meynung unnd urtheil von diesem Buch werden fůrlauffen, jedoch, dieweil ich solches nicht hab k˘nnen andern Leuten wol abschlagen, und jederman zu dienen und wilfaren mich schuldig erkenn, bin ich guter hoffnung, es werden desto ehe diese newe edition, guthertzige Leut, im besten auffnemmen, und jhnen gefallen lassen: Darumb auch fůr mein Person ich zum h˘chsten wil gebeten haben. Was aber fůr vielfaltige můhe, stetiger fleisz und embsiges auffsehen hierinn angewendet hat můssen werden, fůrnemlich von wegen der Reisser und Formschneider, gibt die tÔglich erfahrung bey denen, die mit jnen stetig můssen umbgehen, und jr bed˘rfftig seyn.

Dagegen zweiffelt mir nit, es werde ein jeglicher verstendiger wol erwegen und vermercken k˘nnen, wie ein grosse anzahl, und zwar fast den meisten theil fleissige und můhsame stůck seyn, welche auff ein newes, und nicht der gestallt, wie bey andern, in diesem Buch fůrgestellet werden: Und da ich vermercket, dasz diese mein můhe unnd arbeit annemlich seyn wůrd, wolte ich desto gr˘ssern fleisz anwenden, meine ubrige, dergleichen Lateinische unnd Teutsche Schrifften schleunig fůrzunemmen, und (wils Gott) zum f˘rderlichsten in das Werck zu richten.

Fůrs ander hat mich fůr notwendig angesehen, hiebey ein kurtzen bericht und [20] anleitung zu thun, von wegen dieser gegenwertigen art und abritz der Kreutter und gewÔchs, dann dieweil sie der meiste theil auff ein andere gestallt, wie jetzt gemeldt, als zuvor geschehen, angegeben und gemahlt seyn worden, m˘chten sie sonst vielleicht etlichen noch etwas frembd und ungew˘nlich fůrkommen. Es ist aber zu wissen, dasz hierinn fůrnemlich disz gesucht und betrachtet worden ist, anff dasz als viel es můglich gewesen, und es sich hat leiden w˘llen, nicht allein die gantzen gewÔchs, der proportion nach, wie sie an jhn selber seyn, sondern auch jhr fůrnemme partes unnd stůck, die vor andern etwas merckwirdigs in sich begreiffen, als Wurtzel, Stammen, Stengel, Bletter, Blumen, Samen, Frůcht, Hůlsen, unnd dergleichen, inwendig und auszwendig eygentlich angedeutet wůrden. Welches alles so man in acht haben, und mit fleisz warnemmen wirdt, zweiffelt mir nicht, es werd der Leser daran sich genůgen lassen, unnd bekennen můssen, dasz diese art, ein sondere gute anleitung gebe zu grůndlicher erkůndigung und erkandtnusz mancherley Kreutter und gewechsen. Es were auch zu wůndschen, dasz diese Figuren ein wenig gr˘sser im anfang hetten zubereit m˘gen werden, aber dieweil dasselbig anderst ist von ochgedachtem H. D. Gesnero seligen im anfang fůrgenommen worden, hab ich auch deszgleichen hernach folgen můssen.

Fůrs dritte ist zu mercken, dasz wo ich etwas ausz meiner meynung hab kůrtzlichhi inzugesetzt, solchs allzeit mit einem Sternlin, also gestallt *ist notirt unnd eingeschlossen worden, auff dasz es von desz Autoris Schrifften m˘g desto besser unterschieden werden: Und wiewol noch viel weitleufftige disputationes von etlichen Kreutern hetten k˘nnen fůrgebracht werden, hab ich doch umb der kůrtz und anderer ursachen halben, solchs in diesem Teutschen werck nicht von n˘ten geacht, sondern solches an ein anders fůglichers ort sparen w˘llen.

Wil also zum beschlusz den gůnstigen Leser, und alle verstÔndige und liebhaber rei HerbariŠ, zum fleissigsten gebeten haben, sie w˘llen diese meine arbeit im besten verstehen und annemmen, unnd da es die gelegenheit geben wirdt, nach eines jeden wolgefallen, zu andern dergleichen meinen fůrhaben, mir behůlfflich unnd f˘rderlich erscheinen, Das ich umb einen jeglichen mit aller danckbarkeit verdienen, und wie ich auch in diesem gegenwertigen Buch gethan, an seinem ort im besten zugedencken, nicht unterlassen wil.

Den ubrigen hauffen, bey welchen das Μωμπαζ (nach dem Griechischen Sprichwort) allzeit gebreuchlicher ist, dann das Μιμπαζ, das ist, die lieber etwas tadeln, dann dergleichen zu volnziehen sich unterstehen (welcher zu unser zeit mehr dann gut ist gefunden werden.) wil ich mich nit jrren noch verhinderen lassen, sondern auch die ubrige zeit meines lebens dem gemeinen nutz zum besten, mit G˘ttlicher hůlff anzuwenden, und ferτner was nůtzliches an Tag zu geben, befleissigen. Thue mich hiemit dem gůnstigen Leser allzeit befelhen. [21]

De doorluchtige, hoog geborene vorst en heer, heer Christiano, hertog te Saksen, de Heilige Roomse Rijks aartsmaarschalk en keurvorst, landgraaf in Duringen, markgraaf te Meissen en burggraaf te Magdeburg, mijn genadigste heer.

 

 

Doorluchtige, hoog geboren keurvorst, genadige heer, er hebben die oude leraars, zoals in hun schriften aan meer dan een oord te vinden, recht en goed geleerd en geschreven dat God in deze wereld van het menselijke geslacht voornamelijk op drievormige wijze geŰerd en geprezen wordt. Als eerste door allerlei heilzame goede leer, gesprek, lofzang en dergelijke. Als andere door een heilig Godzalig leven en eerbare onbestrafte wandel. En dan als derde door dankbare aanschouwing en betrachting van zijn heerlijke scheppingen en creaturen welke van de geringste tot op dat hoogste, Ĺtanquam affidui magnificorum Dei operum prŠconesĺ, zoals ze de heilige Nazianzenus recht noemt, ons altijd zijn Goddelijke Kracht en Almacht, ook ondoorgrondelijke wijsheid naast zijn vaderlijke goedheid en voorziening voor ogen stellen en hem daarom met bestendige dankbaarheid te roemen en te prijzen zonder onderbreking opwekken en vermanen.

Onder zulke zijn werken en creaturen echter worden van de oude leraars niet onder die geringste geteld diegene welke aan de derde dag der schepping nadat uit Gods bevel dat water van het droge afgezonderd en zich als eerste uit de aarde toonde. Daar God door zijn eeuwige en almachtige woord uit gemelde aarde voortkomen en groenen zei, gras en kruid, welke zelf zaden geven en elke naar zijn aard en bomen vruchten dragen op * unf hun eigen zaden, zoals de Schrift spreekt, van zichzelf hadden en elke naar zijn aard, Genesis I.

Vandaar en omdat zoveel en verschillende aard, ja vast ontelbare geslachten der gewassen en kruiden waarmee de aardbodem jaarlijks in zomerse tijden als met een heerlijk schoon kleed, na aflegging van de winterse koude treurmantel gesierd en gesmukt wordt, voor menigeen niet alleen lustig en verwonderlijk aan te [3] zien, maar ook vanwege hun van God ingeplante menigvuldige kracht en werking, het menselijke geslacht tot vele wegen zeer nut en dienstig is: Hebben in elke tijd niet alleen de medici en dergelijke lieden tot welke professie die verkondiging en ervaring der natuur behoort, maar ook veel andere hoge personen die Studie rei Herbaria voor een bijzondere lust en opvrolijkende vermakelijkheid, hun in andere weg veel gedane moeite en arbeid voor alle andere aanbevolen en gebruikt en de verborgen eigenschappen der kruiden met bijzondere vlijt doorzocht en zulke hierna andere met hoogste dankzegging en roemen van Summi illius opificis trouw geopenbaard en medegedeeld. Van welke Studio rei Herbaria en diens waardigheid de geleerde voortreffelijke poŰet Joannes Stigelius erg kort en schoon met navolgende verzen geschreven heeft:

 

Aut mihi planta suis numen demonstrat in herbis,

PrŠsentemq, refert una vel herba Deum.

Aut operis series autorem tota recenset

Qui facit, & lŠto cuncta vigore sovet.

Emicat ex ipsis divina potentia campis:

Et levis est cespes qui probet esse Deum.

En hebben hoge voorname potentaten deze heerlijke schone kruidenkunst in alle tijden in zulke hoge eer en waarden gehouden dat van hen veel bijzondere eigen kruidjes, wiens kracht en deugd ze herkenden, wat naar hun eigen namen genoemd, ettelijke echter diezelfde uit bijzondere oorzaken in hun wapen getransfereerd en verhoogd. In maten dan dat zeer loffelijke keur en vorstelijke huis Saksen hen de wijd beroemde en tegen alles gif krachtichste ruit uitkozen. De koninklijke kroon van Frankrijk drie schone lelies, Engeland de rozen etc. En mogten dergelijke grote vorsten en heren, ook andere voorname lieden voorbeelden een goed aantal benaamd gemaakt worden wanneer niet zulks hiervoor van velen alreeds geschied was. Niet des te minder heb ik als bijzonder opmerkelijk voorbeeld twee hoge hoofden der Christenheid hierbij gedenken willen waarvan een geweest is (zoals de zeer geleerde H. Cuspinianus in zijn historiŰn van hem schrijft) de voortreffelijkste keizer Fridericus de derde van die naam welke, hoewel hij in zijn regering die hij bij de 53 jaren gans vredig en goed voor gestaan, heeft niet veel overige tijd gehad en is hij doch incognitione stirpium dermate geoefend en ervaren geweest zodat men daarvoor gehouden heeft, [4] er hebben weinig medici in diezelfde tijd geleefd die hem in deze kunst te vergelijken waren. Deze is hierin nagevolgd de zeer loffelijke en dure keizer Maximilianus II die met grote onkosten vele uitgelezen vreemde gewassen, kruiden en vruchten van ver gelegen landen en oorden met vlijt tezamen liet brengen en diezelfde met gebruikelijke cultuur en planting heeft opgroeien laten, ook deze lust en recreatie in zijn zwakheiden andere allen voorgetrokken. Zoals ik zulks vaak van de ervaren en zeer beroemde heer Carolus Clusius, mijn bijzondere lieve heer en vriend, die hij ook daarom een goede tijd bij zich lief en waard gehad gehoord en vernomen.

Zo kan ik boven die ettelijke voornemens van vorsten en heren, voornamelijk Duitse natie, die noch bij leven zijn, (welke hen God de Almachtige naast rustige gelukzalige regering noch een lange tijd genade verlenen willen) alhier met namen ordelijk vertellen die niet alleen in deze heerlijke en lieflijke studio Herbaria zich met bijzondere verheuging te verlustigen plegen, maar ook andere die daarmee omgaan met bijzondere genade en hulp bevorderen zoals ik me zulks daarom met alle onderdanige dankbaarheid voor mijn eigen persoon op beroemen kan, wanneer het niet alhier te lang wordt en in een andere gelegene gelegenheid gespaard worden zal.

Omdat dan, genadige keurvorst en heer mij onderdanige goed bewust is dat u keurvorstelijke genadige gelijke gestalte zoals tot andere alle loffelijke zaken en kunsten alzo ook minder niets ad culturam hortensem een bijzondere lust en toeneiging draagt en zo goed ook diezelfde uw geliefde gemaal, mijn genadigste vrouw en keurvorstin, daarmee zich te verlustigen pleegt ben ik veroorzaakt geworden deze van begin af opnieuw te overzien met vele schone figuren en goede nuttige stukken verbeterd en de nu zo in de druk gemaakte kruidboek uw keurvorstelijke genade als mijn genadigste keurvorst en heer als onderdanigst op te dragen en toe te beschikken met onderdanige bede u keurvorstelijke genade wil zulks genadig van mij op en aannemen en deze mijn welgemeende arbeid u genadig bevallen laten. Daartoe me naast andere vooral ook dit bewogen heeft, omdat de doorluchtige hoog geboren vorst en heer, H. Augustus, Keurvorst te Saksen etc. uw keurvorstelijke genadige heer vader middels zeer zalige gedachtenis, weleer mijn genadige vorst en heer in vergane jaar toen zijn keurvorstelijke genade me genadig tot hem beroepen en een aanvang van dit kruidboek gezien [5] genadig me ettelijke maal herinnerd heeft zulks werk als eerste te vervaardigen en die u keurvorst de overhandigen. Daar ook God de Almachtige me dat leven gegeven heeft en ik meer tijd en gelegenheid dan tot nu geschiedde daartoe komen zal, wil ik me bevlijtigen andere dergelijke meer nuttige schriften in kort te volbrengen en aan dag te geven.

En wens hiermee u keurvorstelijke genade hiertoe tot de aankomende regering van God de Almachtige zijn Goddelijke zegen, langdurig gezond leven en alle tijdelijke en eeuwige welvaart. Doe daarnaast diezelfde uw keurvorstelijke genade als mijn genadigste keurvorst en heer me elke tijd met onderdanigst vlijt en gehoorzaamheid aanbevelen. Datum NŘrnberg, de laatste februari, 1586.

 

Uw keurvorstelijke genadige.

 

Onderdanigste gehoorzame dienaar,

 

Joachimus Camerarius D.

 

Ivictis. [6]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[19]

Voorrede aan de goedgunstige lezer.

 

Goedgunstige lieve lezer, de bijzondere liefde en grote nijging die ik van jeugd af aan tot de studio rei Herbaria als diegene welke niet alleen zeer lieflijk en aanmoedigend, maar ook voornamelijk een medicus te weten nodig is, gedragen heb en noch draag heeft me veroorzaakt dat ik elke tijd me druk gemaakt heb om naar alles wat zo tot bekendheid en verdieping van deze dienen mocht met bijzondere vlijt, moeite en arbeid te steven en daartoe naar mijn vermogen geen onkosten te sparen. Daarom ook toen ik voor ettelijke jaren uit bijzondere vriendschap en gunst van de betrouwbare en zeer geleerde H. Casparis Wolfij, Medici te Zurich etc., die aangevangen, uitvoerige en gans moeizame Opera Botanologica van de zeer beroemde en zeer geleerde H. Conradus Gesnerus zaliger tot mijn handen gebracht was ik goed gezind geweest om deze nuttige arbeid welke noch, dan heen en weer alleen in diverse kaarten van hem getekend en verzameld is geworden, samen met mijn en andere meer nuttige observaties in een goede ordening te brengen en in Latijnse spraak aan dag te geven. Echter er hebben veel andere zaken en oorzaken dit mijn voornemen later wat verlengd en verhinderd, toch daar gesteld omdat ik gans niet bedacht ben van die (wil God) af te laten, maar zo gauw als het mogelijk is en ik gelegenheid hebben zal alles met vlijt te voleindigen. Onder dit echter omdat in gemelde H. Gesnerus zaliger Bibliotheca Herbaria ettelijke kruidenfiguren, voor een deel mooi gesneden, voor een deel allen ingewreven, voorhanden waren hebben veel van mijn goede heren en vrienden en ook ettelijke voorname personen me herinnerd en gebeden dat ik de overige rest, welke gelijk wel noch een tamelijke aantal is geweest, ook zal klaarmaken en met die als een goede aanvang dat Duitse kruidboek van de zeer geleerde H. Matthioli zaliger, omdat het een grote navraag heeft en geen exemplaar meer te vinden is, wederom opnieuw met vele goede stukken vermeerderd drukken laten.

Hoewel ik echter tot zoĺn Duitse editie geheel door geen bijzondere lust had en viel liever mijn eigen zaken dan andere scripta, tanquam alienos partus, te bewerken bedacht was en weet ook goed dat allerlei meningen en oordelen van dit boek zullen er voor lopen, toch omdat ik zulks niet heb kunnen van andere lieden goed afslaan en iedereen te dienen en welvaart me schuldig erken ben ik in goede hoop men zal des te eerder deze nieuwe editie, goedhartige lieden, het beste opnemen en hun bevallen laten: Daarom ook voor mijn persoon ik ten zeerste wil gebeden hebben. Wat echter voor veelvuldige moeite, gestadige vlijt en ernstig opzien hierin aangewend heeft moeten worden, voornamelijk vanwege de inschrijver en vormsnijder geeft de dagelijkse ervaring bij diegene die met hen steeds moeten omgaan en hen behulpzaam zijn.

Daartegen twijfel ik niet, er zal elke verstandige goed overwegen en bemerken kunnen hoe een groot aantal en zeker vast het meeste deel vlijtige moeizame stukken zijn welke opnieuw en niet de gestalte zoals bij anderen in dit boek voorgesteld worden: En daar ik bemerkte dat deze mijn moeite en arbeid aannemelijk zijn zal wil ik des te grotere vlijt aanwenden om mijn overige dergelijke Latijnse en Duitse schriften spoedig voor me te nemen en (wil God) het bevorderlijkste in dat werk te richten.

Als andere heeft me noodzakelijk aangezien hierbij een kort bericht en [20] aanleiding te doen vanwege deze tegenwoordige aard en aftekening der kruiden en gewassen, dan omdat ze het meeste deel op een andere gestalte, zoals net gemeld, als hiervoor geschiedde aangegeven en getekend zijn geworden mogen ze soms mogelijk ettelijke noch wat vreemd en ongewoon voorkomen. Er is echter te weten dan hierin voornamelijk dit gezocht en getracht is geworden opdat het zoveel als mogelijk is geweest en het zich heeft lijden willen niet alleen dat ganse gewas, naar de proportie, zoals ze op zichzelf zijn, maar ook hun voorname parten en stukken die voor anderen wat merkwaardigs in zich begrijpen zoals wortels, stam, stengel, bladeren, bloemen, zaden, vruchten, hulzen en dergelijke, inwendig en uitwendig eigenlijk aangeduid worden. Welke alles zo men in acht heeft en met vlijt waarneemt zal twijfel ik niet er zal de lezer zich daaraan vergenoegen laten en bekennen moeten dat deze aard een bijzonder goede aanleiding geeft tot de grondige kennis en bekendheid van vele kruiden en gewassen. Het is ook te wensen dat deze figuren een weinig groter in aanvang waren klaar gemaakt mogen worden, echter omdat dat anders is van opgedachte H. D. Gesnerus zaliger in aanvang voorgenomen is geworden heb ik ook desgelijks hierna volgen moeten.

Als derde is te merken dat waar ik wat uit mijn mening er kort heb bijgezet zulks altijd met een sterretje, alzo gesteld * is genoteerd en ingesloten geworden opdat het van de auteur zijn schriften mag des te beter onderscheiden worden: En hoewel noch veel uitvoerige disputaties van ettelijke kruiden hadden kunnen voorgebracht worden heb ik toch vanwege de kortheid en andere oorzaken zulks in dit Duitse werk niet nodig geacht, maar zulks aan een ander gevoeglijker oord sparen willen.

Wil alzo tot besluit den goedgunstige lezer en alle verstandige en liefhebbers der rei Herbari vlijtige gebeden hebben ze willen dit mijn arbeid in het beste verstaan en aannemen en daar het de gelegenheid geven zal naar elk zijn welgevallen tot de andere dergelijke mijn voornemen mee behulpzaam en bevorderlijk verschijnen. Dat ik van elke met dankbaarheid verdien en zoals ik ook in dit tegenwoordige boek gedaan heb in zijn oord in het beste te gedenken en niets weglaten wil.

De overige hoop bij welke dat Μωμπαζ (naar het Griekse spreekwoord) altijd gebruikelijker is dan dat Μιμπαζ, dat is, die liever wat berispen dan dergelijke te voltooien zich verstouten (welke in onze tijd meer dan goed is gevonden worden.) wil ik me niet ergeren noch verhinderen laten maar ook de overige tijd van mijn leven het algemene nut ten beste en met Goddelijke hulp aan te wenden en verder wat nuttigs aan dag te geven vlijtig te wezen. Doe me hiermee de goedgunstige lezer altijd aanbevelen.

[21]

 

 

 

Das erste Buch von Kreuttern, und BÔumen. (A)

 

Von der Veielwurtz.

Das I. Capitel.

 

Namen.

eielwurtz, in Griechischer und Lateinischer Spraachen Iris, das ist, Regenbogen, darumb also genannt, dasz die Bletter an den Blumen mit sch˘nen unnd mancherley Farben gezieret sind, etliche untersich, die andern ubersich rundiert, oder gebogen, damit wirdt uns etlicher massen der Regenbogen vorgebildet. Man nennets auch Himmelschwertel, blaw Schwertel, blaw Gilgen oder Lilgen.

 

Geschlecht und Gestalt.

Die Veielwurtz ist in gemein zweyer Geschlecht, nemlich die zame, und die wilde.

Die zame hat man fast in allen GÔrten, jhre Bletter sind anzusehen wie Schwertel, mit zarten striemlen durchzogen. Der Stengel ist glatt, rundt, mit gewerben oder Gleichen unterschieden, wirt oben in etliche nebenzweigle zertheilt, auff jeden Zweigle stehet ein Gilg oder Blum, mit umbgebogenen Blettern, und mancherley Farben, wie (A) [22] (C) zuvor gemeldet, dann sie sind Himmelblaw, Purpur oder Liechtbraun, Grůngelb, weisz, Wasserfarb, vermengt unnd scheckiert. Der Samen ligt in einem langlechten Kn˘pffel verschlossen gleich wie im kleinen blauwen Schwertel. Die Wurtzel ist weisz, derb, kn˘llicht, mit viel kleinen angehengten ZÔseln, wie im grossen Baldrian, am geruch lieblich, am geschmack scharpff, und ein wenig bitter.

*Seither disz Kreuterbuch erstlich von H. Matthiolo in druck verfertiget ist worden, seyn noch viel sch˘ner Geschlecht dieses GewÔchs an tag kommen, als Iris Dalmatica vel Illyrica, das ist, Veielwurtz ausz Dalmatia oder Jllyria, klein und grosz, welche sch˘ne helle Blumen gar viel auff einem Stengel Veielfarb treget. Iris Chalcedonica von Constantinopel erstlich zu uns gebracht, hat auch grosse Lilgen, důnckler als die vorige, hin und wider mit vielen und von mancherley Farben tůpfflein besprenget. Iris Lusitanica biflora, auch zweyerley, klein und grosz, welcher Blum Veielbraun ist, und wol reucht, blůet zweymal im Jar, im Frůling und Herbst. Iris Pannonica, mit sch˘nen drey gelben und so viel gemusierten braun und gelben wolriechenden Blettern. Iris florentina, mit weissen Blumen, und sonst viel andere art mehr, welche alle mit fleisz bey uns in GÔrten werden gezielt. *

Die wilde Veielwurtz ist zweyerley: Eine wechst am meisten an steinichten orten, der Zamen durchausz Ôhnlich, auszgescheiden, dasz die Bletter, Blumen, Stengel, und Wurtzeln ein wenig kleiner sind. Die ander gewinnt lenger Bletter, denn das kleine blaw Schwertel, mit einer důnnen, h˘ltzichten, kn˘dichten, r˘tlichten Wurtzel, die kein geruch hat. Der Stengel ist kurtz, die Blum viel kleiner, denn an den andern Geschlechten, reucht gleich wie S. Johanns Pfersingen, die man Marillen nennet. Auch hat diese Blum neun Purpurfarbe Bletter, die sind an dem eussersten theil, doch allein oben herumb, mit Goldgelben strichlen gemahlet.

Der wilden art seyn so viel, dasz sie nicht wol alle in kurtz gezehlet unnd beschrieben k˘nnen werden. Man findt jr zweyerley mit weissen Blumen, eine mit einem Stengel, (D) ein wenig hoch, die ander gar nidrig, fast auff der Erden die Blumen tragend, wie sonst auch solcher nidrigen mehr, als bleichgelb wolriechend, Purpurfarb, grosz unnd klein, blaw und dergleichen gefunden werden. Jtem andere mit schmalen langen Blettern, unnd ziemlich hohen Stengeln, darauff kleine subtile Lilglein, mit zarten blawen Blettern, deren drey undersich gebogen, auch sch˘n gemusiert seyn. Dergleichen findet man auch ohne Stengel, wie ausz dem GemÔlde zu sehen.

 

Stell.

Die beste und edelste Veielwurtz wÔchst in der Landschafft Jllyria, davon sie den Namen hat dasz sie Iris Illyrica genannt wirdt. Dannen bringt man sie auch in unsere Apotecken, als ein frembd GewÔchs, wiewol sie an gestalt und complexion von der unsern einheymischen keinen unterscheid hat, allein daz sie an krafft unnd wirckung stÔrcker ist, unnd solches geschicht darumb, dasz manches Landt und Erdreich ein besondere art, Lufft, und Himmelischen einflusz hat. Ausz der ursachen tregt ein Land besser Korn, Wein, Kreutter und Wurtzeln, denn das ander, wie auch Galenus bezeugt, Petersilg ausz Macedonia, Wermut ausz dem Land Ponto, Kalmus ausz Colchis und Galacia, Saffran von dem Berg Corik, seind k˘stlicher unnd fůrtrefflicher in jhrem verm˘gen, denn ausz andern Landen, ja das noch viel mehr ist, in den neuwen Jnseln, welche die Spanier und Portugaleser erfunden haben in Jndia gegen der Sonnen Nidergang, sihet man an allen BÔumen grůne Bletter ubers gantze Jar. Derhalben ist in allen gewÔchsen der Landtschafft jederseit viel nachzugeben.

*Die andern jetzgemeldte Geschlecht der Veielwurtz, wo sie wachsen, zeiget der Namen desz orts, damit sie beschrieben werden, an. Die grosz weisse wirdt in Jtalia an viel orten gefunden, fůrnemlich aber in Latio, nicht weit von Priverno, jetzt Piperno genannt, allda ich einen gantzen Berg voll in der Fasten blůendt mit sonderm lust gesehen hab. Der wilden klein und grosz, werden am meisten in Osterreich und Unger- [23] landt gefunden, wie solche unnd andere fůrnemme Gewechs mehr derselbigen LÔnder (A) Herτ Carolus Clusius mit grossem fleisz, und vieler Jar embsiger nachforschung, in seinen observationibus Pannonicis beschrieben hat. Mehr findet man auch ein art der wilden Veielwurtz, welche gar hoch mit dunckelbraunen Blumen, und breiten grossen Blettern, am Staiger Waldt im Landt zu Francken, nicht weit vom Bergschlosz der Graven von Castell wechst, an welchem ort auch viel andere gute Kreuter gefunden werden. Solche, das sich wol zu verwundern ist, bringt gar selten (wie ich dann nie keiner hab m˘gen ansichtig werden) an solchem ort in schattichten feuchten Bergen ein Blumen, in die GÔrten aber gepflantzet (da in andern wilden KrÔutern fast das widerspiel observiert) wirt sie gar einheimisch, und fengt an hÔuffig zu blůen. *

 

Zeit.

Die Veielwurtz blůen alle mitten im Lentz. *Etliche unter den wilden auch wol im Junio. Die Lusitanica aber zum andern mal im Herbst, welches, da es umb dieselbige zeit geschlacht warm Wetter gibt, auch wol unsere Zame zu thun pflegen. Diese sch˘ne Blumen thut sich in der Nacht viel mehr auff, denn am Tag. * Man sol aber die Wurtzeln bald im anfangenden Frůhling auszgraben, eher denn sie gar herfůr stossen, oder ja mitten im Herbst, und sollen im Schatten ged˘rrt werden. Ausz den důrren sol man die auszlesen, welche wolriechend, innwendig derb, gantz unnd fest, nicht verlegen, můrb oder wurmstichig seind.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Veielwurtz ist warm im andern, unnd trucken im dritten Grad. Offnet, zeitigt, seubert, und zertheilt.

 

Jn Leib.

So man ged˘rτte Veielwurtz zerst˘szt, ein halb Lot desz Pulvers in einem trunck (A ij) [24] ę Meth, oder Gerstenwasser warm eynnimpt, unnd sittiglich hinab schleichen, hilfft es denen, welchen die Brust und Lungen verschleimpt sind, stets husten, oder schwerlich Athem ziehen. Dann dieser Tranck zertheilet den groben, zÔhen Koder, unnd fůrdert jhm zum auszreuspern.

So man aber in jetztgedachtem Meth, Gerstenwasser oder sůssem Wein, desz Pulvers anderthalb Lot trinckt, treibts den Schleim unnd dicke Galle durch den Stulgang. Und wenn man noch ein quintle gestossen Rhabarbara darzu thut, ist es ein gute Artzney fůr die Wassersucht.

Veielwurtz zerschnitten, in gutem weissem Wein gesotten, und davon einen ziemlichen Trunck gethan, frůhe und warm, etliche Tag nach einander, bringt den Weibern jhre verstandene zeit wider, treibt den Harn, bricht den Stein, benimpt das Bauchgrimmen, Krampff, den Frost und schůtten der Fieber, ˘ffnet die verstopffung, sonderlich wo grobe, dicke Materien fůrhanden, reinigt die Geelsucht durch den schweisz, t˘dtet die Bauchwůrme, und macht gute Ruhe.

Veielwurtz mit Essig getruncken, wehret dem t˘dtlichen Gifft der Schlangen.

Veielwurtz mit Hirschzungenkraut, oder Tamarischken steudlen gesotten, unnd getruncken, bekompt wol den Miltzsůchtigen.

Veielwurtz in Seeblumenwasser eyngenommen, ist denen behůlfflich, welche mit der Gonorrhťa behafft seyn.

Welche mit dem Hufftwehe beladen sind, denen mag man in einem Clystier die Brůhe eyngiessen, darinne die Wurtzel gesotten ist.

Die Weiber geben auch das Pulver von der Veielwurtz, ein wenig auff den Brey (D) gestrewet, den Kindern, welche von wegen desz reissen im Leib stets schreyen.

Man kan auch die frische Veielwurtz mit Zucker oder Honig eynmachen, wie man mit Jmber pflegt zu thun. Dienet wider obgenannte gebresten.

Die frische Wurtzeln st˘szt man, unnd preszt darausz den safft, diesen rohen safft mit Zucker, und ein wenig Jndianischen Spick abbereytet, gibt man den Wassersůchtigen, frůhe und warm, einer Eyschalen voll, alle vier Tag einmal, offter oder weniger, nach gelegenheit der Personen, fůhret die WÔsserige uberflůssigkeit durch den Stulgang. Viel besser ist ausz gemeltem Safft wol gesotten, Pillulen gemacht, und derselben 3.oder 4.in einem Sůssenholtz eingegeben.

Man macht auch ausz Veielwurtz ein k˘stlich Latwergen fůr die Wassersucht, also: Nimm Veielsafft drey quentle, Galgan, Zitwar, jedes ein halb Lot, Zimmetrinden, NÔglen, jedes ein halb quentle, Meerk˘l, Soldanella genannt, ein halb Lot. Stosz disz alles zu Pulver, misch es mit geseimptem Honig in eines Latwergen Form, davon soltu alle Tag frůhe eines Lots schwer essen.

Veielwurtz in Wein oder Bier in ein SÔckle gehenckt, gibt jnen ein lieblichen geruch, und geschmack.

*Das Wasser ausz den Blumen der sch˘nen Iridis destilliert, unnd gegeben bey zwey Lot auff einmal mit andern stůcken, ist gut fůr die Wassersucht, unnd ist solches viel krÔfftiger, wann also dasselb destilliert wirdt, dasz es der Blumen natůrliche Farb behelt, wie denn solches ohn allen frembden zusatz leichtlich geschehen kan. Deszgleichen macht man von dem wolriechender Blumen Iridis IllyricŠ mit der Alantwurtz und Capillo Veneris ein Zugker, welcher die Brust und Lungen sitsam reiniget, und heylet.

 

Aussen.

Veielwurtz weich gesotten und ubergelegt, lindert die hÔrtigkeit, zertheilt alle Knollen, unnd verzehrt den Kropff. Gepulvert unnd eyngestrewet, reinigt sie die unsaubere Wunden, heylet die Fisteln, und l˘cherte fliessende SchÔden, macht new Fleisch wachsen, insonderheit so sie mit Honig vermischt wirdt.

Veielwurtz sampt Essig und Rosen˘l gemengt, mit einem Thůchle uber die Stirn geschlagen, lindert das Hauptwehe. [25]

Veielwurtz zerschnitten, in Wein oder Wasser gesotten, leine Thůchle darein (A) genetzt, unnd den Weibern Warm auffgelegt, erweicht und ˘ffnet die verherte und verstopffte Mutter.

Ein gut MutterzÔpffle, zu befůrderung der Blumen, unnd Geburt, mach also: Nimm zween Eszl˘ffel voll Honig in ein eysern L˘ffel oder Pfann, lasz es uber einem linden Kolfewer ein oder zweymal auffwallen, darnach misch darunter ein quentle Veielwurtz, und so viel Erdscheiben oder Schweinbrot, beydes gepulvert, růhr es wol durch einander, dasz es nicht anbrenne, als dann geusz es auff ein becken, oder M˘rselboden, bisz es halb erkalte, so formier darausz ein zÔppfle Fingers dick und lang, lasz es hart werden, disz sol das Weib mit Baum˘l, oder zerlassener Butter erstlich schmieren, und darnach zu jr nemmen, mit einem angehengten Faden, ein stund bey jr behalten, bisz es wol beisse, endtlich widerumb herausz ziehen. Diese weise hab ich allhie w˘llen anzeigen, dieweil ferτner in diesem Buch die MutterzÔpffle offt gemeldet werden, damit sie die Weiber wissen zubereiten. Man kan auch diser gestallt ausz Honig, Saltz, und ein wenig Nieszwurtz ZÔpffle machen, die man in Mastdarm st˘szt, zu erreitzung desz Stulgangs.

Veielwurtz mit weisser Nieszwurtz, und noch so vil Honig gemischt, und angestrichen, vertreibt die Sprenckel, Masen und Flecken desz Angesichts.

Veielwurtz mit Hartz vermengt, auff ein Leder gezogen, und ubergelegt, benimmet den schmertzen der Flachsadern, Lenden und Hůfften.

Die Wurtzel (vorab trucken) gekeuwet, macht einen guten Athem, sÔnfftigt das Zanwehe, in welchem fall sie auch behůlfflich ist gesotten, und warm im Mund gehalten.

Dieser Wurtzel Safft, oder Pulver, in die Nasen gezogen, macht niesen, reinigt das Hirn vom Rotz und Flůssen.

So man mit gesottener Veielwurtz den Hindern bÔhet, unnd darauff mit einem scharpffen Thuch reibt, ˘ffnet man die gůlden Ader, darausz das Melancholische Blut pflegt zu fliessen. (B)

Ein edel Artzeney wider den schmertzen und geschwulst der GemÔche: Nimm Veielwurtz zu kleinem Pulver gestossen ein Lot, Zimmetrinden und Dillensamen, jedes ein halb Lot, Saffran ein scrupel, das ist, ein drittheil eines quentles. Misch alles zusammen, netz ein stůck rot Gewandt oder Scharlat in gutem weissen warmen Wein, strew das Pulver darauff, und schlags also uber den Gebresten.

Veielwurtz unter die Kleyder in Kasten gelegt, bewaret sie vor den Motten unnd Schaben, und gibt jnen einen guten Geruch.

 

Veielwurtz˘l. Oleum Irinum.

Das Oel, welches die Apotecker von dieser Wurtzeln und Blumen bereyten, zeitigt, zertheilet, unnd macht důnn. Lindert das Zipperle oder Podagra, den Krampff: Der Mutter, Ohren, und aller Glieder schmertzen, so sich von KÔlte, Schleim, unnd Winden erheben. Erweicht die starrende Gleiche, harte Beulen, und Kr˘pffe.

Veielwurtz heist Arabisch Aiesra. Welsch Iride oder Giglio azuro. Spanisch Lirio Cardeno, Frantz˘sich Glaieul oder Flambe, Behmisch Rosatetz.

Dat eerste boek van kruiden en bomen.

 

Van het vioolkruid. (Iris x germanica, Iris variegata, Iris lutescens, Iris sibirica)

Dat eerste kapittel.

 

Namen.

Vioolkruid, in Griekse en Latijnse spraken Iris, dat is regenboog, daarom alzo genoemd omdat de bladeren aan de bloemen met schone en vele verven gesierd zijn, ettelijke omlaag, de andere omhoog rond gevormd of gebogen, daarmee wordt ons ettelijke mate de regenboog afgebeeld. Men noemt het ook hemelzwaard, blauwe zwaard, blauwe Gilgen of lelies.

 

 

 

 

Geslacht en gestalte.

Dat vioolkruid is in het algemeen twee geslachten, namelijk de tamme en de wilde.

De tamme heeft men vast in alle hoven, zijn bladeren zijn aan te zien zoals een zwaard en met zachte streepjes doortrokken. De stengel is glad, rond, met wervels of leden onderscheiden, wordt boven in ettelijke zijtwijgen verdeeld, op elk twijgje staat een lelie of bloem met omgebogen bladeren en vele verven, zoals [22] hiervoor gemeld, dan ze zijn hemelsblauw, purper of lichtbruin, groengeel, wit, waterkleurig, vermengt en geschaakt. De zaden liggen in langachtige knopjes gesloten gelijk zoals in kleine blauwe zwaard. De wortel is wit, stevig, knolachtig, met veel kleine aanhangende vezels zoals in grote valeriaan, aan reuk liefelijk, aan smaak scherp en een weinig bitter.

*Sinds dit kruidboek eerst van H. Matthiola in druk vervaardigd is geworden zijn noch veel schone geslachten van dit gewas aan dag gekomen zoals Iris Dalmatica vel Illyrica, dat is vioolkruid uit DalmatiŰ of IllyriŰ, klein en groot, welke schone helle bloemen erg veel op een stengel vioolkleurig draagt. Iris Chalcedonica van Constantinopel eerst tot ons gebracht heeft ook grote lelies, donkerder dan die vorige, heen en weer met vele en van velerlei verven druppeltjes besprengt. Iris Lusitanica biflora, ook tweevormig, klein en groot, welke bloem vioolbruin is en goed ruikt, bloeit twee maal in jaar, in voorjaar en herfst. Iris Pannonica, met schone drie gele en zoveel gemengde bruine en gele welriekende bladeren. Iris florentina met witte bloemen en verder veel andere soorten meer welke allen met vlijt bij ons in hoven worden geteeld. *

Dat wilde vioolkruid is tweevormig: Een groeit het meeste aan steenachtige oorden, de tamme geheel door gelijk, uitgezonderd dat de bladeren, bloemen, stengel en wortels een weinig kleiner zijn. De andere gewint langere bladeren dan dat kleine blauwe zwaard met een dunne, houtachtige, knoopachtige, roodachtige wortel die geen reuk heeft. De stengel is kort, de bloem veel kleiner dan aan de andere geslachten, ruikt gelijk zoals S. Johan perziken die men marillen noemt. Ook heeft deze bloem negen purperkleurig bladeren, die zijn aan het uiterste deel, doch alleen boven om met goudgele streepjes getekend.

De wilde soorten zijn zoveel dat ze niet goed alle in kort verteld en beschreven kunnen worden. Men vindt ze tweevormig met witte bloemen, een met een stengel (D) een weinig hoog, de andere erg nederig, vast op de aarde de bloemen dragend zoals verder ook zulke nederige meer zoals bleekgeel welriekende purperkleurig, groot en klein, blauwe en dergelijke gevonden worden. Item andere met smalle lange bladeren en tamelijke hoge stengels daarop kleine subtiele lelietjes met zachte blauwe bladeren, van die drie omlaag gebogen en ook schoon gemengd zijn. Dergelijke vindt men ook zonder stengel zoals uit de tekening te zien.

 

 

 

 

Plaats.

Dat beste en edelste vioolkruid groeit in het landschap IllyriŰ waarvan ze de naam heeft dat ze Iris Illyrica genoemd wordt. Vandaar brengt men ze ook in onze apotheken als een gewas, hoewel ze aan gestalte en samengesteldheid van de onze geteelde geen onderscheid heeft, alleen dat ze aan kracht en werking sterker is en zulks geschiedt daarom dat vele landená en aardrijk een bijzondere aard, lucht en hemelse invloed heeft. Uit die oorzaken draagt een land beter koren, wijn, kruiden en wortels dan dat andere zoals ook Galenus betoont, peterselie uit MacedoniŰ, alsem uit het land Pontus, kalmoes uit Colchis en GaliciŰ, saffraan van de berg Corik zijn kostelijker en voortreffelijker in hun vermogen dan uit andere landen, ja wat noch veel meer is, in de nieuwe eilanden welke de Spanjaarden en Portugezen gevonden hebben in India tegen de zon neergang ziet men aan alle bomen groene bladeren over het ganse jaar. Daarom is in alle gewassen het landschap aan elke kant veel na te geven.

*De andere net gemelde geslachten der vioolkruid waar ze groeien toont de naam van het oord waarmee ze beschreven worden aan. Die grote witte wordt in ItaliŰ aan veel oorden gevonden, voornamelijk echter in Latio niet ver van Priverno, nu Piperno genoemd aldaar ik een ganse bergá ol in de vasten bloeiend met bijzondere lust gezien heb. De wilden, klein en groot, worden het meeste in Oostenrijk en Hongarije [23] gevonden, zoals zulks en andere voorname gewassen meer van diezelfde landen (A) heer Carolus Clusius met grote vlijt en vele jaren omzichtig nazoeken in zijn observationibus Pannonicis beschreven heeft. Meer vindt men ook een aard der wilde vioolkruid welke erg hoog met donkerbruine bloemen en brede grote bladeren aan Staiger Waldt in landt te Franken, niet ver van bergslot der graven van Castell groeit, aan welke oord ook veel andere goede kruiden gevonden worden. Zulke, dat zich goed te verwonderen is, brengt erg zelden (zoals ik dan niet een heb mogen te zien worden) aan zulk oord in beschaduwde vochtige bergen een bloem, in de hoven echter geplant (waar in andere wilde kruiden vast dat tegenspel observeert) wordt ze erg tam en vangt aan veel te bloeien.

 

 

 

 

 

Tijd.

Die vioolkruiden bloeien alle midden in lente. *Ettelijke onder de wilden ook goed in juni. Die Lusitanica echter als andere maal in herfst, welke daar het om diezelfde tijd geslacht warm weer geeft ook goed onze tamme te doen plegen. Deze schone bloemen doet zich in de nacht veel meer open dan aan dag. * Men zal echter die wortels gauw in aanvangende voorjaar uitgegraven eer dan ze erg voorstoten of ja midden in herfst en zullen in schaduw gedroogd worden. Uit dat droge zal men die uitzoeken welke goed ruikend, inwendig stevig, gans en vast, niet verlegen, murw of wormstekig zijn.

 

Natuur, kracht en werking.

Vioolkruid is warm in andere en droog in derde graad. Opent, rijpt, zuivert en verdeeld.

 

 

In lijf.

Zo men gedroogd vioolkruid stoot, een half lood van het poeder in een dronk [24] mede of gerstewater warm inneemt en gewoon naar beneden slaat helpt het diegene welke de borst en longen verslijmd zijn, steeds hoesten of zwaar adem trekken. Dan deze drank verdeeld de grove, taaie vieze slijm en bevordert het tot uitrispen.

Zo men echter in net gedachte mede, gerstewater of zoete wijn dat poeder anderhalf lood drinkt, drijft het de slijm en dikke gal door de stoelgang. En wanneer men noch een quintle gestoten rabarber daartoe doet is het een goede artsenij voor de waterzucht.

Vioolkruid versneden, in goede witte wijn gekookt en daarvan een tamelijke dronk gedaan, vroeg en warm, ettelijke dagen na elkaar, brengt de wijven hun staande tijd weer, drijft de plas, breekt de steen, beneemt dat buik grommen, kramp, de koude en schudden der koortsen, opent de verstopping, vooral waar grove, dikke materiŰn voorhanden, reinigt de geelzucht door de zweet, doodt de buikwormen en maakt goede rust.

Vioolkruid met azijn gedronken weert het dodelijke gif der slangen.

Vioolkruid met hertstongkruid of Tamarix heestertje gekookt en gedronken bekomt goed de miltzuchtige.

Vioolkruid in waterleliebloemenwater ingenomen is diegenen behulpzaam welke met de gonorrhoeae behept zijn.

Welke met de voetenpijn beladen zijn diegenen mag men in een klysma die brij ingieten waarin die wortel gekookt is.

De wijven geven ook dat poeder van het vioolkruid, een weinig op de brij (D) gestrooid, de kinderen welke vanwege dat rijzen in lijf steeds schreien.

Men kan ook dat frisse vioolkruid met suiker of honing inmaken zoals man met gember pleegt te doen. Dient tegen opgenoemde gebreken.

Die frisse wortels stoot men en perst daaruit het sap, dit ruwe sap met suiker en een weinig Indiaanse spica af bereidt geeft men de waterzuchtige vroeg en warm een eischaal vol alle vier dagen eenmaal vaker of minder naar gelegenheid der personen, voert de waterige overvloedigheid door de stoelgang. Veel beter is uit gemeld sap, goed gekookt. pillen te maken en diezelfde 3 of 4 in een zoethout in te geven.

Men maakt ook uit vioolkruid een kostelijke likkepot voor de waterzucht alzo: Neem vioolsap drie quintle, galigaan, Zedoaria, elk een half lood, kaneelbast en kruidnagels elk een half quintle, zeekool, Soldanella genoemd, een half lood. Stoot dit alles tot poeder, meng het met gezeefde honing in een likkepot vorm, daarvan zal u alle dagen vroeg een lood zwaar eten.

Vioolkruid in wijn of bier in een zakje gehangen geeft die een liefelijke reuk en smaak.

*Dat water uit de bloemen der schone Iridis gedestilleerd en gegeven bij twee lood op eenmaal met andere stukken is goed voor die waterzucht en is zulks veel krachtiger dan alzo datzelfde gedestilleerd wordt zodat het de bloemen natuurlijke kleur behoudt zoals dan zulks zonder alle vreemde toevoegingen licht geschieden kan. Desgelijks maakt men van de goed ruikende bloemen van Iridis Illyrica met de alantkruid en Capillus Veneris een suiker welke de borst en longen voldoende reinigt en heelt.

 

 

 

 

 

Van buiten.

Vioolkruid week gekookt en opgelegd, verzacht de hardheid, verdeelt alle knollen en verteert de krop. Verpoederd en ingestrooid reinigt ze die onzuivere wonden, heelt de lopende gaten en gatená van vloeiende schaden, maakt nieuw vlees groeien, vooral zo ze met honing vermengd wordt.

Vioolkruid samen met azijn en rozenolie gemengd, met een doekje over het voorhoofd geslagen verzacht de hoofdpijn. [25]

Vioolkruid versneden, in wijn of water gekookt, linnen doekje daarin (A) genat en de wijven warm opgelegd verweekt en opent de verharde en verstopte baarmoeder.

Een goede baarmoeder zetpil tot bevordering der bloemen en geboorte maak alzo: Neem twee eetlepels vol honing in een ijzeren lepel of pan, laat het over een zacht koolvuur een of twee maal opwellen, daarna meng daaronder een quentle vioolkruid en zoveel aardschijven of zwijnbrood, beide verpoederd, roer het goed door elkaar zodat het niet aanbrandt, als dan giet het op een bekken of morzelbodem totdat het half verkoeld is, dan vorm daaruit een zetpil vingers dik en lang, laat het hard worden, dit zal dat wijf met olijvenolie of gesmolten boter eerst smeren en daarna tot haar nemen met een aanhangende vezel een stond bij haar behouden tot het goed bijt, eindelijk wederom eruit trekken. Deze wijze heb ik alhier willen aantonen omdat verder in dit boek de baarmoederzetpil vaak gemeld wordt daarmee ze de wijven weten te bereiden. Men kan ook deze gestalte uit honing, zout en een weinig nieskruid zetpillen maken die men in de mastdarm stoot tot opwekking der stoelgang.

Vioolkruid met wit nieskruid en noch zoveel honing gemengd en aangestreken verdrijft de spikkels, bontheid en vlekken der aangezicht.

Vioolkruid met hars vermengt en op een leer getrokken en opgelegd beneemt den smarten der vlakke aderen, lenden en voeten.

De wortel (vooraf gedroogd) gekauwd maakt een goede adem, verzacht de tandpijn, in welke geval ze ook behulpzaam is gekookt en warm in mond gehouden.

Deze wortel zijn sap of poeder in de neus getrokken maakt niezen, reinigt de hersens van snot en vloeden.

Zo men met gekookt vioolkruid het achterste baadt en daarop met een scherpe doek wrijft opent men de gouden ader daaruit dat melancholische bloed pleegt te vloeien.

Een edele artsenij tegen de smarten en zwellingen der geslacht: Neem vioolkruid tot klein poeder gestoten een lood, kaneelbast en dillezaden, van elk een half lood, saffraan een scrupel, dat is een derde deel van een quentle. Meng alles tezamen, nat een stuk rood gewand of scharlaken in goede witte warme wijn, strooi dat poeder daarop en sla het alzo over de gebreken.

Vioolkruid onder de kleren in kasten gelegd bewaar ze voor de motte

n en schaven en geeft hen een goede reuk.

 

 

 

Vioolkruidolie. Oleum Irinum.

Die olie welke de apothekers van deze wortels en bloemen bereiden, rijpt, verdeeld en maakt dun. Verzacht dat jicht of podagra en de kramp: De baarmoeder, oren en alle leden smarten zo zich van koudheid, slijm en winden verheffen. Weekt die starre leden, harde builen en krop.

Vioolkruid heet Arabisch Aiesra. Italiaans Iride of Giglio azuro. Spaans Lirio Cardeno, Frans Glaieul of Flambe, Tsjechisch Rosatetz.

 

á

 

Von Kalmus. Cap. II.

 

Namen und Gestallt.

ćDas rechte Acorum ist ohn allen zweiffel das Gewĺchsz und Wurtzel, welche fast alle gelehrte Artzte unnd Apotecker im Latein Calamum aromaticum, zu Teutsch, Kalmus nennen, Wiewol solchs ein miszbrauch auch desz Worts oder Namens Calami aromatici ist. Dann in der Warheit ist der Calamus (wie Dioscorides und Plinius bezeugen) nicht ein Wurtzel, sondern Geschlecht eines wolriechenden Rohrs in India wachsend, den Apoteckern frembd und unbekannt, haben derhalben den Acorum, Calmus ge- (A iij) [26] ę nannt. Solch Acorum oder Kalmus hat Bletter wie die Veielwurtz, allein dasz sie lenger und schmĺler sind, geben einen guten geruch, wie die Wurtzel selbst. So vergleicht sich auch die Kalmuswurtz fast der Veielwurtz, ist knorrecht, weiszlecht, mit unzehlich vielen angehengten Zaseln. Bringt einen glatten Stengel mit viel Zweiglen. Oben schossen herfůr Zĺpfflein, gleichermassen wie in Haselnůssen. Also war gestaltet das rechte Acorum, welches der hochberůhmte Augerius Flandrus (zur zeit, da er bey dem Tůrckischen Keyser ein Gesandter war) in Nicomedia, in einer grossen Pfudel gefunden, und von Constantinopel mir zugesendet hat. Es hette gar keinen unterscheid von unserm gemeinen Kalmus.

Die Apotecker haben biszher fůr das rechte Acorum gebraucht ein Kraut, welches Bildnusz allhie auch abgemahlet, Teutsch nennet man es Gelb Wasserlilgen oder Schwertel, hat sein wohnung im Wasser unnd feuchten Grůnden, ist eines strengen unnd zusammen ziehenden geschmacks. Hat lenger Bletter denn die Veielwurtz, tregt auch ein solche Blume, allein dasz sie Goldgelb ist. Dieses kraut mag man nennen das falsch oder vermeinte Acorum. *Etliche Gelehrte w┘llen es sey Butomum bey dem Athen╩o, davon lasz ich andere urtheilen, unnd ist dieser Wurtzel krafft nicht gar zu verachten, dieweil sie, wann man solche lang im Mund hellt, ein liebliche schĺrpff hat, und an etlichen orten in Franckreich, jedoch nicht ohne grossen Jrτthumb, pro Chin╩ radice verkaufft wirdt.

Dieses Acori vulgaris wechst noch ein besondere art in Thůringen, umb die Churfůrstliche l┘bliche Schul Pforten genannt. Solchs kreucht mit sehr dicken roten Wurtzeln fast ausserhalb dem Erdtrich wie Veielwurtz weit umb sich in orten so von der Sala befeuchtigt, doch nicht stets nasz oder sumpfficht seyn, hat subtilere Bletter, dann das gemein an Wassern wechst. Sie nennen es daselbst wilden Kalmus, und sagen dasz es kein Blum noch Samen trage, wie ich auch solchs nie hab observiern noch mercken k┘nnen.*

Auch jrren die gar sehr, so den grossen Galgan fůr das rechte Acorum achten, dann dieser Galgan hat an seinem geschmack gar keine bitterkeit, ist an der Farb nicht weiszlicht, sondern r┘tlecht. Die Bletter tragen auch mit der Veielwurtz nicht zu, sondern mit dem wilden Galgan, Cyperus genannt. [27]

Acorum oder Kalmus wechst in Ponto, Galatien, unnd Colchien, auch bey den Tattern, derhalben nennet man jn in der Littaw Taterst╚ zelij, das ist, Tattarisch kraut.

Das aller best Acorum oder Kalmus ist weisz, derb, voll, am geschmack scharpff und bitter, am geruch nicht unlieblich.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Kalmus wermet unnd trucknet in dritten Grad, macht důnn, zertreibt, seubert und ┘ffnet.

 

In Leib.

*Dieweil der Kalmus bey uns in vielen Gĺrten jetzt gezielet, und die kĺlt wol leiden mag, soll man zu dem Diacoro und andern Compositis also frisch, jhn, wo man jhm haben kan, gebrauchen.

Kalmus in Wein, oder Honigwasser gesotten, oder das Pulver darein gestrewet, und getruncken, wendet die gebresten, so sich von kaltem Schleim oder blĺsten erheben, er sey gleich das Bauchgrimmen, Seitenwehe, Keichen, Krampff, verstopffung der Lebern oder desz Miltzes. Hilfft denen, welche vom fallen oder stossen gelievert Blut im Leib haben, auch denen, welchen der Harn abzuschlagen sawer wirt. Dienet wider die Natterstich, wirdt derhalben gemischt zu den Artzneyen, welche man wider das Gifft componirt und zuricht.

Der Dampff oder Rauch von der Kalmusbrůe in Halsz eyngelassen durch einen Trichter, wehret dem Husten.

Welcher nicht wol dewen mag, der nemme Kalmus gepulvert ein quintlen, unnd so vil Zimmetr┘hrlen, under einander gemischt, nemme das ein alle morgen warm in einem trunck Wermutwein, es hilfft.

An den orten, da der Kalmus wechst, macht man jhn frisch eyn mit Zucker oder Honig, wirdt also zu uns gebracht. Man bereitet jhn auch also in Teutsch und Welschlanden. (B) Jst wider alle gedachte gebresten nůtzlich.

Ausz Kalmus macht man auch einen Syrup oder Tranck, Oximel genannt, welcher dem erkalten Miltz und Lebern sehr ersprieszlich ist, also: Stosz Kalmus zu grobem Pulver, geusz Essig darůber, deck es zu, lasz also stehen drey Tag und nacht, darnach siede es halb eyn, seyg es durch ein leinen Tůchlein, thue dazu Honig, nach deinem gutdůncken, siede es widerumb, bisz sich der Essig verzehre. Von diesem Oximel gibt man alle Tage frůe zwey lot mit obgemelter gesottener Kalmusbrůe.

 

Aussen.

So den Weibern die Mutteradern verstopfft, auch die zeit verstanden were, die sollen solche Wurtzel sieden, ein Lendenbad davon abgiessen, und darein sitzen, es hilfft.

Der Safft, so ausz dieser frischen Wurtzel gepreszt wirt, in die tunckeln Augen getropfft, macht sie klar und hell, jedoch musz man Eyerklar oder dergleichen dazu thun, sonst ist es gar zu beissend.

Kalmus heist Griechisch Aχορον. Arabisch Vage. Lateinisch Acorum. Welsch, Spanisch, und Frantz┘sisch Acoro. Behmisch Prustsworec.

Van kalmoes. Kapittel II.

 

Namen en gestalte.

De rechte Acorum is zonder alle twijfel dat gewas en wortel welke vast alle geleerde artsen en apothekers in Latijn Calamum aromaticum, in Duits kalmoes noemen. Hoewel zulks een misbruik ook van het woord of naam Calami aromatici is. Dan in de waarheid is de Calamus (zoals Dioscorides en Plinius betonen) niet een wortel, maar geslacht van een goed ruikend riet in India groeiend, de apothekers vreemd en onbekend, hebben daarom de Acorum kalmoes genoemd. (Swertia cheyrata) (A iij) [26] Zulke Acorum ofć kalmoes heeft bladeren zoals de Iris, alleen dat ze langer en smaller zijn, geven een goede reuk zoals de wortel zelf. Zo vergelijkt zich ook dat kalmoeskruid vast de Iris, is knorrecht, witachtig, met ontelbare vele aanhangende vezels. Brengt een gladde stengel met veel twijgjes. Boven schieten voort stokjes in gelijke mate zoals in hazelnoten. (Acorus calamus) Alzo was gesteld dat echte Acorum welke de zeer beroemde Augerius Flandrus (=Busbecq)ć (in de tijd toen hij bij de Turkse keizer een gezand was) in Nicodemi╬ in een grote poel gevonden en van Constantinopel me toegezonden heeft. Het heeft geheel geen onderscheid van onze gewone kalmoes.

De apothekers hebben tot hier voor dat echte Acorum gebruikt een kruid welke afbeelding alhier ook getekend is, in Duits noemt men het gele waterlelie of zwaard, heeft zijn woning in water en vochtige gronden, is een streng en tezamen trekkende smaak. Heeft langere bladeren dan de Iris, draagt ook zoÝ n bloem, alleen dat ze goudgeel is. Dit kruid mag men noemen dat valse of vermeende Acorum. *Ettelijke geleerden willen het is Butomum bij Athenaeus waarvan laat ik anderen oordelen en is deze wortel kracht niet geheel te verachten omdat ze wanneer men zulke lang in mond houdt een liefelijke scherpte heeft en aan ettelijke oorden in Frankrijk, toch niet zonder grote dwaling, pro Chinae radice verkocht wordt.

Van deze Acori vulgaris groeit noch een bijzondere vorm in ThŞringen om de keurvorstelijke loffelijke schoolpoorten genoemd. Zulks kruipt met zeer dikke rode wortels vast buiten het aardrijk zoals Iris wijdt om zich in oorden zo van de Sala bevochtigt, doch niet steeds nat of sompig zijn, heeft subtielere bladeren dan dat gewone dat aan wateren groeit. Ze noemen het daar wilde kalmoes en zeggen het geen bloem noch zaden draagt zoals ik ook zulks niet heb observeren noch bemerken kunnen.*

Ook dwalen die erg zeer zo de grote galigaan voor dat echte Acorum achten, dan deze galigaan heeft aan zijn smaak geheel geen bitterheid, is aan de verf niet witachtig, maar roodachtig. De bladeren dragen ook met de Iris niet toe, maar met de wilde galigaan, Cyperus genoemd. [27]

Acorum of kalmoes groeit in Pontus, Galati╬ en Colchis ook bij de Tartaren, daarom noemt men het in de Litouwen Taterst╚ zelij, dat is Tartaars kruid.

Dat allerbeste Acorum of kalmoes is wit, stevig, vol, aan smaak scherp en bitter, aan reuk niet onlieflijk.

 

 

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Kalmoes warmt en droogt in derde graad, maakt dun, verdrijft, zuivert en opent.

 

 

In lijf.

*Omdat de kalmoes bij ons in vele hoven nu geteeld en de koude goed lijden mag zal men tot de Diacoro en andere composities alzo fris die, waar men het hebben kan, gebruiken.

Kalmoes in wijn of honingwater gekookt of dat poeder daarin gestrooid en gedronken wendt de gebreken zo zich van koude slijm of opblazen verheffen, het is gelijk dat buik grommen, zijdepijn, kuchen, kramp, verstopping der lever of de milt. Helpt diegenen welke van vallen of stoten gestold bloed in lijf hebben, ook diegenen welke de plas af te slaan zuur wordt. Dient tegen de addersteek en wordt daarom gemengd tot de artsenijen welke men tegen dat gif componeert en bereidt.

De damp of rook van de kalmoesbrij in hals ingelaten door een trechter weert het hoesten.

Welke niet goed verduwen mag die neemt kalmoes verpoederd een quintle en zoveel kaneelstokjes, onder elkaar gemengd, neemt dat in alle morgen warm in een dronk alsemwijn, het helpt.

Aan de oorden daar de kalmoes groeit maakt men het fris in met suiker of honing, wordt alzo tot ons gebracht. Men bereidt het ook alzo in Duitsland en Itali╬. Is tegen alle gedachte gebreken nuttig.

Uit kalmoes maakt men ook een siroop of drank, Oximel genoemd, welke de verkouden milt en lever zeer aan te prijzen is: alzo: Stoot kalmoes tot grof poeder, giet azijn daarover, dek het toe en laat het alzo staan drie dagen en nachten, daarna ziedt het half in en zeef het door een linnen doekje, doe daartoe honing, naar uw goeddunken, ziedt het wederom tot zich de azijn verteert. Van deze oximel geeft men alle dagen vroeg twee lood met opgemelde gekookte kalmoesbrij.

 

 

 

Van buiten.

Zo de wijven de baarmoederaderen verstopt, ook de tijd staat, die zullen zulke wortel zieden en een lendenbad daarvan afgieten en daarin zitten, het helpt.

Dat sap zo uit deze frisse wortel geperst wordt in de donkere ogen gedruppeld maakt ze klaar en helder, toch moet men eiwit of dergelijke daartoe doen, anders is het erg bijtend.

Kalmoes heet Grieks Aχορον. Arabisch Vage. Latijns Acorum. Italiaans, Spaans en Frans Acoro. Tsjechisch Prustsworec.

 

á

 

Von BÔrdillen. Cap. III.

 

Namen. Gestallt.

BÔrdillen hat seinen Namen darumb, dasz sie der Bermutter sonderlich wol bekompt, auch der Dillen met Stengeln, Blettern, und Dolden gleich sihet, ist doch dicker in allen stůcken, wechst fast zweyer Elen hoch, hat viel Wurtzeln, die sich in die lenge, und uber zwerch auszspreussen, eines lieblichen geruchs, und scharpffen geschmacks. (A iiij) [28]

ę Disz Kraut wechst auff den gebirgen, und Sonnenreichen orten. Den Samen unnd Bletter brauchet man nicht in der Artzney, allein die Wurtzeln, die sol man im Herbst graben.

(D) Die Wurtzel, so man biszher in Apotecken fur Meum gebraucht hat, ist nicht die rechte, dann sie hat einen geschmack wie M˘ren oder gelbe Růben, vergleicht sich nichts dem waren Meo. Jetzundt bringt man ausz Apulien, unnd Welschlandt ein Wurtzel, wie sie allhie abgemahlet: viel gelehrte MÔnner schÔtzen sie fůr das rechte Meum, wiewol sie nicht in allen stůcken mit Dioscoridis beschreibung zustimpt, doch weil sie von andern Gelehrten dafůr gehalten wirt, auch, wie sie bezeugen, alle krafft desz Mei hat, lasz ich mir jhre meynung auch gefallen, unnd sollens die Apotecker forthin dafůr brauchen. Jn Apulien nennet man sie Imperatricem, das ist, Keyserswurtzel, ist bey jhnen in beruff kommen wider das Gifft, und gifftige Thiere.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

BÔrdillen ist warm im dritten, und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Die Wurtzel in Wein oder Wasser gesotten, und getruncken, treibt den verstandenen Harn ausz den verstopfften Nieren und Blasen. Deszgleichen wirckt sie, so man sie zu Pulver st˘szt, unnd einnimpt. Sie zertrennet die BlÔste unnd Winde desz Magens, stillet das Bauchgrimmen, heylet alle gebresten der Mutter, und wehthumb der Glieder.

So die Brust mit flůssen beschweret ist, sol man ausz dieser gestossenen Wurtzel und Honig ein Latwergen machen, solchs im Mund halten, unnd sittiglich hinab fliessen lassen.

Die Wurtzel wirt seiner gůte und tugend halben in den edlen Theriack, auch andere Artzneyen, welche den Gifft widerstand thun, vermischt. [29]

 

Aussen.

Den Weibern wirt jhre zeit erweicht und gefůrdert, so sie mit dieser abgesottenen Wurtzel die Schosz bÔhen, oder darinnen baden.

Den jungen Kindern, welche den Harn schwerlich ablassen, hilfft diese Wurtzel, mit weissem Wein und Baum˘l ein mal auffgesotten, und Pflastersweise warm uber das GemÔchte gebunden.

BÔrdillen heist Griechisch Mήον. Arabisch Mu. Lateinisch Meum, Welsch Meo. Spanisch Pinillo. Behmisch Koprnijk.

 

*Muttelina.

In den Schweitzerischen Gebirgen wechst ein Kraut, dem gemeinen Meo nicht ungleich, allein dasz die Bletter breiter, und die Blumen etwas r˘tlicher ist, dieses iszt das Viehe gar gern, und geben gar gute Milch davon, wie auch von dem gemeinen Meo. Gesnerus vermeint man m˘g es brauchen an desz Dauci Cretici statt. Die Jnnwohner nennen es Muttelinam und Mutri.*

Van berendille. Kapittel III. (Meum athamanticum, Ligusticum mutellina)

 

Namen. Gestalte.

BÔrdillen heeft zijn naam daarom dat ze de baarmoeder bijzonder goed bekomt, ook de dille met stengels, bladeren en schermen gelijk ziet, is doch dikker in alle stukken, groeit vast twee ellenbogen hoog, heeft veel wortels die zich in de lengte en overdwars uitspreiden, een liefelijke reuk en scherpe smaak. (A iiij) [28]

Dit kruid groeit op de bergen, en zonnerijke oorden, de zaden en bladeren gebruikt men niet in de artsenij, alleen de wortels en die zal men in herfst graven.

De wortels zo men tot hier in apotheken voor Meum gebruikt heeft zijn niet de echte, dan ze heeft een smaak zoals peen of gele rapen, vergelijkt zich in niets de ware Meum. Nu brengt men uit ApuliŰ en ItaliŰ een wortel zoals ze alhier getekend: veel geleerde mannen schatten ze voor de echte Meum, hoewel ze niet in alle stukken met Dioscorides beschrijving toestemt, doch terwijl ze van andere geleerden daarvoor gehouden wordt en ook zoals ze aantonen alle kracht der Meum heeft laat ik me hun mening ook bevallen en zullen de apothekers verder heen daarvoor gebruiken. In ApuliŰ noemt men het Imperatricem, dat is keizerswortel, is bij hen in beroep gekomen tegen dat gif en giftige dieren.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Berendillen is warm in derde en droog in andere graad.

 

In lijf.

De wortel in wijn of water gekookt en gedronken drijft de staande plas uit de verstopte nieren en blaas. Desgelijks werkt ze zo men ze tot poeder stoot en inneemt. Ze scheidt de opblazingen en winden der magen, stilt dat buik grommen, heelt alle gebreken der baarmoeder en pijnen der leden.

Zo de borst met vloeden bezwaard is zal men uit deze gestoten wortel en honing een likkepot maken, zulks in mond houden en gewoon naar beneden af vloeien lassen.

De wortel wordt zijn vanwege zijn goedheid en deugd in de edele teriakel, ook andere artsenijen welke de gift weerstand doen vermengt. [29]

 

 

Van buiten.

De wijven wordt hun tijd geweekt en bevorderd zo ze met deze afgekookte wortel de schoot baden of daarin baden.

De jonge kinderen welke de plas zwaar aflaten helpt deze wortel, met witte wijn en olijvenolie eenmaal opgekookt en pleistervormig warm over dat geslacht gebonden.

Berendillen heet Grieks Mήον. Arabisch Mu. Latijns Meum, Italiaans Meo. Spaans Pinillo. Tsjechisch Koprnijk.

 

*Muttelina.

In de Zwitserse bergen groeit een kruid, de gewone Meum niet ongelijk, alleen dat de bladeren breder, en de bloemen wat roodachtiger is, deze eet dat vee erg graag, en geven erg goede melk daarvan zoals ook van de gewone Meum. Gesnerus meent men mag het gebruiken aan de Daucus Creticus plaats. De inwoners noemen het Muttelinam en Mutri.*

 

á

 

Von wildem Galgan. Cap. IIII.

 

Gestallt.

ilder Galgan hat fast solche Bletter, wie der Lauch, auszgenommen, dasz sie lenger, kleiner, und hÔrter sind. Sein Stengel (B) wechst vierecket, eines Elenbogens lang, biszweilen auch lenger, darinne steckt weisz Marck, wie im wolriechenden Bintzen, Iuncus odoratus genannt. Am ˘bertheil desz Stengels gewinnt er kleine und glitzende Bletter, zwischen welchen der spitzige und graszfarbige Samen herfůr dringt. Die Wurtzel ist lang, und zasecht, in einander geschrenckt, an etlichen orten rund wie die Oliven, an etlichen aber klein, an der farb schwartz, eines lieblichen geruchs und bitter.

 

Stell.

Der wild Galgan wechst gern an wÔsserigen, doch gebawten orten. Den besten bringt man ausz Syria, und Egypten von Alexandria. Jst unserem einheimischen an krÔfften weit uberlÔgen.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Desz wilden Galgans wurtzel wermet, trucknet, one beissen, er˘ffnet das geÔder.

 

Jn Leib.

Diese Wurtzel gestossen, und desz Pulvers ein quentle schwer in warmem Wein getruncken, treibt den Harn, reiniget die Nieren vom Griesz und Sand, ˘ffnet die verstopffung in der angefangenen Wassersucht. Heylet auch der Scorpion stich.

 

Aussen.

So man zu dieser Wurtzel so viel Lorbern menget, mit einander in Wein siedet, und ein Pflaster darausz macht, solchs den Wassersůchtigen auff den strotzenden Bauch warm gelegt, ringert und benimpt die geschwulst.

So die Weiber ein Dampffbad von diesen Wurtzeln machen, unnd die Mutter darůber bÔhen, oder auch Pflasterweise auff die Schosz unnd Lenden warm legen, ist sehr gut zu er˘ffnung der verstopfften Geburtglieder, und fůrdering der Rosen. [30]

C, D) Alle geschwere im Mund und heymlichen orten, ob sie gleich umb sich fressen, heylet disz Pulver, darein gesÔet.

Die wurtzel gekewet, wendet den b˘sen geruch desz Munds und Athems.

Wilder Galgan heist Griechisch κύωειρος. Lateinisch Cyperus. Arabisch Saherade. Spanisch Iuncia. Behmisch Galgan plany.

 

Galgan.

Galgan, im Latein Galanga, ist von Dioscoride und den alten Griechen nicht beschrieben. Seiner Geschlecht sind zwey: Das klein und grosz.

Der kleine Galgan ist ein důnne, krumme, kn˘dechte wurtzel, inwendig und auszwendig Purpurrot, wolriechend, eines scharpffen, beissenden, brennenden geschmacks, wie Pfeffer oder Jmber, an gestalt und geruch dem Cypero gleich, darumb jhn etliche Cyperum Babylonicum nennen. Der beste ist schwer, derb, sattrot, wolriechend, unnd am geschmack sehr scharpff. Neulicher zeit hat man den ausz Italia zu uns geschickt, bleibt aber nicht gern, wie der Calmus, in GÔrten. Etliche betrieger nemen desz wilden Galgans wurtzel, winden sie, beitzens in Essig und Pfeffer, verkauffens darnach fůr Galgan. Aber dieser betrug wirt entdeckt, so man an der wurtzlen die eusserste Rinde abschabt, alsdann hat sie in der mitte oder Marck keine scherpffe, wie der Galgen haben soll.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Galgan ist heisz und trucken im dritten Grad.

 

In Leib.

Galgan ist gut zu allen Kranckheiten, so von kÔlte und blÔsten kommen. Sterckt [31] den Magen, macht wol dewen, wendet die onmacht, Schwindel, und stinckende (A) Athem, gekewet oder in Wein eingenommen.

Van wilde galigaan. Kapittel IIII. (Cyperus longus, Cyperus rotundus, Alpinia galanga)

 

Gestalte.

Wilde galigaan heeft vast zulke bladeren zoals de look, uitgezonderd dat ze langer, kleiner en harder zijn. Zijn stengel groeit vierkantig, een ellenboog lang, soms ook langer, daarin steekt wit merg zoals in goed ruikende biezen, Juncus odoratus genoemd. Aan bovenste deel der stengels gewint het kleine en glinsterende bladeren tussen welke de spitse en graskleurige zaden voortdringen. De wortel is lang en vezelig, in elkaar geschrankt, aan ettelijke oorden rond zoals de olijven, aan ettelijke echter klein, aan de verf zwart, een liefelijke reuk en bitter.

 

 

Plaats.

De wilde galigaan groeit graag aan waterige, doch gebouwde oorden, de besten brengt men uit SyriŰ en Egypte van Alexandria. Is onze inlandse aan krachten ver beter.

 

Natuur, kracht en werking.

De wilde galigaan wortel warmt, droogt zonder bijten, het opent de aderen.

 

In lijf.

Deze wortel gestoten en dat poeder een quentle zwaar in warme wijn gedronken drijft de plas, reinigt de nieren van gruis en zand, opent de verstopping in de aanvangende waterzucht. Heelt ook de schorpioen steek.

 

Van buiten.

Zo men toe deze wortel zoveel laurier mengt en met elkaar in wijn ziedt en een pleister daaruit maakt, zulks de waterzuchtige op de opgezwollen buik warm gelegd vermindert en beneemt die zwellingen.

Zo de wijven een dampbad van deze wortels maken en de baarmoeder daarover baden of ook pleistervormig op de schoot en lenden warm leggen is zeer goed tot opening der verstopte geboorteleden en bevordering der rozen. [30]

Alle zweren in mond en heimelijke oorden en of ze gelijk om zich vreten heelt dit poeder, daarin gezaaid.

Die wortel gekauwd verandert de boze reuk der mond en adem.

Wilde galigaan heet Grieks κύωειρος. Latijns Cyperus. Arabisch Saherade. Spaans Iuncia. Tsjechisch Galigaan plany.

 

Galigaan.

Galigaan, in Latijn Galanga, is van Dioscorides en de oude Grieken niet beschreven. Zijn geslachten zijn twee: De kleine en grote.

De kleine galigaan is een dunne, kromme, knoopachtige wortel, inwendig en uitwendig purperrood, goed ruikend, een scherpe, bijtende brandende smaak zoals peper of gember, aan gestalte en reuk de Cyperus gelijk, daarom het ettelijke Cyperum Babylonicum noemen. De beste is zwaar, stevig, donkerrood, goed ruikend en aan smaak zeer scherp. In nieuwe tijd heeft men die uit Italia tot ons geschikt, blijft echter niet graag zoals de kalmoes in hof. Ettelijke bedriegers nemen deze wilde galigaan wortel, winden ze, weken het in azijn en peper, verkopen het daarna voor galigaan. Echter dit bedrog wordt ontdekt zo men aan de wortels de buitenste bast afschaaft heeft ze in het midden of merg geen scherpte zoals de galigaan hebben zal.

 

Natuur, kracht en werking.

Galigaan is heet en droog in derde graad.

 

In lijf.

Galigaan is goed tot alle ziektes zo van koudheid en opblazen komen. Sterkt [31] de maag, maakt goed verduwen, wendt de onmacht, duizeligheid en stinkende adem, gekauwd of in wijn ingenomen.

 

á

 

Von Jndianischem Nardo. Capit. V.

 

Gestallt.

iesen frembden, Edlen, wolriechenden Nardum hat man in allen wolgerůsten Apotecken, man nennet jhn Spicam, das ist, ein Eher, nicht dasz es ein Eher sey, die am ˘bertheil desz Krauts wachse, wie etlichen unerfarnen Kreutlern treumet, sonder es is ein Wurtzel (wie auch Galenus selbst bezeuget) darumb wirt sie aber Spica geheissen, dasz sie einer Eher zum theil ehnlich ist.

 

Stell.

Dieser Nardus wechst in India, an einem Berg, welchen der flusz Gange, so darunter fůr fleust, befeuchtiget. Die Wurtzel wirt důrτ zu uns gebracht ausz Egypten von Alexandria, sampt anderen KauffmanschÔtzen und Specereyen, so man von dannen jÔrlich gen Venedig fůhret.

Der best Nardus ist kurtz, leicht, viel hÔrig, gelb, frisch, fest, wolriechend wie wilder Galgan, am geschmack bitter, davon die Zunge bald trucken wirdt.

Von diesem Nardo is bereitet worden die thewer Salb, damit Maria Magdalena den Herτn Christum bey Tisch gesalbet hat.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Der edel Nardus ist warm im ersten Grad, und trucken im andern volkommen.

 

In Leib.

Dieser Spick wirt gemeiniglich mit dem Rhabarbaro eingeben. [32]

ę Diese Wurtzel in Wein oder Wasser gesotten, und getruncken, zertreibt die winde, fůrdert den Harn, dienet zu den gebresten der Lebern, Geelsucht und Nierenwee. Stercket das Hirn, und alle Glieder desz Leibs, innerlich und eusserlich in aller massen gebraucht.

Die Wurtzel gepulvert, in saurem Wein getruncken, stopfft desz Bauchs und der Mutter flůsse, insonderheit die weise schleimige feuchtigkeit, alba menstrua genannt, und sollens die Weiber nicht allein trincken, sondern auch mit dem sauren Wein kochen, und sich von unten auff damit bÔhen. Das Pulver heylet auch die schwůrige, eyterige Mutter, in einem subtilen SÔcklen darein geschoben.

Dioscorides spricht: So man diese Wurtzel ausz kaltem Wasser trincke, beneme sie das auffstossen, nagen, und beissen in Magen. Es musz aber nicht rohe Wasser seyn, sondern das zuvor abgesotten, und widerumb erkaltet ist.

Diese Wurtzel wirdt zugelegt dem Theriack, und andern Artzneyen, so man wider das Gifft anrichtet.

 

Aussen.

So die Weiber in das Wasser sitzen, darinnen diese Wurtzel gesotten ist, heylet sie der Mutter geschwulst, und reinigt sie von allem unrath, fůrdert die Geburt, unnd Rosen.

Weme die Augbraen blosz und kaal werden, der strewe disz Pulver darauff, oder bÔhe sie mit der abgesotten Brůe, es macht Haar wachsen.

Etliche legen den důrre Spick in weissen Wein, stellens in einem wol vermachten Glasz etliche zeit an die Sonnen, distillerens darnach in Balneo MariŠ mit einem kleinen Fewerle. So mans aber grůn m˘cht haben, were nicht von n˘ten disz in Wein zu legen. Doch ist es ein edel Wasser zu allen obgedachten Gebresten, sonderlich fůr den Schlag und onmacht, getruncken, und die Pulszadern damit bestrichen.

(D) Dieser k˘stliche Nardus heist Lateinisch Nardus Indica. Arabisch Stumbel. Spanisch Azumbar. Frantz˘sisch Aspic de outre mer. Welsch Nardo. Beyhmisch Nardus Jndiansky.

Van Indiaanse Nardus. Kapittel V. (Nardostachys jatamansi)

 

Gestalte.

Deze vreemde, edele, goed ruikende Nardus heeft men in alle goed uitgeruste apotheken, men noemt het Spica, dat is een aar, niet omdat het een aar is die aan bovenste deel der kruid groeit, zoals ettelijke onervaren kruidenkenners dromen, maar het is een wortel (zoals ook Galenus zelf aantoont) daarom wordt ze echter Spica geheten dat ze een aar voor een deel gelijk is.

 

 

Plaats.

Deze Nardus groeit in India aan een berg welke de vloed Ganges, zo daaronder voort vloeit, bevochtigt. De wortel wordt droog tot ons gebracht uit Egypte van Alexandria samen met andere koopmanschatten en specerijen zo men vandaar jaarlijks naar VenetiŰ voert.

De beste Nardus is kort, licht, veel harig, geel, fris, vast, goed ruikend zoals wilde galigaan, aan smaak bitter waarvan de tong gauw droog wordt.

Van deze Nardus is bereid geworden die dure zalf daarmee Maria Magdalena de Heer Christus bij dis gezalfd heeft.

 

Natuur, kracht en werking.

De edele Nardus is warm in eerste graad en droog in andere volkomen.

 

In lijf.

Deze Spick wordt gewoonlijk met de rabarber ingegeven. [32]

Deze wortel in wijn of water gekookt en gedronken verdrijft de winden, bevordert de plas, dient tot de gebreken der lever, geelzucht en nierenpijn. Sterkt de hersens en alle leden der lijf, innerlijk en uiterlijk in alle maten gebruikt.

De wortel verpoederd, in zure wijn gedronken stopt de buik en de baarmoeder vloeden, vooral de witte slijmerige vochtigheid, alba menstruatie genoemd, en zullen die wijven niet alleen drinken, maar ook met de zure wijn koken en zich van onderop daarmee baden. Dat poeder heelt ook die zwerende, etterende baarmoeder, in een subtiel zakje daarin geschoven.

Dioscorides spreekt: Zo men deze wortel uit koud water drinkt beneemt ze dat uitstoten, knagen en bijten in maag. Het moet echter niet rauw water zijn, maar dat hiervoor afgekookt en wederom verkoeld is.

Deze wortel wordt toegelegd de teriakel en andere artsenijen zo men tegen dat gift bereidt.

 

 

 

 

Van buiten.

Zo de wijven in dat water zitten daarin deze wortel gekookt is heelt ze de baarmoeder zwellingen en reinigt ze van alle onraad, bevordert de geboorte en rozen.

Wie de wenkbrauwen bloot en kaal worden die strooit dit poeder daarop of baadt ze met de afgekookte brij, het maakt haar groeien.

Ettelijke leggen de droge Spick in witte wijn, plaatsen het in een goed vermaakt glas ettelijke tijd aan de zon, distilleren daarna in Balneo Mariae met een klein vuurtje. Zo men het echter groen wil hebben is niet nodig dit in wijn te legen. Doch is het een edel water tot alle opgedachte gebreken, vooral voor de slag en onmacht, gedronken en de puls aderen daarmee bestreken.

(D) Deze kostelijke Nardus heet Latijns Nardus Indica. Arabisch Stumbel. Spaans Azumbar. Frans Aspic de outre mer. Italiaans Nardo. Tsjechisch Nardus Jndiansky.

 

á

 

Von Celtischem Nardo. Cap. VI.

 

Gestalt und Stell.

eltischer Nardus wechst in Welschlandt auff dem gebirge LiguriŠ, deszgleichen auch im Deutschlandt auff etlichen hohen Bergen in Tirol, Kernten und Steiermarck, nicht ferτn von Judenburg. Jst ein kleines gewechs, hat langlechte, bleichgelbe Bletter, einen důnnen und kurtzen Stengel, gelbe Blumen, ein gespitzte wurtzel mit vielen angewachsenen, důnnen, wolriechenden zÔserlin, wie disz gemÔld augenscheinlich darthut.

Die jrren nicht wenig, welche diesen Celtischen Nardum, und Saliuncam, das ist, Seliung, fůr ein ding achten. Bewegliche ursachen hab ich angezeigt in meinen Lateinischen Commentarijs in Dioscoridem, und im ersten Buch meiner Episteln. Dahin weise ich den gelerten Leser.

*Neben desz Autoris Figur, hab ich ein andere art desz Celtischen Nardi gesetzet, Welche der H. Clusius in seinen stirpibus Pannonicis lib. 3.cap. 12.beschreibt. Dieser Stengel seind mit etlichen Bletlin besetzet, haben auch kleine nebenÔstlin mit mehr Blůmlin.

Auch ist allhier der Hirculus abgemalet, mit welchem der Nardus Celtica eben so wol noch bey unsern, als zu Dioscoridis zeiten, gefelschet wirt, wie in Aromatum historia D. GarciŠ lib. 1.cap. 33.der H. Clusius solches, als er es selbst observiert, anzeigt. [33]

Dem Hirculo ist ein Kreutlin gleich, welches ich daneben malen hab lassen. Hat (A) ein Wurtzel desz kleinen Fingers dick, unden kleine fasen, sonst reucht es und schmeckt, hat auch solche BlÔtlin wie Nardus Celtica.*

 

(B) Zeit.

Celtischer Nardus wirt gesamlet im Hew und Augstmonat, dann im Herbst vergehet er. Der best ist frisch, eines lieblichen Geruchs, mit einer wolgedigenen, und zuzamen gedrungenen Wurtzel, die gar nichts brůchig ist.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Celtischer Nardus wermet und trucknet, wie der Jndianische, hat auch gleiche Krafft, doch ist er ein wenig hitziger, und nicht so sehr trucken.

 

Jn Leib.

Celtischer Nardus ausz Wein getruncken, bekompt dem Magen wol, den Miltzen, Nieren, und Blasen, denn er macht sehr harnen, heylet auch gifftige Stich.

Ausz Essig getruncken, hilfft er wider die hitzige Geschwulst der Leber, unnd Geelsucht.

Mit Wermut gekocht, und eyngenommen, ist er gut zu dem heissen, geschwollenen Magen.

Celtischer Nardus heist GriechischΝάρδος Κελτιχή. Lateinisch Nardus Celtica, vel Romana. Welsch Nardo Celtico. Frantz˘sisch Nardus Gaulois. Behmisch Celtyka Nardus. (B) [35]

Van Keltische Nardus. Kapittel VI. (Valeriana celtica en Valeriana saliunca, nu 1 soort)

 

Gestalte en plaats.

Keltische Nardus groeit in ItaliŰ op het gebergte Ligurie, desgelijks ook in Duitsland op ettelijke hoge Bergen in Tirol, Karnten en Steiermarck, niet ver van Judenburg. Is een klein gewas, heeft langachtige, bleekgele bladeren, een dunne en korte stengel, gele bloemen, een gespitste wortel met vele aangegroeide, dunne, goed ruikende vezeltjes zoals deze tekening ogenschijnlijk daar doet.

Die dwalen niet weinig welke deze Keltische Nardus en Saliuncam, dat is Seliung, voor een ding achten. Beweegbare oorzaken heb ik aangetoond in mijn Latijnse commentaren in Dioscorides en in het eerste boek van mijn epistels. Daarheen wijs ik de geleerde lezer.

*Naast de auteurs figuur heb ik een andere vorm van de Keltische Nardus gezet welke H. Clusius in zijn stirpibus Pannonicis lib. 3, kapittel 12 beschrijft. Deze stengels zijn met ettelijke blaadjes bezet, hebben ook kleine zijtakjes met meer bloempjes.

Ook is alhier de Hirculus getekend met welke de Nardus Celtica even zo goed noch in onze als in Dioscorides tijden vervalst wordt zoals in Aromatum historia D. Garcia lib. 1 kapittel 33 H. Clusius zulks, zoals hij het zelf observeert, aantoont. [33]

De Hirculo is een kruidje gelijk welke ik daarnaast tekenen heb laten. Heeft een wortel de kleine vinger dik, onder kleine vezels, verder ruikt het en smaakt en heeft ook zulke blaadjes zoals Nardus Celtica.*

 

 

Tijd.

Keltische Nardus wordt juli en augustus verzameld, dan in herfst vergaat het. De beste is fris, een liefelijke reuk, met een goed gedegen en tezamen gedrongen wortel die geheel niet breekbaar is.

 

Natuur, kracht en werking.

Keltische Nardus warmt en droogt zoals de Indiaanse, heeft ook gelijke kracht, doch is het een weinig heter en niet zo zeer droog.

 

 

In lijf.

Keltische Nardus uit wijn gedronken bekomt de maag goed, de milt, nieren en blaas, dan het maakt zeer plassen, heelt ook giftige steek.

Uit azijn gedronken helpt het tegen de hete zwellingen der lever en geelzucht.

Met alsem gekookt en ingenomen is het goed tot de hete gezwollen maag.

Keltische Nardus heet Grieks Νάρδος Κελτιχή. Latijns Nardus Celtica, vel Romana. Italiaans Nardo Celtico. Frans Nardus Gaulois. Tsjechisch Celtyka Nardus. [35]

 

á

 

ę Von Bergnardo. Cap. VII.

 

Stell und Gestallt.(D)

ieser Nardus wechst auff den Gebirgen, der allerbest in Syria und Cilicia, auch in Illyria, von dannen hat man mir disz GewÔchsz zugeschickt, wie es allhie abgemahlet. Es hat Bletter gleich wie der grosse Baldrian, seind doch viel kleiner, und nahe bey der Wurtzel gar nichts zerkerbt. Auch ist sein Stengel, wie im Baldrian, ein wenig feist, rund, oben am Gipffel gewinnt er gar ein sch˘ne Dolden mit Purpurbraunen Blumen, die hangen an Graszgrůnen Stilen, sind eines lieblichen Geruchs. Dieser Nardus hat zwo Wurtzeln, in gestalt zweyer H˘dlen, in gr˘sse der Oliven, die Rinde daran ist schwartz. *Es sind aber solche zwo Wurtzel nicht allzeit rundt, sondern zu zeiten lang, wie solches die Art, so neben desz Autoris Figur abgemahlet, klÔrlich anzeiget. * Biszweilen wachsen ausz dieser Wurtzel zu beyden seyten lange ZÔserle, geben einen Geruch wie der Jndianische Nardus.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Dieser Bergnardus wermet, macht důnn und subtil, mit einer geringen zusammenziehung. Und welche Tugend von dem Celtischen Nardo erzehlet sind, sollen auch von dem Bergnardo verstanden werden.

Bergnardus heiszt Griechisch Νάςδοτ όςπνή. Lateinisch Nardus montana. Welsch Nardo montano. Frantz˘sisch Nardus de montaigne. Behmisch Nardus horsky. [35]

ę Van bergnardus. Kapittel VII. (Valeriana montana en Valeriana tuberosa)

 

Plaats en gestalte.

Deze Nardus groeit op de bergen, de allerbeste in SyriŰ en CiliciŰ, ook in IllyriŰ, vandaar heeft men me dit gewas toe geschikt zoals het alhier getekend. Het heeft bladeren gelijk zoals de grote valeriaan, zijn doch veel kleiner en nabij de wortel geheel niet gekerfd. Ook is zijn stengel, zoals in valeriaan, een weinig vet, rond, boven aan de top gewint het erg schone schermen met purperbruine bloemen, die hangen aan grasgroene stelen, zijn een liefelijke reuk. Deze Nardus heeft twee wortels, in gestalte van twee ballen, in grootte der olijven, de bast daaraan is zwart. *En zijn echter zulke twee wortels niet altijd rond, maar soms lang zoals zulks de vorm zo naast de auteur figuur getekend duidelijk aantoont. * Soms groeien uit deze wortels aan beide zijden lange vezels, geven een reuk zoals de Indiaanse Nardus.

 

Natuur, kracht en werking.

Deze bergnardus warmt, maakt dun en subtiel met een geringe tezamen trekking. En welke deugd van de Keltische Nardus verteld zijn zullen ook van de bergnardus verstaan worden.

Bergnardus heet Grieks Νάςδοτ όςπνή. Latijns Nardus montana. Italiaans Nardo montano. Frans Nardus de montaigne. Tsjechisch Nardus horsky. [35]

 

 

á

 

(A) Von Gemeinem Spicanard, und Lavendel. Cap. VIII.

 

Namen und Geschlecht.

esz vermeinten Nardi find zwey Geschlecht. Das MÔnnle und Weible. Das MÔnnle wirt Spicanard genannt von wegen der geÔherten Blumen. Das Weible, Lavendel, vielleicht darumb, dasz man sie im Bad zum Hauptzwagen unnd andern wolriechenden dingen gebraucht.

 

Gestallt.

Spicanard und Lavendel sind beyde Holtzechte Steudlen, in massen wie Stechaskraut oder Rosmarin, nicht viel uber eine Spanne hoch, mit vierecketen kleinen, důnnen Stenglen, und unzehlich vielen, langlechten, schmalen, dicken, Ascherfarbgrůnen BlÔtlein. Tragen oben Braunblauwe Blůmblein wie ein Ôher. Man findt auch Geschlecht LavendulŠ, mit breitern Blettern und weissen Blumen, welches in NiderlÔndischen GÔrten vor etlich Jaren gemein gewesen. Die Wurtzel ist gantz holtzecht, und fasecht. Der Samen Grawschwartz, darvon junge St˘cklen auffgehen, aber viel eher, so man Zweige abreiszt, und wider in Grund legt, im Frůhling oder Herbst. Der Spicanard ist dem Lavendel in allen Stůcken uberlÔgen, denn er ist h˘her, dicker, breiter, weisser und am Geruch stercker. Dargegen ist Lavendel zahrter, milter und gebreuchlicher.

 

Zeit.

Jm Lentzen werden diese Stauden widerumb grůn, blůhen im Brachmonat unnd Hewmonat, zu welcher zeit jhre holdselige wolriechende Blumen sollen gesamlet werden. (B ij) [36]

 

ę Natur, Krafft, und Wirckung.

Spicanard und Lavendel sind warm und trucken (wiewol das MÔnnle etwas mehr) im andern Grad, einer subtilen Substantz. Geben dem frembden Nardo nicht viel zuvor.

 

Jn Leib.

Spicanard und Lavendel seynd zwey k˘stliche Kreutter wider alle kalte Gebresten desz Hirns und der Sennader, als da ist der Schwindel, gantze und halbe Schlag, der fallend Siechtag, die Schlaffsucht, Krampff, Zittern, Contract und LÔhme. Sie erwermen den bl˘den kalten Magen, zertheylen die Winde. Treiben den Harn, der Weiber Zeit, das Bůrdle, unnd erwermen die Mutter. Offnen de verstopffte Leber und Miltz, benemen also die Geelsucht, und anhebende Wasserseuch, sonderlich so man Andorn, Zimmetrind, Fenchel, Spargen, und Eppichwurtzeln dazu mischet. Zu allen jetzgenannten Gebresten mag man Spicanard oder Lavendel Kraut unnd Blumen, in Wein oder Wasser sieden, und davon trincken etliche tage nacheinander. Gemelte Tugendt hat auch das gebrandte Wasser, ist gut fůr ohnmacht, da ein Mensch unredend liegt, drey oder vier L˘ffel voll getruncken, und die Pulsadern damit bestrichen.

 

Aussen.

Spicanard oder Lavendel in Essig gesotten, und die Brůhe auff dem wůhtenden Zan gehalten, stillet den Schmertzen, sonderlich, so Flůsse dazu schiessen.

Die Blumen von Spiacanard oder Lavendel in gebrandten Wein gelegt, dieser Wein in Mund genommen, bringt die verlegene Sprach widerumb. Jst auch gut, die lahmen, kalten Glieder damit gerieben.

Die Kreutter eusserlich ubergelegt, vertreibet das Hauptwehe, und den Schwindel. Seind auch gut in der Laugen zum Hauptzwagen gebraucht, denn sie stercken das (D) schwache Hirn sehr wol.

 

Spicanarden ˘l. Oleum de Spica.

Ausz den frischen Spickblumen distilliret man ein ˘l, welchs ob dem gebrandten Wasser schwimmet, eines so gewaltigen Geruchs, der alle andere ubertrifft. Solchs ˘l ist zu allen obgemeldten Gebresten nůtzlich.

Spicanard und Lavendel heist Lateinisch Pseudonardus. Welsch Spico, Lavanda. Frantz˘sisch Aspic, Lavande. Behmisch Spikanard domacy, Lawendula.

Van gewone Spicanard en lavendel. Kapittel VIII. (Lavandula latifolia, Lavandula angustifolia Mill. subsp. angustifolia)

 

Namen en geslacht.

Van de vermeende Nardi zijn twee geslachten. Dat mannetje en wijfje. Dat mannetje wordt Spicanard genoemd vanwege de geaarde bloemen. Dat wijfje, lavendel, mogelijk daarom omdat men ze in bad tot hoofd dweilen en andere goed ruikende dingen gebruikt.

 

 

Gestalte.

Spicanard en lavendel zijn beide houtachtige struikjes, in mate zoals Stechaskruid of rozemarijn, niet veel over een zeventien cm hoog met vierkantige kleine dunne stengeltjes en ontelbaar veel langachtige, smalle, dikke, askleurige groene blaadjes. Dragen boven bruinblauwe bloempjes zoals een aar. Men vindt ook geslacht van Lavendula met bredere bladeren en witte bloemen welke in Nederlandse hoven voor ettelijke jaren algemeen geweest. De wortel is gans houtachtig en vezelig. De zaden grauwzwart waarvan jonge stekken opgaan, echter veel eerder zo men twijgen aftrekt en weer in de grond legt in voorjaar of herfst. De Spicanard is de lavendel in allen stukken ver beter, dan het is l dikker, breder, witter en aan reuk sterker. Daartegen is lavendel zachter, milder en gebruikelijker.

 

 

Tijd.

In lente worden deze heesters wederom groen, bloeien in juni en juli in welke tijd hun liefelijke goed ruikende bloemen zullen verzameld worden. (B ij) [36]

 

Natuur, kracht en werking.

Spicanard en lavendel zijn warm en droog (hoewel dat mannetje wat meer) in andere graad, een subtiele substantie. Geven de vreemde Nardus niet veel voor.

 

In lijf.

Spicanard en lavendel zijn twee kostelijke kruiden tegen alle koude gebreken der hersens en de spieren als daar is de duizeligheid, ganse en halve slag, de vallende ziekte, de slaapziekte, kramp, trillen, contract en verlamming. Ze verwarmen de zwakke koude maag, verdelen de wind. Drijven de plas, de wijven tijd, de nageboorte en verwarmen de baarmoeder. Openen de verstopte lever en milt, benemen alzo de geelzucht en aanheffende waterzucht vooral zo men andoorn, kaneelbast, venkel, asperges en Apium wortels daartoe mengt. Tot alle net genoemde gebreken mag men Spicanard of lavendel kruid en bloemen in wijn of water zieden en daarvan drinken ettelijke dagen na elkaar. Gemelde deugd heeft ook dat gebrande water, is goed voor onmacht daar een mens onbespraakt ligt, drie of vier lepels vol gedronken en de polsaders daarmee bestreken.

 

 

Van buiten.

Spicanard of lavendel in azijn gekookt en de brij op de woedende tand gehouden stilt de smarten, vooral zo vloeden daartoe schieten.

De bloemen van Spiacanard of lavendel in gebrande wijn gelegd, deze wijn in mond genomen brengt de gestopte spraak wederom. Is ook goed de lamme, koude leden daarmee gewreven.

Die kruiden uiterlijk opgelegd verdrijft de hoofdpijn en de duizeligheid. Zijn ook goed in de logen tot hoofd dweilen gebruikt, dan ze versterken de zwakke hersens zeer goed.

 

Spicanard olie. Oleum de Spica.

Uit de frisse Spickbloemen distilleert men een olie welke op het gebrande water zwemt, een zo geweldige reuk die alle andere overtreft. Zulke olie is tot alle opgemelde gebreken nuttig.

Spicanard en lavendel heten Latijns Pseudonardus. Italiaans Spico, Lavanda. Frans Aspic en Lavande. Tsjechisch Spikanard domacy, Lawendula.

 

á

 

Von Haselwurtz. Cap. IX.

 

Gestallt.

aselwurtz nennen etliche wilden Nardum. Sie tregt Bletter gleich dem Wintergrůn, seind doch viel runder, unnd linder. Zwischen den Blettern nahe bey der Wurtzel hangen an zarten unnd langen Stilen braune Purpurfarbe, wolriechende Blumen, in kleinen Hůlsen, wie an dem Bilsenkraut, darinnne wechst ein ecketer Same, den Weink˘rnern nicht unÔhnlich. Seine Wurtzeln sind vielfaltig, uberzwerch hin und her geschrenckt, mit angehenckten kleinen ZÔseln, geben einen freundtlichen lieblichen Geruch, seind scharpff auff der Zungen.*Es wirdt auch im Schweitzerland auff den Gebirgen bey dem Einsidel genannt, ein gr˘ssere und mehr wolriechende Art gefunden, dann die gemeine ist.

 

Stell.

Haselwurtz wechst an schattechten Orten, sonderlich in Gebirgen, Hecken unnd WÔlden. [37] (A)

 

Zeit.

Sie blůet zweymal im jar, nemlich im Frůhling, und Herbst. Sol gesamlet werden zwischen zweyen Frawentagen, das ist, von dem fůnfftzehenden Tag Augusti bisz auff den achten Tag desz Herbstmonats.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Haselwurtz ist warm im andern, und trucken im dritten Grad, insonderheit sein Wurtzel, die auch am meisten gebraucht wirt.

 

Jn Leib.

Das Bauwersvolck hat kein besser Artzney fůrs Kalte, oder anstossende Fieber, dann dasz sie ein Handvoll dieser Bletter in Wein oder Wasser sieden, mit Honig abbereiten, und etliche tage frůhe davon trincken, das treibt durch den Stulgang Schleim und Gallen, biszweilen auch obenausz. Und Dioscorides schreibt: Haselwurtz purgiere wie Nieszwurtz. Wann man sie wil eynnemen, ist es gut, man thue darzu Muscatenblůet, Zimmetrinden, und dergleichen Gewůrtz. Aber schwangere Frawen sollens nicht trincken, dann es ohn schaden jr und desz Kinds nicht geschehen wůrde.

Haselwurtz in Wein uber nacht eyngebeitzt, und frůhe davon einen warmen trunck gethan, thut auff die verstopffte Lebern, Miltz, und verharte Geschwůlste, ist dieser gestalt gebraucht ein fruchtbarliche Artzney fůr die Wassersucht, Geelsucht, alt Hůfftweh, Keichen und Husten.

Etliche bereiten von Haselwurtz einen Wein zur zeit der Weinlesung, welcher zu allen obgedachten Gebresten dienstlich ist.

Haselwurtz zum einbeitzen nimpt man eins Lohts schwer, das Pulver aber von einem bisz auff das ander quentle.

Etliche geben die Bletter in Meyen den Pferden unter jhrem Futter, davon sie sich reinigen und muhtiger davon werden. (B iij) [38]

 

ę Aussen.

Haselwurtz in Laugen gesotten, und damit gezwaget, sterckt das Haupt und Hirn, so der mangel van KÔlte ist, und behelt die Haar.

Haselwurtzsafft mit Thucien vermischt, und in die Augenwinckel getr˘pfft, macht ein klaar Gesicht, benimpt die Fell und Wůlcklen.

Baum˘l, darinnen Haselwurtz an der Sonnen uber den Sommer wirt auszgewirckt, benimpt das frieren und schůtten der Fieber, so man ein stund vor derer ankunfft das Růckenbein damit warm salbet.

Haselwurtz heist Griechisch Ασαςου, Lateinisch Asarum, Arabisch Asaron. Welsch Bacchara. Spanisch Asara baccara. Frantz˘sich Carabel. Behmisch Ropytnijk.

 

Ein ander Geschlecht der Haselwurtz.

Disz kraut findet man auff den Gebirgen, und dieweil es der Haselwurtz fast gleich ist, haben wir es Asarinam genennt. Die Bletter ligen auff der Erden, sind runder und rauher, dann in der Haselwurtz. Der Umbkreisz ist ein wenig uneben. Die Stengle klein und hÔrig. Die Blumen vergleichen sich den Camillenblumen, allein dasz sie kleiner sind, riechen wol. Auch hat es viel kn˘dichte, důnne, scharpffe Wurtzlen, die sind am Geschmack scharpff und etwas bitter, riechen doch nicht so wol, als die Haselwurtz.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Disz Kraut ist heisser und truckner Natur, sÔubert und zertheilet.

 

Jn Leib.

Das Kraut in Wein gesotten, oder das Pulver eines quentlen schwer in Wein gerůrt, unnd getruncken, macht den Stulgang fertig, treibt ausz den dicken Schleim, (D) Rotz, und Melancholey. Jst gut wider die Wassersucht, schmertzen der Frantzosen und desz Zipperlen, Geelsucht, fallende Siechtag, und halben Schlag. Es treibt den Harn, und der Frauwen zeit. T˘dtet die Bauchwůrme. Man list das Kraut im Herbst, und trucknets im Schatten.

Van hazelkruid. Kapittel IX. (Asarum europeanum)