Pietro Andrea Mattioli; Kreutterbuch, 1586, Camerarius.

Cliquez pour voir l'image en taille rťelle

 

Zie voor de hele tekst en afbeeldingen: http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=28&pos=0&visiblePos=1

 

Pietro Andrea Gregorio Mattioli (Matthiolus, Matthiola) (23 maart 1501 te Siena geboren en in 1577 te Trento overleden) was een arts en natuuronderzoeker.

Hij ontving zijn medisch opleiding aan de universiteit van Padua in 1523, en vervolgend beoefende hij het beroep uit in Siena, Rome, Trento en Gorizia . Later werd hij de persoonlijke arts van Ferdinand II, de aartshertog van Oostenrijk te Praag en Maximiliaan II van het Heilige Roomse Rijk in Wenen. Mattioli beschreef het eerste geval van kattenalergie. Zijn patiŽnt was zo gevoelig voor katten dat als hij bij een kamer met een kat kwam reageerde hij met agitatie, zweten en bleekheid.

Een nauwkeurige student van de plantkunde, hij beschreef hij 100 nieuwe planten en coŲrdineerde de medische plantkunde van zijn tijd in zijn Discorsi ("Commentaren") op de Materia Medica van Dioscorides. De eerste editie van het werk van Mattioli verscheen in 1544 in het Italiaans. Er waren verschillende latere edities in het Italiaans en vertalingen in Latijns (te VenetiŽ in 1554), Deze die we hier zien in het Duits in TsjechiŽ in 156 en Frans. Die boeken waren succesvol en gingen zelfs naar AziŽ.

In aanvulling op de identificatie van de planten die oorspronkelijk beschreven waren door Dioscorides zijn Mattiolií s beschrijvingen van sommige planten toegevoegd die niet in Dioscorides stonden en niet bekend waren met hun bekende medisch gebruik waardoor het er een overgang ontstond van de studie van planten als een veldstudie en die van de geneeskunde een studie op zichzelf werd. Bovendien waren de houtsneden in het werk van Mattioli van een hoog niveau, waardoor de herkenning van de plant toenam, zelfs wanneer de tekst matig of twijfelachtig was. Een opmerkelijke insluiting is een vroeg ras van de tomaat, het eerste gedocumenteerde voorbeeld van die groentedie wordt geteeld en de gegeten in heel Europa. Ook de eerste afbeeldingen van andere Planten als Canna, Hyacint e.d.

 

Het plantengeslacht Matthiola werd door Robert Brown zo ter ere van Matthiola genoemd.

Het werk van D. Petri Andrea Matthioli is opnieuw herzien en bewerkt door Ioachimus Camerarius D.uit Neurenberg in 1586. Hij wilde eerst het boek van Conrad Gessner opnieuw bezien en verbeteren.Maar tenslotte nam hij dit werk aan, verbeterde het hier en daar door toevoegingen of betere afbeeldingen.

Vertaald en bewerkt door Nico Koomen.

 

Dem Durchleuchtigsten, Hochgebornen Fůrsten und Herτn, Herτn Christiano, Hertzogen zu Sachsen, desz Heiligen RŰmischen Reichs Ertzmarschalck und Churfůrsten, Landgraffen in Důringen, Marggraffen zu Meissen, und Burggraffen zu Magdeburg, Meinem gnedigste Herτn.

 

urchleuchtigster, Hochgeborner Churfůrst, Gnedigster Herτ, Es heben die alten Lehrer, wie in jhren Schrifften an mehr dann einem ort zu finden, recht unnd wol gelehrt unnd geschrieben, dasz Gott in dieser Welt, von dem Menschlichen geschlecht fůrnemlich auff dreyerley weisz geehret und gepreiset werde. Alls erstlich durch allerley heylsame gute Lehr, Gespr‚ch, Lobges‚ng, und dergleichen. Fůrs ander, durch ein heiliges Gottseliges Leben, und ehrbaren unstr‚fflichen Wandel. Und dann zum dritten, durch danckbarliche anschawung unnd betrachtung seiner herτlichen GeschŰpff und Creaturen, welche von dem geringsten bisz auff das hŰchste, tanquam affidui magnificorum Dei operum prścones, wie sie der heilige Nazianzenus recht nennet, uns allezeit sein GŰttliche Krafft und Allmacht, auch unauszforschliche Weiszheit, neben seiner V‚tterlichen gůte und fůrsehung fůr Augen stellen, unnd jhne derhalben mit stettiger danckbarkeit zu růhmen und zu preisen ohne unterlasz reitzen unnd vermahnen.

Unter solchen seinen Wercken und Creaturen aber, werden von den alten Lehrern nicht unter die geringsten gezehlet die jenigen, welche an dem dritten Tag der erschaffung, nach dem ausz Gottes befelch das Wasser von dem Trocknen abgesondert, sich am ersten ausz der Erden erzeiget. Da Gott durch sein ewiges und allm‚chtiges Wort ausz bemeldter Erden herfůrkommen und grůnen hiesz, Grasz unnd Kraut, welches sich besamet ein jeglichs nach seiner art, und B‚ume die Frucht trůgen, unf jhren eygnen Samen, wie die Schrifft redet, bey sich selbst hetten, ein jeglichs nach seiner art. Genes. I.

Daher und dieweil so viel und mancherley art, ja fast unzehliche geschlecht der Gewechs und Kreuter, damit der Erdboden j‚rlich zu Sommers zeiten, als mit einem herτlichen schŰnen Kleyd, nach ablegung desz winterischen kalten Traurmantels, geziert und geschmůcket wirdt, menniglich nicht allein lustig unnd verwunderlich anzuse- (ij) [3] hen, sondern auch von wegen jhrer von Gott eingepflantzten manigfalten krafft unnd wirckung, dem Menschlichen geschlecht zu vielerley weg sehr nutz unnd dienstlich seyn: Haben zu jeder zeit nicht allein die Medici, unnd dergleichen Leut, zu welcher Profession die erkůndigung und erfahrung der Natur gehŰrt, sondern auch viel andere hohe Personen das Studium rei Herbariś fůr einen besondern lust und erfrewliche ergetzligkeit, jhrer in ander weg viel gehabten můhe unnd arbeit, vor allen andern erwehlet unnd gebraucht, die verborgene eygenschafften der Kreutter mit sonderlichem fleisz erforschet, unnd solche hernachmals andern mit hŰchster dancksagung unnd růhmung Summi illius opificis, trewlich geoffenbaret und mitgetheylet. Von welchem Studio rei Herbariś und desselben wirdigkeit der gelehrte fůrtreffliche Poet Ioannes Stigelius gar kurtz unnd schŰn mit nachfolgenden Versen geschrieben hat:

 

Aut mihi planta suis numen demonstrat in herbis,

Prśsentemq, refert una vel herba Deum.

Aut operis series autorem tota recenset

Qui facit, & lśto cuncta vigore sovet.

Emicat ex ipsis divina potentia campis:

Et levis est cespes qui probet esse Deum.

Unnd haben hohe fůrnemme Potentaten diese herτliche schŰne Kreutterkunst zu allen zeiten in solchen hohen Ehren und Wirden gehalten, dasz jhr viel besondere eygene Kreuttlin, deren krafft unnd tugendt sie erkennet, ettwan nach jren selbst Namen genennt, etliche aber dieselbigen ausz besondern ursachen in jhre Wapen transzferiert unnd erhŰhet, Jn massen dann das hochlŰblich Chur und Fůrstlich Hausz Sachsen jhme die weitberůhmte, unnd wider alles Gifft krafftigste Rauten auszerwehlet, Die KŰnigliche Kron Franckreich drey schŰne Lilgen, Engellandt die Rosen, τc. Und mŰchten dergleichen grosser Fůrsten und Herτn, auch anderer fůrnemmer Leut Exempla eine gute anzahl namhafft gemacht werden, wann nicht solches zuvor von vielen allbereit geschehen. Nichts desto weniger hab ich zu sonderm mercklichen Exempel zweyer hoher H‚upter der Christenheit hiebey gedencken wŰllen, deren einer gewesen (wie der hochgelehrt H. Cuspinianus in seinen Historien von jhm schreibet) der fůrtrefflichste Keyser Fridericus der dritt solches Namens, welcher, wiewol er in seiner Regierung, der er bey 53. Jaren gantz friedlich und wol fůrgestanden, nicht viel uberiger zeit gehabt, ist er doch in cognitione stirpium dermassen geůbt und erfahren gewesen, dasz man darfůr gehalten hat, [4] es haben wenig Medici zu derselbigen zeit gelebt, die jm in dieser Kunst zuvergleichen gewest. Diesem ist hierinnen nachgefolget der hochlŰblichste und tewre Keyser Maximilianus II.der mit grossem unkosten mancherley auszerlesene frembde gew‚chs, Kreutter und Frucht, von weitgelegenen Landen und orten mit fleisz zusammen bringen, unnd derselben mit gebůrlicher Cultur unnd Pflantzung hat warten lassen, auch diese lust und recreation in seinen schwachheiten andern allen fůrgezogen. Wie ich solches offtermal von dem erfahrnen unnd weitberůhmten Herτn Carolo Clusio, meinem sondern lieben Herτn unnd Freundt, den er auch derwegen ein gute zeit bey sich lieb unnd wehrt gehabt, gehŰrt und vernommen.

So kŰndte ich ober das etliche fůrnemen Fůrsten und Herτn, fůrnemlich teutscher Nation, die noch bey leben seyn, (welchs jnen Gott der Allm‚chtige, neben růhiger glůckseliger regierung, noch ein lange zeit gnediglich verleihen wŰlle) allhie mit Namen ordenlich erzehlen, die nicht allein in diesem herτlichen unnd lieblichen studio Herbario sich mit sonderlicher erfrewung zu oblectiren pflegen, sondern auch andere, die damit umbhegen, mit sonderer gnad und hůlff befůrdern, wie ich mich solches derenthalben, mit aller untertheniger danckbarkeit, fůr mein selbst Person růhmen kŰndt, wo es nicht allhie zu lang were, unnd zu einer andern gelegenern occasion gesparet werden sol.

Dieweil dann, Gnedigster Churfůrst und Herτ, mir unterthenigst wol bewust ist, dasz E. Churf. G. gleicher gestallt, wie zu andern allen lŰblichen Sachen unnd Kůnsten, also auch minder nicht ad culturam hortensem ein sonderliche lust und zuneigung tragen, so wol auch derselben geliebte Gemahl, mein gnedigste Fraw und Churfůrstin damit sich zu erlustigen pfleget, bin ich verursacht worden, dieses von mir auff ein newes ubersehene, mit vielen schŰnen Figuren und guten nůtzlichen stůcken gebesserte, und jetzo in den Druck gefertigte Kreutterbuch, E. Churfůrstlichen G.als meinem gnedigsten Churfůrsten und Herτn, zum unterthenigsten zu dediceren, und zu uberschicken, mit unterthenigster bitt, E. Churf. G.wŰlle solches gnedigst von mir auff und annemmen, und diese meine wolgemeinte arbeit, derselben gnedigst gefallen lassen. Darzu mich neben andern jnsonderheit auch dieses bewogen, Dieweil der Durchleuchtigst Hochgeborne Fůrst und Herτ, H. Augustus, Churfůrst zu Sachsen, τc. E. Churf. Gn. Herτ Vatter, miltester hochseliger gedechtnusz, weilandt mein gnedigster Fůrst und Herτ, im verschienen Jahr, als seine Churf. G. mich gnedigst zu jhr beruffen, unnd ein anfang dieses Kreutterbuchs gese-(iij) [5] hen, gnedigst mich etlich mal erinnert hat, solches Werck mit ersten zu verfertigen, und jhrer Churf. G. zu uberschicken. Da auch Gott der Allm‚chtige mir das Leben geben, und ich mehr zeit und gelegenheit, dann bisz hieher geschehen, darzu bekommen werd, wil ich befleissigen, andere dergleichen mehr nůtzliche Schrifften in kůrtz zu vollziehen, und an Tag zu geben.

Und wůndsche hiemit E. Churf. G. zu dero angehenden Churfůrstlichen Regierung von Gott dem Allm‚chtigen seinen GŰttlichen Segen, langwiriges gesundes Leben, und alle zeitliche und ewige Wolfahrt. Thue daneben derselbigen E. Churf. G. als meinem gnedigsten Churf.unnd Herτn, mich jeder zeit mit unterthenigstem fleisz unnd gehorsam befelhen. Datum NŰrmberg, den letzten Februarij, 1586.

 

E. Churf. G.

 

Unterthenigster gehorsamer Diener,

 

Ioachimus Camerarius D.

 

Invictis. [6]

 

INVICTISSIMO. POTENTISSIMO ROMANORUM IMPERATOR CAESARI SEMPER AUGUSTO, FERDINANDO PRIMO, ETC. SERENISSIMUS, ET ILLUSTRISSIMIS, MAXIMILLIANO, ROMANORUM ET BOEmia Regi &c. Sacri Romani Imp. Electoribus: Ferdinando, & Carolo, Austria Archiducibus: ac cateris universś Germaniś Principibus, Dominis meis Clementissimis.

 

ERBARIAM MEDICINAM (UT AB EA PRIMUM SERMONEM EXORDIAR) INVICTISSIME IMPERATOR, AC SERENISSIMI, PRINCIPES, PRISCIS, ANTIQUISG; TEMPORIB. A CHIRONE ILLO MAGNI NOMINIS CENTAURO, SATURNI EX PHILLYRA FILIO, PRIMUM REPERTAM ESSE TESTANTUR, CUM PLINIUS, TUM PLERIQUE HISTORIARUM AUTHORES. ALIJ VERO AB APOLLINE INNVENRAM VOLUNT. ALIJ AB AESCULAPIO EIUS FILIO, TANTAE FACULTATIS EXCELLENTIAM A NEMINE EXCOGITARI, INVENIRIQ; PSSE PUTANTES, PRAETERQUAM A DIJS IMMORTALBUS. NON ENIM FIERI POSSE CENSENT, UT HOMO IPSE ABDITAS STIRPIUM NATURAS, FACULTATESQ; INVESTIGARE, AC PERSPECTAS HABERE QUIVERIT, NISI PRIUS A MAXIMO OMNIUM OPIFICE HALCE (Herbariś Medicinś origo Divina) DORES SUERIT EDOCTUS. NAMQUE (UT PLINIUS INQUIT) SI QUIS AB HOMINE EXCOGITARI POTUISSE CREDAT, INGRATE DEORUM NUMEN INTELLIGIT. ATQUI NON DESUNT PROBATISSIMI AUTHORES, QUI REIECTIS POŽTARUM FIGMENTIS, & ALIORUM, FABULOSE SUIS IN HISTORIJS DE HERBARIAE MEDICINAE INVENTORIB.SCIBENTIUM, CERTO CREDUNT, ALLATIS CUM AUTHORUM TESTIMONIJS, TUM EFFICACISSIMIS RATIONIBUS. OMNIUM CREATOREM DEUM OPTIMUM MAXIMUM, PLANTARUM & CAETERARUM RERUM OMNIUM, QUAS TERRA PROCREAT & ALIT, FACULTATES, ADAE PRIMO HUMANI GENERIS PROPAGATORI INDICASSE, EIQ; ILLARUM COGNITIONEM INFUDISSE, SIMUL ATQUE ILLI E LIMO TERRAE CONFORMATO, VITAE LUMEN INSPIRAVIT. QUOD AUTEM ADMIRANDA MEDICINAE SECRETA, QUAE NON SOLUM IN HERBIS, & PLANTIS, SED IN OMNIBUS REBUS, QUAE IN UNIVERSO HABENTUR ORBE, IN HUMANI GENERIS USUM CREATA FUERINT, APERTISIME TESTATUR IN SACRIS LITERIS, MORALIS, AC VERE DIVINUS ILLE PLILOSOPHUS LESUS SYRACH: QUIPPE QUI APERTISSIME SCRIBIT. (Plantś ad usus hominum conditś.) MEDICINAM SUMMO DEO E TERRA ESSE CREATAM, QUAM VIR PRUDENS ABHORRERE NON DEBET. QUOD VERO RERUM OMNIUM SCIENTIAM IN ADAM INFUDERIT AB INITIO DEUS, FACILE QUIDEM CONJICERE QUISQUE POTEST EX MOSAICIS MONUMENTIS, LIBRO PRIMO GENESEOS. ETENIM CUM PARENTIBUS PRIMIS NOSTRIS POTESTATEM DEDERIT IPSE DEUS, UT DOMINARENTUR VOLUCRIBUS COELI, PISCIBUS MARIS, CAETERISQ; TERRAE ANIMANTIBUS: EN VOBIS TRADO (INQUIT) OMNES HERBAS, QUAE IN OMNI TERRAE SOLO FRUGIFERAE SUNT, OMNESQ; FRUCTIFERO FOETU PRAEDITAS ARBORES, SEMENQ; PARIETES, QUIBUS AD ALIMONIAM VOBIS UTI LICEAT. BESTIJS AUTEM OMNIBUS TERRESTRIBUS, CAETERISQ; VOLUCRIBUS, & QUAECUNG; VITALI SPIRITU ANIMATA MOVENTUR, HIS OMNE HERBARUM VIRIDATEM, AD SESE ALENDUM TRIBUO. HINC ITAQUE (INQUAM) CONIJCIENDUM EST, QUOD CUM DEUS TAM IMMENSIS MUNERIBUS HOMINEM ORNAVERIT, HAUD QUAQUAM PRAETERMISISSE ILLUM, QUIN OMNIUM RERUM VIRES, AC NATURA HOMINEM IPSUM, UNO TANTUM SPIRITUS DIVINI AFFLATU, DOCUERIT. NIHIL ENIM A QUOQAM ESTIMARETUR PRECIOSISSIMUM QUANTUMUIS DONUM, NISI SCIRET IN QUEM USUM SIBI ESSET FUTURUM. CUM AUTEM DEI OPERA OMNIA OMNI PRORSUS DEFECTU CAREANT, ALITER SANE NOBIS CENSENDUM NON EST, QUOD CERTIORES FUMUS, IPSUM DEUM HAUD UNQUAM LATUISSE, HUMANUM GENUS TOT, TANTISQ; SUBIJCI DEBERE MALIS, QUIBUS TOLLENDIS, AC MULCENDIS (UT PIUM DECET PATREM) NUNQUAM PRAETERMISISSET IS, QUIN HOMINES AUXILIA AC REMEDIA DOCUISSET, QUAE PLANTIS INESSENT, IPSIUS TANTUM HOMINIS CAUSA (4) [7] procreatis, ut non desperaret in afflictionibus, quś ex morbis atrocissimis proveniumt, in quibus ingenti solatio afficimur, ubi medicamentorum auxilia prśsentia esse videmus. Ab Adamo omnium parente subsequutam śtatem volunt rerum omnium notitiam habuisse, ac subinde industria adaucta, rem altius diligentiusque exquirere cúpisse, ita ut hinc primum rei Harbariś plurimum cognitionis, ac ornamenti accesserit. Quod cum pestea animaduertisserent sapientes, novissentq, maximam esse huiusce facultatis prśstantiam ac utilitatem, eius voluptate capti, ipsi quoque rei Herbariś, & cśteris, de quibus ars Medica tractat, investigandis ac cognoscendis studium impenderunt. Atqui non tantum mira corum cura fuit in his, quś fatu blandiantur, aut in cibum veniunt, sed culmina quoque montium invia, & solitudines abditas, omnesque terrś fibras scrutati, invenere, quid quśg; radix polleret, ad quos usus herbarum folia pertinerent, etiam quadrupedum pabulo intacta, ad salutis usum vertentes, pro quibus quantum illis debeamus, non equidem facile dixerum, cum tanti beneficij prśmium nullo prorsus thedauro compensari possit. De herbis autem primus omnium, quos memoria novit, Orpheus accuratissime scripsit apud Grścos, & (Primi herbarum scriptores.) post eum Musśus, ac Hesiodus, ab Egyptijs (ut narrat antiquitas) edocti. Ab his Pythagoras sapientia clarus, primus volumina de Plantarum facultatibus composuit, Apollini, Aesculapioq; omnia accepta referens. Composuit & Democritus volumina de plantis, Perside, Arabia, Aethiopia, & Aegypto prius peragratis. Hoc quoque secutisunt alij, nobilate ac iucunditate huiusce divinś facultatis allecti: quinetiam studio iuvandś posteritatis, non dubitaruntse varijs vitś periculis committere, dum permultas, ignotas, asperasq; peragrarent regiones, ut veram legitimamq; medicamentorum cognitionem consequerentur. Inter hos reperio suisse Hippocrates, Cratevam, Aristotelem, Theophrastum, Dioclem Caristium, Pamphilum, Mantiam, Herophilum, Dioscoridem, Galenum, & alios quam plurimos, quorum nomina, ne longior videar quam par sit, lubens prśtereo. Cśterum quod plantarum peritia, aut inventio, prśter eam, quam maximam affert voluptatem, utilatetem quoque, gloriam, & laudem pariat sempiternam, noverunt non tantum universi orbis sapientes, diligentissimi rerum indigatores, sed summi etiam, ac potentissimi Reges: (Priscorum Regum in plantarum inquisitione mirum studium.) quippe illorum claritatem, quś hinc potissimum ortum habuerat, admirati, rati in hac antiquissima facultate summum splendorum, singularemq; prestantiam esse, tantum otij ac studij ad eam percipiendam & illustrandam contulerunt, ut eorum plerique de plantarum historia & viribus libros condiderint, nonnulli generosa antodota composuerint, ut ita surś, & aliorum mortalium vitś, usuiq; consulerent. Alij, etsi ex rebus consilio, & armis prśclare gestis, se illustres reddidissent, cum tamen illustrires effici posse cernerent, si clarissiman stirpium facultatem ipsi quoq; suo essent studio prosecuti, e remotissimis terrarum regionibus raras, nobilesq, plantas, ingenti pecunia conquisitas, ad se transferri cur‚runt, ut certam, ac veram earum historiam describerent. Neque illos certe hoc latuit, quod si hac in re studiose diutius versati, egregium quicquam invensissent, aut scriptis tradidissent, suum nomen esset nullis non seculis (Herbarum a Regibus denominationes) celebre duraturum, quandoquidem herbś, quś singulis annis reviuiscunt, repullulant, & revirescunt, eos perpetuo in hominum memoriam revocant, qui illas invenerunt, vel de ipsarum historia, vel viribus aliquid posteritatis memorie prodiderunt. Gentianam herbam ubique scriptoribus commendatam, a Gentio Illyriorum Rege inventam, & ab eo appellationem mutuatam esse, illi vero claritatem & immortalitatem tribuisse plures sunt, qui scribant, authores. Similiter Lysimachus Macedoniś Rex, Lysimachiam (ut Plinius est author) invenit, & ez se nominavit, ob hanc perpetuis laudibus celebris. Scordium item [8] Mithridatem Ponti Regem nominis śterni commendat. Clymenos prśterea herba Clymeno Regi inventori suo: Euphorium Iubś Mauritanorum, Telephium Telepho Misiś, Regibus, Echium, & Anchusa Alcibiadi Atheniensium Duci, samam largiuntur śternam. Hinc etiam clarent Attalus Pergami, & Evax Arabum Reges. Siquidem hic de simplicium medicamentorum viribus ad Neronem Imperatorem multa conscripsit, ille vero dum plura adversus venema, & animalium virus eiaculantium ictus conficerat antidota, plurimum laboris insumpsit, ut legitimas nancisceretur plantas. Hic accedunt Archelaus Cappadociś, Masinissa Numidiś, & Agamemnon Argivorum Rex, quorum nomina nulla penitus vetustate extingui poterum, ob eam, quam in cognoscendis, prodendisq; stirpibus, curam, diligentiamq; adhibuerunt. Omittam Philometera, Hieronem, & allios nonnullos magni nominis Reges, ne verbosius quam oporteat, rem prosequi videar, qui vel ipsi ex hoc immortalem gloriam retulerunt, quod rei Herbariś studiosi extiterint, in eaque de posteris prśclare sint meriti. Porro tractu temporis migravit hśc facultas etiamnum ad Romanos, apud, qios M. Cato omnium bonarum artium magister, primus & diu solus hanc facultatem attigit, boum etiam medicina non omissa. Post eum unus illustrium (Romanorum illustrium virorum monumenta:) nempe C. Valgius eruditione clarus, de re plantaria plura scribere tentavit, imperfecto tamen volumine, Diuo Augusto dicato. Sed antea condiderar solus apud Latinos plantarum volumina Pompeius Lenśus, magni Pompeij libertus, ex Mithridatis promptuario edoctus. Namque cum es Rex esset, in reliqua ingenij magnitudine Medicś materiś peculiariter curiosus, a subiectis homibus, quś fuere magna pars terrarum, singula exquirens, scrinium commentationum harum. & exemplaria, effectusq: in arcanis suis reliquit. Pompeius autem omnia regia prśda potitus, eo devicto & superato, transferre ea Latino sermone Lenśum, grammaticś artis doctissimum, iussit, vitśq: ita profuit, non minus quam Reipublicś, victoria illa. Hos multo post tempore sequutus Plinius, de naturali historia scribens, pluribus, & continuis libris de Plantis, & herbis, fusius egit. Cui ea omnia, quś ab alijs ante ipsum scripta sunt, accepta referre debemus, cum iam diu perditis eorum scriptis nihil emolumenti exijs capere valeamus, prśterquam ijs tantum, quś eodem Plinio in sua translata sunt monumenta. Contemplanda suit ante id tempus Antonij Castoris scientia, cui summa admodum authoritas erat in ea facultate, visendo eius viridariolo, quo plurimas alebar plantas, centesimum śratis annum excedens, nullum corporis malum expertus, acne śtate quidem memoria, aut vigore concussus, nec aliud mirata magis antiquitas reperietur. Fuere etiam inter Latinos, qui huiusce facultatis meminere, Poetś nonnulli, nemp vergilius, Ovidius, macer. Siquide (Poetś Latini) hi plura de plantis notatu digna, & nunquam interitura, carminibus cecinerunt. Herbarum gloraim Muliers quoque affectasse, & assecutas esse, ut quś (Heroinś) multum curś ac studij carum viribus investigandis impenderint, non modo Poetś, sed etiam Gistorici tradunt. Etenim ob id Circem, a quo Circea herba dicta est, Poetś solis filiam suisse fabulantur: sed hśc re vera eam demum exquisitam gerbarum notitiam adepta est, ut non temere ob eius mirabilia facta illis seculis, divina potius; qaum humana sit habita. Talis quoque Medea suit, quś tantam herbarum notitiam habuit, ut cum composits es ijs medicamentis, pluribus senectutem retardasset, Aesonem Poetś sinxerint ultimo affectum senio, ab hac iuventuti suisse restitutum. Helena ad hśc Helenio herbś, quam primum (ut quidam volunt) sevit, suum nomen impertita est, atq; ideo in ea nunc etiam nominatissima vivit. Artemisia vero Mausoli, Cariś Regis uxor, alioquinpclari nominis mulier, vel ex hoc memorabilis & immortalis reddita est, quod suum nomen herbś inditum reliquerit. Illud insuper satis esse potest, ut quemq; ad [9, gelijk aan blad 7] procreatis, ut non desperaret in afflictionibus, quś ex morbis atrocissimis proveniumt, in quibus ingenti solatio afficimur, ubi medicamentorum auxilia prśsentia esse videmus. Ab Adamo omnium parente subsequutam śtatem volunt rerum omnium notitiam habuisse, ac subinde industria adaucta, rem altius diligentiusque exquirere cúpisse, ita ut hinc primum rei Harbariś plurimum cognitionis, ac ornamenti accesserit. Quod cum postea animaduertissent sapientes, novissentq; maximan esse huiusce facultatis prśstantiam, ac utilitatem, eius voluptate capti, ipsi quoque rei Herbariśś, & cśteris, de quibus ars Medica tractat, investigandis ac cognoscendis studium impenderunt. Atqui non tantum mira corum cura suit in his, quś satu blandiuntur, aut in cibum veniunt, sed culmina quoque montium invia, & solitudines abditas, omnesque terrś fibras scrutati, invenere, quid quśq; radix polleret, ad quos usus herbarum folia pertinerent, etiam quadrupedum pabulo intacta, ad salutis usum vertentes, pro quibus quantum illis debeamus, non equidem facile dixerim, cum tanti beneficij prśmium nullo prorsus thesauro compensaro possit. De herbis autem primus omnium, quos memoria novit, Orpheus accuratissime scripsit apud Grścos, & (Primi herbarum scriptores) post eum Musśus, ac Hesiodus, ab Aegyptijs (ut narrat antiquitas) edocti. Abhis Pythagoras sapientia clarus, primus volumina de Plantarum facultatibus somposuit, Apollini, Aesculapioq; omnia accepta referens. Composuit & Democritus volumina de plantis, Perside, Arabia, Aethiopia, & Aegypto prius peragratis. Hoc quoque secutisunt alij, nobilitate ac iucunditate huiusce divinś facultatis allecti: quinetiam studio iuvandś posteritatis, non dubit‚runtse varijs vitś periculis committere, dum permultas, ignotas, asperasq; peragrarent regiones, ut veram legitimamq; medicamentorum cognitionem consequerentur. Interhos reperio fuisse Hippocrates, Cratevam, Aristotelem, Theophrastum, dioclem Caristium, Pamphilum, Mantiam, herophilum, Dioscoridem. Galenum, & alios quamplurimos, quorum nomina, ne longior videar quam par sit, lubens prśtereo. Cśterum quod plantarum peritia, aut inventio, prśter eam, quam maximam affert voluptatem, utilitatem quoque, gloriam, & laudem pariat sempiternam, noverunt non tantum universi orbis sapientes, (Priscorum Regum in Plantarum inquisitione mirum studium.) diligentissimi rerum indagatores, sed summi etiam, ac potentissimi Reges: quippe illorum claritatem, quś hinc potissimum ortum habuerat, admirati, rati in hac antiquissima facultate summum spledorem, singularem; prestantiam esse, tantum otij ac studij ad eam percipiendam & illustrandam contulerunt, ut eorum plerique de plantarum historia & viribus libros condiderint, nonnulli generosa antidota composuerint, ut ita surś, & aliorum mortalium vitś, usuiq; consulerent. Alij, etsi ez rebus consilio, & armis prśclare gestis, se illustres reddidissent, cum tamen illustrieores effici se posse cernerent, si clarissiman stirpium facultatem ipsi quoq;suo essent studio prosecuti, e remotissimis terrarum regionibus raras, nobilesq; plantas, ingenti pecunia conquisitas, ad se transferri cur‚runt, ut certam, ac veram carum historiam describerent. Neque illos certe hoc latuit, quod si hac in re studiose diutius versati, egregium quicquam invernissent, aut scriptis tradidissent, suum nomen esset nullis non seculis (herbarum a Regibus denominationes) celebre duraturum, quandoquidem herbś, quś singulis annis reviuiscunt, repullulant, & revirescunt, eos perpetuo in hominum memoriam revocant, qui illas invenerunt, vel de ipsarum historia, vel viribus aliquid posteritatis memorie prodiderunt. Gentianam herbam ubique scriptoribus commendatam, a Gentia Illyriorum Rege inventam, & ab eo appellationem mutuatam esse, illi vero claritatem & immortalitatem tribuusse plures sunt, qui scribant, authores. Similiter Lysimachus Macedoniś Rex, Lysimachiam (ut Plinius est author) invenit, & ex se nominavit, ob hanc perpetuis laudibus celebris. Scordium item [10] Mithridatem Ponti Regem nominis śterni commendat. Clymenos prśterea herba Clymeno Regi inventori suo: zelfde als blad 8. [11] Moeilijk en langdurig om dit te ebschrijven, dit laatste blad kostte me al veel tijd, sla dit over om dit weer te voorkomen.

 

[19]

Vorred an den gůnstigen Leser.

 

unstiger lieber Leser, die sondere lieb unnd grosse neigung, die ich von jugendt auff zu dem studio rei Herbariś, als dem jenigen, welches nicht allein sehr lieblich, und anmutig, sondern auch fůrnemlich einem Medico zu wissen von nŰten ist, getragen hab, unnd noch trage, hat mich verursacht, dasz ich jederzeit mich befliessen hab, nach allem, so zu erkandtnusz und erweitterung dessen dienen mŰcht, mit sonderm fleisz, můhe und arbeit zu streben, unnd darzu, meinem vermŰgen nach, kein unkosten zu sparen. Derwegen auch, als ich vor etlichen Jaren ausz sonderer freundtschafft und vergůnstigung desz Ernvesten unnd hochgelehrten H. Casparis Wolfij, Medici zu Zůrch, etc.die angefangene, weitleufftige, und gansz můhsame Opera Botanologica, desz weitberůhmten und hochgelehrten H. Conradi Gesneri seligen, zu meinen H‚nden gebracht, were ich wol gesinnet gewesen, diese nůtzliche arbeit, welche noch, nur hin und wider allein in chartis dispersis von jm verzeichnet und colligirt ist worden, sampt meinen und anderer mehrer nůtzlichen observationibus, in ein gute ordnung zu bringen, und in Lateinischer Spraach an Tag zu geben. Aber es haben viel andere gesch‚fft und ursachen, dieses mein fůrnemen nachmals etwas verl‚ngert und verhindert, jedoch dergestallt, dasz ich g‚nszlich nicht bedacht bin, von demselbigen (wils Gott) ab zu lassen, sondern als bald es můglich seyn, und ich gelegenheit haben wůrd, alles mit fleisz zu vollenden. Unter desz aber, dieweil in gemeltes H. Gesneri seliger Bibliotheca Herbaria, etliche Kreutter Figuren, zum theil schon geschnitten, zum theil allein gerissen, vorhanden gewesen, Haben viel meiner guten Herτn und Freundt, unnd auch etliche fůrnemme Personen mich erinnert unnd gebeten, dasz ich den ubrigen Rest, welcher gleichwol noch ein zimliche anzal ist gewesen, auch solte verfertigen, und mit denselbigen zu einem guten anfang, das Teutsche Kreutterbuch, desz hochgelehrten H. Matthioli seligen, dieweil es ein grosse nachfrag hett, unnd keine Exemplaria mehr zu finden weren, widerumb auff ein newes, mit vielen guten stůcken gemehret, drucken lassen.

Wiewol ich aber zu solchen Teutschen editionibus durchausz, nicht sondern lust habe, und viel lieber meine eygene Sachen, dann anderer Scripta, tanquam alienos partus, zu elaborirn bedacht gewesen, weisz auch wol, dasz allerley meynung unnd urtheil von diesem Buch werden fůrlauffen, jedoch, dieweil ich solches nicht hab kŰnnen andern Leuten wol abschlagen, und jederman zu dienen und wilfaren mich schuldig erkenn, bin ich guter hoffnung, es werden desto ehe diese newe edition, guthertzige Leut, im besten auffnemmen, und jhnen gefallen lassen: Darumb auch fůr mein Person ich zum hŰchsten wil gebeten haben. Was aber fůr vielfaltige můhe, stetiger fleisz und embsiges auffsehen hierinn angewendet hat můssen werden, fůrnemlich von wegen der Reisser und Formschneider, gibt die t‚glich erfahrung bey denen, die mit jnen stetig můssen umbgehen, und jr bedŰrfftig seyn.

Dagegen zweiffelt mir nit, es werde ein jeglicher verstendiger wol erwegen und vermercken kŰnnen, wie ein grosse anzahl, und zwar fast den meisten theil fleissige und můhsame stůck seyn, welche auff ein newes, und nicht der gestallt, wie bey andern, in diesem Buch fůrgestellet werden: Und da ich vermercket, dasz diese mein můhe unnd arbeit annemlich seyn wůrd, wolte ich desto grŰssern fleisz anwenden, meine ubrige, dergleichen Lateinische unnd Teutsche Schrifften schleunig fůrzunemmen, und (wils Gott) zum fŰrderlichsten in das Werck zu richten.

Fůrs ander hat mich fůr notwendig angesehen, hiebey ein kurtzen bericht und [20] anleitung zu thun, von wegen dieser gegenwertigen art und abritz der Kreutter und gew‚chs, dann dieweil sie der meiste theil auff ein andere gestallt, wie jetzt gemeldt, als zuvor geschehen, angegeben und gemahlt seyn worden, mŰchten sie sonst vielleicht etlichen noch etwas frembd und ungewŰnlich fůrkommen. Es ist aber zu wissen, dasz hierinn fůrnemlich disz gesucht und betrachtet worden ist, anff dasz als viel es můglich gewesen, und es sich hat leiden wŰllen, nicht allein die gantzen gew‚chs, der proportion nach, wie sie an jhn selber seyn, sondern auch jhr fůrnemme partes unnd stůck, die vor andern etwas merckwirdigs in sich begreiffen, als Wurtzel, Stammen, Stengel, Bletter, Blumen, Samen, Frůcht, Hůlsen, unnd dergleichen, inwendig und auszwendig eygentlich angedeutet wůrden. Welches alles so man in acht haben, und mit fleisz warnemmen wirdt, zweiffelt mir nicht, es werd der Leser daran sich genůgen lassen, unnd bekennen můssen, dasz diese art, ein sondere gute anleitung gebe zu grůndlicher erkůndigung und erkandtnusz mancherley Kreutter und gewechsen. Es were auch zu wůndschen, dasz diese Figuren ein wenig grŰsser im anfang hetten zubereit mŰgen werden, aber dieweil dasselbig anderst ist von ochgedachtem H. D. Gesnero seligen im anfang fůrgenommen worden, hab ich auch deszgleichen hernach folgen můssen.

Fůrs dritte ist zu mercken, dasz wo ich etwas ausz meiner meynung hab kůrtzlichhi inzugesetzt, solchs allzeit mit einem Sternlin, also gestallt *ist notirt unnd eingeschlossen worden, auff dasz es von desz Autoris Schrifften mŰg desto besser unterschieden werden: Und wiewol noch viel weitleufftige disputationes von etlichen Kreutern hetten kŰnnen fůrgebracht werden, hab ich doch umb der kůrtz und anderer ursachen halben, solchs in diesem Teutschen werck nicht von nŰten geacht, sondern solches an ein anders fůglichers ort sparen wŰllen.

Wil also zum beschlusz den gůnstigen Leser, und alle verst‚ndige und liebhaber rei Herbariś, zum fleissigsten gebeten haben, sie wŰllen diese meine arbeit im besten verstehen und annemmen, unnd da es die gelegenheit geben wirdt, nach eines jeden wolgefallen, zu andern dergleichen meinen fůrhaben, mir behůlfflich unnd fŰrderlich erscheinen, Das ich umb einen jeglichen mit aller danckbarkeit verdienen, und wie ich auch in diesem gegenwertigen Buch gethan, an seinem ort im besten zugedencken, nicht unterlassen wil.

Den ubrigen hauffen, bey welchen das Μωμπαζ (nach dem Griechischen Sprichwort) allzeit gebreuchlicher ist, dann das Μιμπαζ, das ist, die lieber etwas tadeln, dann dergleichen zu volnziehen sich unterstehen (welcher zu unser zeit mehr dann gut ist gefunden werden.) wil ich mich nit jrren noch verhinderen lassen, sondern auch die ubrige zeit meines lebens dem gemeinen nutz zum besten, mit GŰttlicher hůlff anzuwenden, und ferτner was nůtzliches an Tag zu geben, befleissigen. Thue mich hiemit dem gůnstigen Leser allzeit befelhen. [21]

De doorluchtige, hoog geborene vorst en heer, heer Christiano, hertog te Saksen, de Heilige Roomse Rijks aartsmaarschalk en keurvorst, landgraaf in Duringen, markgraaf te Meissen en burggraaf te Magdeburg, mijn genadigste heer.

 

 

Doorluchtige, hoog geboren keurvorst, genadige heer, er hebben die oude leraars, zoals in hun schriften aan meer dan een oord te vinden, recht en goed geleerd en geschreven dat God in deze wereld van het menselijke geslacht voornamelijk op drievormige wijze geŽerd en geprezen wordt. Als eerste door allerlei heilzame goede leer, gesprek, lofzang en dergelijke. Als andere door een heilig Godzalig leven en eerbare onbestrafte wandel. En dan als derde door dankbare aanschouwing en betrachting van zijn heerlijke scheppingen en creaturen welke van de geringste tot op dat hoogste, Ďtanquam affidui magnificorum Dei operum prśconesí, zoals ze de heilige Nazianzenus recht noemt, ons altijd zijn Goddelijke Kracht en Almacht, ook ondoorgrondelijke wijsheid naast zijn vaderlijke goedheid en voorziening voor ogen stellen en hem daarom met bestendige dankbaarheid te roemen en te prijzen zonder onderbreking opwekken en vermanen.

Onder zulke zijn werken en creaturen echter worden van de oude leraars niet onder die geringste geteld diegene welke aan de derde dag der schepping nadat uit Gods bevel dat water van het droge afgezonderd en zich als eerste uit de aarde toonde. Daar God door zijn eeuwige en almachtige woord uit gemelde aarde voortkomen en groenen zei, gras en kruid, welke zelf zaden geven en elke naar zijn aard en bomen vruchten dragen op * unf hun eigen zaden, zoals de Schrift spreekt, van zichzelf hadden en elke naar zijn aard, Genesis I.

Vandaar en omdat zoveel en verschillende aard, ja vast ontelbare geslachten der gewassen en kruiden waarmee de aardbodem jaarlijks in zomerse tijden als met een heerlijk schoon kleed, na aflegging van de winterse koude treurmantel gesierd en gesmukt wordt, voor menigeen niet alleen lustig en verwonderlijk aan te [3] zien, maar ook vanwege hun van God ingeplante menigvuldige kracht en werking, het menselijke geslacht tot vele wegen zeer nut en dienstig is: Hebben in elke tijd niet alleen de medici en dergelijke lieden tot welke professie die verkondiging en ervaring der natuur behoort, maar ook veel andere hoge personen die Studie rei Herbaria voor een bijzondere lust en opvrolijkende vermakelijkheid, hun in andere weg veel gedane moeite en arbeid voor alle andere aanbevolen en gebruikt en de verborgen eigenschappen der kruiden met bijzondere vlijt doorzocht en zulke hierna andere met hoogste dankzegging en roemen van Summi illius opificis trouw geopenbaard en medegedeeld. Van welke Studio rei Herbaria en diens waardigheid de geleerde voortreffelijke poŽet Joannes Stigelius erg kort en schoon met navolgende verzen geschreven heeft:

 

Aut mihi planta suis numen demonstrat in herbis,

Prśsentemq, refert una vel herba Deum.

Aut operis series autorem tota recenset

Qui facit, & lśto cuncta vigore sovet.

Emicat ex ipsis divina potentia campis:

Et levis est cespes qui probet esse Deum.

En hebben hoge voorname potentaten deze heerlijke schone kruidenkunst in alle tijden in zulke hoge eer en waarden gehouden dat van hen veel bijzondere eigen kruidjes, wiens kracht en deugd ze herkenden, wat naar hun eigen namen genoemd, ettelijke echter diezelfde uit bijzondere oorzaken in hun wapen getransfereerd en verhoogd. In maten dan dat zeer loffelijke keur en vorstelijke huis Saksen hen de wijd beroemde en tegen alles gif krachtichste ruit uitkozen. De koninklijke kroon van Frankrijk drie schone lelies, Engeland de rozen etc. En mogten dergelijke grote vorsten en heren, ook andere voorname lieden voorbeelden een goed aantal benaamd gemaakt worden wanneer niet zulks hiervoor van velen alreeds geschied was. Niet des te minder heb ik als bijzonder opmerkelijk voorbeeld twee hoge hoofden der Christenheid hierbij gedenken willen waarvan een geweest is (zoals de zeer geleerde H. Cuspinianus in zijn historiŽn van hem schrijft) de voortreffelijkste keizer Fridericus de derde van die naam welke, hoewel hij in zijn regering die hij bij de 53 jaren gans vredig en goed voor gestaan, heeft niet veel overige tijd gehad en is hij doch incognitione stirpium dermate geoefend en ervaren geweest zodat men daarvoor gehouden heeft, [4] er hebben weinig medici in diezelfde tijd geleefd die hem in deze kunst te vergelijken waren. Deze is hierin nagevolgd de zeer loffelijke en dure keizer Maximilianus II die met grote onkosten vele uitgelezen vreemde gewassen, kruiden en vruchten van ver gelegen landen en oorden met vlijt tezamen liet brengen en diezelfde met gebruikelijke cultuur en planting heeft opgroeien laten, ook deze lust en recreatie in zijn zwakheiden andere allen voorgetrokken. Zoals ik zulks vaak van de ervaren en zeer beroemde heer Carolus Clusius, mijn bijzondere lieve heer en vriend, die hij ook daarom een goede tijd bij zich lief en waard gehad gehoord en vernomen.

Zo kan ik boven die ettelijke voornemens van vorsten en heren, voornamelijk Duitse natie, die noch bij leven zijn, (welke hen God de Almachtige naast rustige gelukzalige regering noch een lange tijd genade verlenen willen) alhier met namen ordelijk vertellen die niet alleen in deze heerlijke en lieflijke studio Herbaria zich met bijzondere verheuging te verlustigen plegen, maar ook andere die daarmee omgaan met bijzondere genade en hulp bevorderen zoals ik me zulks daarom met alle onderdanige dankbaarheid voor mijn eigen persoon op beroemen kan, wanneer het niet alhier te lang wordt en in een andere gelegene gelegenheid gespaard worden zal.

Omdat dan, genadige keurvorst en heer mij onderdanige goed bewust is dat u keurvorstelijke genadige gelijke gestalte zoals tot andere alle loffelijke zaken en kunsten alzo ook minder niets ad culturam hortensem een bijzondere lust en toeneiging draagt en zo goed ook diezelfde uw geliefde gemaal, mijn genadigste vrouw en keurvorstin, daarmee zich te verlustigen pleegt ben ik veroorzaakt geworden deze van begin af opnieuw te overzien met vele schone figuren en goede nuttige stukken verbeterd en de nu zo in de druk gemaakte kruidboek uw keurvorstelijke genade als mijn genadigste keurvorst en heer als onderdanigst op te dragen en toe te beschikken met onderdanige bede u keurvorstelijke genade wil zulks genadig van mij op en aannemen en deze mijn welgemeende arbeid u genadig bevallen laten. Daartoe me naast andere vooral ook dit bewogen heeft, omdat de doorluchtige hoog geboren vorst en heer, H. Augustus, Keurvorst te Saksen etc. uw keurvorstelijke genadige heer vader middels zeer zalige gedachtenis, weleer mijn genadige vorst en heer in vergane jaar toen zijn keurvorstelijke genade me genadig tot hem beroepen en een aanvang van dit kruidboek gezien [5] genadig me ettelijke maal herinnerd heeft zulks werk als eerste te vervaardigen en die u keurvorst de overhandigen. Daar ook God de Almachtige me dat leven gegeven heeft en ik meer tijd en gelegenheid dan tot nu geschiedde daartoe komen zal, wil ik me bevlijtigen andere dergelijke meer nuttige schriften in kort te volbrengen en aan dag te geven.

En wens hiermee u keurvorstelijke genade hiertoe tot de aankomende regering van God de Almachtige zijn Goddelijke zegen, langdurig gezond leven en alle tijdelijke en eeuwige welvaart. Doe daarnaast diezelfde uw keurvorstelijke genade als mijn genadigste keurvorst en heer me elke tijd met onderdanigst vlijt en gehoorzaamheid aanbevelen. Datum NŁrnberg, de laatste februari, 1586.

 

Uw keurvorstelijke genadige.

 

Onderdanigste gehoorzame dienaar,

 

Joachimus Camerarius D.

 

Ivictis. [6]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[19]

Voorrede aan de goedgunstige lezer.

 

Goedgunstige lieve lezer, de bijzondere liefde en grote nijging die ik van jeugd af aan tot de studio rei Herbaria als diegene welke niet alleen zeer lieflijk en aanmoedigend, maar ook voornamelijk een medicus te weten nodig is, gedragen heb en noch draag heeft me veroorzaakt dat ik elke tijd me druk gemaakt heb om naar alles wat zo tot bekendheid en verdieping van deze dienen mocht met bijzondere vlijt, moeite en arbeid te steven en daartoe naar mijn vermogen geen onkosten te sparen. Daarom ook toen ik voor ettelijke jaren uit bijzondere vriendschap en gunst van de betrouwbare en zeer geleerde H. Casparis Wolfij, Medici te Zurich etc., die aangevangen, uitvoerige en gans moeizame Opera Botanologica van de zeer beroemde en zeer geleerde H. Conradus Gesnerus zaliger tot mijn handen gebracht was ik goed gezind geweest om deze nuttige arbeid welke noch, dan heen en weer alleen in diverse kaarten van hem getekend en verzameld is geworden, samen met mijn en andere meer nuttige observaties in een goede ordening te brengen en in Latijnse spraak aan dag te geven. Echter er hebben veel andere zaken en oorzaken dit mijn voornemen later wat verlengd en verhinderd, toch daar gesteld omdat ik gans niet bedacht ben van die (wil God) af te laten, maar zo gauw als het mogelijk is en ik gelegenheid hebben zal alles met vlijt te voleindigen. Onder dit echter omdat in gemelde H. Gesnerus zaliger Bibliotheca Herbaria ettelijke kruidenfiguren, voor een deel mooi gesneden, voor een deel allen ingewreven, voorhanden waren hebben veel van mijn goede heren en vrienden en ook ettelijke voorname personen me herinnerd en gebeden dat ik de overige rest, welke gelijk wel noch een tamelijke aantal is geweest, ook zal klaarmaken en met die als een goede aanvang dat Duitse kruidboek van de zeer geleerde H. Matthioli zaliger, omdat het een grote navraag heeft en geen exemplaar meer te vinden is, wederom opnieuw met vele goede stukken vermeerderd drukken laten.

Hoewel ik echter tot zoín Duitse editie geheel door geen bijzondere lust had en viel liever mijn eigen zaken dan andere scripta, tanquam alienos partus, te bewerken bedacht was en weet ook goed dat allerlei meningen en oordelen van dit boek zullen er voor lopen, toch omdat ik zulks niet heb kunnen van andere lieden goed afslaan en iedereen te dienen en welvaart me schuldig erken ben ik in goede hoop men zal des te eerder deze nieuwe editie, goedhartige lieden, het beste opnemen en hun bevallen laten: Daarom ook voor mijn persoon ik ten zeerste wil gebeden hebben. Wat echter voor veelvuldige moeite, gestadige vlijt en ernstig opzien hierin aangewend heeft moeten worden, voornamelijk vanwege de inschrijver en vormsnijder geeft de dagelijkse ervaring bij diegene die met hen steeds moeten omgaan en hen behulpzaam zijn.

Daartegen twijfel ik niet, er zal elke verstandige goed overwegen en bemerken kunnen hoe een groot aantal en zeker vast het meeste deel vlijtige moeizame stukken zijn welke opnieuw en niet de gestalte zoals bij anderen in dit boek voorgesteld worden: En daar ik bemerkte dat deze mijn moeite en arbeid aannemelijk zijn zal wil ik des te grotere vlijt aanwenden om mijn overige dergelijke Latijnse en Duitse schriften spoedig voor me te nemen en (wil God) het bevorderlijkste in dat werk te richten.

Als andere heeft me noodzakelijk aangezien hierbij een kort bericht en [20] aanleiding te doen vanwege deze tegenwoordige aard en aftekening der kruiden en gewassen, dan omdat ze het meeste deel op een andere gestalte, zoals net gemeld, als hiervoor geschiedde aangegeven en getekend zijn geworden mogen ze soms mogelijk ettelijke noch wat vreemd en ongewoon voorkomen. Er is echter te weten dan hierin voornamelijk dit gezocht en getracht is geworden opdat het zoveel als mogelijk is geweest en het zich heeft lijden willen niet alleen dat ganse gewas, naar de proportie, zoals ze op zichzelf zijn, maar ook hun voorname parten en stukken die voor anderen wat merkwaardigs in zich begrijpen zoals wortels, stam, stengel, bladeren, bloemen, zaden, vruchten, hulzen en dergelijke, inwendig en uitwendig eigenlijk aangeduid worden. Welke alles zo men in acht heeft en met vlijt waarneemt zal twijfel ik niet er zal de lezer zich daaraan vergenoegen laten en bekennen moeten dat deze aard een bijzonder goede aanleiding geeft tot de grondige kennis en bekendheid van vele kruiden en gewassen. Het is ook te wensen dat deze figuren een weinig groter in aanvang waren klaar gemaakt mogen worden, echter omdat dat anders is van opgedachte H. D. Gesnerus zaliger in aanvang voorgenomen is geworden heb ik ook desgelijks hierna volgen moeten.

Als derde is te merken dat waar ik wat uit mijn mening er kort heb bijgezet zulks altijd met een sterretje, alzo gesteld * is genoteerd en ingesloten geworden opdat het van de auteur zijn schriften mag des te beter onderscheiden worden: En hoewel noch veel uitvoerige disputaties van ettelijke kruiden hadden kunnen voorgebracht worden heb ik toch vanwege de kortheid en andere oorzaken zulks in dit Duitse werk niet nodig geacht, maar zulks aan een ander gevoeglijker oord sparen willen.

Wil alzo tot besluit den goedgunstige lezer en alle verstandige en liefhebbers der rei Herbari vlijtige gebeden hebben ze willen dit mijn arbeid in het beste verstaan en aannemen en daar het de gelegenheid geven zal naar elk zijn welgevallen tot de andere dergelijke mijn voornemen mee behulpzaam en bevorderlijk verschijnen. Dat ik van elke met dankbaarheid verdien en zoals ik ook in dit tegenwoordige boek gedaan heb in zijn oord in het beste te gedenken en niets weglaten wil.

De overige hoop bij welke dat Μωμπαζ (naar het Griekse spreekwoord) altijd gebruikelijker is dan dat Μιμπαζ, dat is, die liever wat berispen dan dergelijke te voltooien zich verstouten (welke in onze tijd meer dan goed is gevonden worden.) wil ik me niet ergeren noch verhinderen laten maar ook de overige tijd van mijn leven het algemene nut ten beste en met Goddelijke hulp aan te wenden en verder wat nuttigs aan dag te geven vlijtig te wezen. Doe me hiermee de goedgunstige lezer altijd aanbevelen.

[21]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Das erste Buch von Kreuttern, und B‚umen. (A)

 

Von der Veielwurtz.

Das I. Capitel.

 

Namen.

eielwurtz, in Griechischer und Lateinischer Spraachen Iris, das ist, Regenbogen, darumb also genannt, dasz die Bletter an den Blumen mit schŰnen unnd mancherley Farben gezieret sind, etliche untersich, die andern ubersich rundiert, oder gebogen, damit wirdt uns etlicher massen der Regenbogen vorgebildet. Man nennets auch Himmelschwertel, blaw Schwertel, blaw Gilgen oder Lilgen.

 

Geschlecht und Gestalt.

Die Veielwurtz ist in gemein zweyer Geschlecht, nemlich die zame, und die wilde.

Die zame hat man fast in allen G‚rten, jhre Bletter sind anzusehen wie Schwertel, mit zarten striemlen durchzogen. Der Stengel ist glatt, rundt, mit gewerben oder Gleichen unterschieden, wirt oben in etliche nebenzweigle zertheilt, auff jeden Zweigle stehet ein Gilg oder Blum, mit umbgebogenen Blettern, und mancherley Farben, wie (A) [22] (C) zuvor gemeldet, dann sie sind Himmelblaw, Purpur oder Liechtbraun, Grůngelb, weisz, Wasserfarb, vermengt unnd scheckiert. Der Samen ligt in einem langlechten KnŰpffel verschlossen gleich wie im kleinen blauwen Schwertel. Die Wurtzel ist weisz, derb, knŰllicht, mit viel kleinen angehengten Z‚seln, wie im grossen Baldrian, am geruch lieblich, am geschmack scharpff, und ein wenig bitter.

*Seither disz Kreuterbuch erstlich von H. Matthiolo in druck verfertiget ist worden, seyn noch viel schŰner Geschlecht dieses Gew‚chs an tag kommen, als Iris Dalmatica vel Illyrica, das ist, Veielwurtz ausz Dalmatia oder Jllyria, klein und grosz, welche schŰne helle Blumen gar viel auff einem Stengel Veielfarb treget. Iris Chalcedonica von Constantinopel erstlich zu uns gebracht, hat auch grosse Lilgen, důnckler als die vorige, hin und wider mit vielen und von mancherley Farben tůpfflein besprenget. Iris Lusitanica biflora, auch zweyerley, klein und grosz, welcher Blum Veielbraun ist, und wol reucht, blůet zweymal im Jar, im Frůling und Herbst. Iris Pannonica, mit schŰnen drey gelben und so viel gemusierten braun und gelben wolriechenden Blettern. Iris florentina, mit weissen Blumen, und sonst viel andere art mehr, welche alle mit fleisz bey uns in G‚rten werden gezielt. *

Die wilde Veielwurtz ist zweyerley: Eine wechst am meisten an steinichten orten, der Zamen durchausz ‚hnlich, auszgescheiden, dasz die Bletter, Blumen, Stengel, und Wurtzeln ein wenig kleiner sind. Die ander gewinnt lenger Bletter, denn das kleine blaw Schwertel, mit einer důnnen, hŰltzichten, knŰdichten, rŰtlichten Wurtzel, die kein geruch hat. Der Stengel ist kurtz, die Blum viel kleiner, denn an den andern Geschlechten, reucht gleich wie S. Johanns Pfersingen, die man Marillen nennet. Auch hat diese Blum neun Purpurfarbe Bletter, die sind an dem eussersten theil, doch allein oben herumb, mit Goldgelben strichlen gemahlet.

*Der wilden art seyn so viel, dasz sie nicht wol alle in kurtz gezehlet unnd beschrieben kŰnnen werden. Man findt jr zweyerley mit weissen Blumen, eine mit einem Stengel, (D) ein wenig hoch, die ander gar nidrig, fast auff der Erden die Blumen tragend, wie sonst auch solcher nidrigen mehr, als bleichgelb wolriechend, Purpurfarb, grosz unnd klein, blaw und dergleichen gefunden werden. Jtem andere mit schmalen langen Blettern, unnd ziemlich hohen Stengeln, darauff kleine subtile Lilglein, mit zarten blawen Blettern, deren drey undersich gebogen, auch schŰn gemusiert seyn. Dergleichen findet man auch ohne Stengel, wie ausz dem Gem‚lde zu sehen.*

 

Stell.

Die beste und edelste Veielwurtz w‚chst in der Landschafft Jllyria, davon sie den Namen hat dasz sie Iris Illyrica genannt wirdt. Dannen bringt man sie auch in unsere Apotecken, als ein frembd Gew‚chs, wiewol sie an gestalt und complexion von der unsern einheymischen keinen unterscheid hat, allein daz sie an krafft unnd wirckung st‚rcker ist, unnd solches geschicht darumb, dasz manches Landt und Erdreich ein besondere art, Lufft, und Himmelischen einflusz hat. Ausz der ursachen tregt ein Land besser Korn, Wein, Kreutter und Wurtzeln, denn das ander, wie auch Galenus bezeugt, Petersilg ausz Macedonia, Wermut ausz dem Land Ponto, Kalmus ausz Colchis und Galacia, Saffran von dem Berg Corik, seind kŰstlicher unnd fůrtrefflicher in jhrem vermŰgen, denn ausz andern Landen, ja das noch viel mehr ist, in den neuwen Jnseln, welche die Spanier und Portugaleser erfunden haben in Jndia gegen der Sonnen Nidergang, sihet man an allen B‚umen grůne Bletter ubers gantze Jar. Derhalben ist in allen gew‚chsen der Landtschafft jederseit viel nachzugeben.

*Die andern jetzgemeldte Geschlecht der Veielwurtz, wo sie wachsen, zeiget der Namen desz orts, damit sie beschrieben werden, an. Die grosz weisse wirdt in Jtalia an viel orten gefunden, fůrnemlich aber in Latio, nicht weit von Priverno, jetzt Piperno genannt, allda ich einen gantzen Berg voll in der Fasten blůendt mit sonderm lust gesehen hab. Der wilden klein und grosz, werden am meisten in Osterreich und Unger- [23] landt gefunden, wie solche unnd andere fůrnemme Gewechs mehr derselbigen L‚nder (A) Herτ Carolus Clusius mit grossem fleisz, und vieler Jar embsiger nachforschung, in seinen observationibus Pannonicis beschrieben hat. Mehr findet man auch ein art der wilden Veielwurtz, welche gar hoch mit dunckelbraunen Blumen, und breiten grossen Blettern, am Staiger Waldt im Landt zu Francken, nicht weit vom Bergschlosz der Graven von Castell wechst, an welchem ort auch viel andere gute Kreuter gefunden werden. Solche, das sich wol zu verwundern ist, bringt gar selten (wie ich dann nie keiner hab mŰgen ansichtig werden) an solchem ort in schattichten feuchten Bergen ein Blumen, in die G‚rten aber gepflantzet (da in andern wilden Kr‚utern fast das widerspiel observiert) wirt sie gar einheimisch, und fengt an h‚uffig zu blůen. *

 

Zeit.

Die Veielwurtz blůen alle mitten im Lentz. *Etliche unter den wilden auch wol im Junio. Die Lusitanica aber zum andern mal im Herbst, welches, da es umb dieselbige zeit geschlacht warm Wetter gibt, auch wol unsere Zame zu thun pflegen. Diese schŰne Blumen thut sich in der Nacht viel mehr auff, denn am Tag. * Man sol aber die Wurtzeln bald im anfangenden Frůhling auszgraben, eher denn sie gar herfůr stossen, oder ja mitten im Herbst, und sollen im Schatten gedŰrrt werden. Ausz den důrren sol man die auszlesen, welche wolriechend, innwendig derb, gantz unnd fest, nicht verlegen, můrb oder wurmstichig seind.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Veielwurtz ist warm im andern, unnd trucken im dritten Grad. Offnet, zeitigt, seubert, und zertheilt.

 

Jn Leib.

So man gedŰrτte Veielwurtz zerstŰszt, ein halb Lot desz Pulvers in einem trunck (A ij) [24] (C) Meth, oder Gerstenwasser warm eynnimpt, unnd sittiglich hinab schleichen, hilfft es denen, welchen die Brust und Lungen verschleimpt sind, stets husten, oder schwerlich Athem ziehen. Dann dieser Tranck zertheilet den groben, z‚hen Koder, unnd fůrdert jhm zum auszreuspern.

So man aber in jetztgedachtem Meth, Gerstenwasser oder sůssem Wein, desz Pulvers anderthalb Lot trinckt, treibts den Schleim unnd dicke Galle durch den Stulgang. Und wenn man noch ein quintle gestossen Rhabarbara darzu thut, ist es ein gute Artzney fůr die Wassersucht.

Veielwurtz zerschnitten, in gutem weissem Wein gesotten, und davon einen ziemlichen Trunck gethan, frůhe und warm, etliche Tag nach einander, bringt den Weibern jhre verstandene zeit wider, treibt den Harn, bricht den Stein, benimpt das Bauchgrimmen, Krampff, den Frost und schůtten der Fieber, Űffnet die verstopffung, sonderlich wo grobe, dicke Materien fůrhanden, reinigt die Geelsucht durch den schweisz, tŰdtet die Bauchwůrme, und macht gute Ruhe.

Veielwurtz mit Essig getruncken, wehret dem tŰdtlichen Gifft der Schlangen.

Veielwurtz mit Hirschzungenkraut, oder Tamarischken steudlen gesotten, unnd getruncken, bekompt wol den Miltzsůchtigen.

Veielwurtz in Seeblumenwasser eyngenommen, ist denen behůlfflich, welche mit der Gonorrhúa behafft seyn.

Welche mit dem Hufftwehe beladen sind, denen mag man in einem Clystier die Brůhe eyngiessen, darinne die Wurtzel gesotten ist.

Die Weiber geben auch das Pulver von der Veielwurtz, ein wenig auff den Brey (D) gestrewet, den Kindern, welche von wegen desz reissen im Leib stets schreyen.

Man kan auch die frische Veielwurtz mit Zucker oder Honig eynmachen, wie man mit Jmber pflegt zu thun. Dienet wider obgenannte gebresten.

Die frische Wurtzeln stŰszt man, unnd preszt darausz den safft, diesen rohen safft mit Zucker, und ein wenig Jndianischen Spick abbereytet, gibt man den Wassersůchtigen, frůhe und warm, einer Eyschalen voll, alle vier Tag einmal, offter oder weniger, nach gelegenheit der Personen, fůhret die W‚sserige uberflůssigkeit durch den Stulgang. Viel besser ist ausz gemeltem Safft wol gesotten, Pillulen gemacht, und derselben 3.oder 4.in einem Sůssenholtz eingegeben.

Man macht auch ausz Veielwurtz ein kŰstlich Latwergen fůr die Wassersucht, also: Nimm Veielsafft drey quentle, Galgan, Zitwar, jedes ein halb Lot, Zimmetrinden, N‚glen, jedes ein halb quentle, MeerkŰl, Soldanella genannt, ein halb Lot. Stosz disz alles zu Pulver, misch es mit geseimptem Honig in eines Latwergen Form, davon soltu alle Tag frůhe eines Lots schwer essen.

Veielwurtz in Wein oder Bier in ein S‚ckle gehenckt, gibt jnen ein lieblichen geruch, und geschmack.

*Das Wasser ausz den Blumen der schŰnen Iridis destilliert, unnd gegeben bey zwey Lot auff einmal mit andern stůcken, ist gut fůr die Wassersucht, unnd ist solches viel kr‚fftiger, wann also dasselb destilliert wirdt, dasz es der Blumen natůrliche Farb behelt, wie denn solches ohn allen frembden zusatz leichtlich geschehen kan. Deszgleichen macht man von dem wolriechender Blumen Iridis Illyricś mit der Alantwurtz und Capillo Veneris ein Zugker, welcher die Brust und Lungen sitsam reiniget, und heylet.

 

Aussen.

Veielwurtz weich gesotten und ubergelegt, lindert die h‚rtigkeit, zertheilt alle Knollen, unnd verzehrt den Kropff. Gepulvert unnd eyngestrewet, reinigt sie die unsaubere Wunden, heylet die Fisteln, und lŰcherte fliessende Sch‚den, macht new Fleisch wachsen, insonderheit so sie mit Honig vermischt wirdt.

Veielwurtz sampt Essig und RosenŰl gemengt, mit einem Thůchle uber die Stirn geschlagen, lindert das Hauptwehe. [25]

Veielwurtz zerschnitten, in Wein oder Wasser gesotten, leine Thůchle darein (A) genetzt, unnd den Weibern Warm auffgelegt, erweicht und Űffnet die verherte und verstopffte Mutter.

Ein gut Mutterz‚pffle, zu befůrderung der Blumen, unnd Geburt, mach also: Nimm zween EszlŰffel voll Honig in ein eysern LŰffel oder Pfann, lasz es uber einem linden Kolfewer ein oder zweymal auffwallen, darnach misch darunter ein quentle Veielwurtz, und so viel Erdscheiben oder Schweinbrot, beydes gepulvert, růhr es wol durch einander, dasz es nicht anbrenne, als dann geusz es auff ein becken, oder MŰrselboden, bisz es halb erkalte, so formier darausz ein z‚ppfle Fingers dick und lang, lasz es hart werden, disz sol das Weib mit BaumŰl, oder zerlassener Butter erstlich schmieren, und darnach zu jr nemmen, mit einem angehengten Faden, ein stund bey jr behalten, bisz es wol beisse, endtlich widerumb herausz ziehen. Diese weise hab ich allhie wŰllen anzeigen, dieweil ferτner in diesem Buch die Mutterz‚pffle offt gemeldet werden, damit sie die Weiber wissen zubereiten. Man kan auch diser gestallt ausz Honig, Saltz, und ein wenig Nieszwurtz Z‚pffle machen, die man in Mastdarm stŰszt, zu erreitzung desz Stulgangs.

Veielwurtz mit weisser Nieszwurtz, und noch so vil Honig gemischt, und angestrichen, vertreibt die Sprenckel, Masen und Flecken desz Angesichts.

Veielwurtz mit Hartz vermengt, auff ein Leder gezogen, und ubergelegt, benimmet den schmertzen der Flachsadern, Lenden und Hůfften.

Die Wurtzel (vorab trucken) gekeuwet, macht einen guten Athem, s‚nfftigt das Zanwehe, in welchem fall sie auch behůlfflich ist gesotten, und warm im Mund gehalten.

Dieser Wurtzel Safft, oder Pulver, in die Nasen gezogen, macht niesen, reinigt das Hirn vom Rotz und Flůssen.

So man mit gesottener Veielwurtz den Hindern b‚het, unnd darauff mit einem scharpffen Thuch reibt, Űffnet man die gůlden Ader, darausz das Melancholische Blut pflegt zu fliessen. (B)

Ein edel Artzeney wider den schmertzen und geschwulst der Gem‚che: Nimm Veielwurtz zu kleinem Pulver gestossen ein Lot, Zimmetrinden und Dillensamen, jedes ein halb Lot, Saffran ein scrupel, das ist, ein drittheil eines quentles. Misch alles zusammen, netz ein stůck rot Gewandt oder Scharlat in gutem weissen warmen Wein, strew das Pulver darauff, und schlags also uber den Gebresten.

Veielwurtz unter die Kleyder in Kasten gelegt, bewaret sie vor den Motten unnd Schaben, und gibt jnen einen guten Geruch.

 

VeielwurtzŰl. Oleum Irinum.

Das Oel, welches die Apotecker von dieser Wurtzeln und Blumen bereyten, zeitigt, zertheilet, unnd macht důnn. Lindert das Zipperle oder Podagra, den Krampff: Der Mutter, Ohren, und aller Glieder schmertzen, so sich von K‚lte, Schleim, unnd Winden erheben. Erweicht die starrende Gleiche, harte Beulen, und KrŰpffe.

Veielwurtz heist Arabisch Aiesra. Welsch Iride oder Giglio azuro. Spanisch Lirio Cardeno, FrantzŰsich Glaieul oder Flambe, Behmisch Rosatetz.

Dat eerste boek van kruiden en bomen.

 

Van het vioolkruid. (Iris x germanica, Iris variegata, Iris lutescens, Iris sibirica)

Dat eerste kapittel.

 

Namen.

Vioolkruid, in Griekse en Latijnse spraken Iris, dat is regenboog, daarom alzo genoemd omdat de bladeren aan de bloemen met schone en vele verven gesierd zijn, ettelijke omlaag, de andere omhoog rond gevormd of gebogen, daarmee wordt ons ettelijke mate de regenboog afgebeeld. Men noemt het ook hemelzwaard, blauwe zwaard, blauwe Gilgen of lelies.

 

 

 

Geslacht en gestalte.

Dat vioolkruid is in het algemeen twee geslachten, namelijk de tamme en de wilde.

De tamme heeft men vast in alle hoven, zijn bladeren zijn aan te zien zoals een zwaard en met zachte streepjes doortrokken. De stengel is glad, rond, met wervels of leden onderscheiden, wordt boven in ettelijke zijtwijgen verdeeld, op elk twijgje staat een lelie of bloem met omgebogen bladeren en vele verven, zoals [22] hiervoor gemeld, dan ze zijn hemelsblauw, purper of lichtbruin, groengeel, wit, waterkleurig, vermengt en geschaakt. De zaden liggen in langachtige knopjes gesloten gelijk zoals in kleine blauwe zwaard. De wortel is wit, stevig, knolachtig, met veel kleine aanhangende vezels zoals in grote valeriaan, aan reuk liefelijk, aan smaak scherp en een weinig bitter.

*Sinds dit kruidboek eerst van H. Matthiola in druk vervaardigd is geworden zijn noch veel schone geslachten van dit gewas aan dag gekomen zoals Iris Dalmatica vel Illyrica, dat is vioolkruid uit DalmatiŽ of IllyriŽ, klein en groot, welke schone helle bloemen erg veel op een stengel vioolkleurig draagt. Iris Chalcedonica van Constantinopel eerst tot ons gebracht heeft ook grote lelies, donkerder dan die vorige, heen en weer met vele en van velerlei verven druppeltjes besprengt. Iris Lusitanica biflora, ook tweevormig, klein en groot, welke bloem vioolbruin is en goed ruikt, bloeit twee maal in jaar, in voorjaar en herfst. Iris Pannonica, met schone drie gele en zoveel gemengde bruine en gele welriekende bladeren. Iris florentina met witte bloemen en verder veel andere soorten meer welke allen met vlijt bij ons in hoven worden geteeld. *

Dat wilde vioolkruid is tweevormig: Een groeit het meeste aan steenachtige oorden, de tamme geheel door gelijk, uitgezonderd dat de bladeren, bloemen, stengel en wortels een weinig kleiner zijn. De andere gewint langere bladeren dan dat kleine blauwe zwaard met een dunne, houtachtige, knoopachtige, roodachtige wortel die geen reuk heeft. De stengel is kort, de bloem veel kleiner dan aan de andere geslachten, ruikt gelijk zoals S. Johan perziken die men marillen noemt. Ook heeft deze bloem negen purperkleurig bladeren, die zijn aan het uiterste deel, doch alleen boven om met goudgele streepjes getekend.

*De wilde soorten zijn zoveel dat ze niet goed alle in kort verteld en beschreven kunnen worden. Men vindt ze tweevormig met witte bloemen, een met een stengel (D) een weinig hoog, de andere erg nederig, vast op de aarde de bloemen dragend zoals verder ook zulke nederige meer zoals bleekgeel welriekende purperkleurig, groot en klein, blauwe en dergelijke gevonden worden. Item andere met smalle lange bladeren en tamelijke hoge stengels daarop kleine subtiele lelietjes met zachte blauwe bladeren, van die drie omlaag gebogen en ook schoon gemengd zijn. Dergelijke vindt men ook zonder stengel zoals uit de tekening te zien.*

 

 

 

Plaats.

Dat beste en edelste vioolkruid groeit in het landschap IllyriŽ waarvan ze de naam heeft dat ze Iris Illyrica genoemd wordt. Vandaar brengt men ze ook in onze apotheken als een gewas, hoewel ze aan gestalte en samengesteldheid van de onze geteelde geen onderscheid heeft, alleen dat ze aan kracht en werking sterker is en zulks geschiedt daarom dat vele landenen aardrijk een bijzondere aard, lucht en hemelse invloed heeft. Uit die oorzaken draagt een land beter koren, wijn, kruiden en wortels dan dat andere zoals ook Galenus betoont, peterselie uit MacedoniŽ, alsem uit het land Pontus, kalmoes uit Colchis en GaliciŽ, saffraan van de berg Corik zijn kostelijker en voortreffelijker in hun vermogen dan uit andere landen, ja wat noch veel meer is, in de nieuwe eilanden welke de Spanjaarden en Portugezen gevonden hebben in India tegen de zon neergang ziet men aan alle bomen groene bladeren over het ganse jaar. Daarom is in alle gewassen het landschap aan elke kant veel na te geven.

*De andere net gemelde geslachten der vioolkruid waar ze groeien toont de naam van het oord waarmee ze beschreven worden aan. Die grote witte wordt in ItaliŽ aan veel oorden gevonden, voornamelijk echter in Latio niet ver van Priverno, nu Piperno genoemd aldaar ik een ganse bergol in de vasten bloeiend met bijzondere lust gezien heb. De wilden, klein en groot, worden het meeste in Oostenrijk en Hongarije [23] gevonden, zoals zulks en andere voorname gewassen meer van diezelfde landen (A) heer Carolus Clusius met grote vlijt en vele jaren omzichtig nazoeken in zijn observationibus Pannonicis beschreven heeft. Meer vindt men ook een aard der wilde vioolkruid welke erg hoog met donkerbruine bloemen en brede grote bladeren aan Staiger Waldt in landt te Franken, niet ver van bergslot der graven van Castell groeit, aan welke oord ook veel andere goede kruiden gevonden worden. Zulke, dat zich goed te verwonderen is, brengt erg zelden (zoals ik dan niet een heb mogen te zien worden) aan zulk oord in beschaduwde vochtige bergen een bloem, in de hoven echter geplant (waar in andere wilde kruiden vast dat tegenspel observeert) wordt ze erg tam en vangt aan veel te bloeien. *

 

 

Tijd.

Die vioolkruiden bloeien alle midden in lente. *Ettelijke onder de wilden ook goed in juni. Die Lusitanica echter als andere maal in herfst, welke daar het om diezelfde tijd geslacht warm weer geeft ook goed onze tamme te doen plegen. Deze schone bloemen doet zich in de nacht veel meer open dan aan dag. * Men zal echter die wortels gauw in aanvangende voorjaar uitgegraven eer dan ze erg voorstoten of ja midden in herfst en zullen in schaduw gedroogd worden. Uit dat droge zal men die uitzoeken welke goed ruikend, inwendig stevig, gans en vast, niet verlegen, murw of wormstekig zijn.

 

Natuur, kracht en werking.

Vioolkruid is warm in andere en droog in derde graad. Opent, rijpt, zuivert en verdeeld.

 

 

In lijf.

Zo men gedroogd vioolkruid stoot, een half lood van het poeder in een dronk [24] mede of gerstewater warm inneemt en gewoon naar beneden slaat helpt het diegene welke de borst en longen verslijmd zijn, steeds hoesten of zwaar adem trekken. Dan deze drank verdeeld de grove, taaie vieze slijm en bevordert het tot uitrispen.

Zo men echter in net gedachte mede, gerstewater of zoete wijn dat poeder anderhalf lood drinkt, drijft het de slijm en dikke gal door de stoelgang. En wanneer men noch een quintle gestoten rabarber daartoe doet is het een goede artsenij voor de waterzucht.

Vioolkruid versneden, in goede witte wijn gekookt en daarvan een tamelijke dronk gedaan, vroeg en warm, ettelijke dagen na elkaar, brengt de wijven hun staande tijd weer, drijft de plas, breekt de steen, beneemt dat buik grommen, kramp, de koude en schudden der koortsen, opent de verstopping, vooral waar grove, dikke materiŽn voorhanden, reinigt de geelzucht door de zweet, doodt de buikwormen en maakt goede rust.

Vioolkruid met azijn gedronken weert het dodelijke gif der slangen.

Vioolkruid met hertstongkruid of Tamarix heestertje gekookt en gedronken bekomt goed de miltzuchtige.

Vioolkruid in waterleliebloemenwater ingenomen is diegenen behulpzaam welke met de gonorrhoeae behept zijn.

Welke met de voetenpijn beladen zijn diegenen mag men in een klysma die brij ingieten waarin die wortel gekookt is.

De wijven geven ook dat poeder van het vioolkruid, een weinig op de brij (D) gestrooid, de kinderen welke vanwege dat rijzen in lijf steeds schreien.

Men kan ook dat frisse vioolkruid met suiker of honing inmaken zoals man met gember pleegt te doen. Dient tegen opgenoemde gebreken.

Die frisse wortels stoot men en perst daaruit het sap, dit ruwe sap met suiker en een weinig Indiaanse spica af bereidt geeft men de waterzuchtige vroeg en warm een eischaal vol alle vier dagen eenmaal vaker of minder naar gelegenheid der personen, voert de waterige overvloedigheid door de stoelgang. Veel beter is uit gemeld sap, goed gekookt. pillen te maken en diezelfde 3 of 4 in een zoethout in te geven.

Men maakt ook uit vioolkruid een kostelijke likkepot voor de waterzucht alzo: Neem vioolsap drie quintle, galigaan, Zedoaria, elk een half lood, kaneelbast en kruidnagels elk een half quintle, zeekool, Soldanella genoemd, een half lood. Stoot dit alles tot poeder, meng het met gezeefde honing in een likkepot vorm, daarvan zal u alle dagen vroeg een lood zwaar eten.

Vioolkruid in wijn of bier in een zakje gehangen geeft die een liefelijke reuk en smaak.

*Dat water uit de bloemen der schone Iridis gedestilleerd en gegeven bij twee lood op eenmaal met andere stukken is goed voor die waterzucht en is zulks veel krachtiger dan alzo datzelfde gedestilleerd wordt zodat het de bloemen natuurlijke kleur behoudt zoals dan zulks zonder alle vreemde toevoegingen licht geschieden kan. Desgelijks maakt men van de goed ruikende bloemen van Iridis Illyrica met de alantkruid en Capillus Veneris een suiker welke de borst en longen voldoende reinigt en heelt.

 

 

Van buiten.

Vioolkruid week gekookt en opgelegd, verzacht de hardheid, verdeelt alle knollen en verteert de krop. Verpoederd en ingestrooid reinigt ze die onzuivere wonden, heelt de lopende gaten en gatenvan vloeiende schaden, maakt nieuw vlees groeien, vooral zo ze met honing vermengd wordt.

Vioolkruid samen met azijn en rozenolie gemengd, met een doekje over het voorhoofd geslagen verzacht de hoofdpijn. [25]

Vioolkruid versneden, in wijn of water gekookt, linnen doekje daarin (A) genat en de wijven warm opgelegd verweekt en opent de verharde en verstopte baarmoeder.

Een goede baarmoeder zetpil tot bevordering der bloemen en geboorte maak alzo: Neem twee eetlepels vol honing in een ijzeren lepel of pan, laat het over een zacht koolvuur een of twee maal opwellen, daarna meng daaronder een quentle vioolkruid en zoveel aardschijven of zwijnbrood, beide verpoederd, roer het goed door elkaar zodat het niet aanbrandt, als dan giet het op een bekken of morzelbodem totdat het half verkoeld is, dan vorm daaruit een zetpil vingers dik en lang, laat het hard worden, dit zal dat wijf met olijvenolie of gesmolten boter eerst smeren en daarna tot haar nemen met een aanhangende vezel een stond bij haar behouden tot het goed bijt, eindelijk wederom eruit trekken. Deze wijze heb ik alhier willen aantonen omdat verder in dit boek de baarmoederzetpil vaak gemeld wordt daarmee ze de wijven weten te bereiden. Men kan ook deze gestalte uit honing, zout en een weinig nieskruid zetpillen maken die men in de mastdarm stoot tot opwekking der stoelgang.

Vioolkruid met wit nieskruid en noch zoveel honing gemengd en aangestreken verdrijft de spikkels, bontheid en vlekken der aangezicht.

Vioolkruid met hars vermengt en op een leer getrokken en opgelegd beneemt den smarten der vlakke aderen, lenden en voeten.

De wortel (vooraf gedroogd) gekauwd maakt een goede adem, verzacht de tandpijn, in welke geval ze ook behulpzaam is gekookt en warm in mond gehouden.

Deze wortel zijn sap of poeder in de neus getrokken maakt niezen, reinigt de hersens van snot en vloeden.

Zo men met gekookt vioolkruid het achterste baadt en daarop met een scherpe doek wrijft opent men de gouden ader daaruit dat melancholische bloed pleegt te vloeien.

Een edele artsenij tegen de smarten en zwellingen der geslacht: Neem vioolkruid tot klein poeder gestoten een lood, kaneelbast en dillezaden, van elk een half lood, saffraan een scrupel, dat is een derde deel van een quentle. Meng alles tezamen, nat een stuk rood gewand of scharlaken in goede witte warme wijn, strooi dat poeder daarop en sla het alzo over de gebreken.

Vioolkruid onder de kleren in kasten gelegd bewaar ze voor de motten en schaven en geeft hen een goede reuk.

 

 

 

Vioolkruidolie. Oleum Irinum.

Die olie welke de apothekers van deze wortels en bloemen bereiden, rijpt, verdeeld en maakt dun. Verzacht dat jicht of podagra en de kramp: De baarmoeder, oren en alle leden smarten zo zich van koudheid, slijm en winden verheffen. Weekt die starre leden, harde builen en krop.

Vioolkruid heet Arabisch Aiesra. Italiaans Iride of Giglio azuro. Spaans Lirio Cardeno, Frans Glaieul of Flambe, Tsjechisch Rosatetz.

 

 

Von Kalmus. Cap. II.

 

Namen und Gestallt.

ÜDas rechte Acorum ist ohn allen zweiffel das Gewāchsz und Wurtzel, welche fast alle gelehrte Artzte unnd Apotecker im Latein Calamum aromaticum, zu Teutsch, Kalmus nennen, Wiewol solchs ein miszbrauch auch desz Worts oder Namens Calami aromatici ist. Dann in der Warheit ist der Calamus (wie Dioscorides und Plinius bezeugen) nicht ein Wurtzel, sondern Geschlecht eines wolriechenden Rohrs in India wachsend, den Apoteckern frembd und unbekannt, haben derhalben den Acorum, Calmus ge- (A iij) [26] (C) nannt. Solch Acorum oder Kalmus hat Bletter wie die Veielwurtz, allein dasz sie lenger und schmāler sind, geben einen guten geruch, wie die Wurtzel selbst. So vergleicht sich auch die Kalmuswurtz fast der Veielwurtz, ist knorrecht, weiszlecht, mit unzehlich vielen angehengten Zaseln. Bringt einen glatten Stengel mit viel Zweiglen. Oben schossen herfůr Zāpfflein, gleichermassen wie in Haselnůssen. Also war gestaltet das rechte Acorum, welches der hochberůhmte Augerius Flandrus (zur zeit, da er bey dem Tůrckischen Keyser ein Gesandter war) in Nicomedia, in einer grossen Pfudel gefunden, und von Constantinopel mir zugesendet hat. Es hette gar keinen unterscheid von unserm gemeinen Kalmus.

Die Apotecker haben biszher fůr das rechte Acorum gebraucht ein Kraut, welches Bildnusz allhie auch abgemahlet, Teutsch nennet man es Gelb Wasserlilgen oder Schwertel, hat sein wohnung im Wasser unnd feuchten Grůnden, ist eines strengen unnd zusammen ziehenden geschmacks. Hat lenger Bletter denn die Veielwurtz, tregt auch ein solche Blume, allein dasz sie Goldgelb ist. Dieses kraut mag man nennen das falsch oder vermeinte Acorum. *Etliche Gelehrte wŔllen es sey Butomum bey dem Athen o, davon lasz ich andere urtheilen, unnd ist dieser Wurtzel krafft nicht gar zu verachten, dieweil sie, wann man solche lang im Mund hellt, ein liebliche schārpff hat, und an etlichen orten in Franckreich, jedoch nicht ohne grossen Jrτthumb, pro Chin  radice verkaufft wirdt.

Dieses Acori vulgaris wechst noch ein besondere art in Thůringen, umb die Churfůrstliche lŔbliche Schul Pforten genannt. Solchs kreucht mit sehr dicken roten Wurtzeln fast ausserhalb dem Erdtrich wie Veielwurtz weit umb sich in orten so von der Sala befeuchtigt, doch nicht stets nasz oder sumpfficht seyn, hat subtilere Bletter, dann das gemein an Wassern wechst. Sie nennen es daselbst wilden Kalmus, und sagen dasz es kein Blum noch Samen trage, wie ich auch solchs nie hab observiern noch mercken kŔnnen.*

Auch jrren die gar sehr, so den grossen Galgan fůr das rechte Acorum achten, dann dieser Galgan hat an seinem geschmack gar keine bitterkeit, ist an der Farb nicht weiszlicht, sondern rŔtlecht. Die Bletter tragen auch mit der Veielwurtz nicht zu, sondern mit dem wilden Galgan, Cyperus genannt. [27]

Acorum oder Kalmus wechst in Ponto, Galatien, unnd Colchien, auch bey den Tattern, derhalben nennet man jn in der Littaw Taterst» zelij, das ist, Tattarisch kraut.

Das aller best Acorum oder Kalmus ist weisz, derb, voll, am geschmack scharpff und bitter, am geruch nicht unlieblich.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Kalmus wermet unnd trucknet in dritten Grad, macht důnn, zertreibt, seubert und Ŕffnet.

 

In Leib.

*Dieweil der Kalmus bey uns in vielen Gārten jetzt gezielet, und die kālt wol leiden mag, soll man zu dem Diacoro und andern Compositis also frisch, jhn, wo man jhm haben kan, gebrauchen.

Kalmus in Wein, oder Honigwasser gesotten, oder das Pulver darein gestrewet, und getruncken, wendet die gebresten, so sich von kaltem Schleim oder blāsten erheben, er sey gleich das Bauchgrimmen, Seitenwehe, Keichen, Krampff, verstopffung der Lebern oder desz Miltzes. Hilfft denen, welche vom fallen oder stossen gelievert Blut im Leib haben, auch denen, welchen der Harn abzuschlagen sawer wirt. Dienet wider die Natterstich, wirdt derhalben gemischt zu den Artzneyen, welche man wider das Gifft componirt und zuricht.

Der Dampff oder Rauch von der Kalmusbrůe in Halsz eyngelassen durch einen Trichter, wehret dem Husten.

Welcher nicht wol dewen mag, der nemme Kalmus gepulvert ein quintlen, unnd so vil ZimmetrŔhrlen, under einander gemischt, nemme das ein alle morgen warm in einem trunck Wermutwein, es hilfft.

An den orten, da der Kalmus wechst, macht man jhn frisch eyn mit Zucker oder Honig, wirdt also zu uns gebracht. Man bereitet jhn auch also in Teutsch und Welschlanden. (B) Jst wider alle gedachte gebresten nůtzlich.

Ausz Kalmus macht man auch einen Syrup oder Tranck, Oximel genannt, welcher dem erkalten Miltz und Lebern sehr ersprieszlich ist, also: Stosz Kalmus zu grobem Pulver, geusz Essig darůber, deck es zu, lasz also stehen drey Tag und nacht, darnach siede es halb eyn, seyg es durch ein leinen Tůchlein, thue dazu Honig, nach deinem gutdůncken, siede es widerumb, bisz sich der Essig verzehre. Von diesem Oximel gibt man alle Tage frůe zwey lot mit obgemelter gesottener Kalmusbrůe.

 

Aussen.

So den Weibern die Mutteradern verstopfft, auch die zeit verstanden were, die sollen solche Wurtzel sieden, ein Lendenbad davon abgiessen, und darein sitzen, es hilfft.

Der Safft, so ausz dieser frischen Wurtzel gepreszt wirt, in die tunckeln Augen getropfft, macht sie klar und hell, jedoch musz man Eyerklar oder dergleichen dazu thun, sonst ist es gar zu beissend.

Kalmus heist Griechisch Aχορον. Arabisch Vage. Lateinisch Acorum. Welsch, Spanisch, und FrantzŔsisch Acoro. Behmisch Prustsworec.

Van kalmoes. Kapittel II.

 

Namen en gestalte.

De rechte Acorum is zonder alle twijfel dat gewas en wortel welke vast alle geleerde artsen en apothekers in Latijn Calamum aromaticum, in Duits kalmoes noemen. Hoewel zulks een misbruik ook van het woord of naam Calami aromatici is. Dan in de waarheid is de Calamus (zoals Dioscorides en Plinius betonen) niet een wortel, maar geslacht van een goed ruikend riet in India groeiend, de apothekers vreemd en onbekend, hebben daarom de Acorum kalmoes genoemd. (Swertia cheyrata) (A iij) [26] Zulke Acorum ofÜ kalmoes heeft bladeren zoals de Iris, alleen dat ze langer en smaller zijn, geven een goede reuk zoals de wortel zelf. Zo vergelijkt zich ook dat kalmoeskruid vast de Iris, is knorrecht, witachtig, met ontelbare vele aanhangende vezels. Brengt een gladde stengel met veel twijgjes. Boven schieten voort stokjes in gelijke mate zoals in hazelnoten. (Acorus calamus) Alzo was gesteld dat echte Acorum welke de zeer beroemde Augerius Flandrus (=Busbecq)Ü (in de tijd toen hij bij de Turkse keizer een gezand was) in Nicodemiő in een grote poel gevonden en van Constantinopel me toegezonden heeft. Het heeft geheel geen onderscheid van onze gewone kalmoes.

De apothekers hebben tot hier voor dat echte Acorum gebruikt een kruid welke afbeelding alhier ook getekend is, in Duits noemt men het gele waterlelie of zwaard, heeft zijn woning in water en vochtige gronden, is een streng en tezamen trekkende smaak. Heeft langere bladeren dan de Iris, draagt ook zoŪ n bloem, alleen dat ze goudgeel is. Dit kruid mag men noemen dat valse of vermeende Acorum. *Ettelijke geleerden willen het is Butomum bij Athenaeus waarvan laat ik anderen oordelen en is deze wortel kracht niet geheel te verachten omdat ze wanneer men zulke lang in mond houdt een liefelijke scherpte heeft en aan ettelijke oorden in Frankrijk, toch niet zonder grote dwaling, pro Chinae radice verkocht wordt.

Van deze Acori vulgaris groeit noch een bijzondere vorm in Thłringen om de keurvorstelijke loffelijke schoolpoorten genoemd. Zulks kruipt met zeer dikke rode wortels vast buiten het aardrijk zoals Iris wijdt om zich in oorden zo van de Sala bevochtigt, doch niet steeds nat of sompig zijn, heeft subtielere bladeren dan dat gewone dat aan wateren groeit. Ze noemen het daar wilde kalmoes en zeggen het geen bloem noch zaden draagt zoals ik ook zulks niet heb observeren noch bemerken kunnen.*

Ook dwalen die erg zeer zo de grote galigaan voor dat echte Acorum achten, dan deze galigaan heeft aan zijn smaak geheel geen bitterheid, is aan de verf niet witachtig, maar roodachtig. De bladeren dragen ook met de Iris niet toe, maar met de wilde galigaan, Cyperus genoemd. [27]

Acorum of kalmoes groeit in Pontus, Galatiő en Colchis ook bij de Tartaren, daarom noemt men het in de Litouwen Taterst» zelij, dat is Tartaars kruid.

Dat allerbeste Acorum of kalmoes is wit, stevig, vol, aan smaak scherp en bitter, aan reuk niet onlieflijk.

 

 

 

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Kalmoes warmt en droogt in derde graad, maakt dun, verdrijft, zuivert en opent.

 

 

In lijf.

*Omdat de kalmoes bij ons in vele hoven nu geteeld en de koude goed lijden mag zal men tot de Diacoro en andere composities alzo fris die, waar men het hebben kan, gebruiken.

Kalmoes in wijn of honingwater gekookt of dat poeder daarin gestrooid en gedronken wendt de gebreken zo zich van koude slijm of opblazen verheffen, het is gelijk dat buik grommen, zijdepijn, kuchen, kramp, verstopping der lever of de milt. Helpt diegenen welke van vallen of stoten gestold bloed in lijf hebben, ook diegenen welke de plas af te slaan zuur wordt. Dient tegen de addersteek en wordt daarom gemengd tot de artsenijen welke men tegen dat gif componeert en bereidt.

De damp of rook van de kalmoesbrij in hals ingelaten door een trechter weert het hoesten.

Welke niet goed verduwen mag die neemt kalmoes verpoederd een quintle en zoveel kaneelstokjes, onder elkaar gemengd, neemt dat in alle morgen warm in een dronk alsemwijn, het helpt.

Aan de oorden daar de kalmoes groeit maakt men het fris in met suiker of honing, wordt alzo tot ons gebracht. Men bereidt het ook alzo in Duitsland en Italiő. Is tegen alle gedachte gebreken nuttig.

Uit kalmoes maakt men ook een siroop of drank, Oximel genoemd, welke de verkouden milt en lever zeer aan te prijzen is: alzo: Stoot kalmoes tot grof poeder, giet azijn daarover, dek het toe en laat het alzo staan drie dagen en nachten, daarna ziedt het half in en zeef het door een linnen doekje, doe daartoe honing, naar uw goeddunken, ziedt het wederom tot zich de azijn verteert. Van deze oximel geeft men alle dagen vroeg twee lood met opgemelde gekookte kalmoesbrij.

 

 

 

Van buiten.

Zo de wijven de baarmoederaderen verstopt, ook de tijd staat, die zullen zulke wortel zieden en een lendenbad daarvan afgieten en daarin zitten, het helpt.

Dat sap zo uit deze frisse wortel geperst wordt in de donkere ogen gedruppeld maakt ze klaar en helder, toch moet men eiwit of dergelijke daartoe doen, anders is het erg bijtend.

Kalmoes heet Grieks Aχορον. Arabisch Vage. Latijns Acorum. Italiaans, Spaans en Frans Acoro. Tsjechisch Prustsworec.

 

 

Von B‚rdillen. Cap. III.

 

Namen. Gestallt.

B‚rdillen hat seinen Namen darumb, dasz sie der Bermutter sonderlich wol bekompt, auch der Dillen met Stengeln, Blettern, und Dolden gleich sihet, ist doch dicker in allen stůcken, wechst fast zweyer Elen hoch, hat viel Wurtzeln, die sich in die lenge, und uber zwerch auszspreussen, eines lieblichen geruchs, und scharpffen geschmacks. (A iiij) [28]

(C) Disz Kraut wechst auff den gebirgen, und Sonnenreichen orten. Den Samen unnd Bletter brauchet man nicht in der Artzney, allein die Wurtzeln, die sol man im Herbst graben.

(D) Die Wurtzel, so man biszher in Apotecken fur Meum gebraucht hat, ist nicht die rechte, dann sie hat einen geschmack wie MŰren oder gelbe Růben, vergleicht sich nichts dem waren Meo. Jetzundt bringt man ausz Apulien, unnd Welschlandt ein Wurtzel, wie sie allhie abgemahlet: viel gelehrte M‚nner sch‚tzen sie fůr das rechte Meum, wiewol sie nicht in allen stůcken mit Dioscoridis beschreibung zustimpt, doch weil sie von andern Gelehrten dafůr gehalten wirt, auch, wie sie bezeugen, alle krafft desz Mei hat, lasz ich mir jhre meynung auch gefallen, unnd sollens die Apotecker forthin dafůr brauchen. Jn Apulien nennet man sie Imperatricem, das ist, Keyserswurtzel, ist bey jhnen in beruff kommen wider das Gifft, und gifftige Thiere.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

B‚rdillen ist warm im dritten, und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Die Wurtzel in Wein oder Wasser gesotten, und getruncken, treibt den verstandenen Harn ausz den verstopfften Nieren und Blasen. Deszgleichen wirckt sie, so man sie zu Pulver stŰszt, unnd einnimpt. Sie zertrennet die Bl‚ste unnd Winde desz Magens, stillet das Bauchgrimmen, heylet alle gebresten der Mutter, und wehthumb der Glieder.

So die Brust mit flůssen beschweret ist, sol man ausz dieser gestossenen Wurtzel und Honig ein Latwergen machen, solchs im Mund halten, unnd sittiglich hinab fliessen lassen.

Die Wurtzel wirt seiner gůte und tugend halben in den edlen Theriack, auch andere Artzneyen, welche den Gifft widerstand thun, vermischt. [29]

 

Aussen.

Den Weibern wirt jhre zeit erweicht und gefůrdert, so sie mit dieser abgesottenen Wurtzel die Schosz b‚hen, oder darinnen baden.

Den jungen Kindern, welche den Harn schwerlich ablassen, hilfft diese Wurtzel, mit weissem Wein und BaumŰl ein mal auffgesotten, und Pflastersweise warm uber das Gem‚chte gebunden.

B‚rdillen heist Griechisch Mήον. Arabisch Mu. Lateinisch Meum, Welsch Meo. Spanisch Pinillo. Behmisch Koprnijk.

 

*Muttelina.

In den Schweitzerischen Gebirgen wechst ein Kraut, dem gemeinen Meo nicht ungleich, allein dasz die Bletter breiter, und die Blumen etwas rŰtlicher ist, dieses iszt das Viehe gar gern, und geben gar gute Milch davon, wie auch von dem gemeinen Meo. Gesnerus vermeint man mŰg es brauchen an desz Dauci Cretici statt. Die Jnnwohner nennen es Muttelinam und Mutri.*

Van berendille. Kapittel III. (Meum athamanticum, Ligusticum mutellina)

 

Namen. Gestalte.

B‚rdillen heeft zijn naam daarom dat ze de baarmoeder bijzonder goed bekomt, ook de dille met stengels, bladeren en schermen gelijk ziet, is doch dikker in alle stukken, groeit vast twee ellenbogen hoog, heeft veel wortels die zich in de lengte en overdwars uitspreiden, een liefelijke reuk en scherpe smaak. (A iiij) [28]

Dit kruid groeit op de bergen, en zonnerijke oorden, de zaden en bladeren gebruikt men niet in de artsenij, alleen de wortels en die zal men in herfst graven.

De wortels zo men tot hier in apotheken voor Meum gebruikt heeft zijn niet de echte, dan ze heeft een smaak zoals peen of gele rapen, vergelijkt zich in niets de ware Meum. Nu brengt men uit ApuliŽ en ItaliŽ een wortel zoals ze alhier getekend: veel geleerde mannen schatten ze voor de echte Meum, hoewel ze niet in alle stukken met Dioscorides beschrijving toestemt, doch terwijl ze van andere geleerden daarvoor gehouden wordt en ook zoals ze aantonen alle kracht der Meum heeft laat ik me hun mening ook bevallen en zullen de apothekers verder heen daarvoor gebruiken. In ApuliŽ noemt men het Imperatricem, dat is keizerswortel, is bij hen in beroep gekomen tegen dat gif en giftige dieren.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Berendillen is warm in derde en droog in andere graad.

 

In lijf.

De wortel in wijn of water gekookt en gedronken drijft de staande plas uit de verstopte nieren en blaas. Desgelijks werkt ze zo men ze tot poeder stoot en inneemt. Ze scheidt de opblazingen en winden der magen, stilt dat buik grommen, heelt alle gebreken der baarmoeder en pijnen der leden.

Zo de borst met vloeden bezwaard is zal men uit deze gestoten wortel en honing een likkepot maken, zulks in mond houden en gewoon naar beneden af vloeien lassen.

De wortel wordt zijn vanwege zijn goedheid en deugd in de edele teriakel, ook andere artsenijen welke de gift weerstand doen vermengt. [29]

 

 

Van buiten.

De wijven wordt hun tijd geweekt en bevorderd zo ze met deze afgekookte wortel de schoot baden of daarin baden.

De jonge kinderen welke de plas zwaar aflaten helpt deze wortel, met witte wijn en olijvenolie eenmaal opgekookt en pleistervormig warm over dat geslacht gebonden.

Berendillen heet Grieks Mήον. Arabisch Mu. Latijns Meum, Italiaans Meo. Spaans Pinillo. Tsjechisch Koprnijk.

 

*Muttelina.

In de Zwitserse bergen groeit een kruid, de gewone Meum niet ongelijk, alleen dat de bladeren breder, en de bloemen wat roodachtiger is, deze eet dat vee erg graag, en geven erg goede melk daarvan zoals ook van de gewone Meum. Gesnerus meent men mag het gebruiken aan de Daucus Creticus plaats. De inwoners noemen het Muttelinam en Mutri.*

 

 

Von wildem Galgan. Cap. IIII.

 

Gestallt.

ilder Galgan hat fast solche Bletter, wie der Lauch, auszgenommen, dasz sie lenger, kleiner, und h‚rter sind. Sein Stengel (B) wechst vierecket, eines Elenbogens lang, biszweilen auch lenger, darinne steckt weisz Marck, wie im wolriechenden Bintzen, Iuncus odoratus genannt. Am Űbertheil desz Stengels gewinnt er kleine und glitzende Bletter, zwischen welchen der spitzige und graszfarbige Samen herfůr dringt. Die Wurtzel ist lang, und zasecht, in einander geschrenckt, an etlichen orten rund wie die Oliven, an etlichen aber klein, an der farb schwartz, eines lieblichen geruchs und bitter.

 

Stell.

Der wild Galgan wechst gern an w‚sserigen, doch gebawten orten. Den besten bringt man ausz Syria, und Egypten von Alexandria. Jst unserem einheimischen an kr‚fften weit uberl‚gen.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Desz wilden Galgans wurtzel wermet, trucknet, one beissen, erŰffnet das ge‚der.

 

Jn Leib.

Diese Wurtzel gestossen, und desz Pulvers ein quentle schwer in warmem Wein getruncken, treibt den Harn, reiniget die Nieren vom Griesz und Sand, Űffnet die verstopffung in der angefangenen Wassersucht. Heylet auch der Scorpion stich.

 

Aussen.

So man zu dieser Wurtzel so viel Lorbern menget, mit einander in Wein siedet, und ein Pflaster darausz macht, solchs den Wassersůchtigen auff den strotzenden Bauch warm gelegt, ringert und benimpt die geschwulst.

So die Weiber ein Dampffbad von diesen Wurtzeln machen, unnd die Mutter darůber b‚hen, oder auch Pflasterweise auff die Schosz unnd Lenden warm legen, ist sehr gut zu erŰffnung der verstopfften Geburtglieder, und fůrdering der Rosen. [30]

C, D) Alle geschwere im Mund und heymlichen orten, ob sie gleich umb sich fressen, heylet disz Pulver, darein ges‚et.

Die wurtzel gekewet, wendet den bŰsen geruch desz Munds und Athems.

Wilder Galgan heist Griechisch κύωειρος. Lateinisch Cyperus. Arabisch Saherade. Spanisch Iuncia. Behmisch Galgan plany.

 

Galgan.

Galgan, im Latein Galanga, ist von Dioscoride und den alten Griechen nicht beschrieben. Seiner Geschlecht sind zwey: Das klein und grosz.

Der kleine Galgan ist ein důnne, krumme, knŰdechte wurtzel, inwendig und auszwendig Purpurrot, wolriechend, eines scharpffen, beissenden, brennenden geschmacks, wie Pfeffer oder Jmber, an gestalt und geruch dem Cypero gleich, darumb jhn etliche Cyperum Babylonicum nennen. Der beste ist schwer, derb, sattrot, wolriechend, unnd am geschmack sehr scharpff. Neulicher zeit hat man den ausz Italia zu uns geschickt, bleibt aber nicht gern, wie der Calmus, in G‚rten. Etliche betrieger nemen desz wilden Galgans wurtzel, winden sie, beitzens in Essig und Pfeffer, verkauffens darnach fůr Galgan. Aber dieser betrug wirt entdeckt, so man an der wurtzlen die eusserste Rinde abschabt, alsdann hat sie in der mitte oder Marck keine scherpffe, wie der Galgen haben soll.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Galgan ist heisz und trucken im dritten Grad.

 

In Leib.

Galgan ist gut zu allen Kranckheiten, so von k‚lte und bl‚sten kommen. Sterckt [31] den Magen, macht wol dewen, wendet die onmacht, Schwindel, und stinckende (A) Athem, gekewet oder in Wein eingenommen.

Van wilde galigaan. Kapittel IIII. (Cyperus longus, Cyperus rotundus, Alpinia galanga)

 

Gestalte.

Wilde galigaan heeft vast zulke bladeren zoals de look, uitgezonderd dat ze langer, kleiner en harder zijn. Zijn stengel groeit vierkantig, een ellenboog lang, soms ook langer, daarin steekt wit merg zoals in goed ruikende biezen, Juncus odoratus genoemd. Aan bovenste deel der stengels gewint het kleine en glinsterende bladeren tussen welke de spitse en graskleurige zaden voortdringen. De wortel is lang en vezelig, in elkaar geschrankt, aan ettelijke oorden rond zoals de olijven, aan ettelijke echter klein, aan de verf zwart, een liefelijke reuk en bitter.

 

 

Plaats.

De wilde galigaan groeit graag aan waterige, doch gebouwde oorden, de besten brengt men uit SyriŽ en Egypte van Alexandria. Is onze inlandse aan krachten ver beter.

 

Natuur, kracht en werking.

De wilde galigaan wortel warmt, droogt zonder bijten, het opent de aderen.

 

In lijf.

Deze wortel gestoten en dat poeder een quentle zwaar in warme wijn gedronken drijft de plas, reinigt de nieren van gruis en zand, opent de verstopping in de aanvangende waterzucht. Heelt ook de schorpioen steek.

 

Van buiten.

Zo men toe deze wortel zoveel laurier mengt en met elkaar in wijn ziedt en een pleister daaruit maakt, zulks de waterzuchtige op de opgezwollen buik warm gelegd vermindert en beneemt die zwellingen.

Zo de wijven een dampbad van deze wortels maken en de baarmoeder daarover baden of ook pleistervormig op de schoot en lenden warm leggen is zeer goed tot opening der verstopte geboorteleden en bevordering der rozen. [30]

Alle zweren in mond en heimelijke oorden en of ze gelijk om zich vreten heelt dit poeder, daarin gezaaid.

Die wortel gekauwd verandert de boze reuk der mond en adem.

Wilde galigaan heet Grieks κύωειρος. Latijns Cyperus. Arabisch Saherade. Spaans Iuncia. Tsjechisch Galigaan plany.

 

Galigaan.

Galigaan, in Latijn Galanga, is van Dioscorides en de oude Grieken niet beschreven. Zijn geslachten zijn twee: De kleine en grote.

De kleine galigaan is een dunne, kromme, knoopachtige wortel, inwendig en uitwendig purperrood, goed ruikend, een scherpe, bijtende brandende smaak zoals peper of gember, aan gestalte en reuk de Cyperus gelijk, daarom het ettelijke Cyperum Babylonicum noemen. De beste is zwaar, stevig, donkerrood, goed ruikend en aan smaak zeer scherp. In nieuwe tijd heeft men die uit Italia tot ons geschikt, blijft echter niet graag zoals de kalmoes in hof. Ettelijke bedriegers nemen deze wilde galigaan wortel, winden ze, weken het in azijn en peper, verkopen het daarna voor galigaan. Echter dit bedrog wordt ontdekt zo men aan de wortels de buitenste bast afschaaft heeft ze in het midden of merg geen scherpte zoals de galigaan hebben zal.

 

Natuur, kracht en werking.

Galigaan is heet en droog in derde graad.

 

In lijf.

Galigaan is goed tot alle ziektes zo van koudheid en opblazen komen. Sterkt [31] de maag, maakt goed verduwen, wendt de onmacht, duizeligheid en stinkende adem, gekauwd of in wijn ingenomen.

 

 

Von Jndianischem Nardo. Capit. V.

 

Gestallt.

iesen frembden, Edlen, wolriechenden Nardum hat man in allen wolgerůsten Apotecken, man nennet jhn Spicam, das ist, ein Eher, nicht dasz es ein Eher sey, die am Űbertheil desz Krauts wachse, wie etlichen unerfarnen Kreutlern treumet, sonder es is ein Wurtzel (wie auch Galenus selbst bezeuget) darumb wirt sie aber Spica geheissen, dasz sie einer Eher zum theil ehnlich ist.

 

Stell.

Dieser Nardus wechst in India, an einem Berg, welchen der flusz Gange, so darunter fůr fleust, befeuchtiget. Die Wurtzel wirt důrτ zu uns gebracht ausz Egypten von Alexandria, sampt anderen Kauffmansch‚tzen und Specereyen, so man von dannen j‚rlich gen Venedig fůhret.

Der best Nardus ist kurtz, leicht, viel h‚rig, gelb, frisch, fest, wolriechend wie wilder Galgan, am geschmack bitter, davon die Zunge bald trucken wirdt.

Von diesem Nardo is bereitet worden die thewer Salb, damit Maria Magdalena den Herτn Christum bey Tisch gesalbet hat.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Der edel Nardus ist warm im ersten Grad, und trucken im andern volkommen.

 

In Leib.

Dieser Spick wirt gemeiniglich mit dem Rhabarbaro eingeben. [32]

(C) Diese Wurtzel in Wein oder Wasser gesotten, und getruncken, zertreibt die winde, fůrdert den Harn, dienet zu den gebresten der Lebern, Geelsucht und Nierenwee. Stercket das Hirn, und alle Glieder desz Leibs, innerlich und eusserlich in aller massen gebraucht.

Die Wurtzel gepulvert, in saurem Wein getruncken, stopfft desz Bauchs und der Mutter flůsse, insonderheit die weise schleimige feuchtigkeit, alba menstrua genannt, und sollens die Weiber nicht allein trincken, sondern auch mit dem sauren Wein kochen, und sich von unten auff damit b‚hen. Das Pulver heylet auch die schwůrige, eyterige Mutter, in einem subtilen S‚cklen darein geschoben.

Dioscorides spricht: So man diese Wurtzel ausz kaltem Wasser trincke, beneme sie das auffstossen, nagen, und beissen in Magen. Es musz aber nicht rohe Wasser seyn, sondern das zuvor abgesotten, und widerumb erkaltet ist.

Diese Wurtzel wirdt zugelegt dem Theriack, und andern Artzneyen, so man wider das Gifft anrichtet.

 

Aussen.

So die Weiber in das Wasser sitzen, darinnen diese Wurtzel gesotten ist, heylet sie der Mutter geschwulst, und reinigt sie von allem unrath, fůrdert die Geburt, unnd Rosen.

Weme die Augbraen blosz und kaal werden, der strewe disz Pulver darauff, oder b‚he sie mit der abgesotten Brůe, es macht Haar wachsen.

Etliche legen den důrre Spick in weissen Wein, stellens in einem wol vermachten Glasz etliche zeit an die Sonnen, distillerens darnach in Balneo Mariś mit einem kleinen Fewerle. So mans aber grůn mŰcht haben, were nicht von nŰten disz in Wein zu legen. Doch ist es ein edel Wasser zu allen obgedachten Gebresten, sonderlich fůr den Schlag und onmacht, getruncken, und die Pulszadern damit bestrichen.

(D) Dieser kŰstliche Nardus heist Lateinisch Nardus Indica. Arabisch Stumbel. Spanisch Azumbar. FrantzŰsisch Aspic de outre mer. Welsch Nardo. Beyhmisch Nardus Jndiansky.

Van Indiaanse Nardus. Kapittel V. (Nardostachys jatamansi)

 

Gestalte.

Deze vreemde, edele, goed ruikende Nardus heeft men in alle goed uitgeruste apotheken, men noemt het Spica, dat is een aar, niet omdat het een aar is die aan bovenste deel der kruid groeit, zoals ettelijke onervaren kruidenkenners dromen, maar het is een wortel (zoals ook Galenus zelf aantoont) daarom wordt ze echter Spica geheten dat ze een aar voor een deel gelijk is.

 

 

Plaats.

Deze Nardus groeit in India aan een berg welke de vloed Ganges, zo daaronder voort vloeit, bevochtigt. De wortel wordt droog tot ons gebracht uit Egypte van Alexandria samen met andere koopmanschatten en specerijen zo men vandaar jaarlijks naar VenetiŽ voert.

De beste Nardus is kort, licht, veel harig, geel, fris, vast, goed ruikend zoals wilde galigaan, aan smaak bitter waarvan de tong gauw droog wordt.

Van deze Nardus is bereid geworden die dure zalf daarmee Maria Magdalena de Heer Christus bij dis gezalfd heeft.

 

 

Natuur, kracht en werking.

De edele Nardus is warm in eerste graad en droog in andere volkomen.

 

 

In lijf.

Deze Spick wordt gewoonlijk met de rabarber ingegeven. [32]

Deze wortel in wijn of water gekookt en gedronken verdrijft de winden, bevordert de plas, dient tot de gebreken der lever, geelzucht en nierenpijn. Sterkt de hersens en alle leden der lijf, innerlijk en uiterlijk in alle maten gebruikt.

De wortel verpoederd, in zure wijn gedronken stopt de buik en de baarmoeder vloeden, vooral de witte slijmerige vochtigheid, alba menstruatie genoemd, en zullen die wijven niet alleen drinken, maar ook met de zure wijn koken en zich van onderop daarmee baden. Dat poeder heelt ook die zwerende, etterende baarmoeder, in een subtiel zakje daarin geschoven.

Dioscorides spreekt: Zo men deze wortel uit koud water drinkt beneemt ze dat uitstoten, knagen en bijten in maag. Het moet echter niet rauw water zijn, maar dat hiervoor afgekookt en wederom verkoeld is.

Deze wortel wordt toegelegd de teriakel en andere artsenijen zo men tegen dat gift bereidt.

 

Van buiten.

Zo de wijven in dat water zitten daarin deze wortel gekookt is heelt ze de baarmoeder zwellingen en reinigt ze van alle onraad, bevordert de geboorte en rozen.

Wie de wenkbrauwen bloot en kaal worden die strooit dit poeder daarop of baadt ze met de afgekookte brij, het maakt haar groeien.

Ettelijke leggen de droge Spick in witte wijn, plaatsen het in een goed vermaakt glas ettelijke tijd aan de zon, distilleren daarna in Balneo Mariae met een klein vuurtje. Zo men het echter groen wil hebben is niet nodig dit in wijn te legen. Doch is het een edel water tot alle opgedachte gebreken, vooral voor de slag en onmacht, gedronken en de puls aderen daarmee bestreken.

(D) Deze kostelijke Nardus heet Latijns Nardus Indica. Arabisch Stumbel. Spaans Azumbar. Frans Aspic de outre mer. Italiaans Nardo. Tsjechisch Nardus Jndiansky.

 

 

Von Celtischem Nardo. Cap. VI.

 

Gestalt und Stell.

eltischer Nardus wechst in Welschlandt auff dem gebirge Liguriś, deszgleichen auch im Deutschlandt auff etlichen hohen Bergen in Tirol, Kernten und Steiermarck, nicht ferτn von Judenburg. Jst ein kleines gewechs, hat langlechte, bleichgelbe Bletter, einen důnnen und kurtzen Stengel, gelbe Blumen, ein gespitzte wurtzel mit vielen angewachsenen, důnnen, wolriechenden z‚serlin, wie disz gem‚ld augenscheinlich darthut.

Die jrren nicht wenig, welche diesen Celtischen Nardum, und Saliuncam, das ist, Seliung, fůr ein ding achten. Bewegliche ursachen hab ich angezeigt in meinen Lateinischen Commentarijs in Dioscoridem, und im ersten Buch meiner Episteln. Dahin weise ich den gelerten Leser.

*Neben desz Autoris Figur, hab ich ein andere art desz Celtischen Nardi gesetzet, Welche der H. Clusius in seinen stirpibus Pannonicis lib. 3.cap. 12.beschreibt. Dieser Stengel seind mit etlichen Bletlin besetzet, haben auch kleine neben‚stlin mit mehr Blůmlin.

Auch ist allhier der Hirculus abgemalet, mit welchem der Nardus Celtica eben so wol noch bey unsern, als zu Dioscoridis zeiten, gefelschet wirt, wie in Aromatum historia D. Garciś lib. 1.cap. 33.der H. Clusius solches, als er es selbst observiert, anzeigt. [33]

Dem Hirculo ist ein Kreutlin gleich, welches ich daneben malen hab lassen. Hat (A) ein Wurtzel desz kleinen Fingers dick, unden kleine fasen, sonst reucht es und schmeckt, hat auch solche Bl‚tlin wie Nardus Celtica.*

 

(B) Zeit.

Celtischer Nardus wirt gesamlet im Hew und Augstmonat, dann im Herbst vergehet er. Der best ist frisch, eines lieblichen Geruchs, mit einer wolgedigenen, und zuzamen gedrungenen Wurtzel, die gar nichts brůchig ist.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Celtischer Nardus wermet und trucknet, wie der Jndianische, hat auch gleiche Krafft, doch ist er ein wenig hitziger, und nicht so sehr trucken.

 

Jn Leib.

Celtischer Nardus ausz Wein getruncken, bekompt dem Magen wol, den Miltzen, Nieren, und Blasen, denn er macht sehr harnen, heylet auch gifftige Stich.

Ausz Essig getruncken, hilfft er wider die hitzige Geschwulst der Leber, unnd Geelsucht.

Mit Wermut gekocht, und eyngenommen, ist er gut zu dem heissen, geschwollenen Magen.

Celtischer Nardus heist GriechischΝάρδος Κελτιχή. Lateinisch Nardus Celtica, vel Romana. Welsch Nardo Celtico. FrantzŰsisch Nardus Gaulois. Behmisch Celtyka Nardus. (B) [35]

Van Keltische Nardus. Kapittel VI. (Valeriana celtica en Valeriana saliunca, nu 1 soort)

 

Gestalte en plaats.

Keltische Nardus groeit in ItaliŽ op het gebergte Ligurie, desgelijks ook in Duitsland op ettelijke hoge Bergen in Tirol, Karnten en Steiermarck, niet ver van Judenburg. Is een klein gewas, heeft langachtige, bleekgele bladeren, een dunne en korte stengel, gele bloemen, een gespitste wortel met vele aangegroeide, dunne, goed ruikende vezeltjes zoals deze tekening ogenschijnlijk daar doet.

Die dwalen niet weinig welke deze Keltische Nardus en Saliuncam, dat is Seliung, voor een ding achten. Beweegbare oorzaken heb ik aangetoond in mijn Latijnse commentaren in Dioscorides en in het eerste boek van mijn epistels. Daarheen wijs ik de geleerde lezer.

*Naast de auteurs figuur heb ik een andere vorm van de Keltische Nardus gezet welke H. Clusius in zijn stirpibus Pannonicis lib. 3, kapittel 12 beschrijft. Deze stengels zijn met ettelijke blaadjes bezet, hebben ook kleine zijtakjes met meer bloempjes.

Ook is alhier de Hirculus getekend met welke de Nardus Celtica even zo goed noch in onze als in Dioscorides tijden vervalst wordt zoals in Aromatum historia D. Garcia lib. 1 kapittel 33 H. Clusius zulks, zoals hij het zelf observeert, aantoont. [33]

De Hirculo is een kruidje gelijk welke ik daarnaast tekenen heb laten. Heeft een wortel de kleine vinger dik, onder kleine vezels, verder ruikt het en smaakt en heeft ook zulke blaadjes zoals Nardus Celtica.*

 

Tijd.

Keltische Nardus wordt juli en augustus verzameld, dan in herfst vergaat het. De beste is fris, een liefelijke reuk, met een goed gedegen en tezamen gedrongen wortel die geheel niet breekbaar is.

 

Natuur, kracht en werking.

Keltische Nardus warmt en droogt zoals de Indiaanse, heeft ook gelijke kracht, doch is het een weinig heter en niet zo zeer droog.

 

In lijf.

Keltische Nardus uit wijn gedronken bekomt de maag goed, de milt, nieren en blaas, dan het maakt zeer plassen, heelt ook giftige steek.

Uit azijn gedronken helpt het tegen de hete zwellingen der lever en geelzucht.

Met alsem gekookt en ingenomen is het goed tot de hete gezwollen maag.

Keltische Nardus heet Grieks Νάρδος Κελτιχή. Latijns Nardus Celtica, vel Romana. Italiaans Nardo Celtico. Frans Nardus Gaulois. Tsjechisch Celtyka Nardus. [35]

 

 

(C) Von Bergnardo. Cap. VII.

 

Stell und Gestallt.(D)

ieser Nardus wechst auff den Gebirgen, der allerbest in Syria und Cilicia, auch in Illyria, von dannen hat man mir disz Gew‚chsz zugeschickt, wie es allhie abgemahlet. Es hat Bletter gleich wie der grosse Baldrian, seind doch viel kleiner, und nahe bey der Wurtzel gar nichts zerkerbt. Auch ist sein Stengel, wie im Baldrian, ein wenig feist, rund, oben am Gipffel gewinnt er gar ein schŰne Dolden mit Purpurbraunen Blumen, die hangen an Graszgrůnen Stilen, sind eines lieblichen Geruchs. Dieser Nardus hat zwo Wurtzeln, in gestalt zweyer HŰdlen, in grŰsse der Oliven, die Rinde daran ist schwartz. *Es sind aber solche zwo Wurtzel nicht allzeit rundt, sondern zu zeiten lang, wie solches die Art, so neben desz Autoris Figur abgemahlet, kl‚rlich anzeiget. * Biszweilen wachsen ausz dieser Wurtzel zu beyden seyten lange Z‚serle, geben einen Geruch wie der Jndianische Nardus.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Dieser Bergnardus wermet, macht důnn und subtil, mit einer geringen zusammenziehung. Und welche Tugend von dem Celtischen Nardo erzehlet sind, sollen auch von dem Bergnardo verstanden werden.

Bergnardus heiszt Griechisch Νάςδοτ όςπνή. Lateinisch Nardus montana. Welsch Nardo montano. FrantzŰsisch Nardus de montaigne. Behmisch Nardus horsky. [35]

(C) Van bergnardus. Kapittel VII. (Valeriana montana en Valeriana tuberosa)

 

Plaats en gestalte.

Deze Nardus groeit op de bergen, de allerbeste in SyriŽ en CiliciŽ, ook in IllyriŽ, vandaar heeft men me dit gewas toe geschikt zoals het alhier getekend. Het heeft bladeren gelijk zoals de grote valeriaan, zijn doch veel kleiner en nabij de wortel geheel niet gekerfd. Ook is zijn stengel, zoals in valeriaan, een weinig vet, rond, boven aan de top gewint het erg schone schermen met purperbruine bloemen, die hangen aan grasgroene stelen, zijn een liefelijke reuk. Deze Nardus heeft twee wortels, in gestalte van twee ballen, in grootte der olijven, de bast daaraan is zwart. *En zijn echter zulke twee wortels niet altijd rond, maar soms lang zoals zulks de vorm zo naast de auteur figuur getekend duidelijk aantoont. * Soms groeien uit deze wortels aan beide zijden lange vezels, geven een reuk zoals de Indiaanse Nardus.

 

Natuur, kracht en werking.

Deze bergnardus warmt, maakt dun en subtiel met een geringe tezamen trekking. En welke deugd van de Keltische Nardus verteld zijn zullen ook van de bergnardus verstaan worden.

Bergnardus heet Grieks Νάςδοτ όςπνή. Latijns Nardus montana. Italiaans Nardo montano. Frans Nardus de montaigne. Tsjechisch Nardus horsky. [35]

 

 

 

(A) Von Gemeinem Spicanard, und Lavendel. Cap. VIII.

 

Namen und Geschlecht.

esz vermeinten Nardi find zwey Geschlecht. Das M‚nnle und Weible. Das M‚nnle wirt Spicanard genannt von wegen der ge‚herten Blumen. Das Weible, Lavendel, vielleicht darumb, dasz man sie im Bad zum Hauptzwagen unnd andern wolriechenden dingen gebraucht.

 

Gestallt.

Spicanard und Lavendel sind beyde Holtzechte Steudlen, in massen wie Stechaskraut oder Rosmarin, nicht viel uber eine Spanne hoch, mit vierecketen kleinen, důnnen Stenglen, und unzehlich vielen, langlechten, schmalen, dicken, Ascherfarbgrůnen Bl‚tlein. Tragen oben Braunblauwe Blůmblein wie ein ‚her. *Man findt auch Geschlecht Lavendulś, mit breitern Blettern und weissen Blumen, welches in Niderl‚ndischen G‚rten vor etlich Jaren gemein gewesen.* Die Wurtzel ist gantz holtzecht, und fasecht. Der Samen Grawschwartz, darvon junge StŰcklen auffgehen, aber viel eher, so man Zweige abreiszt, und wider in Grund legt, im Frůhling oder Herbst. Der Spicanard ist dem Lavendel in allen Stůcken uberl‚gen, denn er ist hŰher, dicker, breiter, weisser und am Geruch stercker. Dargegen ist Lavendel zahrter, milter und gebreuchlicher.

 

Zeit.

Jm Lentzen werden diese Stauden widerumb grůn, blůhen im Brachmonat unnd Hewmonat, zu welcher zeit jhre holdselige wolriechende Blumen sollen gesamlet werden. (B ij) [36]

 

(C) Natur, Krafft, und Wirckung.

Spicanard und Lavendel sind warm und trucken (wiewol das M‚nnle etwas mehr) im andern Grad, einer subtilen Substantz. Geben dem frembden Nardo nicht viel zuvor.

 

Jn Leib.

Spicanard und Lavendel seynd zwey kŰstliche Kreutter wider alle kalte Gebresten desz Hirns und der Sennader, als da ist der Schwindel, gantze und halbe Schlag, der fallend Siechtag, die Schlaffsucht, Krampff, Zittern, Contract und L‚hme. Sie erwermen den blŰden kalten Magen, zertheylen die Winde. Treiben den Harn, der Weiber Zeit, das Bůrdle, unnd erwermen die Mutter. Offnen de verstopffte Leber und Miltz, benemen also die Geelsucht, und anhebende Wasserseuch, sonderlich so man Andorn, Zimmetrind, Fenchel, Spargen, und Eppichwurtzeln dazu mischet. Zu allen jetzgenannten Gebresten mag man Spicanard oder Lavendel Kraut unnd Blumen, in Wein oder Wasser sieden, und davon trincken etliche tage nacheinander. Gemelte Tugendt hat auch das gebrandte Wasser, ist gut fůr ohnmacht, da ein Mensch unredend liegt, drey oder vier LŰffel voll getruncken, und die Pulsadern damit bestrichen.

 

Aussen.

Spicanard oder Lavendel in Essig gesotten, und die Brůhe auff dem wůhtenden Zan gehalten, stillet den Schmertzen, sonderlich, so Flůsse dazu schiessen.

Die Blumen von Spiacanard oder Lavendel in gebrandten Wein gelegt, dieser Wein in Mund genommen, bringt die verlegene Sprach widerumb. Jst auch gut, die lahmen, kalten Glieder damit gerieben.

Die Kreutter eusserlich ubergelegt, vertreibet das Hauptwehe, und den Schwindel. Seind auch gut in der Laugen zum Hauptzwagen gebraucht, denn sie stercken das (D) schwache Hirn sehr wol.

 

Spicanarden Űl. Oleum de Spica.

Ausz den frischen Spickblumen distilliret man ein Űl, welchs ob dem gebrandten Wasser schwimmet, eines so gewaltigen Geruchs, der alle andere ubertrifft. Solchs Űl ist zu allen obgemeldten Gebresten nůtzlich.

Spicanard und Lavendel heist Lateinisch Pseudonardus. Welsch Spico, Lavanda. FrantzŰsisch Aspic, Lavande. Behmisch Spikanard domacy, Lawendula.

Van gewone Spicanard en lavendel. Kapittel VIII. (Lavandula latifolia, Lavandula angustifolia Mill. subsp. angustifolia)

 

Namen en geslacht.

Van de vermeende Nardi zijn twee geslachten. Dat mannetje en wijfje. Dat mannetje wordt Spicanard genoemd vanwege de geaarde bloemen. Dat wijfje, lavendel, mogelijk daarom omdat men ze in bad tot hoofd dweilen en andere goed ruikende dingen gebruikt.

 

 

Gestalte.

Spicanard en lavendel zijn beide houtachtige struikjes, in mate zoals Stechaskruid of rozemarijn, niet veel over een zeventien cm hoog met vierkantige kleine dunne stengeltjes en ontelbaar veel langachtige, smalle, dikke, askleurige groene blaadjes. Dragen boven bruinblauwe bloempjes zoals een aar. *Men vindt ook geslacht van Lavendula met bredere bladeren en witte bloemen welke in Nederlandse hoven voor ettelijke jaren algemeen geweest.* De wortel is gans houtachtig en vezelig. De zaden grauwzwart waarvan jonge stekken opgaan, echter veel eerder zo men twijgen aftrekt en weer in de grond legt in voorjaar of herfst. De Spicanard is de lavendel in allen stukken ver beter, dan het is l dikker, breder, witter en aan reuk sterker. Daartegen is lavendel zachter, milder en gebruikelijker.

 

 

Tijd.

In lente worden deze heesters wederom groen, bloeien in juni en juli in welke tijd hun liefelijke goed ruikende bloemen zullen verzameld worden. (B ij) [36]

 

Natuur, kracht en werking.

Spicanard en lavendel zijn warm en droog (hoewel dat mannetje wat meer) in andere graad, een subtiele substantie. Geven de vreemde Nardus niet veel voor.

 

In lijf.

Spicanard en lavendel zijn twee kostelijke kruiden tegen alle koude gebreken der hersens en de spieren als daar is de duizeligheid, ganse en halve slag, de vallende ziekte, de slaapziekte, kramp, trillen, contract en verlamming. Ze verwarmen de zwakke koude maag, verdelen de wind. Drijven de plas, de wijven tijd, de nageboorte en verwarmen de baarmoeder. Openen de verstopte lever en milt, benemen alzo de geelzucht en aanheffende waterzucht vooral zo men andoorn, kaneelbast, venkel, asperges en Apium wortels daartoe mengt. Tot alle net genoemde gebreken mag men Spicanard of lavendel kruid en bloemen in wijn of water zieden en daarvan drinken ettelijke dagen na elkaar. Gemelde deugd heeft ook dat gebrande water, is goed voor onmacht daar een mens onbespraakt ligt, drie of vier lepels vol gedronken en de polsaders daarmee bestreken.

 

 

Van buiten.

Spicanard of lavendel in azijn gekookt en de brij op de woedende tand gehouden stilt de smarten, vooral zo vloeden daartoe schieten.

De bloemen van Spiacanard of lavendel in gebrande wijn gelegd, deze wijn in mond genomen brengt de gestopte spraak wederom. Is ook goed de lamme, koude leden daarmee gewreven.

Die kruiden uiterlijk opgelegd verdrijft de hoofdpijn en de duizeligheid. Zijn ook goed in de logen tot hoofd dweilen gebruikt, dan ze versterken de zwakke hersens zeer goed.

 

Spicanard olie. Oleum de Spica.

Uit de frisse Spickbloemen distilleert men een olie welke op het gebrande water zwemt, een zo geweldige reuk die alle andere overtreft. Zulke olie is tot alle opgemelde gebreken nuttig.

Spicanard en lavendel heten Latijns Pseudonardus. Italiaans Spico, Lavanda. Frans Aspic en Lavande. Tsjechisch Spikanard domacy, Lawendula.

 

 

Von Haselwurtz. Cap. IX.

 

Gestallt.

aselwurtz nennen etliche wilden Nardum. Sie tregt Bletter gleich dem Wintergrůn, seind doch viel runder, unnd linder. Zwischen den Blettern nahe bey der Wurtzel hangen an zarten unnd langen Stilen braune Purpurfarbe, wolriechende Blumen, in kleinen Hůlsen, wie an dem Bilsenkraut, darinnne wechst ein ecketer Same, den WeinkŰrnern nicht un‚hnlich. Seine Wurtzeln sind vielfaltig, uberzwerch hin und her geschrenckt, mit angehenckten kleinen Z‚seln, geben einen freundtlichen lieblichen Geruch, seind scharpff auff der Zungen.*Es wirdt auch im Schweitzerland auff den Gebirgen bey dem Einsidel genannt, ein grŰssere und mehr wolriechende Art gefunden, dann die gemeine ist.

 

Stell.

Haselwurtz wechst an schattechten Orten, sonderlich in Gebirgen, Hecken unnd W‚lden. [37] (A)

 

Zeit.

Sie blůet zweymal im jar, nemlich im Frůhling, und Herbst. Sol gesamlet werden zwischen zweyen Frawentagen, das ist, von dem fůnfftzehenden Tag Augusti bisz auff den achten Tag desz Herbstmonats.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Haselwurtz ist warm im andern, und trucken im dritten Grad, insonderheit sein Wurtzel, die auch am meisten gebraucht wirt.

 

Jn Leib.

Das Bauwersvolck hat kein besser Artzney fůrs Kalte, oder anstossende Fieber, dann dasz sie ein Handvoll dieser Bletter in Wein oder Wasser sieden, mit Honig abbereiten, und etliche tage frůhe davon trincken, das treibt durch den Stulgang Schleim und Gallen, biszweilen auch obenausz. Und Dioscorides schreibt: Haselwurtz purgiere wie Nieszwurtz. Wann man sie wil eynnemen, ist es gut, man thue darzu Muscatenblůet, Zimmetrinden, und dergleichen Gewůrtz. Aber schwangere Frawen sollens nicht trincken, dann es ohn schaden jr und desz Kinds nicht geschehen wůrde.

Haselwurtz in Wein uber nacht eyngebeitzt, und frůhe davon einen warmen trunck gethan, thut auff die verstopffte Lebern, Miltz, und verharte Geschwůlste, ist dieser gestalt gebraucht ein fruchtbarliche Artzney fůr die Wassersucht, Geelsucht, alt Hůfftweh, Keichen und Husten.

Etliche bereiten von Haselwurtz einen Wein zur zeit der Weinlesung, welcher zu allen obgedachten Gebresten dienstlich ist.

Haselwurtz zum einbeitzen nimpt man eins Lohts schwer, das Pulver aber von einem bisz auff das ander quentle.

*Etliche geben die Bletter in Meyen den Pferden unter jhrem Futter, davon sie sich reinigen und muhtiger davon werden.* (B iij) [38]

 

(C) Aussen.

Haselwurtz in Laugen gesotten, und damit gezwaget, sterckt das Haupt und Hirn, so der mangel van K‚lte ist, und behelt die Haar.

Haselwurtzsafft mit Thucien vermischt, und in die Augenwinckel getrŰpfft, macht ein klaar Gesicht, benimpt die Fell und Wůlcklen.

BaumŰl, darinnen Haselwurtz an der Sonnen uber den Sommer wirt auszgewirckt, benimpt das frieren und schůtten der Fieber, so man ein stund vor derer ankunfft das Růckenbein damit warm salbet.

Haselwurtz heist Griechisch Ασαςου, Lateinisch Asarum, Arabisch Asaron. Welsch Bacchara. Spanisch Asara baccara. FrantzŰsich Carabel. Behmisch Ropytnijk.

 

Ein ander Geschlecht der Haselwurtz.

Disz kraut findet man auff den Gebirgen, und dieweil es der Haselwurtz fast gleich ist, haben wir es Asarinam genennt. Die Bletter ligen auff der Erden, sind runder und rauher, dann in der Haselwurtz. Der Umbkreisz ist ein wenig uneben. Die Stengle klein und h‚rig. Die Blumen vergleichen sich den Camillenblumen, allein dasz sie kleiner sind, riechen wol. Auch hat es viel knŰdichte, důnne, scharpffe Wurtzlen, die sind am Geschmack scharpff und etwas bitter, riechen doch nicht so wol, als die Haselwurtz.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Disz Kraut ist heisser und truckner Natur, s‚ubert und zertheilet.

 

Jn Leib.

Das Kraut in Wein gesotten, oder das Pulver eines quentlen schwer in Wein gerůrt, unnd getruncken, macht den Stulgang fertig, treibt ausz den dicken Schleim, (D) Rotz, und Melancholey. Jst gut wider die Wassersucht, schmertzen der Frantzosen und desz Zipperlen, Geelsucht, fallende Siechtag, und halben Schlag. Es treibt den Harn, und der Frauwen zeit. TŰdtet die Bauchwůrme. Man list das Kraut im Herbst, und trucknets im Schatten.

Van hazelkruid. Kapittel IX. (Asarum europeanum)

 

 

Gestalte.

Hazelkruid noemen ettelijke wilden Nardus. Ze draagt bladeren gelijk de wintergroen, zijn doch veel ronder en zachter. Tussen de bladeren nabij de wortel hangen aan zachte en lange stelen bruine purperkleurig, goed ruikende bloemen in kleine hulzen zoals aan het bilzekruid, daarin groeit een kantig zaad, de wijnkorrels niet ongelijk. Zijn wortels zijn veelvuldig, overdwars heen en weer geschrankt met aanhangende kleine vezels, geven een vriendelijke liefelijke reuk, zijn scherp op de tong.*Er wordt ook in Zwitserland op de bergen bij de Einsidel genoemd een grotere en meer goed ruikende vorm gevonden dan die algemeen is.

 

 

Plaats.

Hazelkruid groeit aan beschaduwde oorden, vooral in bergen, hagen en wouden. [37]

 

 

Tijd.

Ze bloeit twee maal in jaar, namelijk in voorjaar en herfst. Zal verzameld worden tussen twee Vrouwendagen, dat is van de vijftiende dag van augustus tot op de achtste dag der herfstmaand.

 

Natuur, kracht en werking.

Hazelkruid is warm in andere en droog in derde graad, vooral zijn wortel die ook het meeste gebruikt wordt.

 

In lijf.

Dat boerenvolk heeft geen betere artsenij voor koude of aanstotende koorts dan dat ze een handvol van deze bladeren in wijn of water zieden en met honing af bereiden en ettelijke dagen vroeg daarvan drinken, dat drijft door de stoelgang slijm en gal, soms ook boven uit. En Dioscorides schrijft: Hazelkruid purgeert zoals nieskruid. Wanneer men het wil innemen is het goed men doet daartoe muskatenbloei, kaneelbast en dergelijke kruiden. Echter zwangere vrouwen zullen het niet drinken, dan het zonder schaden van haar en dat kind niet geschieden kan.

Hazelkruid in wijn over nacht ingeweekt en vroeg daarvan een warme dronk gedaan doet open de verstopte lever, milt en verharde zwellingen, is deze gestalte gebruikt een vruchtbare artsenij voor de waterzucht, geelzucht, oude voetenpijn, kuchen en hoesten.

Ettelijke bereiden van hazelkruid een wijn in de tijd van de wijnoogst welke tot alle opgedachte gebreken dienstig is.

Hazelkruid voor in te weken neemt men een lood zwaar, dat poeder echter van een tot op de tweede quentle.

*Ettelijke geven de bladeren in mei de paarden onder hun voer daarvan ze zich reinigen en moediger daarvan worden.* (B iij) [38]

 

 

Van buiten.

Hazelkruid in loog gekookt en daarmee gedweild versterkt de hoofdpijn en hersens zo de mangel van koudheid is en behoudt dat haar.

Hazelkruidsap met Thucia vermengt en in de ooghoeken gedruppeld, maakt een helder gezicht, beneemt dat vel en wolken.

Olijvenolie daarin hazelkruid aan de zon over de zomer wordt uitgewerkt beneemt dat bevriezen en schudden der koortsen zo men een stonde voor diens aankomst dat ruggenbeen daarmee warm zalft.

Hazelkruid heet Grieks Ασαςου, Latijns Asarum, Arabisch Asaron. Italiaans Bacchara. Spaans Asara baccara. Frans *FrantzŰsich Carabel. Tsjechisch Ropytnijk.

 

Een ander geslacht der hazelkruid.

Dit kruid vindt men op de bergen en omdat het de hazelkruid erg gelijk is hebben we het Asarinam genoemd. De bladeren liggen op de aarde, zijn ronder en ruwer dan in het hazelkruid. De omtrek is een weinig ongelijk. De stengeltjes klein en harig. De bloemen vergelijken zich de kamillebloemen, alleen dat ze kleiner zijn, ruiken goed. Ook heeft het veel knoopachtige, dunne, scherpe wortels, die zijn aan smaak scherp en wat bitter, ruiken doch niet zo goed zoals dat hazelkruid.

 

Natuur, kracht en werking.

Dit kruid is hete en is hete en droge natuur, zuivert en verdeelt.

 

In lijf.

Dat kruid in wijn gekookt of dat poeder een quentle zwaar in wijn geroerd en gedronken maakt de stoelgang klaar, drijft uit de dikke slijm, snot en melancholie. Is goed tegen de waterzucht, smarten derjicht, geelzucht, vallende ziekte en halve slag. Het drijft de plas en de vrouwen tijd. Doodt de buikwormen. Men verzamelt dat kruid in herfst en droogt het in schaduw.

 

 

 

 

Von Baldrian. Cap. X.

 

Namen.

aldrian nennen die Apotecker Valerianam. Man heist sie auch Dennenmarck, Katzenkraut, und Augenwurtz, darumb, dasz die Katzen diese Wurtzel gern riechen, und jre Augen damit st‚rcken.

 

Geschlecht und Gestallt.

Baldrian ist dreyer Geschlecht. Das grosse, kleine, und allerkleineste, wie in den gem‚lden augenscheinlich vorgebildet. Es solt aber desz grossen Abrisz der Proportion nach, etwas hoher und auffrichtiger gemalet seyn worden.

Desz grossen Baldrians Bletter vergleichen sich dem Apostemenkraut, auszgescheiden dasz sie grŰsser, und nicht so sehr zerspalten sind. Sein Stengel ist Elen hoch, oder hŰher, glatt, hol, zart, auff Purpurbraun geneigt, und knŰdicht. Tregt oben schŰne schneeweisse Blumen, oder Dolden, wiewol, ehe dann sie sich auffthun, erscheinen sie Leibfarb zu seyn. Der Samen, so er zeitigt, fleuget er hin, wie auff dem Lattich. Die Wurtzel ist Fingers dick, mit vielen, nebenangehenckten, kleinen, geelen, wolriechenden Zaseln, mit welchem Geruch sie dem Nardo nacheifern. Wechst auff den Gebirgen, feuchtem Erdrich und Feldern.

Das kleine Baldrian, so in gemeinem Brauch, unnd meniglich bekannt ist, hat Bletter wie der Eschbaum, die sind glat, Schwartzgrůn, und zur Erden geneigt. Ver- [39] gleicht sich mit stenglen und dolden dem grossen, ist aber kleiner in allen seinen Stůcken. (A) Die Wurtzeln wachsen wie Teuffelsbisz, abgenagen zasecht, weiszlecht, ineinander geschrenckt, mit einem lieblichen, und etwas scharpffen Geruch, wie im Nardo. Hat seine Wohnung in feuchtem Erdrich.

Desz allerkleinsten Baldrians Bletter sind gestaltet wie in dem grossen, aber gar klein. Gewinnt einen ecketen Stengel, spannen hoch. Am Gipffel erscheinen die Dolden, wie in den andern Geschlechten angezeigt. Sein Wurtzel ist klein, weiszlecht, mit unzehlich viel Z‚serlein, eines lieblichen Geruchs. Wechst in Gebirgen, feuchten Awen, und Wiesen.

 

Zeit.

Jm Herbst werden die Baldrianswurtzeln alle gesammlet, und am schatten gedŰrrt.

 

Natur, Krafft, und Wurckung.

Baldrian ist warm und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Baldrians Wurtzel gesotten, oder das Pulver mit Wein vermischt, und getruncken, verzehrt die Winde, stillet das Seitenwehe, heylet den kalten Brunnen, treibt den Harn, und der Weiber Blumen, so ein zeitlang verhindert gewesen.

Baldrian mit Sůszholtz, Rosinlen, und AniszkŰrnern gesotten, darvon getruncken, benimpt das keichen und husten.

Baldrian wirt gemischt in Theriack (welches von dem ersten allein sol verstanden werden) ist derhalben dienstlich wider die gifftigen Stich, und Pestilentz, nicht allein davon getruncken, sondern auch daran gerochen wider die bŰse Lufft.

Den Tr‚ncken zu jnnerliche Wunden wirdt Baldrian zugethan mit grossem heyl. *Sonderlich aber desz kleinern Getranck braucht man in den Anthracibus unnd andern dergleichen Sch‚den*. (B iiij) [40]

(C) Aussen.

Desz gantzen Baldrians Gew‚chse sampt den Wurtzeln grůn zerstossen, und umb das wehthuende Haupt gebunden, lindert den Schmertzen, und legt die Schůsz.

(D) Baldrians Wurtzel in Wein oder Wasser gesotten, und in die Augen getropfft, macht ein klar Gesicht.

Wider die rŰte und schmertzen der Augen ein warhafftige Artzney: Nim Baldrian, Eppich, Wegbreit, Hauszwurtzel, stosz jedes besonder, presz den Safft darausz, nimm jedes Saffts anderthalb Loht, geusz sie alle zusammen, mische darunder Weitzen Semelbrosen, die nicht gesaltzen seynd, mach ein weich Pflaster, legs also kalt uber die Augen, thu ein subtil Leinen Thůchle darzwischen. Solche Artzney hilfft uber Nacht, ob gleich die Augen mit Blut unterlauffen weren.

 

*Valeriana rubra.

Disz Kraut wechst einer Elen hoch, und wol hŰcher, hat etwas breite und lenglechte Bletter, schŰn grůn, und oben an dem Stengel wie der Baldrian, tregt es Blumen viel bey einander rŰtlicht, der Sam ist klein und verfleuget baldt. Die Wurtzel ist weiszlecht und dicklecht, hat einen Aromatischen Geschmack. Man findet sie auch mit blawlichten Blumen, und ist das Kraut kleiner denn derer, die allhie abgemahlet. Umb Pisa nennet man es Centaurium marinum, und wechst viel an den alten Thůrnen. Etliche machen ein Limonium oder Been darausz, andere nennens von wegen der gleichheit Valerianam rubram. Die Wurtzel ist scharpff und wolriechendt, mŰcht sich derwegen vielleicht mit den Valerianis vergleichen. *

Baldrian heiszt Griechisch φού. Arabisch Fu. Lateinisch Phu und Valeriana. Welsch Valeriana. Spanisch Herva Benedicta. FrantzŰsisch Valeriane. Behmisch Rozlijk. [41]

Van valeriaan. Kapittel X. (Valeriana phu, Valeriana officinalis, Valeriana dioica, Centranthus rubra)

 

Namen.

Valeriaan noemen de apothekers Valerianam. Men noemt het ook Denenmerg, kattenkruid en ogenkruid, daarom, dat de katten deze wortel graag ruiken en hun ogen daarmee versterken.

 

 

 

Geslacht en gestalte.

Valeriaan is drie geslachten. Dat grote, kleine en allerkleinste zoals in de afbeeldingen ogenschijnlijk afgebeeld. Er zou echter de grote tekening naar de proportie wat hoger en opgerichter getekend zijn geworden.

De grote valeriaan bladeren vergelijken zich de Knautia, uitgezonderd dat ze groter en niet zo zeer gespleten zijn. Zijn stengel is ellenboog hoog of hoger, glad, hol, zacht, op purperbruin geneigd en knoopachtige. Draagt boven schone sneeuwwitte bloemen of schermen, hoewel eer dan ze zich open doen verschijnen ze lijfkleurig te zijn. De zaden zo het rijpt vliegt het heen zoals in de sla. De wortel is vingers dik met vele naast aanhangende kleine gele goed ruikende vezels, met welke reuk ze de Nardus na ijveren. Groeit op bergen, vochtig aardrijk en velden.

De kleine valeriaan zo in algemeen gebruik en menigeen bekend is heeft bladeren zoals de esboom, die zijn glad, zwartgroen en tot de aarde geneigd. [39] Vergelijkt zich met stengeltjes en schermen de grote, is echter kleiner in al zijn stukken. De wortels groeien zoals duivelsbeet, afgeknaagd vezelig, witachtig, in elkaar geschrankt met een liefelijke en wat scherpe reuk zoals in Nardus. Heeft zijn woning in vochtig aardrijk.

Dat allerkleinste valeriaan bladeren zijn gesteld zoals in de grote, echter erg klein. Gewint een kantige stengelvan een zeventien cm hoog, aan de top verschijnen die schermen zoals in de andere geslachten aangetoond. Zijn wortel is klein, witachtig, met ontelbaar veel vezeltjes, een liefelijke reuk. Groeit in bergen, vochtige bergweiden en weiden.

 

 

 

Tijd.

In herfst worden de valeriaanwortels alle verzameld en aan schaduw gedroogd.

 

Natuur, kracht en werking.

Valeriaan is warm en droog in andere graad.

 

In lijf.

Valeriaan wortel gekookt of dat poeder met wijn vermengt en gedronken verteert de winden, stilt de zijdepijn, heelt de koude bronnen, drijft de plas en de wijven bloemen zo een tijdlang verhinderd geweest.

Valeriaan met zoethout, rozijnen, en anijskorrels gekookt, daarvan gedronken beneemt dat kuchen en hoesten.

Valeriaan wordt gemengd in teriakel (welke van de eerste alleen zal verstaan worden) is daarom dienstig tegen de giftige steek en pest, niet alleen daarvan gedronken, maar ook daaraan geroken tegen de boze lucht.

De dranken tot innerlijke wonden wordt van valeriaan dicht gedaan met grote heil. *Vooral echter de kleinere drank gebruikt man in de Anthracibus en andere dergelijke schaden*. (B iiij) [40]

 

 

Van buiten.

Dat ganse valeriaan gewas samen met de wortels groen gestoten en om dat pijn doende hoofdpijn gebonden verzacht de smarten en legt de scheuten.

Valeriaan wortel in wijn of water gekookt en in de ogen gedruppeld maakt een helder gezicht.

Tegen de roodheid en smarten der ogen een ware artsenij: Neem valeriaan, Apium, weegbree, huislookwortel, stoot elke apart, pers het sap daaruit, neem elk sap anderhalf lood, giet ze alle tezamen, meng daaronder tarwe zemelbrood dat niet gezouten is, maak een weke pleister en leg het alzo koud over de ogen, doe een subtiel linnen doekje daartussen. Zulke artsenij helpt over nacht als gelijk de ogen met bloed doorlopen waren.

 

 

*Valeriana rubra.

Dit kruid groeit een ellenboog hoog en wel hoger, heeft wat brede en langachtige bladeren, schoon groen en boven aan de stengel zoals de valeriaan draagt het bloemen veel bij elkaar en roodachtig, dat zaad is klein en vervliegt gauw. De wortel is witachtig en dikachtig, heeft een aromatische smaak. Men vindt ze ook met blauwachtige bloemen en is dat kruid kleiner dan die diegene die alhier getekend is. Om Pisa noemt men het Centaurium marinum en groeit veel aan de oude torens. Ettelijke maken een Limonium of Been daaruit, andere noemen het vanwege de gelijkheid Valerianam rubram. De wortel is scherp en goed ruikend, mag zich daarom mogelijk met de Valerianis vergelijken. *

Valeriaan heet Grieks φού. Arabisch Fu. Latijns Phu en Valeriana. Italiaans Valeriana. Spaans Herva Benedicta. FransValeriane. Tsjechisch Rozlijk. [41

 

 

Von Cassia. Cap. XI.

 

Gestallt.

 

assia, welche man jetzund gemeiniglich zu linden Purgationen braucht, wechst in Aegypten auff einem hohen Baume. Dieses Baums eusserliche Rinde ist aschenfarb. Das Holtz jnnwendig fest, und derb, nahe gegen den Rinden gelb, an dem jnnertheil oder Kern schwartz, gleichermassen wie das Frantzosenholtz, Guaiacum genannt. Er hat auch grosse Wurtzeln, wie der Nuszbaum. Die Bletter sind spitzig. Der gantze Stamm reucht starck, dieweil er frisch ist, alsbald es aber důrre wirdt, verleurt er den Geruch. An den ‚sten hangen RŰre, fast einer Elen lang, und biszweilen l‚nger, sind rund, derb, schwartzbraun, jnnwendig mit weichem, kolschwartzen, sůssem Marck gefůllt, doch ligt solch Marck nicht gantz an einander, sondern ist mit vielen holtz‚chten l‚mlen und wendlen unterschieden. Zwischen jedem l‚mlen stecken harte Kernen, anzusehen wie kleine Hertzlen, und denen in S. Johannsbrot fast eyhnlich, dasz man sie beyde nicht wol von einander erkennen kan.

*Wenn man die Kern wol eynweicht, und fleissig wartet, gehet dieser Baum auff aller ding wie das Johannsbrot, jedoch bekompt er darnach l‚nglichte Bl‚tter, wie an dem Pfirsingbaum, die Blumen seind gelb, fast wie an der Genista, wie mir dieselben an einem Ast mit Blettern der hochgelehrte Herr Bernhardus Paludanus, der Artzeney Doctor, der in Aegypto und andern weiten Orten gewesen, und alles mit grossem fleisz erforschet, neben andern viel frembden schŰnen Sachen verehret hat. *

 

Stell.

Cassia wechst in gebawten Erdrich. Die allerbesten CassienrŰre werden von Memphi, und Alexandria ausz Aegypten zu uns gebracht, sind frisch, schwer, derb, nicht sehr dick, liecht, und so man sie schůttelt, hŰret man die jnnwendigen Kernen nichts rauschen. [42] (C) Dann wo sie rauschen, ist es ein anzeigung, dasz der natůrliche Safft darinnen auszgedorret sey.

*Sie wechset nicht allein in den Orientalischen Jndien, wie man sie gemeiniglich nennet, sondern auch in America, in der Jnsel S. Dominici & S. Ioh. De portu divite.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Cassia ist warm und feucht im ersten Grad.

 

Jn Leib.

Man braucht allein das Marck ausz den RŰren, das nennet man in Apotecken Florem Cassiś, es lescht die Hitz der Cholera oder Gallen. Treibt auch diese Choleram sampt dem Phlegmatischen Schleim durch sanffte Stulg‚nge. Man mag es geben zu jeder zeit, alten und jungen Leuten, ja den schwangern Weibern, und Kindern, ohn alle schew und schaden. Sein Wirckung erstreckt sich nit weiter dann uber den Magen und D‚rme. Die Gelehrten Artzte geben es gewŰhnlich und sicherlich vor der Aderlasse, in den strengen Fiebern, und andern hitzigen Gebresten. Welche schwache D‚rme haben in denen erregt es etwa ein auffbl‚hung, sonst ist es gar unsch‚dlich, doch wirdt auch disz Sch‚dle benommen mit zugethanen ZimmetrŰrlein, Jmber, oder Anis. Man mag es auff einmal zweyer oder dritthalb Loht schwer eynnemmen, entweder allein essen, oder in einer warmen Hůnerbrůhe zertreiben und trincken, mit obgedachtem Zusatz. Die gelehrten Artzte mischen zu zweyen Loten Cassiś, ein halb Loht desz bittern Pulvers, Hiera Galeni genannt, und solchs ist gar wol geordnet, denn Hiera sch‚rpffet und fůrdert die Cassia zur purgierung, erwermet und st‚rcket den Magen, wehret auch der Auffbl‚hung. Dieweil aber Hiera die Cassia (die doch an jhr selbst lieblich ist) verbittert, so formiert man ausz dieser Mixtur fůnff oder sechs Kůglen, bestreuwet sie mit Zucker, umbwickelt ein jedes besonder mit einem bissen Oblat (zuvor in Wein oder Bier eyngenetzt) (D) und schlingets also gantz hinab, so empfindet man die Bitterkeit fast nichts.

*Man pflegt auch die grůnen und noch nicht aller ding zeittige Cassiś RŰrlein in Aegypto mit Zucker eynzumachen, und also gen Venedig bringen, welches doch nicht mehr so gebreuchlich wie zuvor, dieweil dadurch die andere Cassia reiff zu werden verhindert ist worden, so ist auch sonst allerley Betrug damit untergeloffen. *

Weme der Stein viel leyds thut, und offt ppflegt anzustossen, der sol alle Monat einen Tag frůh frisch auszgezogene Cassia brauchen, so gehet der Scheim ausz dem Magen und D‚rmen durch den Stulgang, ausz welchem Schleim in den hitzigen Nieren Sand und Stein gebacken wirt, gleich wie ausz Leim in Brennofen ein Ziegel. Ja etliche schreiben, der Stein kŰnn im Menschen nicht wachsen, so man alle Tag eine stund vor dem frůhessen drey quentle Cassia eynnimpt.

So sich jemands besorget einer hitzigen Geschwulst oder Geschwůr im Magen, der wirt fůr solcher Kranckheit mit Gottes hůlff gesichert, so er t‚glich ein halbe stunde vor der Mahlzeit, frůh oder abends, ein Loht frischer Cassia jsset.

Wem die Augen wehe thun von scharpffen hitzigen Flůssen, der sol zu Nacht wenn er schlaffen gehet, zwey Loth Cassia eynnemen, es lindert die sch‚rpffe, und zeucht den Flusz herab.

*Die jrren, welche vermeynen, dasz der Kern von der Cassia oder Samen auch purgiert, dann viel mehr sie zusammen ziehende art haben.

Dergleichen ist auch nicht zu gl‚uben, dasz die Rinden dieser KŰren gesotten, die Menses und secundinam fort treiben sollen.*

 

Aussen.

Cassia auszwendig angestrichen, leschet die Feuwerfarbige Geschwulst, oder Rotlauff, Erysipelas genannt, auch andere hitzige Apostemen auff der Haut. Dienet wider das Zipperle, Podagra, und Gliederwehe. [43]

Mit MandelŰl vermischt, und die Brust damit geschmiert, wenn einem enge (A) darumb ist, hilfft es kr‚fftig.

Cassiam nennen die Arabier heutiges Tags Hiarxambar, wiewol in Avic.lib. 2.cap. 197.nicht recht Chiarsamdar gesetzt ist worden.*

 

*Cassia Monspelliensum.

Dieses Gew‚chsz findt man viel umb Rom, und auch umb Narbona in Franckreich, ist einer Elen hoch oder anderthalb hoch, hat einen Stengel wie das Spartum, die Bletter seyn wie an der Thymelea oder am Lavendel, Jm Junio stehets dick voller Blůmlein, wie an dem Oelbaum, die grůnlicht gelb sind. Darausz werden viel roter Beerlein, die dem Meer Asparago sich vergleichen, seind gantz klibrich. Von etlichen wirt der Wurtzel Rinden fůr die Cassiam ligneam gebraucht. *

 

 

Von Zimmetrind.

Obgedachte Purgierende Cassia bringet mir allhie zu ged‚chtnusz Cassiam ligneam, odoratam, das ist unsere gebreuchliche Zimmetrind, denn das ware Cinnamomum, von welchem Dioscorides schreibet, haben wir nicht, wŰllen bey dem unsern bleiben, und sagen, dasz der Zimmet oder Canell sey eine Rinde eines Baums, welches gestallt ich allhie nit hab kŰnnen abmahlen, denn er wechst in gantz Europa nicht, sondern allein in India, doch wie ich erfinde, ist gedachter Baum an grŰsse unnd gestallt der Schaffmůllen gleich.

 

Gestallt. (B)

*Wer nach der l‚ng von der Zimmetrinden etwas grůndtlichs wil vernemmen, der lese den Gartziam de Horto, der viel jar in India ein Medicus gewesen ist, der beschreibet den Baum, dasz er sey in der grŰsse desz Oelbaums, mit auffrechten asten, die Bletter seind an gestallt wie desz Lorbeerbaums, an der Farb wie der Citronen, die Blum weisz, die frucht rund und schwartz, in der grŰsz einer Haselnusz, oder kleinen Oliven. Er vermeynt auch, dasz Cinnamomum und Cassia nicht sollen also unterscheiden werden, wie die Alten gemeynt haben. Ausz den Wurtzelen desz Baums, wenn man sie auffschneidet, pflegt ein Safft zu fliessen, der wie Campher reucht, Aber disz ist hart verbotten, auff dasz die B‚um nicht verderbt werden. Dieweil desz gantzen Baums eigentliche Conterfeiung noch nit zu bekommen gewesen, hab ich zu wenigsten disz Blatt, sampt dem Stengel wollen lassen hie zu setzen. Die kleine Eichelen aber, so dabey gemahlt, seyn nicht desz Zimmetbaums Frůcht, wie jr viel glauben, sondern eines andern frembden Gew‚chs, dann es mit denselben zu uns gebracht wirt, welches die Alten Jolix oder Malahather genannt, davon mag man weiter lesen Garziam de Horto.libro 1.cap. 19.sampt desz H. Clusij annotationes.*

 

Stell.

*Dieser B‚um wachsen viel in Zeilan, und nicht so gut in Malvar und Iaoa oder Iavan, und alle von von sich selber. Zeilan aber vermeynen viel es sey bey den alten Taprobana, andere, es sey Samatra gewesen, Auch schreiben andere, dasz man jn find in den Peru, in einem Land Sumaco genannt.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Zimmetrind ist heisz und trucken fast im dritten Grad.[44]

 

(C) Jn Leib.

Zimmetrinden eines quentlen schwer mit warmen Wein getruncken, zertheilt die groben Bl‚ste und Winde, fůrdert den Harn, und der Frauwen zeit, treibet auch fort, die langseumende Geburt und Bůrdle. Hilfft dem erkalten Magen, Lebern, und Hirn. Widerstrebt dem Gifft. St‚rcket das Hertz. Offnet die Verstopffung in der Geelsucht, und anfangenden Wasserseuch. Macht das Gesicht klar, so man sie mit Augentrost in Wein trinckt. Jst auch nůtzlich wider die Phlegmatische langwirige Fieber, so man sie mit den Syrupen siedet. Ein edel Gewůrtz, wie das alte Sprichwort lautet: Miror, quÚd moritur homo, qui utitur cinnamomo.

 

Zimmetwasser.

Ausz Zimmetrinden distilliert man ein herrlich Wasser also: Nimm der besten ZimmetrŰrlein ein Pfund, stosz sie zu grobem Pulver, thu es in ein zinnen Kandel, geusz darauff Rosenwasser, unnd guten weissen heissen Wein, beydes drey Pfund oder Masz, misch darzu Saltz, so viel du mit dreyen Fingern begreiffest, oben vermache die Kandel zu, lasz sie an einem warmen ort stehen, vier und zwentzig stunden lang, biszweilen růre es, darnach thu disz alles in ein gl‚sene Kolben, die auszwendig mit Leym umbstrichen ist, stelle sie in Brennofen, beschůtte die umb und umb mit durchsibter Aschen, also dasz die Kolben halb in der Aschen, halb heraussen stehe, setz darnach den Helm darauff, und unter den Schnabel ein ander Glasz, dareyn das gebrannte Wasser abfliesse. Do disz Glasz dem Schnabel angesetzt wirdt, schlag rings herumb ein Leinen Thůchlen, mit einem Tayglen ausz Mehl und Eyerklar angestrichen. Leg Fewer unter den Ofen, und distillier es. Das Wasser so zum ersten fleuszt, ist das aller best, das ander gibt dem ersten nicht viel zuvor, das geringste kompt zur letzte. Die Probe desz guten Wassers ist ein Milchfarbe. Solch Wasser wirt auch kŰstlicher distilliert, so man die gl‚sen oder zinnen Kolben ohne Leym in Balneum Mariś, das ist, in siedent Wasser stellet.

*Man distilliert auch ausz den Blumen ein wolriechend Wasser, aber viel lieblicher (D) ist das, so man ausz der frischen Rinden pflegt zu machen, welchs ein sondere kr‚fftige Artzney ist zu dem Grimmen. *

Disz Zimmetwasser getruncken, gibt dem Menschen Krafft wider alle Kranckheiten, so sich von K‚lte erheben, denn es erwermet und sterckt die Glieder, verzehrt den Schleim und Winde. Stillet das grausen, widerwillen desz Magens, und Bauchgrimmen. Wendet die Ohnmacht, leszt das Gifft nicht zu Hertzen tretten. Treibt den Harn, die Frawenzeit, und hat ein sonderliche gute eygenschafft zu der Mutter. Hilfft wider das keichen, tropffen, krampff, und fallende sucht. Macht einen guten Athem.

Die Apotecker kŰnnen auch mit Zimmetwasser die weisse St‚rckzeltle, Manus Christi genannt, conficiern, sind viel lieblicher und kr‚fftiger, denn von Rosenwasser. Deszgleichen mischt man auch etliche Tropffen desz Zimmetwassers zu den purgationen. Jtem zu den Sirupen, welche man wider die verstopffung in z‚hen, schleimigen Fiebern gibt, da thut es trefflich wol, hab viel guter Curen damit verrichtet.

*Das ZimmetŰl ist noch zu allen viel kr‚fftiger, wenn man damit Manus Christi macht, oder drey trŰpfflin auff ein mal gibt, ist sonderlich gut zu sterckung desz Hertzens und kalten schleim der Brust.*

 

Aussen.

Zimmetrinden zu Pulver gestossen, mit Honig vermischt, und angestrichen, tilget ausz die Flechten.

*Das Zimmetrinden Oel mit Genszschmaltz vermischt, ist sonderlich kr‚fftig in den Contracten Gliedern. Jtem, mit etlichen Hertzs‚lblin in den abkrefften vermischt, und damit das Hertz geschmieret. Es ist auch das ZimmetŰl, sonderlich welchs man ausz den B‚umen druckt, zu den kalten Magen und Nerven sehr gut.*

Zimmetrinde heiszt Griechisch Κιννάμωμον. Arabisch Darseni. Lateinisch Cinnamomum. Welsch Cannella. Spanisch Canela. FrantzŰsisch Canelle. Behmisch Storice. [45]

Van Cassia. Kapittel XI. (Cassia fistula)

 

Gestalte.

Cassia welke men nu gewoonlijk tot zachte purgatie gebruikt groeit in Egypte op een hoge boom. Deze boom uiterlijke bast is askleurig. Dat hout inwendig vast en stevig, nabij tegen de bast geel, aan het binnenste deel of kern zwart in gelijke mate zoals dat pokhout, Guaiacum genoemd. Het heeft ook grote wortels zoals de notenboom. De bladeren zijn spits. De ganse stam ruikt sterk als het fris is, zo gauw het echter dor wordt verliest het de reuk. Aan de scheuten hangen peulen, vast een ellenboog lang en soms langer, zijn rond, stevig, zwartbruin, inwendig met week koolzwart zoet merg gevuld, doch ligt zulk merg niet gans aan elkaar, maar is met vele houtachtige lamellen en wandjes onderscheiden. Tussen elke lamel steken harde kernen, aan te zien zoals kleine hartjes en diegenen in S. Johannesbrood vast gelijk zodat men ze beide niet goed van elkaar herkennen kan.

*Wanneer men de kern goed inweekt en vlijtig behoedt gaat deze boom op aller ding zoals dat Johannesbrood, toch bekomt het daarna langachtige bladeren zoals aan de perzikboom, de bloemen zijn geel, vast zoals aan de Genista zoals me diezelfde aan een scheut met bladeren de zeer geleerde heer Bernhardus Paludanus, de artsenij doctor de in Egypte en andere verre oorden was en alles met grote vlijt doorzocht en naast andere veel vreemde schone zaken vereerd heeft. *

 

 

 

 

Plaats.

Cassia groeit in gebouwd aardrijk. De allerbeste Cassia peulen worden van Memphis en AlexandriŽ uit Egypte tot ons gebracht, zijn fris, zwaar, stevig, niet zeer dik, licht en zo men ze schudt, hoort men de inwendige kernen niet ruisen. [42] Dan waar ze ruisen is het een aanwijzing dat het natuurlijke sap daarin uitgedroogd is.

*Ze groeit niet alleen in het OriŽntaalse Indien, zoals men ze gewoonlijk noemt, maar ook in Amerika, in het eiland St. Dominico & S. Joh. De portu divite.*

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Cassia is warm en vochtig in eerste graad.

 

In lijf.

Men gebruikt alleen dat merg uit de peulen, dat noemt men in apotheken Florem Cassiś, het lest de hitte der cholera of gal. Drijft ook deze gal samen met de flegmatische slijm door zachte stoelgang. Men mag het geven in elke tijd, oude en jonge lieden, ja de zwangere wijven en kinderen zonder alle afschuw en schaden. Zijn werking strekt zich niet verder dan over de maag en darmen. De geleerden artsen geven hetgewoonlijk en zeker voor het ader laten, in de strenge koortsen en andere hete gebreken. Welke zwakke darmen hebben in diegenen wekt het wat op een opblazing, verder is het geheel onschadelijk, doch wordt ook deze schade benomen met bij gedane kaneelbastje, gember of anijs. Men mag het in eenmaal twee of derde half lood zwaar innemen of alleen eten, of in een warme hoenderbrij oplossen en drinken met opgedachte toevoegingen. De geleerde artsen mengen op twee lood Cassia een half lood van dat bittere poeder, Hiera Galeni genoemd, en zulks is erg goed geordend, dan Hiera scherpt en bevordert de Cassia tot purgeren, verwarmt en versterkt de maag, weert ook de opblazing. Omdat echter Hiera de Cassia (die doch aan zichzelf liefelijk is) verbittert zo vormt men uit deze mix vijf of zes kogeltjes, bestrooit ze met suiker, omwikkel elke apart met een beetje ouwel (hiervoor in wijn of bier in genat) en slik alzo gans in, dan bevindt men de bitterheid vast niet.

* Men pleegt ook de groene en noch niet alle ding rijpe Cassia peulen in Egypte met suiker in te maken en alzo naar VenetiŽ brengen welke doch niet meer zo gebruikelijk zoals hiervoor omdat daardoor de andere Cassia rijp te worden verhinderd is geworden zo is ook verder allerlei bedrog daarmee onder gelopen. *

Wie de steen veel leed doet en vaak pleegt aan te stoten die zal elke maand een dag vroeg fris uitgetrokken Cassia gebruiken, dan gaat de slijm uit de maag en darmen door de stoelgang uit welke slijm in de hete nieren zand en steen gebakken wordt gelijk zoals uit leem in brandoven een tegel, ettelijke schrijven de steen kan in mensen niet groeien zo men elke dag een stonde voor het vroeg eten drie quentle Cassia inneemt.

Zo zich iemands bezorgt een hete zwelling of zweer in maag die wordt voor zulke ziekte met Gods hulp verzekerd zo hij dagelijks een halve stonde voor de maaltijd vroeg ofĎs avonds een lood frisse Cassia eet.

Wie de ogen pijn doen van scherpe hete vloeden die zalĎs nachts wanneer hij slapen gaat twee lood Cassia innemen, het verzacht de scherpte, en trekt die eraf.

*Die dwalen welke menen dat de kern van de Cassia of zaden ook purgeert, dan veel meer ze eentezamen trekkende aart hebben.

Dergelijke is ook niet te geloven dat de bast deze koren gekookt de menstruatie en nageboorte voort drijven zullen.*

 

 

 

 

Van buiten.

Cassia uitwendig aangestreken lest de vuurkleurige zwellingen of rode huiduitslag, Erysipelas genoemd, ook andere heteetterende gezwellen op de huid. Dient tegen de jicht, podagra en ledenpijn. [43]

Met amandelolie vermengt en de borst daarmee gesmeerd wanneer een enge daarom is helpt het krachtig.

Cassia noemen de Arabieren tegenwoordig Hiarxambar, hoewel in Avicenna libro 2 kapittel 197 niet recht Chiarsamdar gezet is geworden.*

 

*Cassia Monspelliensum. (Osyris alba)

Dit gewas vindt men veel om Rome en ook om Narbonne in Frankrijk, is een ellenboog hoog of anderhalf hoog, heeft een stengel zoals dat Spartum, de bladeren zijn zoals aan de Thymelea of aan lavendel. In juni staat het dik vol bloempjes zoals aan de olijfboom die groenachtig geel zijn. Daaruit worden veel rode besjes die de zee Asparagus zich vergelijken, zijn gans kleverig. Van ettelijke wordt de wortel bast voor de Cassia lignea gebruikt. *

 

 

Van Kaneelbast. (Cassia is Cinnamomum aromaticum, kaneel Cinnamomum zeylanicum of nu verum, Malabathrum van Cinnamomum malabathrum)

Opgedachte purgerende Cassia brengt me alhier tot gedachte Cassia lignea, odoratam, dat is onze gebruikelijke kaneelbast, dan dat ware Cinnamomum van welke Dioscorides schrijft hebbenwe niet, willen bij de onze blijven en zeggen dat de kaneel of Canell is een bast van een boom welke gestalte ik alhier niet heb kunnen tekenen, dan het groeit in gans Europa niet, maar alleen in India, doch zoals ik bevindt is gedachte boom aan grootte en gestalte de kuisheidsboom gelijk.

 

Gestalte.

*Wie na de tijd van de kaneelbast wat grondigs wil vernemen die leest Garcias de Horto die veel jaren in India een medicus geweest is, die beschrijft de boom dat het is in de grootte der olijfboom met opgaande scheuten, de bladeren zijn aan gestalte zoals de laurierboom, aan de verf zoals de citroenen, de bloem wit, de vrucht rond en zwart, in de grootte een hazelnoot of kleine olijven. Hij meent ook dat Cinnamomum en Cassia niet zullen alzo onderscheiden worden zoals de ouden gemeend hebben. Uit de wortels der boom wanneer men ze open snijdt pleegt een sap te vloeien die zoals kamfer ruikt. Echter dit is streng verboden opdat de boom niet verdorven wordt. Omdat de ganse boom eigenlijke afbeelding noch niet te bekomen geweest heb ik tenminste dat blad samen met de stengel willen laten hier bij zetten. De kleine eikels echter zo daarbij getekend zijn niet de kaneelboom vrucht zoals dat veel geloven, maar een ander vreemd gewas, dan het met diezelfde tot onze gebracht wordt welke de ouden Jolix of Malahather noemden, daarvan mag men verder lezen Garcias de Horto libro 1, kapittel 19 samen met H. Clusius annotationes.*

 

 

Plaats.

*Deze bomen groeien veel in Ceylon en niet zo goed in Malabar en Iaoa of Java en allen van zichzelf. Ceylon echter menen veel het is bij de ouden Taprobana, anderen het is Sumatra geweest. Ook schrijven anderen dat men het vindt in de Peru, in een Land Sumaco genoemd.*

 

Natuur, kracht en werking.

Kaneelbast is heet en droog vast in derde Graad.[44]

 

(C) In lijf.

Kaneelbast een quentle zwaar met warme wijn gedronken verdeelt de grove opblazingen en winden, bevordert de plas en de vrouwen tijd, drijft ook voort de lang verzuimde geboorte en nageboorte. Helpt de verkouden maag, lever en hersens. Weerstreeft de gift. Versterkt dat hart. Opent de verstopping in de geelzucht en aanvangende waterzucht. Maakt dat gezicht helder zo men ze met ogentroost in wijn drinkt. Is ook nuttig tegen de flegmatische lang durende koortsen zo men ze met de siropen ziedt. Een edel kruid zoals dat oude spreekwoord luidt: Miror, quÚd moritur homo, qui utitur cinnamomo.

 

 

Kaneelwater.

Uit kaneelbast distilleert men een heerlijk water alzo: Neem de beste kaneelpijpjes een pond, stoot ze tot grof poeder, doe het in een zinken kan, giet daarop rozenwater en goede witte hete wijn, beide drie pond of maat, meng daartoe zout zoveel u met drie vingers begrijpt, boven maak de kan dicht, laat het aan een warm oord staan vier en twintig stonden lang, soms roer het, daarna doe dit alles in een glazen kolf die uitwendig met leem bestreken is, stel het in een brandoven, beschut die om en om met doorzeefde as alzo dat de kolf half in de as en half ervan buiten staat, zet daarna de helm daarop en onder de snavel een ander glas daarin dat gebrande water afvloeit. Daar dit glas de snavel aangezet wordt sla rings om een linnen doekje met een deegje uit meel en eierenwit aangestreken. Leg vuur onder de oven en distilleer het. Dat water zo als eerste vloeit is dat allerbeste, dat andere geeft de eerste niet veel voor, dat geringste komt als laatste. De proef van het goede water is een melkkleur. Zulk water wordt ook kostelijker gedistilleerd zo men de glazen of zinken kolf zonder leem in Balneo Maria, dat is in ziedend water stelt.

*Men distilleert ook uit de bloemen een goed ruikend water, echter veel liefelijker is dat zo men uit de frisse bast pleegt te maken welke een bijzondere krachtige artsenij is tot het grimmen. *

Dit kaneelwater gedronken geeft de mensen kracht tegen alle ziektes zo zich van koudheid verheffen, dan het verwarmt en versterkt de leden, verteert de slijm en wind. Stilt dat gruwzame tegenstreven van de maag en buik grommen. Wendt de onmacht, laat dat gift niet tot het hart treden. Drijft de plas, de vrouwentijd en heeft een bijzondere goede eigenschap tot de baarmoeder. Helpt tegen dat kuchen, slag, kramp en vallende ziekte. Maakt een goede adem.

De apothekers kunnen ook met kaneelwater de witte sterkwerkende, Manus Christi genoemd, maken, is veel liefelijker en krachtiger dan van rozenwater. Desgelijks mengt men ook ettelijke druppels van het kaneelwater tot de purgaties. Item tot de siropen welke men tegen de verstopping in taaie, slijmige koortsen geeft, daar doet het voortreffelijk goed, heb veel goede kuren daarmee verricht.

*Dat kaneelolie is noch tot alles veel krachtiger wanneer men daarmee Manus Christi maakt of drie druppeltjes in eenmaal geeft is vooral goed tot versterking van het hart en koude slijm der borst.*

 

 

Van buiten.

Kaneelbast tot poeder gestoten, met honing vermengt en aangestreken delgt uit de chronische huiduitslag.

*De kaneelbast olie met ganzenvet vermengt is vooral krachtig in de contracten leden. Item, met ettelijke hartzalfjes in de verzwakking vermengt en daarmee dat hart gesmeerd. Er is ook dat kaneelolie vooral welke men uit de bomen drukt tot de koude maag en nerven zeer goed.*

Kaneelbast heet Grieks Κιννάμωμον. Arabisch Darseni. Latijns Cinnamomum. Italiaans Cannella. Spaans Canela. Frans Canelle. Tsjechisch Storice. [45]

 

 

 

Von Costwurtzel. Cap. XII.

 

Gestallt.

ie Costwurtzel, so man in Apotecken von alters her gebraucht hat, ist zweyerley: Sůsz und bitter, so doch Dioscorides unnd Plinius weder desz bittern noch desz sůssen gedencken, allein theilen sie Costum in schwartzen und weissen, bezeugen dabey, dasz Costus eines guten geruchs, und so scharpffen beissenden geschmacks sey, dasz er auch die Haut auffetze, welchs in der Apotecker Costo nicht befunden wirdt, derhalben kan er der rechte natŻrliche Costus nicht seyn, sollen jhn auch nicht brauchen in den Artzneyen, oder compositionibus, zu welchen der Costus genommen wirdt.

Den rechten, waren, wolriechenden Costum bracht man vor zeiten ausz India, Arabia, und Syria, aber jetzund bringt man jhn nicht mehr.

*Anbelangendt die Wurtzel vom Costo, welche mit Buchstaben gezeichnet, neben der andern Figur desz Pseudocosti abgemahlet fůr Augen, ist mehrer erkl‚rung halb dieses zu wissen. A. Jst der bittere Costus in Apotecken, hat einen unlieblichen und Nitrischen doch etwas gewůrtzten geschmack, ist leicht, innen weisz, hat ein grosses Marck, und an der Rinden Zwerchlinien. B. Bedeut den sůssen Costum, ist hart unnd etwas ungeschmack, doch sůszlicht, hat wenig geruchs, auch nicht, wenn man jhn gleich anzůndet, ist schwer und fest, dasz er fůr h‚rte zerbricht, krumb und ungleich, runtzlicht, und auszwendig falb. So dieser zerschnitten wirdt, als C.und D.anzeiget, ist er in der mitten ein wenig hol, kan nicht sagen, ob solches von Natur oder alters halb, innwendig glatt, gleich eben wie die gemein Rhapontica, dasz er sich lesset ansehen, als sey er dem grossen Centaurio verwandt, wenn man jhn eynquellet, wirdt er bald weich, und von Farben bleicher, weysz nicht ob er wehrt sey, dasz man jhn zu uns bring. E. Zeigt an den Costum Lusitanicum. Dieser ist rund, biszweilen etwas breitlicht, eines Fin- (C ) [46] (C) gers dick, und wol dicker, etlicher krumb, etlicher gerader, auszwendig runtzlicht, und zu zeiten auffgerissen, wie die Carlina, von Farben falbrot, jnnwendig weisz unnd lucker, reucht wol, fast wie Veielwurtz. Dieses gedenckt der Herτ Carolus Clusius, in historia aromatum Garziś, lib.I.cap.35.an welchem ort auch weitleufftiger vom Costo mag gelesen werden. F. Jst der untertheil desz Costi Stengel, hat jnnwendig ein weisses Marck. G. Zeigt an den Arabicum Costum, ist eine Wurtzel dem Jmber nicht ungleich, ist auch innwendig also Fademecht, jedoch grŰsser unnd dicker, nicht so scharpff, bitterlicht, eines besondern Aromatischen geschmacks, so man jhm kewet, auszwendig hat er ein falbichte Farb.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Costwurtzel wermet, macht důnn und subtil, zertheilt, und beitzt die Haut auff.

 

Jn Leib.

Ausz Wein, und sonderlich Wermutwein getruncken, treibt er den Harn, und der Frawen zeit, wehret dem tŰdtlichen Gifft der Schlangen, benimpt das Brustwehe, Krampff und Bl‚ste, tŰdtet die Bauchwůrme.

 

Aussen.

Welchen die k‚lte der Fieber druckt, der siede Costwurtzel mit BaumŰl, schmiere damit warm den Růcken, unnd Solen an Fůssen, eine stund vor desz Fiebers ankunfft. Dienet auch also zu den erkalten Gliedern, welche der Schlag hat gerůrt.

(D) Costwurtzel mit Honig vermischt, unnd auff das Angesicht gestrichen, vertreibt die Masen und Flecken.

Dieweil wir aber den rechten Costum nicht haben, sind ander zwo Wurtzeln, welche an statt desz Costi mŰgen gebraucht werden, nemlich Zitwar und Angelick. Mir gefellt die Angelick, welche auff den hohen Bergen wechst, mit einer sehr scharpffen Wurtzel, die ist auch ein wenig bitter, innwendig gelb, am geruch so gantz lieblich, dasz sie nicht unbillich Angelica, das ist, Engelwurtz genannt wirdt. Derhalben soll man sie sicherlich an statt der Costwurtzel gebrauchen.

 

Pseudocostus.

Man bringt auch jetzund ausz Apulien, von dem Berg Gargano, ein Kraut, das haben wir allhie lassen abmahlen, damit die Apotecker lernen erkennen, was Wurtzeln die Landtstreicher feyl tragen. Jch nenne is Pseudocostum, das ist, den vermeynten Costum, hat ein herτlich ansehen. Seine Bletter sind wie der gelben Růben, doch grŰsser unnd dicker, darzu krauspen, rauch, ligen auff der Erden. Gewinnt einen runden Stengel, wie der Fenchel, der ist knodicht, und zweyer Elen hoch. Oben erscheinen runde dolden mit gelben Blumen. Der Samen stehet blosz. Die Wurtzel ist grosz, hat eine dicke feiste Rinde, an der Farbe wie die Rhodiszwurtzel, am geschmack bitter, und nicht ohn geruch. Die jenigen, so solche Wurtzel zu uns bringen, růhmen sie wider alle kalte gebresten, verstopffung unnd winde, wider das langwirige Hauptwehe, Schwindel, fallende Siechtag, Schlaffsucht, Schlag, Krampff, schwerlichen Athem, Husten, Gelbsucht, Wassersucht, Darmgicht, Hufftwehe, Zipperle, Bauchwůrme, Lendenstein, verhaltenen Harn, Frauwenzeit, Frucht und Bůrdle. Man mag die Wurtzel gesotten, oder gepulvert eynnemmen. Auch sich damit b‚hen, baden, salben, und clystieren. Denn dieweil sie bitter, scharpff und wolriechend ist, lasse ich jhr leicht zu die obernennte kr‚ffte und wirckunge.

Costwurtzel heist Griechisch κόςζ. Arabisch Chast. Lateinisch Costus. [47]

Van Costwortel. Kapittel XII.

 

Gestalte.

De Costwortel zo men in apotheken vanouds her gebruikt heeft is tweevormig: Zoet en bitter, zo doch Dioscorides en Plinius nog de bittere, noch de zoete gedenken, alleen delen ze Costus in zwarte en witte, betonen daarbij dat Costus een goede reuk en zoín scherpe bijtende smaak is dat het ook de huid opeet wat in de apothekers Costus niet bevonden wordt, daarom kan het de echte natuurlijke Costus niet zijn, zullen het ook niet gebruiken in de artsenijen of composities tot welke de Costus genomen wordt.

De echte, ware goed ruikende Costus bracht men voor tijden uit India, ArabiŽ en SyriŽ, echter nu brengt men het niet meer.

*Aangaande de wortel van Costus welke met letters getekend naast de andere figuur der Pseudocosti getekend voor ogen is tot meerdere verklaring dit te weten. A. Is de bittere Costus (Costus speciosus) in apotheken, heeft een onlieflijke en nitraatachtige doch wat kruidige smaak, is licht, binnen wit, heeft een groot merg en aan de bast dwarslijnen. B. Betekent de zoete Costus, is hard en wat onsmakelijk, doch zoetachtig, heeft weinig reuk, ook niet wanneer men het gelijk aansteekt, is zwaar en vast zodat het van hardheid breekt, krom en ongelijk, rondachtig en uitwendig vaal. Zo deze versneden wordt, zoals C en D aantoont, is het in het midden een weinig hol, kan niet zeggen of zulks vanwege natuur of ouderdom, inwendig glad, gelijk vlak zoals de gewone Rhapontica (Rhaponticum) zodat het zich laat aanzien als is het met de grote Centaurium verwant, wanneer men het inweekt wordt het gauw week en van verven bleker, weet niet of het waard is dat men het tot ons brengt. E. Toont aan de Costus Lusitanicum. Deze is rond, soms wat breedachtig, een vinger (C) [46] dik en wel dikker, ettelijke krom, ettelijke opgaand, uitwendig rondachtig en soms opengereten zoals de Carlina, van verven vaalrood, inwendig wit en luchtig, ruikt goed, vast zoals Iris. Deze gedenkt de heer Carolus Clusius in historia aromatum Garcias, libro I, kapittel 35, aan welk oord ook uitvoeriger van Costus mag gelezen worden. F. Is dat onderdeel der Costus stengel, heeft inwendig een wit merg. G. Toont aan de Arabicum Costus, is een wortel de gember niet ongelijk, is ook inwendig alzo vezelig, toch groter en dikker, niet zo scherp, bitterachtig, een bijzondere aromatische smaak zo men het kauwt, uitwendig heeft het een vaalachtige verf.*

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Costwortel warmt, maakt dun en subtiel, verdeelt en bijt de huid open.

 

 

 

In lijf.

Uit wijn en vooral alsemwijn gedronken drijft het de plas en de vrouwen tijd, weert de dodelijke gift der slangen, beneemt de borstpijn, kramp en opblazingen, doodt de buikwormen.

 

Van buiten.

Welke de koudheid der koorts drukt die ziedt Costwortel met olijvenolie, smeer daarmee warm de rug en zolen aan voeten, een stonde voor de koorts aankomst. Dient ook alzo tot de verkouden leden welke de slag heeft geroerd.

Costwortel met honing vermengt en op dat aangezicht gestreken verdrijft de bontheid en vlekken.

Omdat we echter de echte Costus niet hebben zijn er andere twee wortels welke in plaats der Costus mogen gebruikt worden, namelijk Zedoaria en Angelica. Me bevalt de Angelica welke op de hoge bergen groeit met een zeer scherpe wortel, die is ook een weinig bitter, inwendig geel, aan reuk zo gans liefelijk zodat ze niet onbillijk Angelica, dat is engelkruid, genoemd wordt. Daarom zal men ze zeker in plaats de Costwortel gebruiken.

 

Pseudocostus.

Men brengt ook nu uit ApuliŽ van de berg Gargano een kruid en dat hebben we alhier laten tekenen daarmee de apothekers leren herkennen welke wortels de landreizigers ver dragen. Ik noem het Pseudocostum, das is de vermeende Costus, heeft een heerlijk aanzien. Zijn bladeren zijn zoals de gele rapen, doch groter en dikker, daartoe gekroesd, ruig, liggen op de aarde. Gewint een ronde stengel zoals de venkel, die is knoopachtig en twee ellenbogen hoog. Boven verschijnen ronde schermen met gele bloemen. De zaden staan bloot. De wortel is groot, heeft een dikke vette bast, aan de verf zoals de Rhodia (Rhodiola) wortel, aan smaak bitter en niet zonder reuk. Diegene zo zulke wortels tot ons brengen roemen het tegen alle koude gebreken, verstopping en winden, tegen de langdurende hoofdpijn, duizeligheid, vallende ziekte, slaapziekte, slag, kramp, zware adem, hoesten, geelzucht, waterzucht, darmjicht, voetenpijn, jicht, buikwormen, lendensteen, opgehouden plas, vrouwentijd, vrucht en nageboorte. Men mag de wortel gekookt of verpoederd innemen. Ook zich daarmee baden, baden, zalven en klysma maken. Dan omdat ze bitter, scherp en goed ruikend is laat ik haar licht tot de opgenoemde krachten en werkingen.

Costwortel heet Grieks κόςζ. Arabisch Chast. Latijns Costus. [47]

 

 

Von Camelszhew. Cap. XIII.

 

Stell.

amelszhew oder Stro ist ein frembd gewechs, welchs ausz Egypten von Alexandria zu uns bracht wirdt. Es wechst in Africa, und Arabia, auff den Stupffelfeldern, und Wiesen, sonderlich aber an denen orten, da etwa Pfudeln auszgetrucknet seind.

 

Gestallt.

Camelszhew hat Bletter wie Riedgrasz oder Dinckel, die sind hert, unnd auffgespitzt. Tregt knodechte H‚lmen, und graszfarbige Blumen. Das best sol Fewerrot, frisch, schmal, und mit vielen Blumen wol besetzt seyn, das zwischen den H‚nden zerrieben, einen Rosengeruch von sich gebt, auff der Zungen brennend und beissend ist.

Man bringt allein die H‚lmen und Wurtzeln zu uns, aber die Blumen nicht, denn (wie man sagt) die Arabischen Camelthiere, welche dort in so grosse menge, als bey uns die Hirschen sind, stellen diese Blumen nach, und fressens auff dem Felde ab. *Dieser zeit hat man der Blumen gnugsam von Venedig zu bekommen.*

*Es schreiben die alten, dasz der rechte ware Calamus aromaticus dem Iunco odorato nicht ungleich sey. Aber zu unser zeit ist nicht wol zu sagen, wo solcher gefunden werde. Jedoch hat mir eine solche gattung, wie alhie abgerissen worden, der hochgelehrte unnd weit erfahrne Herτ Bernardus Paludanus unter dem Namen desz Calami aromatici mitgetheilt, als er ausz Syria und Aegypte, und dergleichen frembden L‚ndern, viel schŰner simplicia und andere seltzame ding mit sich bracht. Und gedenckt dieses auch der Herτ Clusius lib.I.cap.32.in Aromatis Garziś, an welchem ort mehr davon zu finden.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Camelshew wermet, zeucht ein wenig zusammen mit einer subtilen substantz. (C ij) [48]

 

(C) Jn Leib.

Camelszhew gesotten, und davon getruncken, fůrdert den Harn, und die verlegene Frawenzeit, zertreibt die bl‚ste, unnd Űffnet das Ge‚der, wehret allem gifftigen unraht, wirt derhalben dem Theriack, und andern antidotis zugethan.

Die Wurtzel zeucht sehrer zusammen, wirdt derwegen eines quentles schwer mit so viel Pfeffers in Wein zu trincken geben, wider den unlust und widerwillen desz Magens.

 

Aussen.

Welche Weiber geschwůr an der Mutter haben, die mŰgen Camelszhew sieden, und badweise dareyn sitzen.

Camelszhew heist Griechisch Ξχοίνζ άρωματιχός. Arabisch Adcher. Lateinisch Iuncus Schúnanthos. Welsch Squinantho. Spanisch Paya de chamellios. FrantzŰsisch Paisture di chameaulx. Behmisch Sytij wonne.

Van kameelhooi. Kapittel XIII. (Cymbopogon schoenanthus)

 

Plaats.

Kameelhooi of stro is een vreemd gewas welke uit Egypte van Alexandria tot ons gebracht wordt. Het groeit in Afrika en ArabiŽ op de stoppelvelden en weiden, vooral echter aan die oorden daar wat poelen uitgedroogd zijn.

 

 

Gestalte.

Kameelhooi heeft bladeren zoals rietgras of dinkel, die zijn hard en toegespitst. Draagt knoopachtige halmen en graskleurige bloemen. Dat best zal vuurrood, fris, smal en met vele bloemen goed bezet zijn, dat tussen de handen gewreven een rozenreuk van zich geeft, op de tong brandend en bijtend is.

Men brengt alleen de halmen en wortels tot ons, echter de bloemen niet, dan (zoals men zegt) de Arabische kameeldieren welke daar in zo grote menigte, zoals bij ons de herten zijn zetten deze bloemen na en vreten ze op het veld af. *Deze tijd kan men de bloemen voldoende van VenetiŽ bekomen.*

*Er schrijven de ouden dat de echte ware Calamus aromaticus de Juncus odorato niet ongelijk is. Echter in onze tijd is niet goed te zeggen waar zulke gevonden wordt. Toch heeft me ene van zoín geslacht zoals alhier afgebeeld is geworden de zeer geleerde en wijdt ervaren heer Bernardus Paludanus onder de naam Calami aromatici meegedeeld, zoals hij uit SyriŽ en Egypte en dergelijke vreemde landen veel schone simplicia en andere zeldzame dingen met zich bracht. En gedenkt het ook de heer Clusius libro I, kapittel 32 in Aromatis Garcias aan welke oord meer daarvan te vinden.*

 

Natuur, kracht en werking.

Kameelhooi warmt, trekt een weinig tezamen met een subtiele substantie. (C ij) [48]

 

In lijf.

Kameelhooi gekookt en daarvan gedronken bevordert de plas en de gestopte vrouwentijd, verdrijft de opblazingen en opent de aderen, weert alle giftige onraad, wordt daarom de teriakel en andere antidotia toe gedaan.

De wortel trekt meer tezamen, wordt daarom een quentle zwaar met zoveel peper in wijn te drinken gegeven tegen de onlust en onwil van de maag.

 

Van buiten.

Welke wijven zweren aan de baarmoeder hebben die mogen kameelhooi zieden en badvormig daarin zitten.

Kameelhooi heet Grieks Ξχοίνζ άρωματιχός. Arabisch Adcher. Latijns Juncus Schoenanthos. Italiaans Squinantho. Spaans Paya de chamellios. Frans Paisture di chameaulx. Tsjechisch Sytij wonne.

 

 

Von Baummoosz. Cap. XIIII.

 

Gestallt.

oosz ist nichts anders, denn ein lochecht, haarecht, verwirret Gew‚chs auff den B‚umen, Steinen, und Erden, jedermann bekandt. Der weiszgrauwe unnd wolriechend ist der beste, der schwartze taugt nicht. Dioscorides lobt den weissen Moosz, so auff den Cederb‚umen und Bellen wechst, darnach denen, welchen die Eychen und Pappelb‚ume tragen.

 

Zeit.

Man sol den Moosz sammlen im anfang desz Sommers, und an einer trucknen stelle halten. [49]

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Alle Moosz sind einer zusammen ziehenden wirckung.

 

Jn Leib.

Welche mit der roten Ruhr und Durchlauff beladen sind, denen sol man Baummoosz in Wasser oder rotem Wein sieden, und zu trincken geben, sie genesen.

Baummoosz bewaret die Weiber vor unzeitiger Geburt, sonderlich das von Eychbaum, so sie es dŰrren, zu Pulver reiben, unnd in einem frischen Ey eynnemmen. Die Reichen und Edlen mŰgen gestossenen Perlen darzu thun.

*Etliche nemmen den schŰnsten Eychen Moosz, legen jn uber Nacht in Wein, und trincken davon fůr die Geelsucht.*

 

Aussen.

Baummoosz in sauren Wein gesotten, und den Mund damit auszgeschwenckt, befestiget und st‚rckt die wacklende Z‚ne, damit gegurglet, hebt auff das abgeschossenen Halszz‚pffle.

So die Mutter einer stopffung bedarff, mag man Baummoosz sieden, und dareyn sitzen.

Baummoosz stellet das Blut, das hat man an den Beeren wargenommen, denn als bald sie verwundet werden, stellen sie das Blut mit Moosz. Das Moosz, so in G‚rten wechst, wirt vertilget mit gelŰschter Aschen, dz ist, uber welche ein Laug gemacht ist.

*Der schŰnste Moosz wirdt gebraucht zu dem wolriechenden Pulver, welches man pulverem Cyprium nennet. Jtem, zu den wolriechenden Oelen, dann er nicht verdirbt, und behellt dieselbig lang gut und kr‚fftig.*

Moosz heist Griechisch Βρύον. Arabisch Usnee. Lateinisch Muscus. Welsch Mosco. Spanisch Musco. FrantzŰsisch Mousse. Behmisch Mech.

Van boommos. Kapittel XIIII. (Usnea longissima)

 

Gestalte.

Mos is niets anders dan een gatig, haarachtig verward gewas op de bomen, stenen en aarde, iedereen bekend. De witgrauwe en goed ruikende is de beste, de zwarte deugt niet. Dioscorides looft de witte mos zo op de cederbomen en abeel groeit, daarna diegenen welke de eik en populierbomen dragen.

 

 

Tijd.

Men zal het mos verzamelen in aanvang der zomer en aan een droge plaats houden. [49]

 

Natuur, kracht en werking.

Alle mossen zijn een tezamen trekkende werking.

 

In lijf.

Welke met de rode loop en doorloop beladen zijn diegenen zal men boommos in water of rode wijn zieden en te drinken geven, ze genezen.

Boommos bewaart de wijven voor ontijdige geboorte, vooral dat van eikenboom, zo ze het dorren, tot poeder wrijven en in een fris ei innemen. De rijken en edelen mogen gestoten parels daartoe doen.

*Ettelijke nemen het schoonste eikenmos, leggen het over nacht in wijn en drinken daarvan voor de geelzucht.*

 

 

Van buiten.

Boommos in zure wijn gekookt en de mond daarmee gespoeld bevestigt en sterkt de wankelende tanden, daarmee gegorgeld, heft op dat afgeschoven hals huig.

Zo de baarmoeder een stopping behoeft mag men boommos zieden en daarin zitten.

Boommos stelpt dat bloed, dat heeft men aan de beren waargenomen, dan zo gauw ze verwond worden stelpen ze dat bloed met mos. Dat mos zo in hoven groeit wordt verdelgd met opgeloste as, dat is van welke een loog gemaakt is.

*De schoonste mos wordt gebruikt tot de goed ruikende poeder welke men poeder Cyprium noemt. Item, tot de goed ruikende oliŽn, dan het niet verderft en behoudt lang goed en krachtig.*

Mos heet Grieks Βρύον. Arabisch Usnee. Latijns Muscus. Italiaans Mosco. Spaans Musco. Frans Mousse. Tsjechisch Mech.

 

 

 

 

 

 

 

 

Von Beerlapp oder Gůrtelkraut. Cap. XV.

 

Gestallt.

eerlapp ist ein rundt, moosecht Waldtkraut, nur ein kriechender, truckner, grůner Moosz, mit kleinen weissen F‚den an die Felsen angehenckt, als ein langer Haarechter Wurm, je sechs oder acht Elen lang. Tregt im Brachmonat gelbe runde Zapffen, wie in den Haselstauden, die sind eines Fingers lang, fallen ab one frucht.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Beerlapp ist kalter und truckner Natur.

 

Jn Leib.

Beerlapp in Wein gesotten, und davon getruncken, zerreibt und treibt den Stein gewaltig ausz. Man brennet auch Wasser darausz, das gibt man zu trincken wider jetztgenannten gebresten. Das Pulver von diesem Kraut eines quentlen schwer in rotem Wein getruncken, stillet den Durchlauff, unnd rote Rhur. * Beerlapp bringt ein kleine subtile blůt, welche gedůrτt wider den Stein gar dienstlich ist.*

 

Aussen.

Beerlappen zerstossen, oder in Wein gesotten, und auff alle hitzige bresten gelegt, lindert den schmertzen, benimpt die Hitz, ist fůrtr‚ffenlich gut zum heissen Podagra. (C iij) [50]

(C) Beerlapp in rotem Wein gesotten, und dem Mund damit auszgespůlet, befestiget die wacklende Z‚ne.

(D) Dieses Krauts wenig oder viel, nach dem ein Fasz klein oder grosz ist, in den zehen seygern Wein gehengt, bringt jn on zweiffel wider zu recht, in kurtzen Tagen.

Jn summa, wo man kůlen unnd trůcknen wil, mag man disz Kraut sicherlich brauchen.

Beerlapp heist Lateinisch Muscus terrestris. Behmisch Mech Zemsky, oder Gelenij Růszek.

 

Bysem.

 

bgedachter Muscus erinnert mich an den Moschum, das ist, den aller wolriechigsten Bysem, welcher nicht mit wenig krafft unnd nutz zu den Artzneyen gebraucht wirdt. Ausz dieser ursachen hab ich jn mit stillschweigen nicht mŰgen ubergehen, dergleichen auch nicht Ambra und Zibet, denn diese drey Stůcke dienen nicht allein zu wolriechenden dingen, sondern seind auch wider viel Kranckheiten behůlfflich.

 

Ursprung.

Bysem hat seinen ursprung in dem Nabel eines Thiers, welchs einem Rehe ‚hnlich ist, und hat nur ein Horn. Dieses Thier, so es in die Brunst der unkeuschheit wůtet, geschwůllt jhm der Nabel von grobem auszgeschobnen Blut, unnd bricht herfůr ein Eyterblatter. Diese zeit jsset und trinckt das Thier nichts, weltzet sich offt der Erden, mit welchem weltzen es den strotzenden unnd schwangern Nabel auffreibt, unnd auszdruckt, welches auszgedruckte Eyter nach etlicher zeit erst einen gar lieblichen geruch bekompt, das sammlet man in h‚rige S‚ckle, welche auch von dieses Thiers Haut bereitet sind, wirdt also in unser und andere Landt gebracht. Der aller beste Bysem ist, [51] welcher den lieblichsten geruch hat, auch den lange behellt, vŰllig unnd schwartzgelb is. (A) Besser wirdt er bewart in einer bleyen Bůchsen, dann in andern Geschirren.

*Jn dem Gebirg welches die Schlesien von Meerhen theilet, da das Goldbergwerck ist, auff dem Zuckmantel genannt, hab ich auff ein zeit daselbst in den W‚lden auff etlichen Steinen einen roten Moosz gefunden, welcher herab geschabt unnd ein wenig getrůcknet, wolriechend ist, unnd am geruch sich mit dem rechten Bysem ein wenig vergleicht. Also findt man auch grawlechte Stein im Landt zu Meichsen, bey einer Bergstatt Altenburg genandt, auff welche, wann es ein warmen Regen thut, oder da man sonst ein wenig sie befeuchtiget, so geben sie ein guten geruch von sich, als wann es blawe Mertzen Veiel weren, derwegen man jn Veielstein nennt.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Bysem ist warm im andern, trucken im dritten Grad.

*Iulius Cśsar Scaliger schreibt, dasz der rechte und ungefelschte Bysem in die NaszlŰcher gethan, als bald ein bluten derselbigen bewege.*

 

Jn Leib.

Bysem sterckt das erkalte und zitterende Hertz, wendet die Ohnmacht, getruncken oder auffgestrichen. *Da man zu viel Bysem in Leib nimpt, macht es ein bleiche farb.*

 

Aussen.

Bysem mit Fenchelwasser zerrieben, und in die Augen gelassen, streifft ab die anfangende weisse Flecke, und trucknet ausz die unreine flůsse.

Bysem gepůlvert, in die NaszlŰcher gelassen, macht niesen, sterckt das Haupt und Hirn, reinigt fast wol, bewaret den Menschen vor dem Schlag.

Bysem erreitzt die unkeusche Gelust, in Zeckensamen Űl gebeitzt, unnd auff das M‚nnliche Glied gestrichen. (B)

Welchen Weibern die Mutter auszfellt, sollen offt an Bysem riechen.

Wer einen ubelriechenden Mund hette, der kewe so viel Bysem, als ein Gerstenkorn wigt, es hilfft sehr wol.

Bysem legt den schmertzen und sausen der Ohren, mit Camillen Űl, oder Bibergeyl darein gegossen.

Bysem heist Lateinisch Moschus. Welsch Muschio. FrantzŰsisch Musc. Beyhmisch Pijzmo.

 

 

Ambar.

 

Ursprung.

ach Bysem volgt Ambar, auch ein kŰstlich gerŰch, von welches ursprung die Gelehrten mancherley meynung haben. Dann etliche achten, er wachse am boden desz Meers, gleich wie die Schw‚mme auff dem Erdtrich, und so sich das Meer in ungestůmmigkeit bewegt, werde er ausz der tieffe auffwerts geschoben bisz an das Ufer. Etliche aber schreiben, es sey ein Fisch mit Namen Azelus, welcher diesem Ambar mit grosser begird nachstellet, unnd so ers gessen, bald stirbt, solchs wissen die erfarnen Fischer, die ziehen den todten, obschwimmenden Fisch herausz mit Hacken und Stricken, schneiden jm den Bauch auff, unnd nemmen den Ambar herausz. Auch schreiben andere, Ambar schwimme in etlichen Brunnen, wie die Jůdische schweblechte Erde, Bitumen genandt.

*Von der Ambra, welche er fůr ein Bitumen hellt, besihe weiter Garziam de Horto.lin.I Aromat. Ind.cap. I.

Es wirdt auch ein gefelscht Ambra gemacht ausz etlichen wolriechenden Stůcken, die allhie von wegen desz betrugs zu erzehelen unnŰtig, aber solche kan leichtlich von (C iiij) [52] (C) der Natůrlichen rechten Ambar unterschieden werden, dann sie ist schw‚rtzer, und hat ein sonderlichen geruch, zu dem zergehet sie bald im Wasser, welches die andere nicht thut. Es wirt aber unter andern die best probirt, wann man ein Messer gar heisz macht, und davon ein stůcklein darauff leget, dann sie gar lieblich reucht, unnd ein wenig weich wirdt.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Ambar erwermet, und trůcknet.

 

Jn Leib.

Ambar ist gut wider die onmacht, so man jhn mit Paradeiszholtz, und beinlein welchs in eines alten Hirschen hertz gefunden wirdt, trinckt, oder ausz denen stůcken gemachte Pilulen eynnimpt. Den alten, und von natur kalten Leuten thut er treffenlich wol. Mit Wein vermischt, macht er bald truncken, oder voll.

*Die Ambra mit Zucker Candit gebraucht zu frůe in einer warmen Brůe, oder frischen Eyern, ist gut den Leuten die Marasmo Senectutis laboriren, so wirdt sie fůr ein sonderlich Artzney gebraucht in Peste. Jtem, zu den unfruchtbaren Weibern, wie solches die Medici wissen zugebrauchen.

Es ist auch ein gewaltige Artzney in Peste, wie weiter in dem Buch de Peste des Herτn Ioh. Cratonis von Krafftheim Key. May. Leib Medici, &c.zu sehen ist.*

 

Aussen.

Ambar wirdt zu viel wolriechenden dingen gebraucht, als zu anstreichung der Handschuch, und dergleichen. Er sterckt das Hirn und Hertz, so man daran reucht, vertreibt die Pestilentzische lufft.

Ambar ist behůlfflich wieder die Fallendsucht, so man jhn und Hirschhorn zugleich auff glůend Kolen wirfft, und der Krancke den rauch mit offnem Munde und Nasen (D) empfehet. Er dienet auch wider das auffsteigen der Mutter, so das Weib den rauch von Ambar und anderen wolriechenden Artzneyen, in sich lesset eyngehen.

Ambar heist Lateinisch Ambarum, behellt diesen namen auch in andern Spraachen.

 

Zibet.

 

Ursprung.

i bet wechst *zwischen den hindern Beinen dieses Thiers, das grŰsser dann ein Katz, an der Farb fast wie ein Wolff, gleich wie ein gew‚chs oder abcessus, bey den alten Meliceris genannt, Darausz wirdt genommen gleich wie ein Ayter, welches im anfang nicht wol reucht, aber darnach t‚glich bessern geruch bekompt. [53]

Jn Italia und an andern orten kosten solche Thier viel zuerhalten, dann sie die (A) jungen Hůner, Tauben, Mandelkern und dergleichen gern essen, jedoch kan man alle Monat auff 6. Kronen nutz von einem haben, und wirdt dieses thun in 3.oder 4. Tag von jn genommen, *an feistigkeit der Butter gleich. New oder frisch ist er weisz, doch mit der zeit wirt er schwartz.

 

Natur, krafft, und Wirckung.

Zibet ist warm und truckner complexion.

 

Aussen.

Zibet gibt einen freundtlichen lieblichen geruch, der alsbald im ersten zuthuen die Nasen erreitzt. Er hilfft wider das auffstossen der Mutter, unnd Bauchgrimmen, so man jhn jns Nabelloch eintreibt.

Zibet ist gut zur zeit der Pestilentz, wider die bŰse Lufft, so man jhn met Zitwar im Mund hellt.

Zibet ist im Latein Zibetum.

Van beerlap of gordelkruid. Kapittel XV. (Lycopodium clavatum)

 

Gestalte.

Beerlap is een rond, mosachtig woudkruid, maar een kruipende, droge, groene mos met kleine witte vezels aan de rotsen aangehangen zoals een lange haarachtige worm, elke zes of acht ellenbogen lang. Draagt in juni gele ronde stokjes zoals in de hazelaarheesters, die zijn een vinger lang, vallen af zonder vrucht.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Beerlap is koude en droge natuur.

 

In lijf.

Beerlap in wijn gekookt en daarvan gedronken wrijft en drijft de steen geweldig uit. Men brandt ook water daaruit, dat geeft men te drinken tegen net genoemde gebreken. Dat poeder van dit kruid een quentle zwaar in rode wijn gedronken stilt de doorloop en rode loop. * Beerlap brengt een kleine subtiele bloei welke gedroogd tegen de steen erg dienstig is.*

 

Van buiten.

Beerlap gestoten of in wijn gekookt en op alle hete gebreken gelegd verzacht de smarten, beneemt de hitte, is voortreffelijk goed tot hete podagra. (C iij) [50]

Beerlap in rode wijn gekookt en de mond daarmee uitgespoeld bevestigt de wankelende tanden.

Dit kruid, weinig of veel naar dat een vat klein of groot is, in de taaie gezeefde wijn gehangen brengt het zonder twijfel weer terecht in korte dagen.

In summa, waar men koelen en drogen wil mag men dit kruid zekerlijk gebruiken.

Beerlap heet Latijns Muscus terrestris. Tsjechisch Mech Zemsky, of Gelenij Růszek.

 

 

Bisam.

 

Opgedachte Muscus herinnert me aan de Moschum, dat is de allerbest ruikende bisam welke niet met weinig kracht en nut in de artsenijen gebruikt wordt. Uit deze oorzaken heb ik het met stilzwijgen niet mogen voorbij gaan, dergelijke ook niet amber en zibet, dan deze drie stukken dienen niet alleen tot goed ruikende dingen, maar zijn ook tegen veel ziektes behulpzaam.

 

 

Oorsprong.

Bisam heeft zijn oorsprong in de navel van een dier welke een ree gelijk is en heeft maar een horen. Dit dier zo het in de bronst der onkuisheid woedt zwelt hem de navel van grof uitgeschoven bloed en breekt voort een etterblaar. Deze tijd eet en drinkt dat dier niets, walst zich op de aarde met welke walsen het de opgezwollen en zwangere navel open wrijft en uitdrukt, welk uitgedrukte etter na ettelijke tijd eerst een erg liefelijke reuk bekomt, dat verzamelt men in harige zakjes welke ook van dit diers huid bereid zijn, wordt alzo in ons en andere landen gebracht. De allerbeste bisam is [51] welke de liefelijkste reuk heeft, ook die lang behoudt, vol en zwartgeel is. Beter wordt het bewaard in een loden bus dan in andere vaten.

*In de bergen welke de SileziŽ van Meerhen deelt daar dat goudbergwerk is op de Zuckmantel genoemd heb ik op een tijd daar zelf in de wouden op ettelijke stenen een rood mos gevonden welke eraf geschaafd en een weinig gedroogd goed ruikend is en aan reuk zich met de echte bisam een weinig vergelijkt. Alzo vindt men ook grauwachtige stenen in het land te Meichsen bij een bergplaats Altenburg genaamd op welke wanneer het een warme regen doet of daar men verder een weinig ze bevochtigt dan geven ze een goede reuk van zich zoals wanneer het blauwe maartse violen waren, daarom men ze vioolsteen noemt.*

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Bisam is warm in andere, droog in derde graad.

*Julius Caesar Scaliger schrijft dat de echte en onvervalste bisam in de neusgaten gedaan als gauw een bloeden dan diezelfde beweegt.*

 

In lijf.

Bisam versterkt dat verkoelde en trillende hart, wendt de onmacht, gedronken of opgestreken. *Daar men teveel bisam in lijf neemt maakt het een bleke verf.*

 

 

Van buiten.

Bisam met venkelwater gewreven en in de ogen gelaten strijkt af de aanvangende witte vlekken en droogt uit de onreine vloeden.

Bisam verpoederd en in de neusgaten gelaten maakt niezen, versterkt de hoofd en hersens, reinigt erg goed, bewaart de mensen voor de slag.

Bisam wekt op de onkuise lusten, in Ricinus zadenolie weekt en op dat mannelijke gelid gestreken.

Welke wijven de baarmoeder uitvalt zullen vaak aan bisam ruiken.

Wie een slecht ruikende mond heeft die kauwt zoveel bisam als een gerstekorrel weegt, het helpt zeer goed.

Bisam legt de smarten en suizen der oren, met kamilleolie of bevergeil daarin gegoten.

Bisam heet Latijns Moschus. Italiaans Muschio. Frans Musc. Tsjechisch Beyhmeng Pijzmo.

 

 

 

Amber.

 

Oorsprong.

Na bisam volgt amber, ook een kostelijk reukwerk van welke oorsprong de geleerden vele meningen hebben. Dan ettelijke achten, het groeit aan bodem der zee, gelijk zoals de zwammen op het aardrijk en zo zich de zee in onstuimigheid beweegt wordt het uit de diepte naar boven geschoven tot aan de oever. Ettelijke echter schrijven, het is een vis met namen Azelus, welke deze amber met grote begeerte na gaat en zo het dit gegeten gauw sterft, zulks weten de ervaren vissers, die trekken de dodeboven zwemmende vis eruit met haken en strikken, snijden hem de buik open en nemen de amber eruit. Ook schrijven andere, amber zwemt in ettelijke bronnen zoals de Joodse zwavelachtige aarde, bitumen genaamd.

*Van de amber, welke het voor een bitumen houdt, bezie verder Garcias de Horto, libro I, Aromat. Ind.kapittel I.

Er wordt ook een vervalste amber gemaakt uit ettelijke goed ruikende stukken die alhier vanwege de bedrog te vertellen onnodig, echter zulke kan licht van (C iiij) [52] de natuurlijke echte amber onderscheiden worden, dan ze is zwarter en heeft een bijzondere reuk, boven dat het vergaat gauw in water welke de andere niet doet. Het wordt echter onder andere het best geprobeerd wanneer men een mes erg heet maakt en daarvan een stukje daarop legt, dan ze erg liefelijk ruikt en een weinig week wordt.*

 

 

Natuur, kracht en werking.

Amber verwarmt en droogt.

 

In lijf.

Amber is goed tegen de onmacht zo men het met paradijshout en een beentje welke in een oude herten hart gevonden wordt drinkt of uit diegene stukken gemaakte pillen inneemt. De ouden en van natuur koude lieden doet het voortreffelijk goed. Met wijn vermengt maakt het gauw dronken of vol.

*De amber met suikerkandij gebruikt vroeg in een warme brij of frisse eieren is goed de lieden die Marasmo Senectutis laboreren, zo wordt ze voor een bijzondere artsenij gebruikt in pest. Item, tot de onvruchtbare wijven zoals zulks de medici weten te gebruiken.

Het is ook een geweldige artsenij in pest zoals verder in het boek Ďde Pest; der heer Joh. Cratonis van Krachtheim, keizerlijke majesteit lijfarts &c te zien is.*

 

Van buiten.

Amber wordt tot veel goed ruikende dingen gebruikt zoals tot aanstrijken van de handschoenen en dergelijke. Het versterkt de hersens en hart zo men daaraan ruikt, verdrijft de pestachtige lucht.

Amber is behulpzaam zoals der de vallende ziekte zo men dat en hertshoren tegelijk op gloeiende kolen werpt en de zieke de rook met open mond en neus ontvangt. Het dient ook tegen dat opstijgen der baarmoeder zo dat wijf de rook van amber en andere goed ruikende artsenijen in zich laat gaan.

Amber heet Latijns Ambarum, behoudt deze namen ook in andere spraken.

 

 

 

Civet.

 

Oorsprong.

Zivet groeit *tussen de achterste benen van dit dier dat groter is dan een kat, aan de verf vast zoals een wolf, gelijk zoals een gewas of abces, bij de ouden Meliceris genoemd. Daaruit wordt genomen gelijk zoals een etter welke in aanvang niet goed ruikt, echter daarna dagelijks betere reuk bekomt. [53]

In ItaliŽ en aan andere oorden kosten zulke dieren veel in onderhoud, dan ze de jonge hoenders, duiven, amandelkern en dergelijke graag eten, toch kan men elke maand een 6 kronen nut van een hebben en wordt dit in 3 of 4 dagen van hen genomen, *aan vetheid de boter gelijk. Nieuw of fris is het wit, doch met de tijd wordt het zwart.

 

Natuur, kracht en werking.

Civet is warm en droge samengesteldheid.*

 

Van buiten.

Civet geeft een vriendelijke liefelijke reuk die al gauw in het eerst de neus opwekt. Het helpt tegen dat uitstoten der baarmoeder en buik grommen zo men het in neusgat indrijft.

Civet is goed in tijd der pest, tegen de boze lucht zo men het met Zedoaria in mond houdt.

Civet is in Latijn Zibetum.

 

 

Von saffran. Cap. XVI.

 

Gestallt.

er Saffran blůet im spaten Herbst, ehe dann seine Bletter wachsen. Diese Blumen sind Purpurfarb, schŰn anzusehen, den zeitlosen Blumen gleich. Jn der mitten einer jeden Blumen findet man den blutroten Saffran, wie ein schmales zůnglen mit dreyen zincklen, zwischen den andern gelben z‚pfflen wachsend, welche z‚pffle denen in weissen Lilgen ehnlich seind. Die blůet wehret fast einen gantzen Monat. Nach dem die Blumen vergangen, alsbald kommen die sehr schmalen, subtile, lange Bletter [54] (C) hernach geschliechen, gestalltet wie im Bockbartkraut, bleiben uber den gantzen Winter grůn, aber im Frůling verwelcken sie, und erwarten desz Sommers nimmer. Die Wurtzel ist wie ein runde grawe Zwibel. Jm vierdten Jar, zur zeit desz Lentzen, grebt man sie ausz, da findet man bey einer Zwibel etwas fůnff oder sechs andere, also erjungen und mehren sie sich im erdtrich. Diese Wurtzeln werden darnach im Lufft gedŰrτt, und ohn Sonne behalten, bisz in den Augstmonat, alsdann legt man sie von newem ins erdtrich.

*Man findet auch etliche art desz wilden Saffrans, welcher desz meisten theils auff grossen gebirgen wechst, etlicher hat weisse, etlicher Liecht Purpurfarbe oder auch blawe Blumen, Deren das meiste theil im Frůling blůen. In Iura monte heist man sie Leifrat, und an andern Gebirgen in Schweisz, Hutreiff.*

 

Stell.

Saffran wechst gern in důnnem erdtrich, Mist und dicke feiste Erde ist jhm zu wider. Dioscorides achtet den besten, welcher von den Bergen Coryco und Olympo gebracht wirdt, denen haben wir nicht, jedoch so gibt jhn der Behmisch und Osterreichische Saffran nichts zuvor, ja er ubertrifft allen andern auszl‚ndischen Saffran, so man jetzundt ausz Welchslandt, Sicilien, oder ausz desz Egyptischen Meers Inseln bringt.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Saffran ist warm im andern, und trucken im ersten Grad.

 

Jn Leib.

Der Saffran in die Speisen genůtzt, bekompt wol dem Magen, furdert die dewung, (D) bringet dem Leib ein gute farb, macht frŰlich, unnd sterckt alle jnnerliche Glieder, doch sol man sein geniessen mit massen, dann zuviel gebraucht bringt er das Hauptweh, unlust zum essen, und macht bleich, welchs auch der Wein (der doch sonst zu unser gesundheit ein herτliche Gabe Gottes ist) uberflůssig eingenommen thut. Und so man desz Saffrans viel in Wein trinckt, macht er bald voll, auch gar doll. Ja Dioscorides schreibt, der Saffran bringe den Menschen lachender gestallt umb, so man sein drey quentle schwer in Wein eynnimpt. Welches an einem Hundt versucht ist worden.

Saffran widerstrebt auch den Gifft. Etliche braten den gantzen Saffran in einer beschlossenen holen Eyerschalen, nemmen darzu Theriack, Zitwar, machen darausz ein Latwerg, ist gut fůr die jnnerliche Pestilentz, unnd bewaret auch vor dieser Seuch, eines quentlen schwer eyngenommen.

Saffran in der Speisz, oder sonst in Tr‚ncken gemacht, thut die verstopfft Lebern auff, zertheilt die Geelsucht, treibt den Harn, und der Weiber monatliche Blumen.

So die Kinder stets schreien, nicht saugen mŰgen, und das grůn von jhnen gehet, ist es ein anzeigung, dasz sie das reissen im B‚uchle haben, da pflegt man jhn ein wenig Saffran mit der Milch eynzuflŰssen.

Auch so jnen die Kinder haben wehe gethan, ist nichts bessers, dann ein wenig gantzen Saffran in Essig gelegt, bisz sich der Essig f‚rbe, und also warm zu trincken geben.

So jemandts in die schwere Kranckheit fellt, oder in der Schlaffsucht und Schlag unredend ligt, sol man Saffran mit scharpffe Essig und Bibergeil mischen, ein Feder darein netzen, und in die Nasen stossen, das macht sie widerumb munter.

Man brennet ein Wasser ausz den Blumen, von welchen der Saffran nocht nicht berupfft ist, solch Wasser macht schlaffen, so mans zwo stunden nach dem Abendtessen trinckt.*Andere brennen solches Wasser ausz den Saffranblumen, wann die Stamina oder Saffran f‚szlin herausz gethan seyn worden, und geben auffs meiste 4.untz auff einmal.* [55]

 

Aussen.

Saffran mit Laug und BaumŰl vermischt, solchs warm ubergeschlagen ist gut zu den Geschwůren und Geschwulsten, da man sich desz kalten Brandts besorget. Zu diesem kalten Brandt ist ein sehr kŰstlich Pflaster, Wolffsbonen, Lupini genannt, in Laugen und weissem Wein gesotten, darnach mit Saffran gemischt.

Die Natur unnd Eygenschafft desz Saffrans ist, die lahme Glieder unnd harte Sennadern zu erweichen, ausz der Ursachen macht man in Apotecken das kŰstliche Pflaster Oxicroceum.

Auch macht man ausz Saffran mit Frauwenmilch vermischt, gute heylsame Augen‚rtzneyen. Dienet auch zu den geschwůrigen Ohren.

Saffran lindert alle hitzige Geschwulst, mit Eyerklar sampt dem Dotter vermischet und ubergeschlagen.

Kr‚ntze von Saffranszblumen gemacht, auff dem Haupt getragen, und daran gerochen, bringen den Schlaff.

Saffran mit Milch, RosenŰl, und ein wenig Opio vermischt, und angestrichen, ist gut zu dem schmertzlichen wŻhtenden Podagra.

Saffran heist Griechisch Κξόχζ. Lateinisch Crocum. Arabisch Zafaran. Welsch Zaffarano. Spanisch Azafran. FrantzŰsisch Saffran. Behmisch Sfaffran.

Van saffraan. Kapittel XVI. (Crocus sativus)††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††

 

Gestalte.

De saffraan bloeit in late herfst eer dan zijn bladeren groeien. Deze bloemen zijn purperkleurig, schoon aan te zien, de tijdeloze bloemen gelijk. In het midden van elke bloem vindt men de bloedrode saffraan als een smal tongetje met drie uitlopers tussen de andere gele stokjes groeiend, welke stokjes diegenen in witte lelie gelijk zijn. De bloeit duurt vast een ganse maand. Nadat de bloemen vergaan als gauw komen de zeer smalle, subtiele lange bladeren [54] erna geslopen, gesteld zoals in boksbaardkruid, blijven over de ganse winter groen, echter in voorjaar verwelken ze en verwachten de zomer nimmer. De wortel is als een ronde grauwe bol. In vierde jaar in tijd der lente graaft men ze uit en dan vindt men bij een bol wat vijf of zes andere, alzo verjongen en vermeerderen ze zich in aardrijk. Deze wortels worden daarna in lucht gedroogd en zonder zon behouden tot in augustus, als dan legt men ze opnieuw in aardrijk.

* Men vindt ook ettelijke vormen van de wilde saffraan welke het meeste delen op grote bergen groeien, ettelijke hebben witte, ettelijke licht purperkleurig of ook blauwe bloemen van die dat meeste deel in voorjaar bloeien. In Jura monte noemt men ze Leifrat en aan andere bergen in Zwitserland Hutreiff.*

 

 

Plaats.

Saffraan groeit graag in dun aardrijk, mist en dikke vette aarde is het tegen. Dioscorides acht de beste welke van de bergen Corycus en Olympus gebracht worden, die hebben we niet, toch zo geeft hen de Tsjechische en Oostenrijkse saffraan niets voor, ja ze overtreffen alle andere buitenlandse saffraan zo men nu uit ItaliŽ, SiciliŽ of uit de Egyptische zee eilanden brengt.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Saffraan is warm in andere en droog in eerste graad.

 

In lijf.

De saffraan in de spijzen genuttigd bekomt goed de maag, bevordert de verduwing, brengt het lijf een goede verf, maakt vrolijk en versterkt alle innerlijke leden, doch zal men het genieten met mate, dan teveel gebruikt brengt het hoofdpijn, onlust om te eten en maakt bleek welke ook de wijn (die doch anders tot onze gezondheid een heerlijke gave God is) overvloedig ingenomen doet. En zo men de saffraan veel in wijn drinkt maakt het gauw vol, ook erg dol. Ja Dioscorides schrijft, de saffraan brengt de mensen lachende gestalte om zo men het drie quentle zwaar in wijn inneemt. Welke aan een hond verzocht is geworden.

Saffraan weerstreeft ook de gift. Ettelijke braden de ganse saffraan in een besloten holle eierschaal, nemen daartoe teriakel en Zedoaria, maken daaruit een likkepot, is goed voor de innerlijke pest en bewaart ook voor deze ziekte, een quentle zwaar ingenomen.

Saffraan in de spijs of anders in dranken gemaakt doet de verstopt lever open, verdeelt de geelzucht, drijft de plas en de wijven maandelijkse bloemen.

Zo de kinderen steeds schreien en niet zuigen mogen en dat groene van hen gaat is het een aanwijzing dat ze dat rijzen in buikje hebben, dan pleegt men hen een weinig saffraan met de melk in te gieten.

Ook zo zich de kinderen hebben pijn gedaan is niets beters dan een weinig ganse saffraan in azijn gelegd tot zich de azijn kleurt en alzo warm te drinken geven.

Zo iemand in de zware ziekte valt of in de slaapziekte en slag onbespraakt ligt zal men saffraan met scherpe azijn en bevergeil mengen, een veer daarin natten en in de neus stoten, dat maakt ze wederom monter.

Men brandt een water uit de bloemen van welke de saffraan noch niet beroofd is, zulk water maakt slapen zo men het twee stonden na het avondeten drinkt.*Andere branden zulk water uit de saffraan bloemen wanneer de stamina of saffraan vezeltjes eruit gedaan zijn geworden en geven op meeste 4 ons in eenmaal.* [55]

 

 

 

Van buiten.

Saffraan met loog en olijvenolie vermengt, zulks warm overgeslagen is goed tot de zweren en zwellingen daar men zich de koude brand bezorgt. Tot deze koude brand is een zeer kostelijke pleister, wolfsbonen, Lupinus genoemd, in loog en witte wijn gekookt, daarna met saffraan gemengd.

De natuur en eigenschap der saffraan is de lamme leden en harde spieren te weken, uit die oorzaak maakt men in apotheken dat kostelijke pleister Oxicroceum.

Ook maakt men uit saffraan met vrouwenmelk vermengd goede heilzame oogartsenijen. Dient ook tot de zwerende oren.

Saffraan verzacht alle hete zwellingen, met eierenwit samen met de dooier vermengt en overgeslagen.

Kransen van saffraan bloemen gemaakt, op het hoofd gedragen en daaraan geroken brengt de slaap.

Saffraan met melk, rozenolie en een weinig opium vermengt en aangestreken is goed tot de smartelijke woedende podagra.

Saffraan heet Grieks Κξόχζ. Latijns Crocum. Arabisch Zafaran. Italiaans Zaffarano. Spaans Azafran. Frans Saffraan. Tsjechisch Sfaffran.

 

 

Von Alant. Cap. XVII.

 

Gestallt.

lant ist meniglich bekandt, er hat Bletter wie Wullkraut, oder KŰnigskerszen, doch seind sie breiter, l‚nger, h‚riger, unnd auffgespitzter, in der mitten mit einem erhebten Rucken. Der Stengel ist zweyer Elen hoch, biszweilen hŰher, dick, rauch, ecket, darausz kommen die Goldgelben Blumen, wie in Streichblumen, doch grŰsser. Jn diesen Blumen ligt der Samen [56] (C) verschlossen, wie im Wullkraut, so man jhn angreifft, juckt er die Haut. Die Wurtzel ist derb, grosz, dick, auszwendig Schwartz oder Erdenfarb, jnwendig weisz, eines bittern und etwas scharpffen Geschmacks, mit angewachsenen kleinen Wurtzeln, wie in weissen Lilgen.

 

Zeit.

Alant wechst gern in feuchten Orten, wiewol man jn auch zu zeiten auff dem Gebirge findet. Man grebt die Wurtzel, ehe sie den Stengel gewinnt, zerschneidets zu kleine Scheiblen, und trucknets im Schatten.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Alant ist warm und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Alantwurtzel hilfft wider die Schmertzen und Gebresten, so von K‚lte und Bl‚sten entstehen. Die Wurtzel gesotten, unnd darvon getruncken, fůrdert den Weibern jhre verhaltene zeit, treibt auch den Harn.

Die Wurtzel zu Pulver gestossen, mit Honig oder Zucker ein Latwerg darausz gemacht, und eyngenommen, ist ein gute hůlff denen, so husten, und nicht athmen mŰgen, dann sie richten sich auff, auch denen, die etwas im Leib verruckt oder zerbrochen haben, mit dem Krampff beladen, oder von Schlangen gebissen seindt. Gleicherweise gebrauchet, reumet sie ausz der Brust, die groben, z‚hen Schleime, und sonderlich, so man den Safft von Sůszholtz darzu mischet, wirt also gansz ersprieszlich genůtzt wider das Seitenwehe, da grober und widerspenniger Koder sich angesamlet hat.

Alantwurtzel zu Pulver gestossen, mit Rosenzucker vermischt, und eyngenommen, (D) hilfft wider das Blutspeyen.

Alantwurtzel ergetzt und sterckt das Hertz, reinigt die Nieren und Blasen, derwegen die jenigen, so Alant offt brauchen, leiden keinen mangel am Harnen.

Die grůne Alantwurtzel mag man mit Zucker oder Honig eynbeitzen, wie den Kalmus oder Jngwer.

Wider den schweren Athem ein kŰstliche Artzney: Nimb den Safft von Alantwurtzel und Hisop, jedes vier Loth, Hufflattichwasser ein Pfund oder Masz, misch Zucker darunder, so viel du vermeinest gnug zu seyn, koche es mit einander, bisz es dicke werde wie Honig. Solchs soll der Krancke eynnemem frůhe, zu Mittag, und Abends wenn er schlaffen gehet, allmal vier loth schwer.

Alantwein macht man also: Man zerschneidet die Wurtzel, legt sie in Most, bisz er verj‚re und lauter werde, solcher Wein wirt fruchtbarlich getruncken wider alle obgenannte Gebresten, sonderlich aber ist er gut zu dem Gesicht.

Der Safft ausz der frischen Wurtzel gepreszt, mit Zucker abbereitet, und getruncken einer Eyerschalen voll, treibt den Schleim und Gallen durch den Stulgang.

*Das Wasser ausz diesem gantzen Kraut sampt der Wurtzel distilliert, Jtem, ein Conserva oder Zucker darausz gemacht, wirdt mit nutz gebraucht wider die Melancholiam.*

 

Aussen.

Alant in Wein gesotten, und das Haupt damit gezwaget, s‚nfftiget das Hauptwehe, so sich von Schleim oder Winden erregt.

Ein Pflaster ausz der grůnen Alantwurtzel gemacht, und auffgelegt, heilet alle gifftige Bisz der Schlangen, und rasenden Hunde. Legt auch nider die Geschwulst an heimlichen orten, Mannen und Weibern.

Die Bletter in Wein gesotten, und uber das Gliederwehe warm geschlagen, miltert den Schmertzen, sonderlich das Hůfftwehe. [57]

Alant heist Griechisch Ελένιον. Lateinisch Enula. Arabisch Iasim. Welsch Lella, Enoa, Enola. Spanisch Raitz de alla. FrantzŰsisch Aulnee. Behmisch Woman.

Van Alant. Kapittel XVII. (Inula helenium)

 

Gestalte.

Alant is menigeen bekend, het heeft bladeren zoals wolkruid of koningskaarsen, doch zijn ze breder, langer, hariger en toegespitster, in het midden met een verheven rug. De stengel is twee ellenbogen hoog, soms hoger, dik, ruig, kantig, daaruit komen de goudgele bloemen zoals in strijkbloemen, doch groter. In deze bloemen liggen de zaden [56] gesloten zoals in wolkruid, zo men ze aangrijpt jeukt het de huid. De wortel is stevig, groot, dik, uitwendig zwart of aardkleurig, inwendig wit, een bittere en wat scherpe smaak, met aangegroeide kleine wortels zoals in witte lelies.

 

 

Tijd.

Alant groeit graag in vochtige oorden, hoewel men het ook soms op de bergen vindt. Men graaft de wortels eer ze de stengels gewint, snij het in kleine schijfjes en droogt het in schaduw.

 

Natuur, kracht en werking.

Alant is warm en droog in andere graad.

 

In lijf.

Alantwortel helpt tegen de smarten en gebreken zo van koudheid en opblazen ontstaan. De wortel gekookt en daarvan gedronken bevordert de wijven hun opgehouden tijd, drijft ook de plas.

De wortel tot poeder gestoten, met honing of suiker een likkepot daaruit gemaakt en ingenomen is een goede hulp diegenen zo hoesten en niet ademen mogen dan ze richten zich op, ook diegenen die wat in lijf verrekt of gebroken hebben, met de kramp beladen of van slangen gebeten zijn. Gelijke wijze gebruikt ruimt ze uit de borst de grove taaie slijm en vooral zo men dat sap van zoethout daartoe mengt wordt alzo gans aan te prijzen genuttigd tegen de zijdepijn daar grove en weerspannige vieze slijm zich aan verzameld heeft.

Alantwortel tot poeder gestoten, met rozensuiker vermengd en ingenomen helpt tegen dat bloedspuwen.

Alantwortel is goed en versterkt dat hart, reinigt de nieren en blaas, daarom diegene zo alant vaak gebruiken lijden geen mangel aan plassen.

De groene alantwortel mag men met suiker of honing inweken zoals de kalmoes of gember.

Tegen de zware adem een kostelijke artsenij: Neem dat sap van alantwortel en hysop, elke vier lood, hoefbladerenwater een pond of maat, meng suiker daaronder zoveel u meent genoeg te zijn, kook het met elkaar tot het dik wordt zoals honing. Zulks zal de zieke innemen vroeg, Ďs middags en Ď s avonds wanneer hij slapen gaat, elke keer vier lood zwaar.

Alantwijn maakt men alzo: Men snijdt de wortel, legt ze in most tot het verjaart en zuiver wordt, zulke wijn wordt vruchtbaar gedronken tegen alle opgenoemde gebreken, vooral echter is het goed tot het gezicht.

Dat sap uit de frisse wortel geperst, met suiker af bereidt en gedronken een eierschaal vol drijft de slijm en gal door de stoelgang.

*Dat water uit dit ganse kruid samen met de wortel gedistilleerd, item, een konserf of suiker daaruit gemaakt wordt met nut gebruikt tegen de melancholia.*

 

 

 

 

Van buiten.

Alant in wijn gekookt en dat hoofd daarmee gedweild verzacht de hoofdpijn zo zich van slijm of winden vertoont.

Een pleister uit de groene alantwortel gemaakt en opgelegd heelt alle giftige beet der slangen en razende honden. Legt ook neer de zwellingen aan heimelijke oorden, mannen en wijven.

De bladeren in wijn gekookt en over de ledenpijn warm geslagen mildert de smarten, vooral de voetenpijn. [57]

Alant heet Grieks Ελένιον. Latijns Enula. Arabisch Iasim. Italiaans Lella, Enoa, Enola. Spaans Raitz de alla. Frans Aulnee. Tsjechisch Woman.

 

 

Von frembden Veielr‚ben. Cap. XVIII.

 

Gestallt.

eielr‚ben ist ein gewechsz zu Laubwerck der Gebew sehr breuchlich, dann man zieret damit die Ercker, G‚nge, und Lauben, dieweil es gar wolriechende Blumen hat. Es wechst wie R‚ben, und steigt leicht auff. Von der Wurtzeln entspringen kleine, lange, schwancke, grůne R‚ben, in gestalt der Stickwurtz oder Waldr‚ben, daran wachsen lenglechte, weiche, sattgrůne Bletter. Die Blumen, deren gemeinglich fůnff Blettlin, zu zeiten auch vier haben, vergleichen sich mit den weissen Hornungsblumen, etliche sind Gelb, etliche Himmelblaw, eines lieblichen Geruchs.

*Man find auch ein Art ausz Hispania newlicher zeit zu uns bracht, welches man Catalonicum nennt, und viel grŰssere weisse, auch mehr wolriechende Blumen treget. Solches aber kan in diesen L‚ndern die Kelt gar ubel vertragen, wirt auch auff das gemein gepfropffet. Von dem gemeinen weissen Iasmino schreibt I. Caesar Scaliger, in comment.ad lib. Theoph.de caussis plantarum, dasz ein Streuchlin darvon in die Erden gesteckt, pflegt zu blůen, und wol ein gantzes jar kein Wurtzel nicht zu bekommen. Welchs von vielen ist versucht worden.*

 

Stell.

Veielr‚ben wachsen gern an warmen Orten, werden gemeiniglich zum lust gezielet, wie man auch allhie zu Prag sehen mag, in dem KŰnigliche Lustgarten, darein man es ausz Welschland gebracht und gepflantzt hat.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Veielr‚ben sind warm im andern Grad. (D) [58]

 

(C) Aussen.

Alle Krafft achtet man zu seyn in den Blumen, ausz welchen ein Oel bereitet wirt Iasminum genannt, zu vielen dingen nutzbar, gibt einen lieblichen Geruch, heylet alle Kranckheiten, so sich von K‚ldte erheben, damit geschmieret. Jnsonderheit dienet es zu den kalten, verstopfften, verharrten, lahmen Gliedern, Gewerben und Spannadern, erwermet, erweicht, und Űffnet sie. Wendet auch die Gebresten der Mutter, nicht allein auff den Underbauch und Schosz eyngesalbet, sondern auch getruncken, oder in clystierung gebraucht. Gleicherweisz ist es auch behůlfflich wider das Grimmen und Schmertzen der D‚rme, so von Schleim oder Phlegma verursachet.

Die Blumen frisch oder důrr, Safft oder abgesotten Brůe, tilgen ausz die Flecken und Masen desz Angesichts, damit gewaschen.

Veielr‚ben heiszt Griechisch Ιάσμινον. Arabisch Zambach. Lateinisch Iasminum. Welsch Gelsimino. FrantzŰsisch Iossemin.

Van vreemde vioolranken. Kapittel XVIII. (Jasminum sambac)

 

Gestalte.

Vioolranken is een gewas tot loofwerk der gebouwen zeer gebruikelijk, dan men siert daarmee de erkers, gangen en loof omdat het erg goed ruikende bloemen heeft. Het groeit zoals ranken en stijgt licht op. Van de wortels ontspringen kleine, lange, buigzame groene ranken in gestalte der Bryonia of woudranken, daaraan groeien langachtige, weke donkergroene bladeren. De bloemen die gewoonlijk vijf blaadjes en soms ook vier hebben vergelijken zich met de witte Leucojum, ettelijke zijn geel, ettelijke hemelblauw, een liefelijke reuk.

*Men vindt ook een vorm uit Spanje in nieuwe tijd tot ons gebracht welke men Catalonicum noemt en veel grotere witte, ook meer goed ruikende bloemen draagt. Zulks echter kan in deze landen de koude erg slecht verdragen, wordt ook op de gewone geŽnt. Van de gewone witte Jasminum schrijft J. Caesar Scaliger in comment.ad libro Theophrastus de caussis plantarum dat een struikje daarvan in de aarde gestoken pleegt te bloeien en goed een gans jaar geen wortel kreeg. Welke van velen is verzocht geworden.*

 

 

Plaats.

Vioolranken groeien graag aan warme oorden, worden gewoonlijk tot lust geteeld zoals men ook alhier te Praag zien mag in de koninklijke lusthof daarin men het uit ItaliŽ gebracht en geplant heeft.

 

Natuur, kracht en werking.

Vioolranken zijn warm in andere graad. [58]

 

 

(C) Van buiten.

Alle kracht acht men te zijn in de bloemen uit welke een olie bereid wordt, Jasminum genoemd, tot vele dingen nuttig, geeft een liefelijke reuk, heelt alle ziektes zo zich van koude verheffen, daarmee gesmeerd. Vooral dient het tot de koude, verstopte, verharde, lamme leden, wervels en spieren, verwarmt, weekt en opent ze. Wendt ook de gebreken der baarmoeder, niet alleen op de onderbuik en schoot gezalfd, maar ook gedronken of in klysma gebruikt. Gelijker wijze is het ook behulpzaam tegen dat grimmen en smarten der darmen zo van slijm of flegma veroorzaakt.

De bloemen fris of dor, sap of afgekookte brij delgen uit de vlekken en bontheid der aangezicht, daarmee gewassen.

Vioolranken heet Grieks Ιάσμινον. Arabisch Zambach. Latijns Iasminum. Italiaans Gelsimino. Frans Iossemin.

 

 

Von Styrax. Cap. XIX.

 

Gestallt.

tyrax ist ein Baum, an der Lenge und Gestallt dem Quittenbaum gleich, hat doch viel kleiner Bletter, die seindt feist, lenglecht, und auff dem Růcken weisz. Die Blumen erscheinen weisz, wie am Pomerantzenbaum. Auch hangen an langen Stilen runde, auffgespitzte, und etwas rauche Beere.

 

Stell.

Man zilet diesen Baum im Welschlandt in etlichen G‚rten, doch von frembdes dahin gebracht und gepflantzt. Er wechst aber von sich selbst in Cilicia, Syria, und Pamphilia. So man in dieses Baums Rinden hackt, fleuszt darausz ein gantz wolriechend Gummi oder Hartz, welchs dem Myrrhen gleich sihet. Jst fast in allen Apotecken zu [59] bekommen. Das beste soll feist, gelb, vŰllig seyn, und so mans zwischen den Henden (A) zerreibt, gleich einen Honigsafft von sich geben.

*Man findet der B‚umlein oder Stauden viel in Apulia, und auch in Latio in Villa Adriani, deszgleichen in der Provintz in Franckreich, aber an keinen dieser orten findet man daran das lieblich Gummi Styrax, welches zweyerley art ist, nemlich, so man Calamitam nennet, welche trucken und der Beschreibung desz Autoris nach, soll fleissig auszgelesen werden. Das ander wirt liquida genannt, also per decoctionem zugericht, und wie es sich lesset ansehen, ist bey dem Dioscoride oleum Styracis genannt. Darvon darnach die ubrigen fśces, Styrax sicca, herkommen.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Styrax erweicht, wermet, und zeitiget.

 

Jn Leib.

Styrax allein, oder im Tranck eyngenommen, hilfft wider die Flůsse, Schnupffen, Husten, Heyserkeit, verlegene Stimm, verstopffung und h‚rtigkeit der Mutter, fůrdert die Weibliche Blumen.

Styrax mit einem wenig Terbenthin, in einer nassen Hostien umbwunden, und eingeschlungen, thut gemeldte Wirckung, erweicht den bauch s‚nfftiglich, und erw‚rmet die Sennadern.

 

Aussen.

Styrax auff Kolen geworffen, und dem Rauch durch ein Trichterle in die Nasen gelassen, benimpt den Schnupffen, und andere Hauptflůsse.

Den Leib auszwendig mit Styrax geschmiret, heylet den Grind und R‚ude.

Styrax unnd Jngwer in Wein vermischt, unnd damit gegurgelt, ist gut fůr den Zapffen im Hals, der von Feuchtigkeit und Flůssen dick und geschwollen ist, er wirt darvon klein.

Ausz Styrax wirdt ein Oel gemacht, also: Nimb Styrax, weiche und beytze ihn in Rosenwasser zween Tag, darnach thue beydes zugleich in ein gl‚sene Kolben, verkleib sie wol mit Leym, thue darůber einen gl‚senen Helm, stell es in Brennofen, mit Aschen zugericht, mach ein lind Fewer, stell unter die Schnautzen desz Helms ein ander Glasz, Recipiens genannt. Lasz das Feuwer sittiglich brennen, bisz das gantze Wasser auszgeflossen sey. Alsbaldt aber das Oel anhebt zu rinnen, musz man das Feuwer stercken, bisz dasz er gantz und gar auszfliesse. Solchs Oel wirt nicht allein zu wolriechenden dingen, sondern auch zu diesem allem, darzu der Styrax selber, gebraucht, doch ist das Oel allerhand kr‚fftiger und w‚rmer, derwegen es sehrer weicht und Űffnet.

Styrax heist Griechischs Στύζαξ. Arabisch Miha. Bey den Apoteckern Styrax Calamita. Welsch Stirace. Spanisch Estoraque.

 

 

Myrrhen.

 

Gestallt und Stell.

yrrha, ist ein Gummi oder Hartz eines Baumes in Arabien, in denen W‚lden, da auch Weirauch wechst. Man sagt der Myrrhenbaum wachse bey fůnff Elen hoch, nicht ohne Dornen, mit einem harten Stamm, knorrechten und scharpffen Rinden. Seine Bletter vergleichen sich dem Olbaum, seindt doch kleiner, krausper, und stachlichter. Myrrha wirdt zu uns gebracht ausz Aegypten von Alexandria, dahin die Arabier auf Camelthieren jre edle Gewůrtz t‚glich fůhren. Die beste ist allent- (D ij) [60] (C) halben gleichfarbig, leichtbrůchig, nicht schwer, wolriechend, am geschmack Bitter und ettwas scharpff, aber solche wirt bey uns selten erfunden, dann die wir haben, ist gemeiniglich veraltet, und verdorret.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Myrrha ist warm und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Myrrha einer Bonen grosz verschlungen, hilfft wider den langwirigen Husten, schweren Athem, Seytenwee, Durchlauff, und rote Rhur. Dienet auch dem blŰden Magen, so mit Bl‚sten beladen ist, und die Speise nicht begreiffen kan.

Myrrha ist gut den Wassersůchtigen, mit Odermenig getruncken.

Myrrha eines Scrupels, das ist ein drittheil eines quentles schwer, in Burgelwasser getruncken, tŰdtet die Bauchwůrme, dann alles was bitter ist, vertreibt die Wůrme, Leuse, und dergleichen Unzifer.

Wer heyser ist, der neme zu nachts ein stůckle Myrrha unter die Zungen, dasz es selber zerschmeltze, oder trincks mit einem frischen Ey, er bekompt darvon eine helle Stimme.

Welche das viert‚glich Fieber haben, die sollen Myrrhen eines quentlins schwer, mit so viel Pfeffers, in warmen Malvasier eine Stunde vor desz Fiebers ankunfft trincken, und sich in warmen Bette zum schwitzen halten, solchs sollen sie drey mal thun, das Fieber wirdt geringert oder benommen. *Jedoch soll disz nicht im anfang geschehen, sondern wann Signa Concoctionis sich erzeigen.*

Myrrha wirt zugelegt den Artzneyen, welche man wider das Gifft bereitet. Man braucht sie auch wider die Pestilentz, dann sie leszt nicht faulen.

 

Aussen.

Myrrha wirt nůtzlich gekewet wider den stinckenden Athem.*Jtem zu sterbensleufft (D) im Mund gehalten. *

Myrrha mit Wein gesotten, unnd den Mund damit auszgeschwenckt, bewahret und sterckt die Z‚ne sampt dem Zanfleisch, trucknet ausz den Unflat und uberige Feuchtigkeit, darvon das Zanfleisch faulet, und die Z‚ne lŰcherig werden.

So man Myrrha mit Wermut, Feigbonen unnd Rauten siedet, unnd umb die Scham warm leget, treibt der Frauwen zeit, und die Frucht.

Myrrha mit Alaun vermischt, ist ein gute Salb wider den Unlust und Gestanck an allen orten desz Leibs.

Myrrha zu reinem und kleinem Pulver gerieben, unnd auffgestreuwet, heylet die Wunden des Haupts, dergleichen die zerbrochen Ohren, und entblŰste Gebeine, sonderlich, so man sie in diesem fall mit Schneckenfleisch mischet, und anstreicht.

Myrrha mit Honig zerlassen, und angestrichen, benimpt die Tůpple oder durchschlechtige Masen im Angesicht. Mit Essig seubert sie die schůppige Flechten.

Myrrha mit Eichenlaub in Wein gesotten, und ubergeschlagen, erhelt das auszfallende Haar.

Myrrha gepulvert, unnd mit einer Feder in die Nasen gestossen, stellet die alten Hauptflůsse.

Myrrha mit Frawenmilch zertrieben, unnd in die schwirige, flůssige Augen getropffet, thut jnen treffenlich wol, dann es lindert, zeitiget, trůcknet und sterckt.

Ausz Myrrha wirdt ein Oel gemacht also: Man kocht Hůnereyer auff hert, zerschneidet sie in zwey gleiche Theil, den Dotter nimpt man herausz, und fůllet das Loch mit gestossenen Myrrhen, stellet es an ein feuchten Ort oder in Keller, bisz die Myrrhen flůssig, und zu einem Oel werde. Dieses Oel ist bewert zur linderung desz Schmertzen desz Podagra oder Zipperles. Es tilget auch ausz die Wundmaal, Narben, und Runtzlen des Angesichts, so mans offt anstreicht. [61]

Welches Weib jhr Antlitz bewaren wil, dasz es nimmer runtzlecht werde, die thue (A) also: Sie nemme ein newen eysen Tigel oder Pfann, leg die ins Fewer, bisz sie glůendt werde, alsdann nemme sie den Mund voll Weins, sprůtze jhn gehling und gar auff ein mal auff den glůenden Tigel, verdecke das Haupt mit einem Tuche, und empfange also den Dampf von dem Tigel ins Angesicht. Darnach mache sie den Tigel widerumb glůend, werff darauff ein stůckle guter Myrrhen, unnd lasse den rauch unterm Tuch ins Antlitz fahren, mit solchem Tuch soll sie das Antlitz bisz zum Mund zubinden, und darauff schlaffen gehen, so sie solchs zweymal im Monat thut, darff die sich keiner Falten im Angesicht besorgen.

*Myrrha gepůlvert und uber Nacht in Augentrost, Fenchelwasser oder dergleichen zerlassen, und wol durchgesiehen, ist gut zu reinigung der dunckelen Augen und der Masen darinnen.*

Myrrha heist Griechisch Σμύςνα. Arabisch Mur. Jn India Bola. Jn den anderen Spraachen behellt sie den Namen Myrrha.

 

 

Weirauch.

 

Stell.

eirauch ist der Myrrhen Nachpar, dann sie wachsen beyde in Arabia, in einem W‚lden, doch nicht an allen orten desz Landts, sonder nur an einer stellen, welche sich nach der lenge etwa in hundert, nach der breite in fůnfftzig Welsche meilen erstreckt. Derselbige Kreisz ligt gegen dem Auffgang umb unnd umb mit Felsen, auch zum theil mit dem Meer umbringet. Die VŰlcker so den Weirauch sammlen, und unter welcher Gebiete solche B‚ume wachsen, werden genandt Minśi. Die lassen keinen Frembdling darzu die Weirauchb‚ume zu beschawen, derhalben wir von der gestallt solcher Gew‚chse (B) nichts gewisses haben, wiewol etliche sagen, dieser Baum trage Lorberbletter.

 

Zeit.

Den Weirach sammlen obgenandte VŰlcker zweymal im Jahr, nemlich, im Lentzen, unnd in Hundtstagen in der grŰsten Hitz, dann zu diesen Zeiten ist der Baum am schw‚ngristen, da hacken sie mit Eysen in desz Baumes Rinden uberall, damit der Safft abfliesse, belegen den Baum unten herumb mit Matzen oder Decken, welche ausz Palmenblettern geflochten sind, auff solche Bletter sammlen sie den aussspingenden Safft. Wo aber solche Decke nicht kŰnnen unter gebreitet werden, machen sie auff der blossen Erden einen ebnen umbkreisz, aber der Weirauch, so auff die Erden fellt, wirdt schwerer, tunckler, und nicht so kr‚fftig, aber der ander, welchen man auff die Matzen fangt, wirdt lauterer, und kŰstlicher. Uber diese alle ist der best, welcher an seinem Baum bleibt kleben wie grumpen oder KŰrner, diesen nennet man das M‚nnle, unnd sonderlich so er von einem jungen Baum entspringt. So ist auch der Sommerweirauch dem Lentzenweirauch an farbe und kr‚fften weit uberl‚gen, und kůrtzlich davon zu reden, so ist der edelste Weirauch weisz, klar, unzertheilt, rund, feist, leszt sich bald anzůnden und reucht wol.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Weirauch ist warm im andern Grad, trucken im ersten. Sein Rinde zeucht zusammen, trucknet auch fast wol im andern Grad.

 

Jn Leib.

Weirauch getruncken mit rotem Wein, oder Wegbreitwasser, ist gut denen, die (D iij) [62] (C) Blut speyen. Dienet auch sonst zu allen Blutflůssen, Mannen und Frawen. Stewret auch das wůrgen, brechen, und allerley Bauchflůsse, darzu ist die Rinde viel kr‚fftiger, von wegen jhrer starcken zusammenziehung.

Weirauch ist ein heilsame Artzney wider den kalten Husten, so man sein ein quentle schwer, mit einem drittheil Agarici in der Brůe, darinne Hysop gesotten, frůe warm trinckt.

Ein kŰstliche Artzney wider die rote Ruhr: Nimb weissen Weirauch, Mastix, jedes ein halb lot, Boli Armeni ein quentle, der roten Corallen, gebrennt Hirschhorn, jedes ein halb quentle, gebrandten Blutstein ein wenig minder dann ein quentle. Stosz disz alles zu Pulver, unnd gib desz anderthalb quentle in rotem Wein zu trincken, zwo stunden nach dem Abendtmal.

*Jn kalten Flůssen und ubrigen feuchtigkeiten desz Haupts, pflegen jhr viel etliche schŰne KŰrner desz besten Weirauchs zu Nachts vor dem Schlaff verschlicken, und empfinden sich wol davon.

Jn gar hefftigen schmertzen desz Magens, nimbt man Wermut unnd Weirauch, und lesset es sieden in Wein oder aqua Matricariś, thut darzu ein oder zwen LŰffel voll Welschen Camillen Safft, solches warm auszgetruncken, ist gar kr‚fftig befunden worden.*

 

Aussen.

Weirauch ist gut genůtzt zu den Wunden, dann er zeucht sie zusammen, stellet das Blut, und leszt kein faul Fleisch darinnen wachsen.

Weirauch gemischt mit Essig und BaumŰl, damit die bŰse, grindige, aussetzige Haut, nach dem Bade gesalbet, macht sie rein und glatt.

Weirauch mit sůssem Wein warm in die schwůrige Ohren gelassen, benimpt den schmertzen.

(D) So man Weirauch zu kleinem und reinem Pulver reibt, und in den Augenartzneyen gebraucht, vertreibt er die tunckelheit desz Gesichts.

Tieffe hole geschwere erfůllet er mit Fleisch, und heylet sie zu.

Weirauch lindert desz Hintern und anderer Glieder boszhaffte geschw‚re, so man jn klein zerstossen mit Milch vermischt, und auff leinen Tůchlen oder f‚sichen eynlegt.

Die langen Wartzen, so sie anfangen zu wachsen, benimpt der Weirauch auch, mit Essig und Pech angestrichen.

Den Brandt desz Fewers, auch die erfrorne Fůsse, heylet er, mit Schweinen oder Genszschmaltz vermengt, und ubergeschlagen.

Zu den hitzigen geschwollenen Brůsten der Frawen, nach der Geburt, ist der Weirauch gut, so man jhn mischt mit Bolo Armeno unnd RosenŰl, und die Geschwulst damit salbet.

Weme das Blut zu viel ausz der Nasen fleuszt, der sol nemmen Weirauch und Aloe, Eyerklar, und ein wenig Essig darunter mischen, ein dreyfachig leinen Tůchlen darein netzen, und auff die Stirnen legen, auch leinen Wiechen darein tuncken, und in die Nasen stossen.

Wider das wůrgen und brechen desz Magens ein gute Artzney: Nimb Weirauch, Mastix, unnd Aloe, eines so viel als desz andern, zerreib es klein, mische es mit Eyerklar und Rosenwasser, und legs auff den Magen.

Weirauch mit Milch wirdt dem Angesicht, so von der Sonnen verbrennet, nůtzlich angestrichen.

So jemand offt zum Stulgang genŰtiget wirt, und doch wenig verbringen kan, der sol Weirauch allein, oder auch zugleich mit schwartzem Spiegelharz auff glůende Kolen werffen, und den rauch in Hintern lassen eyngehen.

Zu den roten trieffenden Augen ein warhafftig experiment: Nimm weissen Weirauch, steck ein stůckle an die spitz desz Messers, unnd zůnds uber einem brennenden [63] Wachszliecht an, wann nun der Weyrauch brennt, lesch jn ab in zweyen LŰffel vol (A) Rosenwasser, zůnd den Weyrauch zum andern mal an, lesch jn widerumb in Rosenwasser. Solchs zůnden und leschen thue dreyssig mal, alsdann mische unter das Rosenwasser ein LŰffel voll Frawenmilch, unnd tropffs also in die Augen. Es lindert den Schmertzen, benimpt den Flusz und die RŰte. Jst offt bewehrt, doch so es von nŰhten, soll man zuvor die Ader lassen, und den Leib purgieren. *Wann das Rottlauff im Angesicht nicht vergehen wil, soll man es mit Weyrauch reuchern, welches auch den Gliedern wolthut, die von dem Podagra seyn hart geschwecht worden.*

Weyrauch heist Griechisch Δίδανζ. Arabisch Rander, Lateinisch Thus, Olibanum. Welsch Incenso. Spanisch Encienso. FrantzŰsisch Encens. Behmisch Radidlo.

Van styrax. Kapittel XIX. (Styrax officinalis)

 

Gestalte.

Styrax is een boom, aan de lengte en gestalte de kweeboom gelijk, heeft doch veel kleinere bladeren, die zijn vet, langachtig en op de rug wit. De bloemen verschijnen wit zoals aan pomeransboom. Ook hangen aan lange stelen ronde, toegespitste en wat ruwe bessen.

 

 

Plaats.

Men teelt deze boom in ItaliŽ in ettelijke hoven, doch van vreemde daarheen gebracht en geplant. Het groeit echter van zichzelf in CiliciŽ, Syre en Pamphilia. Zo men in deze boom zijn bast hakt vloeit daaruit een gans goed ruikende gom of hars welke de mirre gelijk ziet. Is vast in alle apotheken te [59] bekomen. De beste zou vet, geel, vol zijn en zo men het tussen de handen wrijft gelijk een honingsap van zich geeft.

*Men vindt die boompjes of heesters veel in ApuliŽ en ook in Latio in Villa Adriani, desgelijks in de Provence in Frankrijk, echter aan geen van deze oorden vindt men daaraan dat liefelijk Gummi Styrax, welke tweevormig aard is, namelijk zo men Calamita noemt welke droog en naar de beschrijving der auteur zal vlijtig uitgezocht wordt. De andere wordt liquida genoemd, alzo per afkooksel toe gericht en zoals het zich laat aanzien is het bij Dioscorides oleum Styracis genoemd. Daarvan daarna de overige uitwerpselen Styrax sicca afkomen.*

 

 

Natuur, kracht en werking.

Styrax weekt, warmt en rijpt.

 

In lijf.

Styrax alleen of in drank ingenomen helpt tegen de vloeden, snuffen, hoesten, heesheid, gestopte stem, verstopping en hardheid der baarmoeder, bevordert de vrouwelijke bloemen.

Styrax met een weinig terpentijn in een natte hostie omwonden en ingeslikt doet gemelde werking, weekt de buik zachtjes en verwarmt de spieren.

 

 

 

Van buiten.

Styrax op kolen geworpen en de rook door een trechtertje in de neus gelaten beneemt dat snuffen en andere hoofdvloeden.

Dat lijf uitwendig met Styrax gesmeerd heelt de schurft en ruigte.

Styrax en gember in wijn vermeng en daarmee gegorgeld is goed voor de huig in hals die van vochtigheid en vloeden dik en gezwollen is, het wordt daarvan klein.

Uit Styrax wordt een olie gemaakt alzo: Neem Styrax, week en baadt het in rozenwater twee dagen, daarna doe beide tegelijk in een glazen kolf, verkleef ze goed met lijm, doe daarover een glazen helm, stel het in een brandoven met as ingericht, maak een zacht vuur, stel onder de snuit van de helm een ander glas, recipiens genoemd. Laat dat vuur gewoon branden totdat ganse water eruit gevlogen is. Zo gauw echter die olie begint te rennen moet men dat vuur versterken totdat het gans en geheel eruit vliedt. Zulke olie wordt niet alleen tot goed ruikende dingen, maar ook tot deze alle daartoe de Styrax zelf gebruikt, doch is die olie allerhande krachtiger en warmer, daarom het meer weekt en opent.

Styrax heet Grieks Στύζαξ. Arabisch Miha. Bey de Apothekers Styrax Calamita. Italiaans Stirace. Spaans Estoraque.

 

 

 

 

Mirre. (Commiphora myrrha)

 

Gestalte en plaats.

Mirre is een gom of hars van een boom in ArabiŽ in die wouden daar ook wierook groeit. Men zegt dat de mirreboom groeit bij vijf ellenbogen hoog, niet zonder dorens, met een harde stam, knorachtige en scherpe bast. Zijn bladeren vergelijken zich de olijfboom, zijn doch kleiner, meer gekruld en stekeliger. Mirre wordt tot ons gebracht uit Egypte van AlexandriŽ daarheen de Arabieren op kamelen hun edele kruiden dagelijks vervoeren. De beste is geheel (D ij) [60] gelijk kleurig, licht breekbaar, niet zwaar, goed ruikend, aan smaak bitter en wat scherp, echter zulke wordt bij ons zelden gevonden, dan die we hebben is gewoonlijk verouderd en verdord.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Mirre is warm en droog in andere graad.

 

In lijf.

Mirre een boon groot geslikt helpt tegen de lang durende hoest, zware adem, zijdenpijn, doorloop en rode loop. Dient ook de zwakke maag zo met opblazen beladen is en de spijs niet begrijpen kan.

Mirre is goed de waterzuchtige met Agrimonia gedronken.

Mirre een scrupel, dat is een derde deel van een quentle, zwaar in posteleinwater gedronken doodt de buikwormen, dan alles wat bitter is verdrijft de wormen, luizen en dergelijke ongedierte.

Wie hees is die neemt Ď s nachts een stukje mirre onder de tong zodat het zelf smelt of drinkt het met een fris ei, hij bekomt daarvan een heldere stem.

Wie de vierdaagse malariakoorts hebben die zullen mirre een quentle zwaar met zoveel peper in warme malvezij een stonde voor de koorts aankomst drinken en zich in warm bed tot zweten houden, zulks zullen ze drie maal doen, de koorts wordt verminderd of benomen. *Toch zal dit niet in aanvang geschieden, maar wanneer Signa Concoctionis zich vertonen.*

Mirre wordt toegelegd die artsenijen welke men tegen dat gift bereidt, men gebruikt het ook tegen de pest, dan ze laat niet vervuilen.

 

Van buiten.

Mirre wordt nuttig gekauwd tegen de stinkende adem.*Item in stervensloop in mond gehouden. *

Mirre met wijn gekookt en de mond daarmee gespoeld bewaart en versterkt de tanden samen met het tandvlees, droogt uit de onsierlijkheid en overige vochtigheid waarvan dat tandvlees vervuilt en de tanden gatig worden.

Zo men mirre met alsem, lupinen en ruit ziedt en om de schaam warm legt drijft het de vrouwen tijd en de vrucht.

Mirre met aluin vermengt is een goede zalf tegen de onlust en stank aan alle oorden der lijf.

Mirre tot rein en klein poeder gewreven en opgestrooid heelt de wonden der hoofd, dergelijke de gebroken oren en ontblote benen, vooral zo men ze in dit geval met slakkenvlees mengt en aanstrijkt.

Mirre met honing opgelost en aangestreken beneemt de druppels of blaarachtige bontheid in aangezicht. Met azijn zuivert ze de schubachtige chronische huiduitslag.

Mirre met eikenloof in wijn gekookt en overgeslagen behoudt dat uitvallende haar.

Mirre verpoederd en met een veer in de neus gestoten stelpt de oude hoofdvloeden.

Mirre met vrouwenmelk opgelost en de zwerende vloeiende ogen gedruppeld doet hen voortreffelijk goed, dan het verzacht, rijpt, droogt en versterkt.

Uit mirre wordt een olie gemaakt alzo: Men kookt hoendereieren hard, snijdt ze in twee gelijke delen, de dooier neemt men eruit en vult dat gat met gestoten mirre stelt het aan een vochtig oord of in kelder totdat de mirre vloeibaar en tot een olie wordt. Deze olie is beweerd tot verzachting der smarten der podagra of jicht. Het delgt ook uit de wondtekens, nerven en rimpels der aangezicht zo men het vaak aanstrijkt. [61]

Welk wijd haar aangezicht bewaren wil zodat het nimmer rimpelig wordt die doet alzo: Ze neemt een nieuwe ijzeren tegel of pan, leg die in vuur tot ze gloeiend wordt, als dan neemt ze de mond vol wijn, sproeit het rustig en geheel op eenmaal op de gloeiende tegel, bedek dat hoofd met een doek en ontvangt alzo de damp van de tegel in het aangezicht. Daarna maakt ze de tegel wederom gloeiend, werpt daarop een stukje goed mirre en laat de rook onder de doek in aangezicht varen, met zoí n doek zal ze dat aangezicht tot de mond dicht binden en daarop slapen gaan, zo ze zulks tweemaal in maand doet behoeft die zich geen vouwen in aangezicht te bezorgen.

*Mirre verpoederd en over nacht in ogentroost, venkelwater of dergelijke opgelost en goed door gezeefd is goed tot reiniging der donkere ogen en de bontheid daarin.*

Mirre heet Grieks Σμύςνα. Arabisch Mur. In India Bola. In de andere spraken behoudt ze de naam Mirre.

 

 

 

 

 

Wierook. (Boswellia thurifera)

 

 

Plaats.

Wierook is de mirreí s buur, dan ze groeien beide in ArabiŽ in een woud, doch niet aan alle oorden van het land, maar aan een plaats welke zich naast de lengte wat in honderd, naar de breedte in vijftig Italiaanse mijlen strekt. Diezelfde cirkel ligt tegen de opgang om en om met rotsen en ook voor een deel met de zee omringt. Die volken zo de wierook verzamelen en onder welk gebied zulke bomen groeien worden genoemd Minśi. Die laten geen vreemdeling daartoe de wierookbomen te aanschouwen, daarom we van de gestalte van zulke gewas niets zekers hebben, hoewel ettelijke zeggen deze boom draagt laurierbladeren.

 

 

Tijd.

De wierook verzamelen opgenoemde volken twee maal in jaar, namelijk in lente en in hondsdagen in de grootste hitte, dan in deze tijden is de boom het zwangerste, dan hakken ze met ijzer in de boom bast overal daarmee dat sap afvliedt, beleggen de boom onderom met matten of dekken welke uit palmbladeren gevlochten zijn, op zulke bladeren verzamelen ze dat uitspringende sap. Waar echter zulk dek niet kunnen onder gebreid worden maken ze op de blote aarde een vlakke rand, echter de wierook zo op de aarde valt wordt zwaarder, donkerder en niet zo krachtig, echter de andere welke men op de matten vangt wordt zuiverder en kostelijker. Boven deze alle is de beste welke aan zijn boom blijft kleven zoals klonten of korrels, deze noemt men dat mannetje en vooral zo het van een jonge boom ontspringt. Zo is ook de zomerwierook de lentewierook aan verf en krachten ver beter en kort daarvan te spreken zo is de edelste wierook wit, helder, onverdeeld, rond, vet, laat zich gauw aansteken en ruikt goed.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Wierook is warm in andere graad, droog in eerste. Zijn bast trekt tezamen, droogt ook erg goed in andere graad.

 

In lijf.

Wierook gedronken met rode wijn of weegbreewater is goed diegenen die (D iij) [62] bloed spuwen. Dient ook verder tot alle bloedvloeden, mannen en vrouwen. Stuurt ook dan wurgen, braken en allerlei vloeden, daartoe is de bast veel krachtiger vanwege zijn sterke tezamen trekking.

Wierook is een heilzame artsenij tegen de koude hoest zo men het een quentle zwaar met een derde deel Agaricum in de brij waarin hysop gekookt is vroeg warm drinkt.

Een kostelijke artsenij tegen de rode loop: Neem witte wierook, mastiek, elk een half lood, Bolus Armenus een quentle, de rode koraal, gebrande hertshoren, elk een half quentle, gebrande bloedsteen een weinig minder dan een quentle. Stoot dit alles tot poeder en geef dit anderhalf quentle in rode wijn te drinken twee stonden na het avondmaal.

*In koude vloeden en overige vochtigheden der hoofd plegen sommige veel ettelijke schone korrels der beste wierook Ď s nachts voor de slaap te slikken en bevinden zich goed daarvan.

In erg heftige smarten der maag neemt men alsem en wierook en laat het zieden in wijn of aqua Matricaria doet daartoe een of twee lepels vol Italiaanse kamille sap, zulks warm opgedronken is erg krachtig bevonden geworden.*

 

 

Van buiten.

Wierook is goed genuttigd tot de wonden, dan het trekt ze tezamen, stelpt dat bloed en laat geen vuil vlees daarin groeien.

Wierook gemengd met azijn en olijvenolie, daarmee de boze, schurftige, uitslaande huid na get bad gezalfd maakt ze rein en glad.

Wierook met zoete wijn warm in de zwerende oren gelaten beneemt de smarten.

Zo men wierook tot klein en rein poeder wrijft en in de oogartsenijen gebruikt verdrijft het de donkerheid der gezicht.

Diepe holle zweren vult het met vlees en heelt ze toe.

Wierook verzacht dat achterste en andere leden hun boosaardige zweren zo men het klein gestoten met melk vermengt en op linnen doekjes of vezels inlegt.

Die lange wratten zo ze aanvangen te groeien beneemt de wierook ook, met azijn en pek aangestreken.

De brand der vuur, ook de bevroren voeten heelt het, met zwijnen of ganzenvet vermengt en overgeslagen.

Tot de hete gezwollen borsten der vrouwen na de geboorte is de wierook goed zo men het mengt met Bolus Armenus en rozenolie en de zwellingen daarmee zalft.

Wie dat bloed teveel uit de neus vloeit die zal nemen wierook en aloŽ, eierenwit en een weinig azijn daaronder mengen, een drievoudige linnen doekje daarin natten en op het voorhoofd leggen, ook linnen doeken daarin drenken en in de neus stoten.

Tegen dat wurgen en braken der maag een goede artsenij: Neem wierook, mastiek en aloŽ, een zoveel als de andere, wrijf het klein, meng het met eierenwit en rozenwater en leg het op de maag.

Wierook met melk wordt het aangezicht zo van de zon verbrandt nuttig aangestreken.

Zo iemand vaak tot stoelgang genodigd wordt en doch weinig brengen kan die zal wierook alleen of ook tegelijk met zwart spiegelhars op gloeiende kolen werpen en de rook in achterste laten ingaan.

Tot de rode druipende ogen een waar experiment: Neem witte wierook, steek een stukje aan de spits van een mes en steek het over een brandend [63] waslicht aan, wanneer nu de wierook brandt les het af in twee lepels vol rozenwater, steek de wierook een andere maal aan, les het wederom in rozenwater. Zulks aansteken en lessen doe dertig maal, als dan meng onder dat rozenwater een lepel vol vrouwenmelk en druppel het alzo in de ogen. Het verzacht de smarten, beneemt de vloed en de roodheid. Is vaak beweerd, doch zo het nodig is zal men hiervoor de ader laten en het lijf purgeren. *Wanneer de rode huiduitslag in aangezicht niet vergaan wil zal men het met wierook beroken wat ook de leden goed doet die van de podagra zijn erg verzwakt geworden.*

Wierook heet Grieks Δίδανζ. Arabisch Rander, Latijns Thus, Olibanum. Italiaans Incenso. Spaans Encienso. Frans Encens. Tsjechisch Radidlo.

 

.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Vom Fichtenbaum. Cap. XX.

 

Namen.

en Fichtenbaum nennet man auch Harszbaum, Kinholtz, Kyfferholtz, im Latein Pinus, ŗ pinnato foliorum acumine, das ist, von den spitzigen stachelechten Bl‚ttern, welche, wie an einem Kamm, zusammen gesetzt seindt.

 

Geschlecht und Gestallt.

Der Fichtenb‚um sind so viel in Behmer, Polen, und Deutschland, dasz es unnŰhtig, jhre gestalt mit viel Worten zu beschreiben. Und ob wol in diesen Landen nur die wilden Fichten wachsen, doch soll man in gemein wissen, dasz der Fichtenb‚ume zwey geschlecht erfunden werden, nemlich zahme und wilde.

Der Zame wechst mit vielen zu rings umbher auszgebreitteten ‚sten, mit l‚ngern und lindern Blettern denn der Wilde. Er tregt grosse feste Zapffen oder Zirbeln, darunter sind Nůsse, die haben auszwendig schwartze, harte Schalen, jnnwendig weisse Kernen. Jm Latein nennet mans Nuces pineas, zu Teutsch Zirbelnůsse, welcher brauch fast berůhmpt ist in den Apotecken. Diese B‚ume findet man in grosser menge umb (D iiij) [64] (C) die Statt Ravenna, nicht ferrn von dem Ufer desz Venedischen Meers, deszgleichen auch in andern orten desz Welschen Landts.

Die wilden Fichten sind mancherley, wachsen doch alle entweder auff den Gebirgen, oder bey dem Meer.

Die auff den Gebirgen wachsen, derer sind fast alle W‚lde in Behmen und Polland voll.

Noch hab ich andere zwey Geschlecht gesehen in der Tridentinischen und Tirolischen landschafft. Eines hat keinen mittlen Stamm, allein von der Wurtzeln entsprossen, rings herumbs viel ‚ste, die ligen auff der Erden, zehen oder fůnfftzehen Elen lang, welche die Eynwohner daselbst nůtzen zu Banden und Reiffen der Weinfesser. Das ander Geschlecht wechst in schŰner leng, doch nicht so hoch, wie im Behmer und Deutschen landt. Seine Rind am Stock ist auch nicht so rŰtlecht, sondern weiszlecht, wie an der Thannen. Es tregt Zirbeln, die vergleichen sich den Thanz‚ppflen, sind doch viel kůrtzer, leicht zu brechen, und voll hartzes, haben innwendig kleine, dreyeckete, kurtze Nůsse, mit důnnen rŰtlechten Schalen, unnd weissen kernen, lassen sich leicht brechen, sind am Geschmack ein wenig z‚nger, wie aller wilder Gew‚chse art ist. Under den wilden Fichten bringt dieser Baum allein Nůsse, die man pflegt zu essen.

Die Fichten, so bey dem Meer wachsen, seind zweyerley, wie ausz dem Gem‚lde, so allhie beygesetzt, augenscheinlich zu erkennen. Diese B‚ume haben l‚nger, gl‚tter, schŰner Zirbeln, lindere Bletter, Stamm und Rinden.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Von dem Fichtenbaum werden zu Artzneyen gebraucht die Zirbeln, Zirbelnůsse, desz Baums Hartzrinden, Bletter, Kinholtz und Rusz.

 

Krafft der Zirbeln.

Die grůnen Zirbeln, ehe denn sie Holtzherte werden, zerstossen, in sůssem Wein gesotten, und t‚glich acht Lot darvon getruncken, hilfft wider den alten Husten, unnd Schwindsucht. [65]

Das gebrannt Wasser von diesen Zirbeln tilget ausz die Rintzeln im Angesicht, (A) leszt die Brůste nicht grosz wachsen, so man leine Thůchle dareyn netzet, unnd offt aufflegt. Treibt widerumb hinein die auszfallende Mutter, und macht das Gemach enger, damit gewaschen.

 

Der Zirbelnůsse.

Die Zirbelnůsse werden am meisten gebraucht, seynd temperiert, ein wenig zu der W‚rme geneigt. Haben auch am Geschmack ein geringe Sch‚rpffe, derhalben sol man sie eynw‚ssern, s‚nfftigen also desto besser, mit einer sittiglichen zusammenziehung, geben dem Leib gute Nahrung, bekommen wol den Menschen, so stets husten, oder in die Schwindtsucht zufallen sich besorgen. Stercken unnd erwermen die Natur, fůr sich selbst, oder mit Zucker gessen.

Zirbelnůszlen gessen,oder auch mit sůssem Wein eyngenommen und darzu gethan geschelte Melaunkernen, bewegen den Harn, stillen das hitzige und trŰpffliche harnen.

Das Oel von Zirbelnůszlen gemacht, ist fast kŰstlich fůr den halben Schlag oder Tropffen, die besch‚digte Glieder damit warm gesalbet.

 

Desz Hartzes.

Ausz allen obgenannten Fichtenb‚umen rinnet ein weisz, wolriechend unnd viel nutzbar Hartz, denn es wermet, zertheilt, trucknet, reiniget die Geschw‚re unnd Wunden, so man es zu dem Pflastern mischet.

 

Der Rinden.

Aller Fichtenb‚ume Rinden zeucht zusammen. Solche Rinden zu Pulver gestossen, und eyngestrewet, heylet den gegangenen Wolff am Hintern, die Geschw‚re auszwendig auff der Haut, auch die gebrennte Sch‚den, sonderlich, so diese Rinde mit Silberglette und Weyrauch vermischt wirt.

Die Rinde mit Schuchmacherschwertze, Calchantum genannt, vermengt und angestrichen, heylet die Sch‚den, so umb sich fressen. [66]

So man die Rinde anzůndet, und den Dampff in die Schosz lestz fahren, fŰrdert sie die Frucht und das Bůrdle.

Diese Rinde gesotten, unnd getruncken, stellet den Stulgang, unnd fŰrdert den Harn.

 

Der Bletter.

Die Bletter von Fichtenbaum gestossen, und auffgelegt, s‚nfftigen die hitzige Geschwulst, sonderlich in den verwundten Gliedern.

Das Laub in Essig gesotten, und dasselbig also warm im Mund gehalten, stillet das Zanwehe.

 

Desz Kinholtzes.

Feist Kinholtz klein zerschnitten, in Essig oder mit Roszmarin in einem roten Wein gesotten, und mit der Brůh den Mund auszgeschwencket, ist ein gute Hauszartzney zu den wůhtenden Z‚nen, sonderlich, wo solchs von kalten Flůssen herkommet.

*Die Sp‚n von der Fichten mit Rosenwasser angefeucht, und distilliert, davon gesammlet ein feister Safft, etwas Oelicht, gar wolriechendt, wirt in Jtalia gemeiniglich Aqua Caphurś genannt.*

 

Desz Rusz.

Ausz gebranntem Kin sammlet man Rusz, der dient zu den rinnenden Augen, in die Winckel gestrewet. Auff glůende Kolen geworffen, den Rauch in Hintern gelassen, hilfft denen welche zum Stulgang offt gereitzt werden, und doch nichts verbringen kŰnnen.

Fichtenbaum heiszt Griechisch Πίτνς. Lateinisch Pinus. Arabisch Sonobar. Welsch und Spanisch Pino. Behmisch Borowice.

Van dennenboom. Kapittel XX. (Pinus cembra, Pinus sylvestris, Pinus mugo, Pinus larico,Pinus pinaster, Pinus halepensis)

Namen.

De dennenboom noemt men ook harsboom, kienhout, kieferhout, in Latijn Pinus, ŗ pinnato foliorum acumine, dat is van de spitse stekelige blaadjes welke zoals aan een kam tezamen gezet zijn.

 

Geslacht en gestalte.

De dennenbomen zijn zoveel in Bohemen, Polen en Duitsland zodat het onnodig is hun gestalte met veel woorden te beschrijven. En of wel in deze landen maar de wilden dennen groeien doch zal men in algemeen weten dat van de dennenboom twee geslachten gevonden worden, namelijk tam en wild.

De tamme groeit met velen ringsom uitgebreide scheuten, met langere en zachtere bladeren dan de wilde. Het draagt grote vaste kegels of wervels, daaronder zijn noten, die hebben uitwendig zwarte, harde schalen, inwendig witte kernen. In Latijn noemt men het Nuces pineas, in Duits wervelnoten, welk gebruik erg beroemd is in de apotheken. Deze bomen vindt men in grote menigte om (D iiij) [64] de stad Ravenna, niet ver van de oever van de Veneetse zee, desgelijks ook in andere oorden van het Italiaanse land.

De wilde dennen zijn velen, groeien doch alle of op de bergen of bij de zee.

Die op de bergen groeien van die zijn vast alle wouden in Bohemen en Polen vol.

Noch heb ik andere twee geslachten gezien in de Tridentinise en Tirolse landschap. Een heeft geen middelste stam, alleen van de wortels ontspruiten ring om veel scheuten, doe liggen op de aarde, tien of vijftien ellenbogen lang welke de inwoners daar zelf nuttigen tot banden en twijgen der wijnvaten. Dat andere geslacht groeit in schone lengte, doch niet zo hoog zoals in Bohemen en Duitsland. Zijn bast aan stok is ook niet zo roodachtig, maar witachtig zoals aan de dennen. Het draagt wervels, die vergelijken zich de dennenkegels, zijn doch veel korter, licht te breken en vol hars, hebben inwendig kleine, driekantige korte noten met dunne roodachtige schalen en witte kernen, laten zich licht breken, zijn aan smaak een weinig zuur zoals alle wilde gewas aard is. Een van de wilde dennen brengt deze boom alleen noten die men pleegt te eten.

De dennen zo bij de zee groeien zijn tweevormig zoals uit de tekening zo alhier bijgezet ogenschijnlijk te herkennen. Deze bomen hebben langere, gladdere, schonere wervels, zachtere bladeren, stam en bast.

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Van de dennenbomen worden tot artsenijen gebruikt de wervels, wervelnoten en de boom zijn harsbast, bladeren, kienhout en roet.

 

Kracht der kegels.

Die groene kegels eer ze dan hout hard worden gestoten, in zoete wijn gekookt en dagelijks acht lood daarvan gedronken helpt tegen de oude hoest en duizeligheid ziekte. [65]

Dat gebrande water van deze kegels delgt uit de rimpels in aangezicht, laat de borsten niet groot groeien zo men linnen doekje daarin nat en vaak oplegt. Drijft wederom in de uitvallende baarmoeder en maakt dat geslacht enger, daarmee gewassen.

 

 

De kegelnoten.

Die wervelnoten worden het meeste gebruikt, zijn getemperd en een weinig tot de warmte geneigd. Hebben ook aan smaak een geringe scherpte, daarom zal men ze inwateren, verzachten alzo des te beter met een gewone tezamen trekking, geven het lijf goede voeding, bekomen goed de mensen zo steeds hoesten of in de duizeligheid ziekte te vallen zich bezorgen. Sterken en verwarmen de natuur, op zichzelf of met suiker gegeten.

Wervelnootjes gegeten of ook met zoete wijn ingenomen en daartoe gedaan geschilde meloenkernen bewegen de plas, stillen dat hete en druppelende plassen.

De olie van wervelnootjes gemaakt is erg kostelijk voor de halve slag of slag, de beschadigde leden daarmee warm gezalfd.

 

 

De hars.

Uit alle opgenoemde dennenbomen rent een wit, goed ruikend en erg nuttige hars, dan het warmt, verdeelt, droogt, reinigt de zweren en wonden zo men het tot de pleisters mengt.

 

 

De bast.

Alle dennenbomen bast trekt tezamen. Zulke bast tot poeder gestoten en ingestrooid heelt de gegane blaartjes aan achterste, de zweren uitwendig op de huid, ook de gebrande spieren en vooral zo der bast met zilverglid en wierook vermengd wordt.

De bast met schoenmakerzwart, Calchantum genoemd, vermengd en aangestreken heelt de schaden zo om zich vreten. [66]

Zo men de bast aansteekt en de damp in de schoot laat varen bevordert het de vrucht en de nageboorte.

Deze bast gekookt en gedronken stelpt de stoelgang en bevordert de plas.

 

 

De bladeren.

De bladeren van dennenboom gestoten en opgelegd verzachten de hete zwellingen, vooral in de verwonde leden.

Dat loof in azijn gekookt en datzelfde alzo warm in mond gehouden stilt de tandpijn.

 

 

Dat kienhout.

Vet kienhout klein versneden, in azijn of met rozemarijn in een rode wijn gekookt en met de brij de mond gespoeld is een goede huisartsenij tot de woedende tanden, vooral waar zulks van koude vloeden wegkomt.

*De spanen van de dennen met rozenwater bevochtig en gedistilleerd, daarvan verzameld een vet sap, wat olieachtig en erg goed ruikend wordt in ItaliŽ gewoonlijk Aqua Caphurś genoemd.*

 

De roet.

Uit gebrande kienhout verzamelt men de roet, die dient tot de vloeiende ogen, in de ooghoek gestrooid. Op gloeiende kolen geworpen, de rook in achterste gelaten helpt diegenen welke tot stoelgang vaak opgewekt worden en doch niets volbrengen kunnen.

Dennenboom heet Grieks Πίτνς. Latijns Pinus. Arabisch Sonobar. Italiaans en Spaans Pino. Tsjechisch Borowice.

 

 

(D) Von rotem und weissen Thannen. Cap. XXI.

 

Geschlecht und Gestallt.

ote und weisse Thannen wachsen auff den Gebirgen, und sind einander so fast ‚hnlich, dasz sie offt auch von den Holtzhauwern nicht wol unterschieden werden, dann sie haben eine grŰsse, einerley Bletter, die sind l‚nglecht, h‚rt und dick, in gestallt desz Roszmarins, Die ‚ste stehen kreutzweisz gesetzt. Doch ist dieser Unterscheid zwischen der roten und weissen Thannen.

Die rote hat viel grůner, breiter, weicher und glatter Laub, das sticht nicht also, und ist auch auff dem Rucken nicht so weisz. Bringt ein schwartzlechte z‚he Rinde, die leszt sich biegen wie ein Riemen. Die ‚ste neigen sich gemeiniglich gegen der Erden. Das Holtz ist viel schŰner und nůtzlicher, denn es hat nicht so viel Knoden.

Jn der weissen Thannen sind die Bletter auff der einen Seiten aschenfarb, die Rinde am Stamm z‚rter und weisser, und so man sie biegt, bricht sie baldt.

Beyde B‚ume tragen Z‚pffle einer Spannen lang, die haben gleich wie Schuppen, eine uber die ander gelegt, jnnwendig steckt kleiner důrrer Samen. Diese B‚ume grunen stetts, jedoch so werffen sie den alten Bletter im Meyen, wenn die newen herfůr wachsen, von sich. Sie schwitzen auch Hartz. Aber Pech ist nichts anders, denn ein gebrandts Hartz, so in seinem Baum gebrandt ist.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Beyde Thannen sind einer zusammen ziehenden Natur, haben die Kr‚ffte alle, welche von dem Fichtenbaum gemeldet. [67]

 

Thannen Zapffen.

Diese werden gesotten in einem Wasser, und ein Thůchlein wol darein genetzt, uber die Wartzel warm geschlagen, die zu tieff in der Haut stecken, davon sie herausz (B) gezogen werden.

 

Desz Hartzes.

Thannenhartz weycht und s‚ubert. Das ausz der weissen Thannen ist kŰstlicher, und wirdt allerhand gebraucht wie Terbenthin. Jnsonderheit aber heylet und hefft es zusammen die frische Wunden, unnd fůrnemlich desz Haupts, da das Hirn nicht entblŰsz ist.

Das Hartz reinigt die Nieren, unnd treibt den Stein, so man sein fůnff quentle schwer trinckt.

Welchem die Hůfft wehe thun, dem ist dieses Hartz sehr gut, mit Feldcypressen, je lenger je lieber genannt, jeders dritthalb quentle schwer eyngenommen. Solche Artzney dienet auch wider das Zipperle. Wie man aber allerley Hartz eynnemmen kan ohn alle Widerwertigkeit, sihe das Capitel unter dem Terbenthin.

*Jm Gebirge der Land zu Meichsen heist man etwas Dannenblattern, seind Bl‚szlin an den St‚mmen desz Dannenbaums, in welchem etliche tropffen seyn eins lautern Hartzes, disz wirt gesammlet, und fůr ein heylsam Artzney der Wunden gehalten. So gebrauchen es auch die Jnwohner an statt desz Terbenthins zu dem griesz.*

So man das Hartz auff Papier důnn streicht, und ins gemach auff die Tisch oder B‚ncke legt, da viel Fliegen sind, f‚ngt man sie leicht, denn sie bleiben daran bekleben, alsbald sie darauff sitzen.

 

Desz Pechs.

Thannenpech ist gut zu den lŰcherten Geschw‚ren, fůrnemlich an den Schenckeln: Mach das Pech warm in einem TŰpffle, bisz es wol zergehe, darnach habe leinene Tůchlen, Stůck oder Pflasters weise zerschnitten, die leg ins Pech, nimb sie widerumb herausz mit einem nassen HŰltzlein, unnd breite sie auff ein Bret, bisz sie erkalten. [68] (C) Von diesen Pfl‚sterlein nimm alle Tag eins, werme es ein wenig, und legs auff, es reiniget und heylet.

 

*Oel von den Thannen.

Das Oel von den Thannen wirdt viel in den Alpib.bey Verona gemacht, unnd darvon in die Apotecken hin unnd wider gebracht, oder sonst verkaufft, denn man in Welschland solchs viel zu den Wunden im Kopff pfleget zu brauchen. Etliche thun darzu noch so viel Olei Ros. Completi.*

Griechisch heist die rote Thannen Πεύχπ, die weisse Ελάτπ. Arabisch die rote Arz. Lateinisch die rote Picea, die weisse Abies. Welsch die rote Pezzo, die weisse Abete. Spanisch Pino negro. FrantzŰsisch Ungabre du genre du pin. Behmisch die rote Smrk, die weisse Gedle.

(D) Van rode en witte dennen. Kapittel XXI. (Picea abies, witte is Abies alba)

 

Geslacht en gestalte.

Rode en witte dennen groeien op de bergen en zijn elkaar zo vast gelijk dat ze vaak ook van de houthakkers niet goed onderscheiden worden, dan ze hebben grote eenvormige bladeren, die zijn langachtig, hard en dik, in gestalte der rozemarijn, de scheuten staan kruiswijze gezet. Doch is dit onderscheid tussen de rode en witte dennen.

De rode heeft veel groenere, bredere, weker en gladder loof, dat steekt niet alzo en is ook op de rug niet zo wit. Brengt een zwartachtige taaie bast, die laat zich buigen zoals een riem. De scheuten neigen zich gewoonlijk tegen de aarde. Dat hout is veel schoner en nuttiger, dan het heeft niet zoveel knopen.

In de witte dennen zijn de bladeren aan de ene zijde askleurig, de bast aan stam zachter en witter en zo men ze buigt breekt ze gauw.

Beide bomen dragen kegels een zeventien cm lang, die hebben gelijk zoals schubben, de ene over de andere gelegd, inwendig steekt klein dor zaad. Deze bomen groenen steeds, toch zo werpen ze de oude bladeren in mei wanneer de nieuwen voortgroeien van zich. Ze zweten ook hars. Echter pek is niets anders dan een gebrand hars zo in zijn boom gebrand is.

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Beide dennen zijn een tezamen trekkende natuur, hebben de krachten allen welke van de Pinus boom gemeld. [67]

 

Dennen kegels.

Deze worden gekookt in een water en een doekje goed daarin genat over de wrat warm geslagen die te diep in de huid steken waarvan ze eruit getrokken worden.

 

 

De hars.

Dennenhars weekt en zuivert. Dat uit de witte den is kostelijker en wordt allerhande gebruikt zoals terpentijn. Vooral echter heelt en hecht het tezamen de frisse wonden en voornamelijk van het hoofd daar de hersens niet ontbloot zijn.

Die hars reinigt de nieren en drijft de steen zo men het vijf quentle zwaar drinkt.

Welke de voeten pijn doen die is deze hars zeer goed, met veldcipres, hoe langer hoe liever genoemd, (Ajuga) elk een derde half quentle zwaar ingenomen. Zulke artsenij dient ook tegen de jicht. Zoals men echter allerlei hars innemen kan zonder alle tegenwerking bezie dat kapittel onder de terpentijn.

*In gebergte in land te Meichsen noemt men wat dennenblaartjes, zijn blaasjes aan de stammen van de dennenboom in welke ettelijke druppels zijn van een zuivere hars, dit wordt verzameld en voor een heilzame artsenij der wonden gehouden. Zo gebruiken het ook de inwoners in plaats van de terpentijn tegen de gruis.*

Zo men dat hars op papier dun strijkt en in kamer op de dis of bank legt daar veel vliegen zijn vangt men ze licht, dan ze blijven daaraan kleven als gauw ze daarop zitten.

 

 

 

De pek.

Dennenpek is goed tot de gatige zweren, voornamelijk aan de schenkels: Maak de pek warm in een pannetje tot het goed vergaat, daarna heb linnen doekjes, stukken of pleistervormig versneden, doe leg in de pek, neem ze wederom eruit met een nat houtje en brei ze op een plank tot ze verkoelen. [68] Van dit pleistertje neem alle dagen een, warm het een weinig en leg het op, het reinigt en heelt.

 

*Olie van de dennen.

Die olie van de dennen wordt veel in de Alpen bij Verona gemaakt en daarvan in de apotheken heen en weer gebracht of verder verkocht, dan men in ItaliŽ zulks veel tot de wonden in de kop pleegt te gebruiken. Ettelijke doen daartoe noch zoveel Olei Ros. Completi.*

Grieks heet de rode den Πεύχπ, de witte Ελάτπ. Arabisch de rode Arz. Latijns de rode Picea, de witte Abies. Italiaans de rode Pezzo, de witte Abete. Spaans Pino negro. Frans Ungabre du genre du pin. Tsjechisch de rode Smrk, de witte Gedle.

 

 

 

Vom Lerchenbaum. Cap. XXII.

 

Gestallt.

er Lerchenbaum wechst auff den Gebirgen in schŰner lenge, mit einer dicken Rinden, die hat viel risse oder spalten, jnnwendig ist sie rŰtlecht. Die ‚ste stehen rings herumb umb den Stamm ordentlich geschichtet, je [69] einer uber den andern, wie in einer staffeln oder stiegen. Seine Gertlen sind z‚he, wie (A) in den Weiden, gelblicht, eines lieblichen geruchs. Die Bl‚tle sind langlecht, weich, subtil, schm‚ler denn in Fichten, auch nicht so spitzig, hangen an den ‚sten, gleich wie die Fasen oder Fransen an einem Knopff. Gegen dem Winter werden sie bleych, fallen ab und verdorren, Also ist allein der Lerchenbaum unter allen andern B‚umen, welche Z‚pffle tragen, uber den Winter blosz und nacket. Seine Z‚pffle oder Zirbeln vergleichen sich den Cypressenen, sind doch schw‚cher, am geruch nicht unlieblich. Die Blumen, so im Lentzen purpurfarbig herfůr stossen, riechen lieblicher. Das Holtz ist sehr h‚rt, sonderlich mitten im Stamm, da hat es auch ein rŰtlechte farbe, leszt sich derhalben zu allem Geb‚w bequemer und fůglicher brauchen, denn die andern. Man macht gemeiniglich die Dachrinnen darausz.

*Simlerus in seinem Commentario de Alpibus schreibt, dasz die alten gemeynt haben, wie dann Plinius solchs auch schreibt, dasz disz Holtz nicht leichtlich brenne, noch Kolen darausz gemacht kŰnnen werden. Aber er zeigt an, dasz an etlichen Űrtern in Wallis kein ander Holtz gebrennt werde, dann von Lerchen, und anderszwo in den Gebirgen kein andere Kolen in den Eysen Bergwercken, denn von diesem Holtz, gebraucht werden.

Vermeldt weiter daselbst, dasz unter allen andern desz Gebirgs B‚umen fůrnemlich dieser zur Artzney gebraucht werde, unnd halten jhn die Jnnwohner der Alpen fůr den Aussatz so kr‚fftig, dasz sie jhre Spanbetter darausz machen, dasz sie also fůr dieser Seuch desto sicherer seyn. Auch pflegen sie die frischen SprŰszling und Zweyg in Wasserbad sieden. Jtem, ein Wasser darausz distilliern, welches sonderlich kr‚fftig wider diese Kranckheit seyn soll.*

Auch bringt der Lerchenbaum einen Schwamm Agaricum genannt, welcher in allen Apotecken gebraucht wirdt. Man klaubt jhn ab, nach dem er důrτ worden, unnd ritze oder spalten bekommen wil.

Man findet auch in den alten Lerchenb‚umen unten im Stock nahend bey dem Marck einen alten Lumpen oder Hader, biszweilen einer Elen lang, der ist dem Semisch, darausz man Handtschuch macht, fast ‚hnlich. (E) [70] (C)

 

Lerchenhartz, Gloret, oder vermeynter Terbenthin.

Ausz dem Lerchenbaum fleuszt gar ein kŰstlichs Hartz, das ist der Farb nach dem Honig gleich, zehe, wirdt nimmer dick. Dieses verkaufft man allenthalben in den Apotecken, und sonst auch, fůr Terbenthin, das sie Gloret nennen, welcher Namen jhm ohn allen zweiffel ist gegeben worden darumb, dasz der Baum Lerch heist. Aber der ware und rechte Terbenthin kompt von einem andern Baume, Terebinthus genandt, wie wir unden weiter anzeigen werden. Dieweil aber die Kauffleut vorzeiten den rechten Terbenthin zu uns nicht brachten, haben die Artzte und Apotecker darfůr brauchen můssen disz Lerchenhartz, und ist durch solchen stetigen brauch dahin kommen, dasz es noch auff den jetzigen Tag Terbenthin genandt wirt. So man disz Lerchenhartz sammlen wil, durchboret man den Baum im Sommer, mit einem langen N‚biger, bisz zum Marck, so fleuszt denn ausz dem Loche viel Hartz, welchs desto schŰner und liechter anzusehen, je jůnger der Baum ist.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Die Bletter und Rinden desz Lerchenbaums ziehen zusammen, wie die Thannen. Sein Hartz weycht, wermet, zertheilt und s‚ubert.

 

Der Bletter.

Die Bletter zerstossen, und ubergelegt, lindern die entzůndten Wunden. Jn Essig gesotten, und warm im Mund gehalten, stillen das Zanwehe.

 

(D) Der Rinden.

Die Rinde zerstossen, und ubergelegt, oder eyngestrichen mit Silberglett unnd Weirauch, ist gut denen, so den Wolff geritten haben, heylet die Geschw‚r der Haut, und den Brandt. Zerstossen mit Schusterschw‚rtz, heylet sie die Sch‚den, so umb sich fressen. Jn Wasser gesotten, und getruncken, stellet den Bauchflusz, und treibt den Harn.

 

Des Hartzes oder vermeynten Terbenthin.

Man braucht disz Hartz sehr in Apotecken, unnd sonderlich zu den Wundartzeneyen. So es geleutert ist, und wirt wie ein Latwerg eyngenommen fůr sich selbs, oder mit Honig, ist es gut und nůtzlich denen, so husten, und den Schwindtsůchtigen, s‚ubert die Brust, treibt den Harn, zeitigt, und macht einen linden Stulgang. Auff die Augbrawen angestrichen, verhůtet es, dasz das Haar nicht auszfellt. Es vertreibt allerley Grind, Rauden, Flechten am Leib, so mans mit RosenŰl vermischt, und anstreicht. Mit Oel und Honig vermengt, und in die Eyterechten Ohren gethan, heylet es dieselbigen. Angestrichen, dienet es zu den wehtagen der Seiten.

Welche den natůrlichen Samen nicht kŰnnen behalten, die sollen dieses Hartzes zwey Lot waschen mit Wegrichwasser, und darzu thun ein quentle aller besten Agsteins, oder Hirschzungenkraut gepulvert.

Ein kŰstliche Artzney wider das Bauchgrimmen: Nimm Lerchenhartz ein Lot, Benedictś simplicis (ist ein Latwerg der Apotecken) ein halb Lot, misch es, unnd gibs dem Krancken zu essen, es benimpt die schmertzen. Und so man diese Artzney unterweilen gebraucht, bewaret sie den Menschen fůr den grimmen.

 

Oel und Wasser ausz diesem Hartz.

Ausz diesem Hartz brennet man ein kŰstlich Oel und Wasser. Solch Wasser heylet die frischen Wunden zu, unnd die tieffen holen Geschw‚re, dareyn gegossen. Es benimpt auch den wehtagen der Glieder, unnd Sennadern, so von Schleim unnd K‚lte [71] sich erheben. Eines quentles schwer mit weissem Wein getruncken, so der Magen (A) verschleimpt were, wirfft es den Schleim alsbald durch das wůrgen unnd brechen oben ausz mit grossem heyl. Die flecken und masen desz Angesichts unnd desz Leibs vertreibt disz Wasser, so es mit WeinsteinŰl gemischt und angestrichen wirdt. Auch tŰdtet es die Wůrme in den Ohren, so man ein wenig Ochsengall darzu thut, unnd in die Ohren tropffet.

Das Oel ist tr‚ffenlich gut denen, die nicht wol hŰren.

 

Krafft und Wirckung desz Schwammes Agarici.

Gut Agaricum sol weisz, leicht, luck unnd můrb seyn, am geschmack erstlich sůsz, bald darauff bitter und streng. Das beste an diesem Schwamme ist das Űbertheil, denn das undertheil sihet fast wie faul Holtz, wirdt derwegen verworffen. Auch ist das Agaricum nicht gut, welchs holtzecht, schwartz, h‚rt, derb und schwer ist, unnd so mans zerbricht, findet man viel Fasen darinne.

Agaricum zeitigt, wermet, lŰset ab, zertrennet, Űffnet die verstopffung, purgiert unten ausz die Gallen, Melancholey, Rosz und Schleim. Es reinigt das Hirn, Sennadern, Lunge, Brust, Magen, Leber, Miltz, Nieren, und Mutter, so mit bŰser feuchtigkeit, und sonderlich mit z‚hem, groben, faulen Koder beladen sind.

Welche den Athem schwerlich ziehen, denen ist es sonderlich gut. Dienet auch wider die auffbl‚hung und wehtagen desz Magens, Treibt ausz alle widerspennige feuchtigkeit ausz den eusserlichen Gliedern, ist derhalben nicht wunder, dasz es der alte weise Philosophus oder Naturkůndiger Democritus so hoch geachtet, und eine HauszgehŰrige Artzney genennet hat, dieweil es fast wider alle jnnerliche gebresten behůlfflich ist, als nemlich wider das langwirige Hauptwehe, Fallendesucht, Schwindel, Schlag, (B) Tropffen, Unsinnigkeit, auffsteigen der Mutter, Geelsucht, Wasserseuch, Miltzsucht, Hufftwehe. Es treibt den Harn, und der Frawen zeit, tŰdtet die Wůrme. Weiter thut es hůlff die langwirigen Febres, wehret dem Frost und dem Schůtten, so mans ausz Wein trinckt, vor desz Fiebers ankunfft. Gleicher gestalt gebraucht, widerstehet es allem gifftigen Unraht.

Agaricum wirt auch Pflastersweise auffgelegt, wider die bissz und stich der gifftigen kalten Thiere, Macht speyen und auszwůrgen, dann von wegen seiner leichte schwimmet es ob in dem Magen. Jn Pulver wirdt es geben von einem quentle bisz auff zwey. So mans aber eynbeytzt, oder siedet, die auszgedruckte oder abgesiegene Brůh zu trincken, nimpt man es von zweyen quentle bisz auff fůnffe.

Agaricum bleibt in seiner Wirde vier Jar.

Lerchenbaum heist Griechisch Λάριξ. Lateinisch Larix. Welsch Larice. Spanisch Larege. FrantzŰsisch Meleze. Behmisch Drin.

Van lorken boom. Kapittel XXII. (Larix europaea)

 

Gestalte.

De lorkenboom groeit op de bergen in schone lengte met een dikke bast, die heeft veel reten of splijten, inwendig is ze roodachtig. De scheuten staan rings om de stam ordelijk geschikt, elke [69] ene over de andere zoals in een trede of tred. Zijn gaardjes zijn taai zoals in de wilgen, geelachtig, een liefelijke reuk. De blaadjes zijn langachtig, week, subtiel, smaller dan in dennen, ook niet zo spits, hangen aan de scheuten gelijk zoals de vezels of fronsen aan een knop. Tegen de winter worden ze bleek en vallen af en verdorren. Alzo is alleen de lorkenboom onder alle andere bomen welke kegels dragen over de winter bloot en naakt. Zijn kegels of wervels vergelijken zich de cipressen, zijn doch zwakker, aan reuk niet onlieflijk. De bloemen zo in lente purperkleurig voorstoten ruiken liefelijker. Dat hout is zeer hard, vooral midden in stam, daar heeft het ook een roodachtige verf, laat zich daarom voor alle gebouwen bekwamer en gevoegelijker gebruiken dan de anderen. Men maakt gewoonlijk de dakpannen daaruit.

*Simlerus in zijn Commentario de Alpibus schrijft dat de ouden gemeend hebben, zoals dan Plinius zulks ook schrijft, dat dit hout niet licht brandt, noch kolen daaruit gemaakt kunnen worden. Echter hij toont aan dat aan ettelijke oorden in Wallis geen ander hout gebrand wordt dan van lorken en ergens anders in de bergen geen andere kolen in de ijzer bergwerken dan van dit hout gebruikt wordt.

Vermeldt verder daar zelf dat onder alle andere der gebergte bomen voornamelijk deze tot artsenij gebruikt wordt en houden jet de inwoners der Alpen voor de huiduitslag zo krachtig dat ze hun spaanbedden daaruit maken zodat ze alzo voor deze ziekte des te zekerder zijn. Ook plegen ze de frisse spruiten en twijgen in waterbad te zieden. Item, een water daaruit distillieren welke vooral krachtig tegen deze ziekte zijn zal.*

Ook brengt de lorkenboom een zwam, Agaricum genoemd, welke in alle apotheken gebruikt wordt. Men klooft het af nadat het dor wordt en openrijten of splijten bekomen wil.

Men vindt ook in de oude lorkenbomen onder de stok nabij het merg een oude lomp of lompen, soms een ellenboog lang, die is de zeem waaruit men handschoenen maakt vast gelijk. (E) [70]

 

 

 

 

Lorkenhars, Gloret of vermeende terpentijn.

Uit de lorkenboom vloeit een erg kostelijke hars dat is naar de verf de honing gelijk, taai, wordt nimmer dik. Deze verkoopt men overal in de apotheken en verder ook voor terpentijn dat ze Gloret noemen welke naam het zonder alle twijfel is gegeven geworden daarom dat de boom Lerch heet. Echter de ware en echte terpentijn komt van een andere boom, Terebinthus genoemd zoals we onder verder aantonen zullen. Omdat echter de kooplieden voor tijden de echte terpentijn tot ons niet brachten hebben de artsen en apothekers daarvoor gebruiken moeten deze lorkenhars en is door zulk steeds gebruik daarheen gekomen dat het noch op de huidige dag terpentijn genoemd wordt. Zo men deze lorkenhars verzamelen wil doorboort men de boom in zomer met een lange naald tot aan het merg dan vloeit dan uit het gat veel hars welke des te schoner en lichter aan te zien hoe jonger de boom is.

 

Natuur, kracht en werking.

De bladeren en bast der lorkenboom trekken tezamen zoals de dennen. Zijn hars weekt, warmt, verdeelt en zuivert.

 

De bladeren.

De bladeren gestoten en opgelegd verzachten de ontstoken wonden. In azijn gekookt en warm in mond gehouden stilt de tandpijn.

 

De bast.

De bast gestoten en opgelegd of opgestreken met zilverglid en wierook is goed diegenen zo de wolf gereden hebben, heelt de zweren der huid en de brandt. Gestoten met schoenenzwart heelt ze de schaden zo om zich vreten. In water gekookt en gedronken stelpt de buikvloed en drijft de plas.

 

De hars of vermeende terpentijn.

Men gebruikt deze hars zeer in apotheken en vooral tot de wondartsenijen. Zo het gezuiverd is en wordt zoals een likkepot ingenomen op zich zelf of met honing is het goed en nuttig diegenen zo hoesten en de duizelige, zuivert de borst, drijft de plas, rijpt en maakt een zachte stoelgang. Op de wenkbrauwen aangestreken behoedt het dat het haar niet uitvalt. Het verdrijft allerlei schurft, ruigtes, chronische huiduitslag aan lijf zo men het met rozenolie vermengt en opstrijkt. Met olie en honing vermengt en in de etterachtige oren gedaan heelt het diezelfde. Aangestreken dient het tot de pijnen der zijden.

Welke de natuurlijke zaden niet kunnen behouden die zullen dit hars twee lood wassen met Cichorium water en daartoe doen een quentle van de allerbeste barnsteen of hertstongenkruid verpoederd.

Een kostelijke artsenij tegen dat buik grommen: Neem lorkenhars een lood, Benedictś simplicis (is een likkepot van de apotheken) een half lood, meng het en geef het de zieke te eten, het beneemt de smarten. En zo men deze artsenij ondertussen gebruikt bewaart ze de mensen voor het grimmen.

 

 

Olie en water uit dit hars.

Uit dit hars brandt men een kostelijke olie en water. Zulk water heelt de frisse wonden toe en de diepe holle zweren, daarin gegoten. Het beneemt ook de pijnen der leden en spieren zo van slijm en koudheid [71] zich verheffen. Een quentle zwaar met witte wijn gedronken zo de maag verslijmd is werpt het de slijm als gauw door dat wurgen en braken boven uit met grote heil. De vlekken en bontheid der aangezicht en der lijf verdrijft dit water zo het met wijnsteenolie gemengd en aangestreken wordt. Ook doodt het de wormen in de oren zo men een weinig ossengal daartoe doet en in de oren druppelt.

De olie is voortreffelijk goed diegenen de niet goed horen.

 

 

Kracht en werking der zwam Agaricum.

Goede Agaricum zal wit, licht, luchtig en murw zijn, aan smaak eerst zoet, daarop bitter en streng. Dat beste aan deze zwam is dat bovenste deel, dan dat onderste deel ziet vast zoals vuil hout, wordt daarom verworpen. Ook is dat Agaricum niet goed welke houtachtig, zwart, hard, stevig en zwaar is en zo men het breekt vindt men veel vezels daarin.

Agaricum rijpt, warmt, lost af, snijdt, opent de verstopping, purgeert onder uit de gallen, melancholie, snot en slijm. Het reinigt de hersens, spieren, longen, borst, maag, lever, milt, nieren en baarmoeder zo met boze vochtigheid en vooral met taai, grof, vuile vieze slijm beladen zijn.

Welke de adem zwaar trekken diegenen is het vooral goed. Dient ook tegen de opblazingen en pijnen der maag. Drijft uit alle weerspannige vochtigheid uit de uiterlijke leden, is daarom geen wonder dat het de oude wijze filosoof of natuurkundige Democritus zo hoog achtte en een tot het huis behorende artsenij genoemd heeft omdat het vast tegen alle innerlijke gebreken behulpzaam is zoals namelijk tegen dat lang durende hoofdpijn, vallende ziekte, duizeligheid, slag, hele slag, onzinnigheid, opstijgen der baarmoeder, geelzucht, waterzucht, miltzucht en voetenpijn. Het drijft de plas en de vrouwen tijd, doodt de wormen. Verder doet het hulp de lang durende koortsen, weert de koude en het schudden zo men het uit wijn drinkt voor de koorts aankomst. Gelijke gestalte gebruikt weerstaat het alle giftige onraad.

Agaricum wordt ook pleistervormig opgelegd tegen de beet en steek der giftige koude dieren. Maakt spuwen en uitwerpen, dan vanwege zijn lichtheid zwemt het boven in de maag. In poeder wordt het geven van een quentle tot op twee. Zo men het echter inweekt of ziedt en de uitgedrukte of afgezeefde brij drinkt neemt men het van twee quentle tot op vijf.

Agaricum blijft in zijn waarde vier jaar.

Lorkenboom heet Grieks Λάριξ. Latijns Larix. Italiaans Larice. Spaans Larege. Frans Meleze. Tsjechisch Drin.

 

 

 

 

Vom Mastixbaum. Cap. XXIII.

 

Geschlecht und Gestallt.

astixbaum ist in Teutschen Landen unbekannt. Jm Welschlandt wechst er in grosser menge, nicht allein auff den Feldern, sondern auch auff den Gebirgen, und am Meer. Den aller besten findet man in der Jnsel Chio, und allein an diesem ort bringt der Baum das Gummi oder Hartz, welches man in Apotecken Mastix nennet.

Dieser Baum ist zweyer Geschlecht, der hohe und nidrige. Der hohe hat die lenge eines mittelm‚ssigen Baumes. Der nidrige ist im Welschlandt gemein, hat keinen sonderlichen auffgerichten Stamm, dann bald von der Wurtzeln steigen die Zweige und (E ij) [72] (C) Gerten auff, wie in der Haselstauden. Beyde B‚ume haben Bletter, wie der Myrrhenbaum, auszgenommen dasz sie kleiner sind, feyst, můrb, sattgrůn, an dem Umbkreisz und bey dem Stiel ein wenig rot, riechen starck, und grunen stets. Die Rinde ist rŰtlecht, z‚he und schwanck. Die Frucht wie rŰtlechte Beer oder Weintrauben. Auch sihet man an diesen B‚umen Schotten, die sind an der spitzen gebogen, wie ein krumbs HŰrnle, in diesen Schotten steckt ein reine klare feuchtigkeit, ausz welcher geflůgelte Wůrmer wachsen, wie in den Schotten desz Rustholtzes, und Terbenthinbaums. Diese B‚ume geben so einen scharpffen geruch damit sie auch das Haupt beschweren.

*Andere wŰllen es sey nur ein Geschlecht oder species, allein dasz sie in Italia klein, dicke Stauden bleiben, welch in Chio und anderszwo in B‚um auffwachsen, welche also wildt bleiben.

Jch hab auch von etlichen, die ausz der Jnsel Chio bůrtig gewesen, vernommen, dasz die B‚um, welche Mastix bringen, viel geschlachter und schŰner seyn, dann die Wilden, welche doch beyde offt an einem ort zu wachsen pflegen. Wann sie aber den Mastix wŰllen sammlen, so pflegen sie zuvor an gewissen Tagen die B‚umlin zu vulnerirn, unnd die erden gar wol zu seubern, alsdann tropfft dieser Safft gar weisz herab, welcher bald im Mund zergehet, und essen es die Leut zu st‚rkung desz Magens, je ‚lter er wirdt, je gelber er scheint. Wann er also noch z‚he ist, macht man schŰne Gef‚sz darausz, Die grossen Herτn brauchen solche zu dem schwachen Magen, dann das Getranck davon ein guten geschmack bekompt.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Der Mastixbaum hat ein zusammenziehende unnd truckene Natur an Beeren, Blettern, Asten, Rinden und Wurtzeln.

 

Jn Leib.

Alle jetzgenannte Stůck sind dienstlich wider das auszwerffen desz Bluts, den Durchlauff, rote Rhur, und unm‚ssige Flusz der Frawen zeit, so man sie gebraucht in Tr‚ncken. [73]

 

Aussen. (A)

So man diese Stůck siedet, unnd dareyn sitzet, treiben sie den auszgeschloffenen Mastdarm und Mutter widerumb hineyn in Leib. Dieses thut auch der Safft ausz den Blettern gedruckt.

Gemeldte Brůh oder Safft hefft und fůgt widerumb zusammen die gebrochene Beine, erfůllet die lŰcherte Sch‚den mit Fleisch, stellet den weissen Flusz der Mutter, heylet die bŰse Geschw‚re, und befestigt die wacklende Z‚ne.

Ausz dieses Baums Frucht oder Beeren wirdt ein Oel gemacht, Lentiscinum genandt, das hat ein zusammenziehende Natur.

*Dieses Baumes Holtz wirdt in Welschlandt zu Zanstůrern gespalten, wie deren einer vom Maler hiezu gemalte, daher jm der Name Σχίνος geben worden, sol den Z‚nen sonderlich dienstlich seyn.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung desz Gummi Mastix so ausz diesem Baume fleust.

Mastix wermet und trucknet im andern Grad, erweycht, unnd zeucht ein wenig zusammen. Der beste ist klar, lauter, ohn Erden oder Steinlen, gedigen, trucken, můrb, und so man jn schůttelt, rauschet er.

 

Jn Leib.

Mastix ist gut denen, welche Blut auszreuspern, oder schwerlich husten. Dienet auch wider die Geschwulst desz Magens, der D‚rme, und der Lebern.

Mastix ist ein Principal zu dem Magen, und die erfahrung bezeuget: So man allle Abend, wenn man schlaffen gehet, drey KŰrner Mastix gantz verschlingt, behůtet es den Magen, dasz er nimmer wehe thue. (B)

Alarabius und Matthśus de Gradi beschreiben unnd růhmen diese nachfolgende Artzney wider allerley wehthumb, wůrgen und brechen desz Magens: Nimm einen Eyerdotter, zween LŰffel voll geseimpt Honig, fůnfftzehen KŰrner Mastix, Diese Stůck reib unnd misch zusammen, legs in ein grosse Eyerschalen, wo du sie magst haben, von einem Ganszen, und brats es also in heisser Aschen, davon solt du essen, es hilfft gewiszlich.

Man pflegt auch etliche KŰrner Mastix mit Gerstenwasser zu sieden, fůr die Krancken, denen der Wein verbotten ist.

 

Aussen.

Mastix zerkewet macht einen guten Athem, steifft das Zanfleisch, befestiget die Z‚ne, und zeucht den Schleim vom Haupte.

Wider den wehtagen oder wůrgen desz Magens: Stosz Mastix zu Pulver, streichs mit einem Messer auff ein leinen Thuch oder Leder, machs warm, und legs also auff den Magen, es stillet den schmertzen und das brechen. Oder nimm geb‚het Brot, stosz klein, misch darunter ein halb lot Mastix, thue es zusammen in ein S‚ckel, werme es, und legs uber den Magen.

Wider allerley Bauchflůsse, und sonderlich der unm‚ssigen purgation: Gůrte dich wol und fest, bald darauff wirff Mastix und Weirauch, jedes zugleich, auff glůende Kolen, und lasz den Dampff in Hintern fahren, so verstehet der Flusz von stundan.

Ein kŰstliche bewerte Artzney zu dem alten Hufftwehe: Nimm Myrrhen und Mastix, jedes gleich so viel, zerstosz unnd seuds in ChamillenŰl, damit schmiere warm den schmertzen.

Ein gut pflaster wider den wehtagen desz Zipperlen von K‚lte: Nimm Mastix, Kůmmel, Poley, Salvien, Lorbern, Sevenbaum, eines so viel als desz andern, misch Honig darunter, und legs warm auff. (E iij) [74]

 

(C) MastixŰl. Oleum Masticinum.

Ausz Mastix macht man ein Oel also: Nimm RosenŰl ein Pfundt, guten Mastix sechs Lot, weissen sauren wein acht Lot. Diese stůck alle leg in einem Topff, den stelle in einen Kessel voll heisses Wassers, lasz den Topff offen, und siede es so lang, bisz der Wein gar auszdempffe, das da im Topffe bleibt, ist das Oel. Solches dienet zu st‚rckung desz Magens, der Lebern, Sennadern, und der Glieder, so mans warm darauf salbet. Es erweycht die harte Geschwůlste, und lindert den schmertzen. Man hat auch disz Oel in Apotecken.

Mastixbaum heist Griechisch Σχίνζ. Arabisch Daru. Lateinisch Lentiscus, also genandt, quod liquore quodam lentescat, das ist, dasz er ein z‚hen Safft oder Gummi in sich hat. Welsch Lentisco. Spanisch Mata. FrantzŰsisch Lentisque. Behmisch Lentysskus.

 

 

Campher. Camphora.

 

Ursprung.

astix erinnert mich desz Camphers, (dieweil die Landtsbetrieger den Campher mit Mastix und Zitwar f‚lschen) wil derhalben auch etwas von jm melden, denn er bey den Artzten und gemeinem Volck sehr gebraucht wirdt.

Die Mauritaner schreiben, Campher sey ein Gummi oder Hartz eines Jndianischen Baums, welcher so grosz und breit ist, dasz etlich hundert Menschen unter seinem Schatten sitzen mŰgen. Der Campher fleust erstlich vom Baum dunckel und unsauber, (D) fast wie Wachsz, darnach wirdt er von den Eynwohnern durch Fewer und distillierung auszgebutzet und geleuttert, bisz er ein weisse und liechte Farbe gewinne. Von dem Campher, und wo er her kompt, auch seiner unterscheid, mag der Leser besehen den Garziam ab Horto. 1.lib. Historiś Aromat.cap.9.

Der rechte natůrliche Campher wirdt also probiert: Nimm ein newbacken Brot, als bald des ausz dem ofen kommen ist, schneids mitten entzwei, leg den Campher dareyn, so er w‚sserecht wirdt, ist er rechtschaffen, so er aber trucken unnd důrτ bleibt, ist er falsch und gemacht. Campher sol gar wol verwart werden, dann er verschwindet liederlich. Man sol jhn aber behalten in einem Marmelsteinen oder Alabastrinen Geschirτ, darzu gethan Leinsamen oder Hirsen. Etliche legen darzu Pfeffer und Baumwollen.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Avicenna spricht: Campher sey kalt und trucken im dritten Grad. Etliche newe Scribenten wŰllen es sey warmer Natur, darvon meine Commentaria in Dioscoridem, und Epistolas.

 

Jn Leib.

Campher bewaret den Leib vor feule, wirt derhalben denen Artzneyen zugethan, welche man wider die Pestilentz, Gifft, gifftiger Thiere bissz und stich bereitet. Und ich weysz, dasz viel Leute zur zeit der Pestilentz sich bewaret haben mit Campher unnd Zitwar, desz Camphers ein quentle, desz Zitwars ein Loth schwer zerstossen, in ein leinen S‚ckle gebunden, unnd in ein Kandel voll Weins gehenckt, darvon alle Tag frůhe einen warmen Trunck gethan.

Varignana gibt den Campher grosz lob in den jnnerlichen, hitzigen, oder Pestilentzischen Fiebern, so man sein drey oder vier GerstenkŰrner schwer alle Tag mit den Syrupen mischet, und zu trincken gibt, denn er leszt nicht faulen, von welcher Feule diese Fieber jhren ursprung haben. Oder man mag zwey GerstenkŰrner schwer zu Nachts [75] mit dem Schlafftrunck (als da ist Sirupi de papavere sesquiuncia: Aquś lactucś (A) unciś tres) geben.

Der Campher leszt sich zertreiben mit einem trŰpffle gebrandten Wein, oder Mandeln.

Campher eines oder zweyer GerstenkŰrner schwer mit einem trŰpffle gebrandten Wein zertrieben, drey LŰffel voll Cardobenedict, Tormentill, oder Burgelwasser darunter gemischt, und den Kindern zu trincken geben, vertreibt die Wůrme mit gewalt.

Campher mit Helffenbein, Rosen oder Seeblumenwasser gemischt und getruncken, stellet den M‚nnern den natůrlichen Samen, so er jnen ohn willen entgehet. Den Weibern aber die weisse fliessende feuchtigkeit.

Tormentill und Nattterwurtz, jedes ein halb Loth, Zimmetrind, Galgan, und N‚gelen, jedes ein halb quentlen. Stosz das zu kleinem Pulver, unnd seuds mit gutem firnen Wein, darnach seihe den Wein herab, unnd thue in denselbigen abgesigenen Wein ein halb quentle Campher, trinck darvon etliche Tage frůe, unnd warm, es nimpt den Blutflusz der Frawen und Mannen, wie die seyn mŰgen.

 

Aussen.

Weme die Z‚n wehe thun, der nemme ein halb quentle Campher, siede es in einer Masz Weinessig, und halt diese Brůe warm in Mund, es hilfft.

Campher kůlet die hitzige Geschwulst, so man jn mit Eyerklar, oder mit Wegrichwasser mischet, und aufflegt.

Campher benimpt die unkeusche gelusten, so man jhn mit Rautensafft auffstreicht, auch so man nur darzu reucht, daher das alte Sprichwort: Camphora per nares castrat odore mares.

Das Frawenzimmer braucht auch Campher zu anstreichung und schmůcken desz Angesichts, dann er macht die Haut klar, und sonderlich, so man jn also bereytet: Nimm Campher und Borres, welchen die Goldtschmide brauchen, zerstosz beydes, geusz ein (B) wenig Rosenwasser darauff, lasz an der Sonnen stehen zwey oder drey Tag, mit solchem Wasser bestreich das Antlitz, es wirt schŰn und klar.

Campher mit Rosensalbe gemischt, auff die Wunden und Geschw‚re gestrichen, bewaret sie vor entzůndung.

Campher mit Wegrich oder Nachtschattensafft gemengt, auff die heimlichen Glieder in die Schosz und Nieren auffgelegt, hilfft denen so Gonorrhúa laboriren.

Weme das Blut ausz der Nasen zu viel fleuszt, dem sol man ausz Campher, mit důrrem Eselskot, Erdtscheiben oder Wegrichwasser ein Pflaster machen, unnd auff die Stirn legen, es hilfft. Man thut auch Campher zu den Augenartzneyen, welche man wider die Augenhitze und rŰte bereitet.

Wider die rote Tůpplen oder Pfinnen im Angesicht, Nimm Campher, Schwebel, jedes ein lot, Myrrhen, Weirauch, jedes ein halb lot, Stosz alles zu Pulver, geusz darzu ein halb Masz Rosenwasser, in einem Glasz, das vermache wol, stell es an die Sonnen zehen Tag. Mit diesem Wasser bestreich das Antlitz, und lasz es von jhm selbs trucken werden, es hilfft in kurtzer zeit.

Ein ander kŰstlich und bewert Stůck wider jetzgedachte Flecken: Nimm Salarmoniac zwey lot, Campher zwey quentlen, stosz zu Pulver, thue es in ein Glasz, geusz Rosenwasser darauff, also, dasz es das Pulver eines zwerchs Fingers hoch bedecke. Mach das Glasz wol zu, setz es an die Sonnen, so lang, bisz alles was drinnen ist, trucken wirdt. Darnach zerschlag das Glasz, nimm das Pulver herausz, thue ein halb lot Bleyweisz darzu, růrs alles wol durcheinander auff einem Reibstein mit wenig BaumŰl, und wenn du es wilt gebrauchen, so streich es důnn mit einem Finger an, es hilfft warhafftig.

Campher heist Griechisch Κάφονρα. Arabisch Chafur. Lateinisch Caphura, in den Apotecken Camphora, also auch Welsch, FrantzŰsisch Camphre. Behmisch Kaffr. (E iiij) [76]

Vom mastiek boom. Kapittel XXIII. (Pistacia lentiscus)

 

Geslacht en Gestalte.

Mastiekboom is in Duitse landen onbekend. In ItaliŽ groeit het in grote menigte, niet alleen op de velden maar ook op de bergen en aan zee. De allerbeste vindt men in het eiland Chio en alleen aan dit oord brengt de boom de gom of hars welke men in apotheken mastiek noemt.

Deze boom is twee geslachten, de hoge en nederige. De hoge heeft de lengte van een middelmatige boom. De nederige is in ItaliŽ algemeen, heeft geen bijzondere opgerichte stam, dan gauw van de wortels stijgen de twijgen en (E ij) [72] gaarden op zoals in de hazelaar heesters. Beide bomen hebben bladeren zoals de mirreboom, uitgezonderd dat ze kleiner zijn, vet, murw, donker groen, aan de rand en bij de steel een weinig rood, ruiken sterk en groenen steeds. De bast is roodachtig, taai en buigzaam. De vrucht zoals roodachtige bessen of wijndruiven. Ook ziet men aan deze bomen schotten, die zijn aan de spitsen gebogen zoals een kromme horen, in deze schotten steekt een reine klare vochtigheid uit welke gevleugelde wormen groeien zoals in de schotten der iep en terpentijnboom. Deze bomen geven zoí n scherpe reuk waarmee ze ook dat hoofd bezwaren.

*Andere willen het is maar een geslacht of specie, alleen dat ze in ItaliŽ kleine dikke heesters blijven welke in Chio en ergens anders in bomen opgroeien welke alzo wild blijven.

Ik heb ook van ettelijke die uit het eiland Chio geboren waren vernomen dat de bomen welke mastiek brengen veel geslachten en schoner zijn dan de wilden welke doch beide vaak aan een oord te groeien plegen. Wanneer ze echter de mastiek willen verzamelen dan plegen ze hiervoor aan zekere dagen de boompjes te verwonden en de aarde erg goed te zuiveren, als dan druppelt dit sap erg wit eraf welke gauw in mond oplost en eten het de lieden tot versterking der maag, hoe ouder het wordt, hoe geler het schijnt. Wanneer het alzo noch taai is maakt men schone vaten daaruit, de grote heren gebruiken zulke tot de zwakken maag, dan de drank daarvan een goede smaak bekomt.*

 

 

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

De mastiekboom heeft een tezamen trekkende en droge natuur aan bessen, bladeren, scheuten, bast en wortels.

 

In lijf.

Alle net genoemde stukken zijn dienstig tegen dat uitwerpen der bloed, de doorloop, rode loop en onmatige vloed der vrouwen tijd zo men ze gebruikt in dranken. [73]

 

Van buiten.

Zo men deze stukken ziedt en daarin zit drijven ze de uitgeschoven mastdarm en baarmoeder wederom in het lijf. Dit doet ook het sap uit de bladeren gedrukt.

Gemelde brij of sap hecht en voegt wederom tezamen de gebroken benen, vult op de gatige schaden met vlees, stelpt de witte vloed der baarmoeder, heelt de boze zweren en bevestigt de wankelende tanden.

Uit deze boom zijn vrucht of bessen wordt een olie gemaakt, Lentiscinum genoemd, dat heeft een tezamen trekkende natuur.

*Deze boom zijn hout wordt in ItaliŽ tot tandenstokers gespleten zoals die van de schilder hiertoe getekend zijn, vandaar het in de naam Σχίνος gegeven wordt, zal de tanden vooral dienstig zijn.*

 

Natuur, kracht en werking der gom mastiek zo uit deze boom vloeit.

Mastiek warmt en droogt in andere raad, weekt en trekt een weinig tezamen. De beste is helder, zuiver, zonder aarde of steentjes, stevig, droog, murw en zo men het schudt ruist het.

 

 

In lijf.

Mastiek is goed diegenen welke bloed uitgeven of zwaar hoesten. Dient ook tegen de zwellingen der maag, de darmen en de lever.

Mastiek is een principaal voor de maag en de ervaring aantoont: Zo men elke avond wanneer men slapen gaat drie korrels mastiek gans inslikt behoedt het de maag zodat het nimmer pijn doet.

Alarabius en Matthaeus de Gradi beschrijven en roemen deze navolgende artsenij tegen allerlei pijnen, wurgen en opbreken der maag: Neem een eierdooier, twee lepels vol gezeefde honing, vijftien korrels mastiek, deze stukken wrijf en meng tezamen, leg het in een grote eierschaal waar u die mag hebben van een gans en braadt het alzo in hete as, daarvan zal u eten, het helpt zeker.

Men pleegt ook ettelijke korrels mastiek met gerstewater te zieden voor de zieken diegene die wijn verboden is.

 

Van buiten.

Mastiek gekauwd maakt een goede adem, stijft dat tandvlees, bevestigt de tanden en trekt de slijm van hoofd.

Tegen de pijnen of wurgen der maag: Stoot mastiek tot poeder, strijkt het met een mes op een linnen doek of leer, maak het warm en leg het alzo op de maag, het stilt de smarten en dat braken. Of neem geweekt brood, stoot het klein, meng daaronder een half lood mastiek, doe het tezamen in een zakje, warm het en leg het over de maag.

Tegen allerlei vloeden en vooral de onmatige purgatie: Gordt u goed en vast, gauw daarop werp mastiek en wierook, elk tegelijk op gloeiende kolen en laat de damp in achterste varen, dan stopt de vloed van stonde aan.

Een kostelijke beweerde artsenij tot de oude voetenpijn: Neem mirre en mastiek, elk gelijk zoveel, stoot en ziedt het in kamilleolie, daarmee smeer warm de smarten.

Een goede pleister tegen de pijnen der jicht van koudheid: Neem mastiek, kummel, polei, salvia, laurier, sevenboom, een zoveel als de andere, meng honing daaronder en leg set warm op. (E iij) [74]

 

 

Mastiekolie. Oleum Masticinum.

Uit mastiek maakt men een olie alzo: Neem rozenolie een pond, goede mastiek zes lood, witte zure wijn acht lood. Deze stukken alle leg in een pot, die stel in een ketel vol heet water, laat de pot open en ziedt het zo lang tot de wijn geheel uitdamp, dat daar in pot blijft is de olie. Zulks dient tot versterking der maag, de lever, spieren en de leden zo men het warm daarop zalft. Het weekt de harde zwellingen en verzacht de smarten. Men heeft ook die olie in apotheken.

Mastiekboom heet Grieks Σχίνζ. Arabisch Daru. Latijns Lentiscus, alzo genoemd, quod liquore quodam lentescat, dat is dat het een taai sap of gom in zich heeft. Italiaans Lentisco. Spaans Mata. Frans Lentisque. Tsjechisch Lentysskus.

 

 

Kamfer. Camphora. (Cinnamomum camphora)

 

Oorsprong.

Mastiek herinnert me de kamfer, (omdat de landsbedriegers de kamfer met mastiek en Zedoaria vervalsen) wil daarom ook wat van hem melden, dan het bij de artsen en gewone volk zeer gebruikt wordt.

De MauritaniŽrs schrijven, kamfer is een gom of hars van een Indiaanse booms welke zo groot en breed is dat ettelijke honderden mensen onder zijn schaduw zitten mogen. De kamfer vloeit eerst van boom donker en onzuiver, vast zoals was, daarna wordt het van de inwoners door vuur en distillering uitgeschud en gezuiverd tot het een witte en lichte verf gewint. Van de kamfer en waar het vandaan komt, ook zijn onderscheid mag de lezer bezien Garcias ab Horto. 1 librp Historiś Aromat., kapittel 9.

De echte natuurlijke kamfer wordt alzo geprobeerd: Neem een nieuwbakken brood zo gauw het uit de oven gekomen is, snij het midden in twee, leg de kamfer daarin en zo het waterachtig wordt is het de echte, zo het echter droog en dor blijft is het vals en gemaakt. Kamfer zal erg goed bewaard worden, dan het verdwijnt liederlijk. Men zal het echter behouden in een marmeren stenen of alabaster pan, daartoe gedaan linnenzaden of hirs. Ettelijke leggen daartoe peper en katoen.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Avicenna spreekt: Kamfer is koud en droog in derde graad. Ettelijke nieuwe scribenten willen het is warme natuur, daarvan mijn commentaria in Dioscorides en Epistolas.

 

In lijf.

Kamfer bewaart het lijf voor vuilheid, wordt daarom diegene artsenijen toegedaan welke men tegen de pest, gift, giftige dieren beet en steek bereidt. En ik weet dat veel kooplieden in de tijd der pest zich bewaard hebben met kamfer en Zedoaria, de kamfer een quentle, de Zedoaria een lood zwaar, gestoten, in een linnen zakje gebonden en in een kan vol wijn gehangen, daarvan alle dagen vroeg een warme dronk gedaan.

Varignana geeft de kamfer groot lof in de innerlijke hete of pestachtige koortsen zo men het drie of vier gerstekorrels zwaar alle dagen met de siroop mengt en te drinken geeft, dan het laat niet vervuilen van welke vuilheid deze koortsen hun oorsprong hebben. Of men mag twee gerstekorrels zwaar Ď s nachts [75] met de slaapdronk (als daar is Sirupi de papavere sesquiuncia: Aquś lactucś unciś tres) geven.

De kamfer laat zich verdrijven met een drupje gebrande wijn of amandelen.

Kamfer een of twee gerstekorrels zwaar met een drupje gebrande wijn opgelost, drie lepels vol Cardobenedictus, tormentil of posteleinwater daaronder gemengd en de kinderen te drinken gegeven verdrijft de wormen met geweld.

Kamfer met ivoor, rozen of waterleliebloemenwater gemengd en gedronken stelpt de mannen de natuurlijke zaden zo het hen buiten hun wil ontgaat. De wijven echter de witte vloeiende vochtigheid.

Tormentil en adderkruid, elk een half lood, kaneelbast, galigaan en kruidnagels, elk een half quentle. Stoot dat tot klein poeder en ziedt het met goed sterke wijn, daarna zeef de wijn af en die in datzelfde afgezeefde wijn een half quentle kamfer, drink daarvan ettelijke dagen vroeg en warm, het beneemt de bloedvloed der vrouwen en mannen waar die zijn mogen.

 

 

 

 

Van buiten.

Wie de tanden pijn doen die neemt een half quentle kamfer, ziedt het in een maat wijnazijn en hou deze brij warm in mond, het helpt.

Kamfer verkoelt de hete zwellingen zo men het met eierenwit of met Cichorium water mengt en oplegt.

Kamfer beneemt de onkuise lusten zo men het met ruitsap opstrijkt, ook zo men maar daaraan ruikt, vandaar dat oude spreekwoord: Camphora per nares castrat odore mares.

De vrouwenkamer gebruikt ook kamfer tot aanstrijken en smukken van het aangezicht, dan het maakt de huid helder en vooral zo men het alzo berijdt: Neem kamfer en Borres, welke de goudsmeden gebruiken, stoot beide, giet een weinig rozenwater daarop, laat het aan de zon staan twee of drie dagen, met zoí n water bestrijk dat aangezicht, het wordt schoon en helder.

Kamfer met rozenzalf gemengd, op de wonden en zweren gestreken bewaart ze voor ontsteking.

Kamfer met Cichorium of nachtschaden sap gemengd, op de heimelijke leden in de schoot en nieren gelegd helpt diegenen zo gonorrhoeae hebben.

Wie dat bloed uit de neus teveel vloeit die zal men uit kamfer met droog ezel mest, Cyclamen of Cichorium water een pleister maken en op het voorhoofd leggen, het helpt. Men doet ook kamfer tot de oogartsenijen welke men tegen de ogenhitte en roodheid bereidt.

Tegen de rode druppeltjes of pinnen in het aangezicht: Neem kamfer, zwavel, elk een lood, mirre, wierook, elk een half lood, stoot alles tot poeder, giet daartoe een halve maat rozenwater in een glas, dat maak goed dicht, stel het aan de zon tien dagen. Met dit water bestrijk dat aangezicht en laat het van zichzelf droog worden, het helpt in korte tijd.

Een ander kostelijk en beweerd stuk tegen net gedachte vlekken: Neem zout ammoniak twee lood, kamfer twee quentle, stoot tot poeder, doe het in een glas, giet rozenwater daarop, alzo dat het dat poeder een dwarse vinger hoog bedekt. Maak dat glas goed dicht, zet het aan de zon zo lang tot alles wat daarin is droog wordt. Daarna sla dat glas kapot, neem dat poeder eruit, doe een half lood loodwit daartoe, roer het alles goed door elkaar op een wrijfsteen met weinig olijvenolie en wanneer u het wil gebruiken zo strijk het dun met een vinger eraan, het helpt waarachtig.

Kamfer heet Grieks Κάφονρα. Arabisch Chafur. Latijns Caphura, in de Apotheken Camphora, alzo ook Italiaans, Frans Camphre. Tsjechisch Kaffr. (E iiij) [76]

 

 

 

(C) Vom Terbenthinbaum. Cap. XXIIII.

 

(D) Stell und gestallt.

b wol der Terbenthinbaum weder in Teutschen, noch umbligenden Landen wechst, dieweil man aber sein Hartz, (welchs der rechte Terbenthin ist) ausz Syria unnd Cypern gen Venedig, von dannen zu uns verhandlet, unnd die Kauffleut kŰndten auch leicht den Baum zu uns bringen unnd gewehnen, hab ich nicht kŰnnen unterlassen, von seiner Gestallt zu schreiben. Er wechst im Griechenlandt unnd Syrien, in schŰner lenge, deszgleichen auch im Welschland und Franckreich umb Mompelier, allein dasz er allda nicht so viel Hartz von sich gibt als in den andern Landen. Die Bletter sind gestalltet wie im Eschbaum, doch viel runder, dicker und feister, grůnen stets. Sein Holtz ist z‚he. Die Wurtzeln sind starck, begeben sich tieff in die Erden. Die Blumen erzeigen sich wie im Oelbaum, doch rŰtlecht. Die Frůchte oder Beerlen sind auch rot, darnach grůnlech mit graw vermischt, wann sie zeitig werden, zusammen gedrungen wie die Weintrauben, grosz als die Lorbern, einer harten und hartzechten Natur. Auch tregt dieser Baum rote gebogene KnŰpff, wie die BockhŰrnle, innwendig hole, darinnen wachsen etliche Wůrmble, oder Můcken, mit einer feuchtigkeit wie im Lerchenbaum. Das Hartz rinnet von dem Stamm, kompt durch die Kauffleute von hand zu Hand in unser Landt. Erstlich bracht man es geleutert und auszgewachsen, jetzundt aber bringt man auch das rohe, wie es an jhm selber vom Baume kompt, solch Hartz braucht man zu vielen dingen. Das beste ist weisz, klar, liecht, auff blaw geneigt, und wolriechend. Disz Hartz ubertrifft alle andere, nach jme ist das Hartz vom Lerchenbaum, Fichten und Thannen. Vor zeiten da man den rechten Terbenthin [77] zu uns nicht brachte, haben die Apotecker das Lerchenhartz darfůr genommen, und jme (A) den Namen Terbenthin zugeeignet. Der Terbenthin wechst gern an důrren, steinechten und Sonnreichen orten.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Dieses Baums Bletter, Samen, und Rinden haben ein zusammenziehende Natur, wie der Lerchenbaum. Seine Frucht mag man essen, aber sie ist dem Magen etwas zu wider, doch wermet sie, fůrdert den Harn und reitzt zu den Ehelichen Wercken. Mit Wein getruncken hilfft sie wider die gifftige Spinnenstich.

*Santes Ardoynus de Venensis schreibet, das man ausz den zeitigen Beerlin ein Oel pflegt herausz zu pressen, Wie man ausz den Oliven thut, dasz alle Glieder und fůrnemlich den Magen stercke.*

 

Desz Hartz Terbenthin.

Terbenthin erwermet, erweicht, zertheilt, und reinigt.

 

*Oel ausz dem Terbenthin.

Solches wirdt mit fleisz destilliert, wie die Verstendiger dieser Kunst wissen, unnd davon genommen etliche TrŰpfflin in einer warmen Brůe oder einem destillirten Wasser wider den Griesz, und das grimmen. Jedoch sol man damit bedachtsam unnd mit Raht handeln, dann solches zu unrechter zeit gebraucht, thut offt mehr schaden dann nutz. Gemeltes Oel ist auch nůtzlich zu den Wunden und unsaubern Sch‚den.*

 

Jn Leib.

SchŰner gewaschener Terbenthin eyngenommen, macht sanffte Stulg‚nge, treibet auch den Harn, also, dasz der Harn einer Geruch von Terbenthin bekompt. Reiniget die Brust von allem Unflat. Deszgleichen auch die Leber, Miltz, Nieren und Blasen. Dienet wider den alten Husten, Keichen, eiterig Blutspeien, dann sich die (B) Schwindtsucht erhebt, wider den Stein, insonderheit aber wider das Hůfftwee, Podagra oder Zipperle in Henden und Fůssen, dann er Űffnet, reinigt, wermet, und sterckt das Ge‚der. Cermison nennt jn sanctisiman medicinam, das ist, die heyligste Artzney, wegen seines vielnutzbaren und heylsamen Gebrauchs.

Dieweil aber das Hartz eynzunemen etwas widerwertig, sol man den Terbenthin also bereyten: Nimb Terbenthin zwey Lot, wasche jn etlich mal ab mit Veielwasser, thue darzu einen Scrupel, das ist ein drittheil eines quentlen Salis gemmś, oder Spec: Hierś, (solches geschicht darumb, dieweil der Terbenthin von jhm selbs langsam wirckt, damit er niet lange im Mage seume, gibt man jm gemelten zusatz) formiere darausz fůnff Kůglen oder Pilulen, und darmit sie dir nicht an den H‚nden kleben, fasse sie mit einem Messer, stosz ins kalt Wasser, das benimpt jm die kleberigkeit. Darnach netz ein stůck Oblat oder Hostien in Wein, umbwinde mit der nassen Hostien ein Kůglen, und schlucks also hinab, deszgleichen thue mit den andern. Ein besser weise: Nimb ein frisch Ey, schůtte den Dotter und das Weisse herausz, geusz in die Schalen ein wenig Julep oder Veielsyrup, darnach nimb ein stůck Terbenthin auf ein Messerspitz, lasse es in das Ey, geusz abermals ein wenig Julep oder Veielsyrup darůber, unnd trincks also ausz dem Ey, so wirdt dir der erste und letzte Geschmack auff der Zungen sůsz seyn unnd bleiben, und der Terbenthin darzwischen in Hals hinab schleichen, ausz dem schlůpfferigen Ey, ohn alle Beklebung oder mercklichen Ungeschmack. Solchs thue mit den andern und dritten Stůck, bisz du jn gar eyngenommen hast. Dieser gestalt mag man auch andere Gummi oder Hartz geniessen.

So es von nŰhten, mag man Terbenthin drey tag nach einander einnemen, den ersten tag ein Lot, den andern anderthalb Lot, den dritten zwey Lot.

Auch sol man mercken, dasz man den Terbenthin mit dem Wasser zuvor abwasche, welchs dem bresthafftigen Glied zutr‚glich ist, als zu der Brust, mit Hysopwas- [78] (C) ser, zu den Nieren oder Blasen mit Pappelwasser, zu dem Podagra mit Salvien, zu der Leber mit Cichorienwasser, und dergleichen.

Terbenthin mit Burgelwasser gewachsen, und eyngenommen, ist treffenlich gut zu der Harnwinde, und kalten Urina.

 

Aussen.

Terbenthin und weisser Hartz, werden zu Pflaster und Salben vielf‚ltich erwehlet von den Wund‚rtzten, dann sie reinigen die alten unnd newen Wunden, erweichen die herten Geschwer an allen enden, heylen bŰse Grinde an Viehe und Leuten.

Terbenthin mit Salniter und Vitriol oder Kupfferwasser gemischt, unnd angestrichen, reinigt den Aussatz.

Terbenthin gemengt mit BaumŰl und Honig, hilfft den schwůrigen und eitrigen Ohren, darein gelassen.

Auch ist Terbenthin dienstlich wider das jucken der Gem‚chte, unnd Seitenwee, so man jn darauff streicht. Er vertreibt die Ritzen der Lippen desz Angesichts.

Terbenthin auff glůende Kolen gelegt, und den Dampff von unten herauff zu dem Maszdarm eyngelassen, hilfft wider den Tenasmum, das ist, so man offt zum Stul musz gehen, und doch nichts volbringen kan. Auch ist dieser Rauch gut den Frawen unten herauff, so die Mutter herausz geschlossen, aber oben zu riechen, so die Mutter auffgestiegen ist.

Wider obgemeldte Gebresten ist auch gut das Hartz vom Lerchenbaum, Thannen, und andere Hartz mehr, doch ist der Terbenthin allen uberlegen.

Allerley Hartz lest sich brauchen zu einem Fliegenleim, auff Papyr důnn gestrichen und unter die Fliegen gestellt, so bald sie darauff sitzen, bleiben sie behangen.

Terbenthinbaum heiszt Griechisch Τέςμινθζ. Arabisch Baton. Lateinisch Terebinthus, den Namen behelt er auch in andern Spraachen. *Jn Welschlandt nennet man (D) diesen Baum Cornucapra, von wegen der BockshŰrnlen die daran wachsen.*

Van terpentijn boom. Kapittel XXIIII. (Pistacia terebinthus)

 

Plaats en gestalte.

Ofschoon de terpentijnboom nog in Duitse, nog omliggende landen groeit, omdat men echter zijn hars, (welke de echte terpentijn is) uit SyriŽ en Cyprus naar VenetiŽ en vandaar naar ons verhandeld en de kooplieden kunnen ook licht de boom tot ons brengen en gewennen heb ik niet kunnen weglaten van zijn gestalte te schrijven. Het groeit in Griekenland en SyriŽ in schone lengte, desgelijks ook in ItaliŽ en Frankrijk om Montpellier, alleen dat het aldaar niet zoveel hars van zich geeft zoals in de andere landen. De bladeren zijn gesteld zoals in esboom, doch veel ronder, dikker en vetter, groenen steeds. Zijn hout is taai. De wortels zijn sterk, begeven zich diep in de aarde. De bloemen vertonen zich zoals in olijfboom, doch roodachtig. De vrucht of besjes zijn ook rood, daarna groenachtig met grauw vermengd wanneer ze rijp worden, tezamen gedrongen zoals de wijndruiven, groot als de laurier, een harde en harsachtige natuur. Ook draagt deze boom rode gebogen knoppen zoals de bokhorens, inwendig hol, daarin groeien ettelijke wurmpjes of muggen, met een vochtigheid zoals in lorkenboom. De hars rent van de stam, komt door de kooplieden van hand tot hand in ons land. Eerst bracht men het gezuiverd en uitgewassen, nu echter brengt men ook dat rauwe zoals het van zichzelf van boom komt, zulke hars gebruikt men tot vele dingen. De beste is wit, helder, licht, op blauw geneigd en goed ruikend. Deze hars overtreft alle andere, na hem is de hars van lorkenboom, Pinus en dennen. Voor tijden daar men de echte terpentijn [77] tot ons niet bracht hebben de apothekers de lorkenhars daarvoor genomen en het de naam terpentijn toegeŽigend. De terpentijn groeit graag aan dorre, steenachtige en zonnige oorden.

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Deze boom zijn bladeren, zaden en bast hebben een tezamen trekkende natuur zoals de lorkenboom. Zijn vrucht mag men eten, echter ze is de maag wat tegen, doch warmt ze, bevordert de plas en wekt op tot de huwelijkse werken. Met wijn gedronken helpt ze tegen de giftige spinnensteek.

*Santes Ardoynus de Venensis schrijft dat men uit de rijpe besjes een olie plag uit te persen zoals men uit de olijven doet dat alle leden en voornamelijk de maag sterkt.*

 

 

De hars terpentijn.

Terpentijn verwarmt, weekt, verdeelt en reinigt.

 

*Olie uit de terpentijn.

Zulks wordt met vlijt gedestilleerd zoals de verstandige van deze kunst weten en daarvan genomen ettelijke druppeltjes in een warme brij of een gedestilleerd water tegen de gruis en dat grimmen. Toch zal men daarmee bedachtzaam en met raad handelen, dan zulks te onrechte tijd gebruikt doet vaak meer schade dan nut. Gemelde olie is ook nuttig tot de wonden en onzuivere schaden.*

 

In lijf.

Schoon gewassen terpentijn ingenomen maakt zachte stoelgang, drijft ook de plas, alzo dat de plas een reuk van terpentijn bekomt. Reinigt de borst van alle onsierlijkheid. Desgelijks ook de lever, milt, nieren en blaas. Dient tegen de oude hoest, kuchen, etterig bloedspuwen, daarvan zich de duizeligheid verheft, tegen de steen, vooral echter tegen de voetenpijn, podagra of jicht in handen en voeten, dan het opent, reinigt, warmt en versterkt de aderen. Cermison noemt het sanctisi men medicinam, dat is de heiligste artsenij, vanwege zijn vele en nuttige en heilzame gebruik.

Omdat echter dat hars in te nemen wat tegenstaat zal men de terpentijn alzo bereiden: Neem terpentijn twee lood, was het ettelijke maal af met vioolwater, doe daartoe een scrupel, dat is een derde deel van een quentle zout van edelsteen of Spec: Hierś, (zulks geschiedt daarom omdat de terpentijn van zichzelf langzaam werkt, daarmee het niet lang in de maag zuimt geeft men het gemelde toevoegingen) vorm daaruit vijf kogeltjes of pillen en daarmee het u niet aan de handen kleeft vat het met een mes, stoot het in koud water, dat beneemt het de kleverigheid. Daarna nat een stuk ouwel of hostie in wijn, omwind met de natte hostie een kogeltje en slik in, desgelijks doe met de andere. Een beter wijze: Neem een fris ei, schudt de dooier en dat witte eruit, giet in de schaal een weinig julep of vioolsiroop, daarna neem een stuk terpentijn op een messpits, laat het in dat ei, giet daarna een weinig julep of vioolsiroop daarover en drink het alzo uit het ei, zo zal u de eerste en laatste smaak op de tong zoet zijn en blijven en de terpentijn daartussen in hals af zakken uit het slijmerige ei zonder alle kleven of merkelijke onsmakelijkheid. Zulks doe met de andere en derde stuk tot u het geheel ingenomen heeft. Deze gestalte mag men ook andere gommen of harsen genieten.

Zo het nodig is mag men terpentijn drie dag na elkaar innemen, de eerste dag een lood, de andere anderhalf lood, de derde twee lood.

Ook zal men merken dat men de terpentijn met het water hiervoor afwast welke de gebrekkige leden dragelijker zijn zoals tot de borst met hysopwater, [78] tot de nieren of blaas met Malva water, tot de podagra met salvia, tot de lever met cichorei water en dergelijke.

Terpentijn met posteleinwater gewassen en ingenomen is voortreffelijk goed tot de plaswind en koude urine.

 

 

Van buiten.

Terpentijn en witte hars worden tot pleisters en zalven veelvuldig aanbevolen van de wondartsen, dan ze reinigen de oude en nieuwe wonden, weken de harde zweren aan allen einden, helen boze schurft aan vee en lieden.

Terpentijn met salniter en vitriool of koperwater gemengd en aangestreken reinigt de huiduitslag.

Terpentijn gemengd met olijvenolie en honing helpt de zwerende en etterige oren, daarin gelaten.

Ook is terpentijn dienstig tegen dat jeuken der geslacht en zijdepijn zo men het daarop strijkt. Het verdrijft de spleten der lippen van het aangezicht.

Terpentijn op gloeiende kolen gelegd en de damp van onderen op in de mastdarm ingelaten helpt tegen het tenasma, dat is zo men vaak ter stoel moet gaan en doch niets volbrengen kan. Ook is deze rook goed de vrouwen van onderen op zo de baarmoeder eruit geschoten is, echter van boven te ruiken zo de baarmoeder opgestegen is.

Tegen opgemelde gebreken is ook goed de hars van lorkenboom, dennen en andere hars meer, doch is de terpentijn allen overtroffen.

Allerlei hars laat zich gebruiken tot een vliegenlijm, op papier dun gestreken en onder de vliegen gesteld, zo gauw ze daarop zitten blijven ze hangen.

Terpentijnboom heet Grieks Τέςμινθζ. Arabisch Baton. Latijns Terebinthus, die naam behoudt het ook in andere spraken. *In ItaliŽ noemt men deze Boom Cornucapra vanwege de bokshoorns die daaraan groeien.*

 

 

Vom Cypressenbaum. Cap. XXV.

 

Geschlecht, Gestallt, und Stell.

ypressenbaum wechst nicht in Deutschen, auch nicht in Welschlanden, dann man bringe, und pflantze jn von frembdes dahin. Jn der Jnseln Creta findet man jhn so gemein, wie bey uns den Eichbaum. Er ist zweyer Geschlecht. Das M‚nnle, und das Weible. Das Weible ist oben auffgespitzet, aber das M‚nnle breitet sich mehr ausz. Es ist ein langer, gerader Baum, hat seine ‚ste nur oben. Er treget Bletter, wie der Sevenbaum, allein, dasz sie leichter, lenger, und grůner sindt. Dreymal im jar bringt er Z‚pffle oder Nůsz, die vergleichen sich denen im Lerchenbaum, sind doch dicker, herter, und derber. Solche Z‚pffle sampt den Blettern werden zu uns gebracht, und in den Apotecken gebraucht, man nenne sie nuces Cupressi. Sie werden gesamlet im Jenner, Mayen, und Herbstmonat.

Auch gibt dieser Baum ein Hartz, aber wenig, gleicht sich dem Thannenhartz mit gestallt und tugendt. Das Holtz an diesem Baum ist gantz vest, und reucht gar starck. Es ist auch ein gemeines Kraut, welchs man Cypressen nennet, von welchem hernacher soll gesagt werden.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Cypressenbaum zeucht zusammen, kůlet, und verzehret die Feuchtigkeit. Die Nůsz sind st‚rcker in jrer Natur, dann die Bletter. [79]

 

Jn Leib.

So man die Bletter desz Cypressenbaums in Wein seudet, ein wenig Myrrha darzu thut, und darvon trincket, hilfft es denen, welchen der Harn ohn jhren willen entgehet. Auch ist solcher Wein denen gut, die mit not trŰpfflingen Harnen.

Die Cypressennůsz klein gestossen, unnd mit Wein getruncken, sind gut wider die rote Rhur, Bauchflůsz, schwerlichen Athem, Husten und Blutspeyen.

Die Brůe, darinnen die Cypressennůsse gesotten sind, hat auch die tugendt unnd krafft wider jetztgedachte gebresten.

 

Aussen.

Cypressennůsz gestossen, unnd gemischt mit Feigen, darausz ein Teig gemacht, erweicht alle harte Geschwulst, benimpt das fleisch, so in der nasen wechst, darůber gelegt gleich einem pflaster.

Cypressennůsz in Essig mit Feigbonenmehl gesotten, unnd auffgelegt, tilgen ausz die rauhe, unebne Negel der Finger, stewren und wehren dem Weydbrůche.

Die Nůsse mit Essig gesotten, unnd den Mund darmit warm auszgeschwenckt, heylet das Zanwehe, auch thun solches die Bletter.

Die Bletter klein gestossen, unnd auffgelegt, hefften die frischen Wunden, stellen das Blut. Gestossen und mit Essig vermischt, ferben sie das Haar.

Die Bletter allein, oder mit Gerstenmehl vermischt, und ubergeschlagen, heylen den kalten Brandt, die Geschwere, welche weiter kriechen und umb sich fressen, auch die Carbunckel, und hitzige geschwulst der Augen.

So man die Bletter zu den Magensalben menget, kr‚fftigen sie den Magen.

Jn Essig gesotten, und angestrichen, vertreiben sie die weissen Flechten.

Ein Pflaster gemacht von den Blettern und Nůssen, ist gut denen, so im Leib zerbrochen seind, darauff gelegt.

Cypressenbaum heist Griechisch Κνωάριατζ. Lateinisch Cupressus. Arabisch Saro. Welsch Cypresso. Behmisch Cypriss. [80]

Van cipres boom. Kapittel XXV. (Cupressus sempervirens)

 

Geslacht, gestalte en plaats.

Cipresboom groeit niet in Duitsland, ook niet in ItaliŽ, dan men brengt en plant ze van vreemde daarheen. In het eiland Creta vindt men jet zo algemeen zoals bij ons de eikenboom. Het is twee geslachten, dat mannetje en dat wijfje. Dat wijfje is boven toegespitst, echter dat mannetje breidt zich meer uit. Het is een lange opgaande boom, heeft zijn scheuten maar boven. Het draagt bladeren zoals de sevenboom, alleen dat ze lichter, langer en groener zijn. Drie maal in jaar brengt het kegels of noten, die vergelijken zich diegenen in lorkenboom, zijn doch dikker, harder en steviger. Zulke kegels samen met de bladeren worden tot ons gebracht en in de apotheken gebruikt, men noemt ze nuces Cupressi. Ze worden verzameld in januari, mei en herfstmaand.

Ook geeft deze boom een hars, echter weinig, vergelijkt zich de dennenhars met gestalte en deugd. Dat hout aan deze boom is gans vast en ruikt erg sterk. Er is ook een algemeen kruid welke men cipres noemt, van welke hierna zal gezegd worden.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Cipresboom trekt tezamen, koelt en verteert de vochtigheid. De noten zijn sterker in hun natuur dan de bladeren. [79]

 

In lijf.

Zo men de bladeren der cipresboom in wijn ziedt, een weinig mirre daartoe doet en daarvan drinkt helpt het diegenen welke de plas buiten hun wil ontgaat. Ook is zulke wijn diegenen goed de met nood druppelend plassen.

De cipresnoot klein gestoten en met wijn gedronken is goed tegen de rode loop, buikvloed, zware adem, hoesten en bloedspuwen.

De brij daarin de cipresnoten gekookt zijn heeft ook de deugd en kracht tegen net gedachte gebreken.

 

Van buiten.

Cipresnoot gestoten en gemengd met vijgen, daaruit een deeg gemaakt weekt alle harde zwellingen, beneemt dat vlees zo in de neus groeit, daarover gelegd gelijk een pleister.

Cipresnoot in azijn met lupinen meel gekookt en opgelegd delgen uit de ruwe, ongelijke nagels der vinger, sturen en weren de jagersbreuk.

Die noten met azijn gekookt en de mond daarmee warm uitgespoeld heelt de tandpijn, ook doen zulks de bladeren.

Die bladeren klein gestoten en opgelegd hechten de frisse wonden, stelpen dat bloed. Gestoten en met azijn vermengd verven ze dat haar.

Die bladeren alleen of met gerstemeel vermengd en overgeslagen helen de koude brand, de zweren welke verder kruipen en om zich vreten, ook de karbonkel en hete zwellingen der ogen.

Zo men de bladeren tot de maagzalven mengt bekrachtigen ze de maag.

In azijn gekookt en aangestreken verdrijven ze de witte chronische huiduitslag.

Een pleister gemaakt van de bladeren en noten is goed diegenen zo in lijf gebroken zijn, daarop gelegd.

Cipresboom heet Grieks Κνωάριατζ. Latijns Cupressus. Arabisch Saro. Italiaans Cypresso. Tsjechisch Cypriss. [80]

 

 

(C) Von Weckholder. Cap. XXVI.

 

Namen.

eckholder nennen etliche Wachalter, Krametstaud, dieweil die KrametvŰgel seine Beeren gern essen. Jm Latein Iuniperus, quod iuniores & novellos fructus pariat, darumb dasz er fast allein unter den B‚umen seine Frucht schier in das zweyte Jar tregt, welche auch nicht zeitigen wenn schon newe wachsen.

 

Geschlecht und Gestallt.

Desz Weckholders sind zwey Geschlecht, nemlich klein und grosz. Jn Teutschen Landen wechst allein der kleine, ist ein Staude m‚nniglich bekandt. Der grosse steigt auff in die hŰhe, wie ein rechtm‚ssiger Baum, mit schŰnen grossen Beeren. Unter diesem Baum hat gelegen der Prophet Helias, als er dem zorn Isabelis bisz in die Wůsten entweich, da jhn der Engel zum andern mal auffweckt, 3. Reg. 19. Man findet diesen Baum im Welschlandt in Hetrurien. Er gibt von sich ein Hartz oder Gummi, das vergleicht sich dem Mastix, wirdt in den Apotecken Sanderaca, oder Vernix, das ist, truckner Virnisz genannt.

*In der Provincia in Franckreich wirdt der grŰsser Iuniperus genannt Cade, und seyn die Beer daran drey mal grŰsser dann an dem kleinern, und grŰssere Bletter. Das Holtz reucht wol und gibt einen liquorem oder Safft, welchen sie daselbst nennen Oleum de Cade. Scaliger sagt, dasz den grŰssern Iuniperum die Arabier nennen Harar. Desselbigen innern Kern gebrauchen die Medici in Africa, an statt desz Ligni Guiaci mit gutem nutz wider die Frantzosen.*

Beyder Weckholder, Staud unnd Baum, hat spitzige Bletter, wie Roszmarin, sind doch schm‚ler und stachlicher, grunen stets. Das Holtz ist vest, werhafftig, wolriechend, rŰtlecht, und feist. Die Weckholderbeer sindt erstlich grůn, darnach wenn sie zeitigen (welchs in zweyen Jaren geschicht) so werdens schwartz. [81]

 

Stell. (A)

Der Weckholderbaum, oder Staud, wachsen auff ungebawetem Erdtrich in W‚lden, Bergen, auch auff ebenem Felde unter andern Stauden. *An etlichen Űrtern, da sie nicht gemein seyn, pflegt man die zeittigen Beer zu s‚en, welche gern auffgehen.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Weckholder ist warm unnd trucken im dritten Grad. Aber seine Beere seind warm im dritten, und trucken im ersten. Das Gummi warm und trucken im andern Grad.

 

Jn Leib.

Weckholderbeere in weissem Weine gesotten, und darvon getruncken, bekommen wol dem kalten, schleimigen Magen, reumen die Brust, stillen den Husten, Darmwinde oder bl‚hung desz Bauchs, auffstossen der Mutter, Krampff. Reinigen und erŰffnen die Lebern und Nieren, dann sie zertheilen, und machen důnn die grobe z‚he feuchtigkeit. Sie treiben zimlich den Harn, der Frawen zeit, und Stein. Wehren dem Gifft, und sindt ein sonderlich prśservativum, das ist, fůrbewahrung zur zeit der Pestilentz. Sindt in summa zu vielen dingen nutz, derhalben hat der Koch solche Beerlen zu sich in die Kůchen beruffen, fůllet darmit Hůner und VŰgel.

Ein gewaltige Artzney wider den Stein: Nimb ein Lot Weckholderbeer, geusz darůber in einem Glasz so viel gebrandten Wein, dasz er die Beer wol bedecke, stopffs Glasz zu, lasz stehen vier tag, růhrs biszweilen. Nach gemeldten vier tagen seig den Wein ab, drůck jn wol ausz, und geusz jhn uber andere frische Beere, lasz aber vier Tag stehen, und seigs ab wie vor. Solchs thue zum drittenmal. Diesen Wein solt du zur notturfft halten, und wol bewahren. So dich der Stein růhret, nimm dieses Weins zween EszlŰffel (B) voll, misch jhn mit anderem weissen Wein, trincks warm, sitze darnach in ein Wannen oder Lendenbad mit Pappeln und Chamillen abgesotten, verharre darinnen etwa ein halbe stund, bestreich biszweilen das Antlitz und Hend mit Rosenwasser oder Malvasier wider die Mattigkeit, bisz der Stein von dir gehet, solches geschicht ohn allen zweiffel. Doch soltu achtung haben, dasz du nicht in die Wannen sitzet baldt nach dem essen, mit vollem Magen, oder wann sonst der Leib verstopfft ist.

Zu widerholung der verstandenen Weiberzeit: Nimb drey handvoll Weckholderbeer, zerstosz sie, geusz darůber guten starcken weissen Wein, siede jhn halb ein. Seig jhn ab, thue darzu ein quentle gestossenen Saffran. Von diesem Tranck soltu anfangen zu trincken, wenn nun die zeit sich erzeigen soll, und alle Morgen frůhe einen ziemlichen warmen trunck thun, etliche Tag nach einander. Doch ist es nůtz, dasz man zuvor da es die noht erfordert, die Saphenas, das ist, die Rosenadern an beyden Fůssen schlahen lasse.

Ein Laugen gemacht mit weissem Wein und ausz gebrandter Weckholder aschen, dieselbige getruncken, treibt den Harn sichtbarlich, also, dasz auch viel Wassersůchtige erledigt sind worden, so solche Lauge getruncken haben.

Die Weckholderbletter haben etwa ein scherpffe, derhalben pflegt man sie gesotten, oder auch den Safft darausz geprest zu trincken, oder eusserlich auffzulegen wider der Schlangen Bisz und Stich.

 

Aussen.

Alles was am Weckholderbaum oder Stauden ist, das reucht wol. Erstlich das Hartz, so herausser fleuszt, wenn der Baum im ersten Safft verwundt wirt. Darnach die gedorτte Wurtzel und Stamm. Zum dritten die grůne, frische, zeitigen Beerle. Und zum letzten, das grůne, dornechte Laub, wann es angezůndt wirdt. Dieser Rauch verjagt die Schlangen, unnd den vergifften Lufft. Derhalben wo die Pestilentz regieret, sol man stets von Weckholder Holtz und Beeren sampt Wermut rauchern in allen Ge- (F) [82] (C) machen, darinnen man wohnet. Die Alten haben angezůndte Weckholderzweige mit sich getragen auff der Gassen.

Weckholderbeer in rotem Weinessig mit Rosen gesotten, und darmit warm den Mund auszgespůlet, ist treffenlich gut wider das Zanwee.

Wider das schůtten und k‚ldte der langwirigen Fieber: Nimb Weckholderbeer, Rauten, Salvien, jedesz ein Handtvoll, geusz darůber vier Pfundt Wasser, siede das drittheil eyn. Welchen Tag nun das Fieber kommen soll, so nimb zwo stund zuvor, doch nůchtern, ein quentle guten Theriack in weissem warmen Wein. Ein stund nach diesem eyngenommen Tranck, zeuch dich in einem Stůble nacket ab, habe auff einem Eisen oder Becken zweene oder drey heisse Riszlingsteine, darauff geusz das obgemeldte gesottene Wasser, alle mal ein wenig, stehe darůber, mit einem Tuche umbhenckt oder umbhůllet, und empfange den Dampff von unten auff an gantzen Leib, bisz du schwitzest, streich den Schweisz ab mit einem warmen Thuche, leg dich in ein warm Bette, deck dich zu, so wirt das Kalte von tag zu tag linder kommen, und endtlich auszbleiben. Man soll aber diese Artzney nicht brauchen, der Leib sey dann zuvor bereitet und purgiert, ausz Raht eines gelerhten Artztes.

Die Rinde desz Weckholders zu Aschen gebrannt, mit Wasser ein Lauge gemacht, und darmit die Reude oder Grinde gesalbet, heylet die.

Die Alchymisten sagen, dasz die brennende Kolen vom Weckholderholtz, mit seiner eignen Aschen bedeckt, glůend bleiben uber etliche Monat. *Das ist aber wahr, dasz gemelte Kolen am lengsten unter allen andern glůend bleiben: Deren etliche wŰllen, dasz im 120. Psalm.gedacht werde.*

Ein new Experiment wider das Zipperle oder Podagra, Tropffen und Contract hat vielen geholffen: Nimb Weckholderholtz, schab die eusserste Rinde darvon, das ander zerschneid klein, kochs in Wasser, darinnen soltu nůchtern baden in einer Wannen. (D) Doch sol der Leib zuvor auch purgieret seyn. Und so mans wil wider das Zipperle gebτauchen, sol es geschehen zu der zeit, wenn der Weetagen nicht fůrhanden, das ist, zu einer fůrbewahrung, dasz die Schmertzen nicht widerkommen.

 

Virnesz. Sandaraca.

Truckner Virnesz Pulver gestossen, in einem lindgesottene Ey, oder Rosenzucker eyngenommen, stillet das wůrgen, die rote Ruhr, Blutspeyen, uberflůssige Weiberzeit, und tŰdtet die Wůrme im Leib. Steuret auch dem unm‚ssigen Flusz der gůlden Adern, darauff gestrewet.

Truckner Virnesz hat ein besondere gute eygenschafft zu den bŰse, wůhtenden Z‚nen, und wil allhie viererley Artzney setzen, die alle gut sind, doch je eine st‚rcker dann die ander, nach der ordnung.

Die erste: Hab in einem Hafendeckel oder Stůrtzen zween oder drey glůende Kolen, wirff darauff trucknen Virnesz, stell ein Trichterle darůber, und lasz den Dampff an den bŰsen Zan gehen.

Die ander: Truckner Virnesz in Weinessig gesotten, und darmit warm den Mund auszgespůlet.

Die dritte: Nim rote Rosen, Chamillen und Dosten, jedes ein halbe Handtvol, trucknen Virnesz ein halb Lot. Diese stůck sollen sieden in einem nŰssel Wein, und halben nŰssel Essig, bisz das drittheil eingesotten ist, darnach sol mans abseyhen, einen LŰffelvol nach dem andern warm im Mund halten, darnach in ein Becken herausz werffen.

Die vierdte: Nimb guten Malvasier, darinne glůender Stahl abgelescht sey, misch darunter gleich so viel gebrannten Wein, thue ein wenig gepulverten trucknen Virnesz darunter, halts warm auff dem Zane, so wirdt der Wehtag nachlassen. *Da man aber ein gut Oel auff rechte weisz davon zurichtet, solches ist uber andere gemelte stůcke zu dem Wehtagen der Z‚nen kr‚fftig und gut.*

Truckner Virnesz mit Eyerklaar vermenget, auff die Stirn und Schlaffadern gebunden, verstellet das bluten der Nasen. [83]

Disz Gummi mit Weirauch und Eyerklar vermischt, auff den Magen gelegt, (A) benimpt es das wůrgen und speyen. Stellet auch den Bauchflusz.

Jn ein frische Wunden trucknen Virnesz gestrewet, heylet sie zu.

Ein Rauch von diesem Gummi gemacht, durch ein trichterle in die Nasen gelassen, oder auch das Pulver auff das Haupt gestrewet (zuvor mit wenig Wein befeuchtet, darauff das Pulver hafften kan) stellet die Schnupffen, unnd wehret den Hauptflůssen.

Truckner Virnesz heylet und trucknet ausz die unreine Fisteln, unnd lŰcherte fliessende Sch‚den.

So einem die H‚nde oder Fůsz zerschrunden sind, sol er disz Gummi darauff strewen, so heylen sie wider.

Man pflegt auch mit truckenem Virnesz das Papyr zu bestreichen, so leszt es die Schrifft nicht durchfliessen.

 

Von WeckholderŰl. Oleum Iuniperinum.

Ausz Weckholderbeeren macht man ein sehr nůtzlich und kŰstlich Oel, welches dem Balsam fast zu vergleichen ist, wirt also bereitet: Nimb frische Weckholderbeere, stosz sie wol gleich zu einem Brey, geusz darůber gute weissen Wein in einem Kolbenglasz, mach das Glasz oben zu, stell es an einen warmen ort, lasz ein zeitlang also stehen, doch růhre es biszweilen, damit sichs wol putreficir, alsdann so zeuchs ab, so wirt das Oel empor schwimmen, setze es an die Sonn, dasz es sich wol von der feuchte scheide, samle es alle Tage, und brauchs, dann es hat alle Krafft und Tugendt, so in diesem Capitel von Weckholderbeeren gemeldet worden, ist auch viel kr‚fftiger unnd lieblicher zubrauchen.

Dieses Oel Űffnet die Verstopffung der Nieren und Blasen, treibt Sand unnd Stein, macht wol Harnen, so man sein fůnff oder sechs trŰpffle mit Petersilienwasser (B) frůhe und zu nachts trincket. *Jedoch sol man solchs nicht ohn unterscheid brauchen, dieweil es offt zu hart treibet, und die Lendtnieren noch mehr erhitzigt, unnd derwegen mehr Schleim herzu ziehet.*

Dieses Oel ist gut zu dem verschleimpten Magen, so mans frůhe in Wein trinckt, und auszwendig den Magen darmit schmieret.

Auch heylet dieses Oel die Geelsucht, das Zittern, und Zipperle. Vertreibt die Flecken und Masen am Leibe, sonderlich am Angesicht, so man sich nach dem Bad mit diesem Oel bestreicht.

Welcher einen ubelriechenden Athem hat, der schmiere disz Űl auff ein schnitle geb‚het Brot, esse es frůhe, und zu abendts, wenn er schlaffen gehet.

Auch macht man ein Oel ausz Weckholderholtz also: Nimb zween jrrdene H‚fen oder TŰpffe, die verglasirt sind, setz sie ubereinander, fůll den Űbersten Hafen mit Weckholderholtz, das klein zerschnitten sey, zwischen den zweyen H‚fen sol seyn ein lŰchertes Plech, dasz also das Holtz nicht fallen mŰg in den untersten Hafen. Die fůge der zweyen H‚fen vermache wol mit einem Teigle ausz Eyerklar und Weitzenmehl, auff ein leinen Tůchlen gestrichen, also, dasz kein Rauch darausz kommen mŰge, setz die ins Erdtrich, und der Űbrist sol nicht gar in der Erden stehen. Umb diesen Űbristen mache ein Kolfewr rings herumb, wenn das Holtz jnnwendig erhitzet, so fleuszt Oel ausz dem Űbern Hafen in den untern. Dieses Oel dienet wol wider die L‚hme, Contract, Krampff, Tropffen oder Schlag, und fallenden Siechtagen, so man die Glieder, oder den Růcken darmit warm schmieret. Es benimpt auch das Bauchgrimmen. Das Oel ist gar gut, in die Ohren getreufft, denen, die nicht wol hŰren.

Jn Summa. Dieses Oel ist behůlfflich wider alle kranckheiten, so von K‚lte entstehen.

Weckholder heist Griechisch Αρχενθίς. Arabisch Arconas. Lateinisch Iuniperus. Welsch Ginepro. Spanisch Enebro. FrantzŰsisch Genevre. Behmisch Jalowec. (F ij) [84]

Van jeneverbes. Kapittel XXVI. (Juniperus communis, Juniperus excelsa)

 

Namen.

Jeneverbes noemen ettelijke Wachalter, Krametstaud omdat de kramsvogel zijn bessen graag eten. In Latijn Juniperus, quod juniores & novellos fructus pariat, daarom dat het vast alleen onder de bomen zijn vrucht schier in dat tweede jaar draagt welke ook niet rijpen wanneer reeds nieuwe groeien.

 

Geslacht en gestalte.

Van de jeneverbes zijn twee geslachten, namelijk klein en groot. In Duitse landen groeit alleen de kleine, is een heester menigeen bekend. De grote stijgt op in de hoogte zoals een rechtmatige boom met schone grote bessen. Onder deze boom heeft gelegen de profeet Elias toen hij de toorn van Jesabel in de woestijn ontweek daar hem de engel de volgende keer opwekte, 3 Koningen 19. Men vindt deze boom in ItaliŽ in EtruriŽ. Het geeft van zich een hars of gom, dat vergelijkt zich de mastiek, wordt in de apotheken Sanderaca of Vernix, dat is droge vernis genoemd.

*In de Provence in Frankrijk wordt de grotere Juniperus genoemd Cade en zijn de bessen daaraan drie maal groter dan aan de kleinere en grotere bladeren. Dat hout ruikt goed en geeft een likeur of sap welke ze daar zelf noemen Oleum de Cade. Scaliger zegt dat de grotere Juniperus de Arabieren noemen Harar. Diezelfde binnenste kern gebruiken de medici in Afrika in plaats van Lignum Guiacum met goede nut tegen de pokken.*

Beide jeneverbessen, heester en boom, hebben spitse bladeren zoals rozemarijn, zijn doch smaller en stekeliger, groenen steeds. Dat hout is vast, duurzaam, goed ruikend, roodachtig en vet. De jeneverbesbessen zijn eerst groen, daarna wanneer ze rijpen (wat in twee jaren geschiedt) zo worden ze zwart. [81]

 

 

Plaats.

De jeneverbesboom of heester groeit op ongebouwd aardrijk in wouden, bergen, ook op vlakke velden onder andere heesters. *Aan ettelijke oorden daar ze niet algemeen zijn pleegt men de rijpe bessen te zaaien welke graag opgaan.*

 

Natuur, kracht en werking.

Jeneverbes is warm en droog in derde graad. Echter zijn bessen zijn warm in derde en droog in eerste. De gom warm en droog in andere graad.

 

In lijf.

Jeneverbesbessen in witte wijn gekookt en daarvan gedronken bekomt goed de koude slijmige maag, ruimen de borst, stillen de hoest, darmwind of opblazing van de buik, uitstoten der baarmoeder, kramp. Reinigen en openen de lever en nieren, dan ze verdelen en maken dun de grove taai vochtigheid. Ze drijven redelijk de plas, de vrouwen tijd en steen. Weren het gift en zijn een vooral een preservatief, dat is voorbehoeding in tijd der pest. Zijn in summa tot vele dingen nuttig, daarom heeft de kok zulke besjes tot zich in de keuken geroepen, vult daarmee hoenders en vogels.

Een geweldige artsenij tegen de steen: Neem een lood jeneverbes, giet daarover in een glas zoveel gebrande wijn dat het de bessen goed bedekt, stop het glas dicht, laat het staan vier dagen, roer het soms. Na gemelde vier dagen zeef de wijn af, druk het goed uit en giet het over andere frisse bessen, laat het echter vier dagen staan en zeef het af zoals voor. Zulks doe een derde maal. Deze wijn zal u tot nooddruft houden en goed bewaren. Zo u de steen roert neem deze wijn twee eetlepels vol, meng het met andere witte wijn, drink het warm, zit daarna in een stoof of lendenbad met Malva en kamillen gekookt, blijf daarin ongeveer een halve stonde, bestrijk soms dat aangezicht en handen met rozenwater of malvezij tegen de matheid tot de steen van u gaat, zulks geschiedt zonder twijfel. Doch zal u opletten dat u niet in het bad zit gauw na het eten met volle maag of wanneer anders het lijf verstopt is.

Tot terughalen van de gestopte wijven tijd: Neem drie handen vol jeneverbes, stoot ze, giet daarover goede sterke witte wijn, ziedt het half in. Zeef het af, doe daartoe een quentle gestoten saffraan. Van deze drank zal u aanvangen te drinken wanneer nu de tijd zich vertonen zal en alle morgens vroeg een tamelijke warme dronk doen, ettelijke dagen na elkaar. Doch is het nuttig dat men hiervoor daar het de nood vordert de Saphenas, dat is de rozenaderen aan beide voeten slaan laten.

Een loog gemaakt met witte wijn en uit gebrande jeneverbes as, diezelfde gedronken drijft de plas zichtbaar, alzo dat ook veel waterzuchtige geleegd zijn geworden zo zulke loog gedronken hebben.

De jeneverbesbladeren hebben wat een scherpte, daarom pleegt men ze gekookt of ook het sap daaruit geperst te drinken of uiterlijk op te legen tegen de slangen beet en steek.

 

 

 

 

 

 

 

Van buiten.

Alles wat aan jeneverbesboom of heesters is dat ruikt goed. Eerst de hars zo eruit vloeit wanneer de boom in eerste sap verwond wordt. Daarna de gedorde wortel en stam. Als derde de groene frisse rijpe besjes. En als laatste dat groene, doornachtige loof wanneer het aangestoken wordt. Deze rook verjaagt de slangen en de vergiftige lucht. Daarom waar de pest regeert zal men steeds van jeneverbes hout en bessen samen met alsem beroken in alle (F) [82] kamers daarin men woont. De ouden hebben aangestoken jeneverbestwijgen met zich gedragen op de straathoeken.

Jeneverbes in rode wijnazijn met rozen gekookt en daarmee warm de mond uitgespoeld is voortreffelijk goed tegen de tandpijn.

Tegen dat schudden en koude van de lang durende koortsen: Neen jeneverbes, ruit, salvia, elk een handvol, giet daarover vier pond water, ziedt het tot een derde deel in. Welke dag nu de koorts komen zal zo neem twee stonden hiervoor, doch nuchter, een quentle goede teriakel in witte warme wijn. Een stonde na deze ingenomen drank trekt u zich in een badstoof of naakt af, heb op een ijzer of bekken twee of drie hete kiezelstenen, daarop giet dat opgemelde gekookte water, elke keer een weinig, sta daarover met een doek omhangen of omhult en ontvang de damp van onderen op aan het ganse lijf tot u zweet, strijk het zweet af met een warme doek, leg u in een warm bed, dek u toe dan zal die koude van dag tot dag zachter komen en eindelijk wegblijven. Men zal echter deze artsenij niet gebruiken, het lijf is dan hiervoor bereid en gepurgeerd op raad van een geleerde arts.

De bast van de jeneverbes tot as gebrand, met water een loog gemaakt en daarmee de ruigte of schurft gezalfd heelt die.

De alchemisten zeggen dat de brandende kolen van jeneverbeshout met zijn eigen as bedekt gloeiend blijven over ettelijke maanden.*Das is echter waar dat gemelde kolen het langste onder alle andere gloeiend blijven: Daarom ettelijke willen dat in 120ste psalm gedacht wordt.*

Een nieuw experiment tegen de jicht of podagra, slag en contract heeft velen geholpen: Neem jeneverbeshout, schaaf de buitenste bast daarvan, dat ander snij klein, kook het in water, daarin zal u nuchter baden in een badstoof. Doch zal het lijf hiervoor ook gepurgeerd zijn. En zo men het wil tegen de jicht gebruiken zal het geschieden in de tijd wanneer de pijn niet voorhanden is, dat is in een voorbehoeding zodat de smarten niet weerkomen.

 

 

 

Vernis. Sandaraca.

Droge vernist poeder gestoten, in een zacht gekookte ei of rozensuiker ingenomen stilt dat wurgen, de rode loop, bloedspuwen, overvloedige wijven tijd en doodt de wormen in lijf. Stuurt ook de onmatige vloed der gouden aderen, daarop gestrooid.

Droge vernis heeft een bijzondere goede eigenschap tot de boze woedende tanden en wil alhier vier soorten artsenijen zetten die alle goed zijn, doch de ene sterker dan de andere, naar de ordening.

De eerste: Heb een potdeksel of stolp twee of drie gloeiende kolen, werp daarop droge vernis, stel een trechtertje daarover en laat de damp aan de boze tand gaan.

De andere: Droge vernis in wijnazijn gekookt en daarmee warm de mond uitgespoeld.

De derde: Neem rode rozen, kamille en majoraan, elke een halve handvol, droge vernis een half lood. Deze stukken zullen zieden in een neut wijn en halve neut azijn tot dat het derde deel ingekookt is, daarna zal men het afzeven en een lepel vol na de andere warm in mond houden, daarna in een beker eruit werpen.

De vierde: Neem goede malvezij waarin gloeiend staal afgekoeld is, meng daaronder gelijk zoveel gebrande wijn, doe een weinig verpoederde droge vernis daaronder, hou het warm op de tand, dan zal de pijn wegblijven. *Daar men echter een goede olie op rechte wijze daarvan bereidt zulks is boven andere gemelde stukken tot de pijnen der tanden krachtig en goed.*

Droge vernis met eierenwit vermengd en op het voorhoofd en slaapaderen gebonden stelpt dat bloeden der neus. [83]

Die gom met wierook en eierenwit vermengd en op de maag gelegd beneemt het dat wurgen en spuwen. Stelpt ook de buikvloed.

In een frisse wond droge vernis gestrooid heelt ze toe.

Een rook van deze gom gemaakt, door een trechtertje in de neus gelaten of ook dat poeder op dat hoofd gestrooid (hiervoor met weinig wijn bevochtigt waarop dat poeder hechten kan) stelpt dat snuffen en weert de hoofdvloeden.

Droge vernis heelt en droogt uit de onreine lopende zweren en gatige vloeiende schaden.

Zo een de hand of voet gekloofd is zal het deze gom daarop strooien dan helen ze weer.

Men pleegt ook met droge vernis dat papier te bestrijken, dat laat het de schrift niet doorvloeien.

 

 

 

 

 

 

Van jeneverbesolie. Oleum Juniperinum.

Uit jeneverbessen maakt men een zeer nuttig en kostelijk olie welke de balsam vast te vergelijken is, wordt alzo bereidt: Neem frisse jeneverbessen, stoot ze goed gelijk tot een brij, giet daarover goede witte wijn in een kolf glas, maak das glas boven dicht, stel het aan een warm oord, laat het een tijd lang alzo staan, doch roer het soms daarmee het zich goed purificeert, als dan trek het af dan zal de olie voort zwemmen, zet het aan de zon zodat het zich goed van het vocht scheidt, verzamel het alle dagen en gebruik het, dan het heeft alle kracht en deugd zo in dit kapittel van jeneverbessen gemeld geworden, is ook veel krachtiger en liefelijker te gebruiken.

Deze olie opent de verstopping der nieren en blaas, drijft zand en steen, maakt goed plassen zo men het vijf of zes druppels met peterseliewater vroeg en Ď s nachts drinkt. *Toch zal men zulks niet zonder onderscheid gebruiken omdat het vaak te hard drijft en de lende nieren noch meer verhit en daarom meer slijm daartoe trekt.*

Deze olie is goed tot de verslijmde maag zo men het vroeg in wijn drinkt en uitwendig de maag daarmee smeert.

Ook heelt deze olie de geelzucht, dat trillen en jicht. Verdrijft de vlekken en bontheid aan lijf, vooral aan aangezicht zo men zich na het bad met deze olie bestrijkt.

Welke een slecht ruikende adem heeft die smeert deze olie op een snee geweekt brood, eet het vroeg en Ďs avonds wanneer u slapen gaat.

Ook maakt men een olie uit jeneverbeshout alzo: Neem twee aarden potten of toppen die verglaasd zijn, zet ze over elkaar, vul de bovenste pot met jeneverbeshout dat klein versneden is, tussen de twee potten zal zijn een gatige plaats zodat alzo dat hout niet vallen mag in de onderste pot. De voegen der twee potten maak goed met een deegje uit eierenwit en tarwemeel, op een linnen doekje gestreken en alzo dat geen rook daaruit komen mag, zet ze in aardrijk en de bovenste zal niet geheel in de aarde staan. Om dezebovenste maak een koolvuur rings om, wanneer dat hout inwendig verhit zo vloeit olie uit de bovenste pot in de onderste. Deze olie dient goed tegen de verlamming, contract, kramp, Tropffen of slag en vallende ziekte zo men de leden of de rug daarmee warm smeert. Het beneemt ook dat buikgrommen. Die olie is erg goed in de oren gedruppeld diegene die niet goed horen.

In summa, deze olie is behulpzaam tegen alle ziektes zo van koudheid ontstaan.

Jeneverbes heet Grieks Αρχενθίς. Arabisch Arconas. Latijns Juniperus. Italiaans Ginepro. Spaans Enebro. Frans Genevre. Tsjechisch Jalowec. (F ij) [84]

 

†††††††††††

 

(C) Von Sevenbaum. Cap. XXVII.

 

(D) Geschlecht und Gestallt.

evenbaum ist zweyerley. Der eine hat Cypressenbletter, doch sind sie stachlicher, eines starcken, scharpffen, und gleich hitzenden geruchs, bringt keine Frucht. Das ander Geschlecht ist den Tamarischkenstauden mit den Blettern gleich, sind nicht so stachlecht, tregt rote Beere, wie der Spargen.

 

*Stell.

Jn Liguria an den warmen Űrtern, item in finibus Galliś bey Narbona auff dem berůhmpten Berg, von wegen viel herrlicher und schŰner Gewechs Ceto gennant, findet man die Savinam mit jren rŰtlichten Beeren in grosser meng, an andern orten wirt sie mit Blawschwartzen Beeren gefunden.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Sevenbaum ist trucken und warm in der dritten Staffeln. Er macht důnn, Űffnet und treibt.

*Der Sevenbaum wirt sehr von den Schlangen geliebt, also, dasz auff ein zeit, nicht weit von Como in Italia, bey demselbigen gar ein grosse menge derselbigen sich gesamlet und von vielen gesehen seyn worden. *

 

Jn Leib.

Sevenbaum treibt der Frauwen zeit mit gewalt, auch den Harn so hefftig, dasz biszweilen Blut mit gehet. Die todte Frucht treibt er ausz Mutterleibe. Die alten Hexen und Wettermacherin uben darmit viel zauberey und abenthewer. Sind ‚rger dann Herodes. Zu solchem Handel gehŰrete ein strenge einsehung der Obrigkeit, die solte den Apoteckern verbieten, damit sie den Sevenbaum, und andere sorgliche Specereyen den losen Leuten nicht so liederlich verkauffen.* Wie dann an wolbestelten orten pflegt mit ernst darůber gehalten werden.* [85]

Wider den schweren Athem, und das Keichen eine gute Artzney. Nimb (A) Sevenbaum zu pulver gestossen, ein quentle, Hysop anderhalb quentle, frische Butter sechs Lot, Honig vier Lot, misch es wie ein Lattwergen, und brauchs.

Ein ubertrefflicher guter Tranck, welcher der Frauwen zeit wunderlich fůrdert, und treibt: Nimb den Safft ausz Sevenbaum geprest vier Lot, Zimmetrinden ein halb Lot, Saffran vier GerstenkŰrner schwer, R‚ttichwasser vier Lot, misch es zusammen. Von diesem trincke warm frůe, und zu abendts, wenn du schlaffen gehest.

 

Aussen.

Sevenbaum zu Pulver gestossen, mit Honig vermischt, und auffgelegt, reiniget die schwartze und faule Geschwere, zertrennet die Carbunckel, seubert unnd heylet alte Sch‚den, so st‚ts rinnen und fliessen.

Wer gern zu Stul wolt gehen, unnd hette ein grosse arbeit mit drucken, also, dasz der Mastdarm fůrn Leib sincke, und mag doch nichts geschaffen, der siede Sevenbaum in Essig und Wein, lasz den Dampff unten auff in Hintern fahren, es hilfft. Oder sitz also warm daruaff.

Sevenbaum gestossen, und als ein Pflaster gelegt auff die Lenden, benimpt die Lendensucht.

Ein kŰstlich Artzney denen, die nicht wol hŰren: Nimb die Beere dieses Sevenbaums, koche sie mit Leindotter Oel, Sesaminum genannt, in einem kůpffern Geschirr, bisz dasz es schwartz werde, tropffe es in die Ohren, es thut schleunige hůlff.

Sevenbaum gepulvert, und mit Milchraum vermischt, gibt ein heylsame Salben zum Grind den jungen Kindern auff dem Haupt. Etliche sieden den Sevenbaum in Milchraum, und salben die grindechte H‚upter darmit.

Ein Rauch von Sevenbaum gemacht, die Hanen und Hennen darůber gehalten, vertreibt jnen den Schnuppen. (B)

Sevenbaum heist Griechisch Βςάθνς. Arabisch Abel. Lateinisch Sabina oder Savina. Spanisch Sabina. FrantzŰsisch Saviniera. Behmisch Klasterskachwogka.

Van zevenboom. Kapittel XXVII. (Juniperus sabina)

 

Geslacht en gestalte.

Sevenboom is tweevormig. De ene heeft cipresbladeren, doch zijn ze stekeliger, een sterke, scherpe en gelijk hete reuk, brengt geen vrucht. Dat andere geslacht is de tamariskheester met de bladeren gelijk, zijn niet zo stekelig, draagt rode bessen zoals de asperge.

 

 

 

*Plaats.

In Ligurie aan de warmen oorden, item in finibus GalliŽ bij Narbonne op de beroemde berg vanwege veel heerlijke en schone gewassen, Ceto genoemd, vindt men de Savina met zijn roodachtige bessen in grote menigte, aan andere oorden wordt ze met blauwzwarte bessen gevonden.*

 

Natuur, kracht en werking.

Sevenboom is droog en warm in de derde trede. Het maakt dun, opent en drijft.

*De sevenboom wordt zeer van de slangen geliefd alzo dat op een tijd niet ver van Como in ItaliŽ bij diezelfde een erg grote menigte van diezelfde zich verzameld en van velen gezien zijn geworden. *

 

In lijf.

Sevenboom drijft de vrouwen tijd met geweld, ook de plas zo heftig dat soms bloed mee gaat. De dode vrucht drijft het uit moederlijf. De oude heksen en weermaakster oefenen daarmee veel toverij en avontuur. Zijn erger dan Herodes. Tot zoín handel behoorde een streng inzien van de overheid, die zou de apothekers verbieden waarmee ze de sevenboom en andere zorgelijke specerijen die loze lieden niet zo liederlijk verkopen.* Zoals dan aan goed bestelde oorden pleegt met ernst daarover gehouden te worden.* [85]

Tegen de zware adem en dat kuchen een goede artsenij. Neem sevenboom tot poeder gestoten, een quentle, hysop anderhalf quentle, frisse boter zes lood, honing vier lood, meng het zoals een likkepot en gebruik het.

Een uitstekende goede drank welke de vrouwen tijd wonderlijk bevordert en drijft: Neem sap uit sevenboom geperst vier lood, kaneelbast een half lood, saffraan vier gerstekorrels zwaar, radijswater vier lood meng het tezamen. Van deze drink warm vroeg en ís avonds wanneer u slapen gaat.

 

 

Van buiten.

Sevenboom tot poeder gestoten, met honing vermengd en opgelegd reinigt de zwarte en vuile zweren, scheidt de karbonkel, zuivert en heelt oude schaden zo steeds rennen en vloeien.

Wie graag ter stoel wil gaan en heeft een grote arbeid met drukken alzo dat de mastdarm voor het lijf zinkt en mag toch niets doen die ziedt sevenboom in azijn en wijn, laat de damp van onderen in het achterste varen, het helpt. Of zit alzo warm daarop.

Sevenboom gestoten en als een pleister gelegd op de lenden beneemt de lendenziekte.

Een kostelijk artsenij diegenen de niet goed horen: Neem de bessen der sevenboom, kook ze met lijndotter olie, Sesaminum genoemd, in een koperen vat totdat het zwart wordt, druppel het in de oren, het doet spoedige hulp.

Sevenboom verpoederd en met vet vermengd geeft een heilzame zalf tot de schurft der jonge kinderen op het hoofd. Ettelijke zieden de sevenboom in melkvet en zalven de schurftachtige hoofden daarmee.

Een rook van sevenboom gemaakt, de hanen en hennen daarover gehouden verdrijft hen het snuffen.

Sevenboom heet Grieks Βςάθνς. Arabisch Abel. Latijns Sabina of Savina. Spaans Sabina. Frans Saviniera. Tsjechisch Klasterskachwogka.

 

 

Vom Cederbaum. Cap. XXVIII.

 

Geschlecht, Gestallt, und Stell.

esz Cederbaums sind zwey Geschlecht; Der Grosz und Kleine.

Der grosse wechst in schŰner lenge, der Thannen eyhnlich, hat eine glatte Rinde, auszgenommen das undertheil, welchs etwas schrundecht, und uneben ist. Von unten an bisz auff den Gipffel stehen die ‚ste an dem Stammen rings herumb, je eine schicht nach der andern. Die Bletter sind schmal unnd spitzig, gleich wie im Lerchen oder Fichtenbaum, doch kůrtzer, und nicht so stachlecht. Er tregt Z‚pffle, einer Spannen lang, wie die Thannen, darinne ligt der Samen, wie im Cypreszbaum. Ausz dem Stamm fleust ein weisz feucht Hartz, welchs darnach von der Sonnenhitz dicke und gleich kŰrnecht wirt. Das Holtz ist sehr hart, werhafftig, RŰtlicht von farben und faulet nimmer, derhalben haben die Alten ausz diesem Baum jhre GŰtzenschnitzen lassen. Auch hat der KŰnig Solomon von diesem Holtz den Tempel Gottes gebawet. Dieser Baum wechst auff edlen, weitberůhmpten Gebirgen, als im Jůdischen Land auff dem Berg Libano, und in Affrica auff dem Berge Athlas. Desz grossen Cederbaums sind zwey Geschlecht: Eines blůet nicht, und bringet doch Frůchte. Es solt aber die Frucht am Baum ubersich gemahlet seyn worden. Das ander blůet, und tregt keine Frucht.

Der Kleine Cederbaum ist auch zweyerley. Der eine wechst in Phúnicia, den nennen etliche von den Dornechten und spitzigen Blettern Oxycedrum, das ist, den spitzi- (F iij) [86] (C) gen Cedrum. *Wechset auch in Welschland in montibus Iapidiś, nicht weit von der Statt Pesino.* Der ander wechst in Lycia.

Der in Phúnicia wechst, ist dem Weckholderbaum fast in allen stůcken ehnlich, allein dasz er rote, sůsse, und grŰssere Beere bringt. *Es wirdt auch ein besonder Mistel daran funden, dessen Clusius in Stirpium Hispanicum Historia gedencket, da man [87] mehr davon erfahren kan.* Der in Lycia hat mehr Bletter, sind aber kleiner, und nicht (A) so stachlecht, vergleicht sich fast der Weckholder stauden. Sein Rinde ist rŰtlecht. Die ‚ste z‚he wie im Sevenbaum. Er tregt viel kleiner Beere, denn der erste, und die stehen allein am Űbertheil der ‚ste. Diese Beer sind erstlich grůn, bald werden sie gelb, endtlich so sie recht zeittigen, gewinnen sie ein rote Farbe, am Geschmack bitter, am Geruch lieblich. Deszgleichen auch die Bletter, denn so man sie zwischen den H‚nden zerreibt, riechen sie gar wol. Diesen Baum hat man mir bracht ausz dem Mehrerland, wie er auch allhie abgemahlet ist, sonst weisz ich nicht, ob er in Deutschlanden wachse.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Desz Cederbaums krafft ist, wie auch der andern B‚umen, so Hartz oder Z‚pffle tragen, wie oben gemeldet.

Cederbaum heist Griechisch Κέδιςξ. Arabisch Serbin. Lateinisch Cedrus. Behelt diesen Namen in andern Spraachen.

Van ceder boom. Kapittel XXVIII. (Cedrus libanii, Juniperus oxcycedrus)

 

Geslacht, gestalte en plaats.

Van de cederbomen zijn twee geslachten; De grote en kleine.

De grote groeit in schone lengte, de dennen gelijk, heeft een gladde bast, uitgezonderd dat ene deel welke wat kloofachtig en ongelijk is. Van onder aan tot in de top staan de scheuten aan de stam rings om, de ene geschikt na de andere. De bladeren zijn smal en spits, gelijk zoals in lorken of dennenboom, doch korter en niet zo stekelig. Het draagt kegels een zeventien cm lang zoals de dennen, daarin ligt het zaad zoals in cipresboom. Uit de stam vloeit een wit vochtig hars welke daarna van de zonnehitte dik en gelijk korrelig wordt. Dat hout is zeer hard en duurzaam, roodachtig van verven en vervuild nimmer, daarom hebben de ouden uit deze boom Goden snijden laten. Ook heeft koning Salomon van dit hout de tempel God gebouwd. Deze boom groeit op de edele, wijdt beroemde berg zoals in Joodse land op de berg Libanon en in Afrika op de berg Atlas. De grote cederboom zijn twee geslachten: Een bloeit niet en brengt doch vruchten. Er zou echter de vrucht aan boom omhoog getekend zijn geworden. De andere bloeit en draagt geen vrucht.

De kleine cederboom is ook tweevormig. De ene groeit in FeniciŽ die noemen ettelijke van de dorenachtige en spitse bladeren Oxycedrum, dat is de spitse (F iij) [86] ceder. *Groeit ook in ItaliŽ in montibus Iapidiś, niet ver van de stad Pesino.* De andere groeit in Lycie. (Juniperus phoenicea)

Die in FeniciŽ groeit is de jeneverbesboom vast in alle stukken gelijk, alleen dat het rode, zoete en grotere bessen brengt. *Er wordt ook een bijzondere mistel daaraan gevonden die Clusius in Stirpium Hispanicum Historia gedenkt daar men [87] meer daarvan ervaren kan.* Die in Lycie heeft meer bladeren, zijn echter kleiner en niet zo stekelig, vergelijkt zich vast de jeneverbes heester. Zijn bast is roodachtig. De scheuten taai zoals in sevenboom. Het draagt veel kleinere bessen dan de eerste en die staan alleen aan bovenste deel der scheuten. Deze bessen zijn eerst groen, gauw worden ze geel, eindelijk zo ze recht rijpen gewinnen ze een rode verf, aan smaak bitter, aan reuk liefelijk. Desgelijks ook de bladeren, dan zo men ze tussen de handen wrijft ruiken ze erg goed. Deze boom heeft men me gebracht uit het Mehrerland zoals het ook alhier getekend is, verder weet ik niet of het in Duitsland groeit.

 

Natuur, kracht en werking.

De cederbooms kracht is zoals ook de andere bomen zo hars of kegels dragen zoals boven gemeld.

Cederboom heet Grieks Κέδιςξ. Arabisch Serbin. Latijns Cedrus. Behoudt deze naam in andere spraken.

 

 

 

 

 

Vom Lorberbaum. Cap. XXIX.

 

er Lorbeerbaum ist in Welschlanden sehr wol bekannt, denn er wechst daselbst nicht allein in G‚rten und Weinbergen, sondern auch in W‚lden unnd Gebirgen, sonderlich, so sie nahend am Meer ligen. Jn Deutschen, und andern Mittern‚chtigen Landen, findet man diesen Baum nicht, denn man bringe jn von frembdes dahin, wie man jhn allhie zu Prag in den Keyserlichen Lustgarten ausz Welschlandt bracht und gepflantzt hat, mit sonderlicher auszwartung. Er hat langlechte, gespitzte, dicke, steiffe, sattgrůne, und wolriechende Bletter, die bleiben uber Winter grůn. Tregt kleine geelweisse Blumen. Die Beer sind erstlich grůn, darnach so sie zeittig werden, schwartz, ausz denen preszt man ein Oel, das nennet man LorŰl. Der gantze Baum ist schŰn, und reucht wol. (F iiij) [88]

(C) Der wild Lorberbaum wirt offt ziemlich hoch, hat etwas lindere und rauhere Bl‚tter denn der recht Lorberbaum. Tregt die Blumen oben bey einander, die seyn weiszlicht, mit ein wenig Purpurfarben vermischt, die Beer wenn sie zeittig sind, werden sie blawlicht. Wechset viel umb Ancona und bey Spoleto in Welschland, und noch viel mehr umb Narbona, in dem Wald Vatena genannt. Jn Teutschland in G‚rten gepflantzt, bleibt er gern uber Winter, wenn man ein wenig jn zudeckt, und gibt ein schŰn opus topiarium.

Plinius nennet jn Tynum.*

 

Zeit.

Die Beer sammlet man in auszgehenden Herbst, oder im angehenden Winter, gleich auch wie die Oliven.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Die Bletter und Beer sind warm und trucken im dritten Grad, doch die Beer etwas mehr denn die Bletter. Sie erweychen, zertheilen, machen důnn, und ziehen ausz.

 

Jn Leib.

Die Lorberbletter getruncken, sind dem Magen zu wider, bringen unlust und das wůrgen.

So man die Lorbern klein stŰszt, mit Honig und sůssem Wein vermischt, und ein weich Latwergen darausz macht, solch Latwergen eyngenommen hilfft wider die schwindsucht, kurtzen und schweren Athem, und wider alle Flůsse, so in die Brust fallen.

Die Lorbern werden nůtzlich mit Wein getruncken wider der Scorpion unnd Spinweben Stich.

Die Rinde der Wurtzeln zu Pulver gestossen, und eines Gůldens schwer in gutem warmen Wein getruncken, bricht und treibt den Stein und hilfft den Lebersichtigen.

Geschelte Lorbeer in Wein geweicht, denselben getruncken, bekommt wol den Kindbetterin, welche nach der Geburt ein Bauchwehe oder Grimmen uberkommen, diesen Schmertzen stillt der Wein, und treibt ausz, was von ubriger Bůrden fůrhanden ist.

(D) Wider die Darmgicht Colica genannt, ist es gut, ein quentle gestossener Lorbeern in einem S‚ckle in Wein oder Bier hencken, und davon trincken. Denn die Lorbeer zertreiben die Winde, darzu hat man auch in den Apotecken Electuarium de baccis lauri.

*Zu dem Blasenstein, da er noch etwas weych ist, gebraucht man nůtzlich die Rinden der Wurtzel von dem Lorbeerbaum, mit Welscher Hirschzungen, Aspleno genannt, gepulvert in einem guten weissen Wein oder dergleichen Tranck genommen.*

 

Aussen.

So ein Weib sich setzet in die Brůhe, darinnen die Lorberblatter gesotten haben, helffen sie wider die Gebresten der Mutter und Blasen, denn sie fůrdern der Frauwenzeit un den Harn.

*Ein Bad von Lorberblettern gemacht, lindert wol den schmertzen der Blasen.*

Die grůnen Bletter ziehen ein wenig zusammen.

Die Bletter klein gestossen, und angestrichen, sind gut wider die Stich der Binen und Wespen.

So man diese Bletter mit Gerstenmeel oder Brot aufflegt, lindern sie alle hitzige Geschwulst.

Die Lorbern zu Pulver gestossen, mit Honig vermischt, und sich nach dem Bade damit geschmiert, vertreibt die Flecken und Masen der Haut. *Solchs S‚lblin heylet auch alte unreine Sch‚den und Geschwůr.*

Wer ein blŰdes Haupt hat, der stosz Lorbern, thu die in ein S‚ckle, unnd lege das desz nachts auff die Scheitel desz Haupts, er geneset.

Weme die Ohren wehe thun, oder nicht wol hŰret, der presse den Safft ausz den frischen Lorbern, mische darzu alten Wein, und RosenŰl, trŰpffe es warm in die Ohren, es hilfft.

*Ein sonderliche eygenschafft desz důrren Holtz von dem Lorberbaum ist diese, dasz wenn man zwey stůck davon lang an einander reibet und wetzet, so erhitziget es der gestallt, dasz er auch zu letzt Fewer gibt.*

Suetonius schreibt vom Keyser Tiberio, dasz er das Wetter ubel geforcht hab, [89] wenn es anfieng zu donnern, alsdan satzte man jm ein Lorberkrantz auff, denn der (A) Lorberbaum, wie die Alten schreiben, hat die Natur und Ruhm, dasz kein Wetter dareyn schlegt, auch nicht in die stell, da Lorberstauden wachsen.

 

Krafft und Wirckung desz LorŰls.

Das LorŰl, so man ausz den frischen Beeren preszt, und in den Apotecken gebreuchlich ist, wermet, erweycht, Űffnet das Ge‚der, und vertreibt die Můdigkeit. So man es trincke, macht es einen unlustigen Magen, derhalben braucht man es lieber aussen am Leibe.

Also ist es treffenlich gut wider alle kalte Gebresten der jnnerlichen unnd eusserlichen Glieder, so man sich warm damit salbet, oder in clystierung gebraucht.

Weme das Z‚pffle im Halse geschossen oder abgefallen ist, der nemme Lorbern, Kůmmel, Dosten und Euphorbium, eins so viel als desz andern, stosse jedes besondern zu Pulver, misch Honig darunter, mach ein Pflaster, leg es warm auff die Scheitel desz Haupts, es hilfft.

Ein kŰstliche Artzney, so jemands den Harn nicht kan ablassen: Nimb Lorbern zwey Lot, Weckholderbeer ein Lot, drey Knobloch H‚upter, zerstosz alles, thu darzu ein Hand voll Gerstenkleyen, geusz zwey Pfundt weissen Wein darůber, siede es, bisz es dick werde, wie ein Pflaster, streuchs auff ein Thuch, und legs warm uber die Scham.

Der Lorbeerbaum heist Griechisch Δάφνη. Arabisch Gaur. Lateinisch Laurus. Welsch Lauro. Spanisch Laurel. FrantzŰsisch Laurier. Behmisch Bobeck.

 

Von dem Lauroceraso.

 

is frembd Gewechs hat erstlich an tag gebracht, und beschrieben (B) H. Carolus Clusius in seinen observ. Pannonicis, lib. I.cap. I.wirt auch sonst genannt Lauregea, und Trapezuntica, dann solcher Baum erstlich von Trapezunt gen Constantinopel gebracht ist worden. Wirt aber Laurocerasus genannt, von wegen der Bletter, so den Lorberblettern, und der frucht, die den Weichseln sich vergleichen. Jst ein zimlicher Baum auff einen Stamm, mit viel ‚sten, deren Rinden schw‚rtzlich grůn seyn. Die Bletter fallen nit ab, seyn ein wenig zerknirscht, die haben ein geschmack, wie die Pfirsing oder Weichselkern, die weisen Blůmlein wachsen oben viel bey einander, wie an den Cerasis avi.die keinen Geruch haben. Dieser hat auch bey uns geblůet, unnd keine Frucht getragen. Aber der von Constantinopel gen Wien gebracht ist worden, ist fast den Sebesten gleich gewesen, wie ein klein Pfleumlin, gut zu essen als die sůssen Kirschen, darinn der breunliche Samen ligt, zwey oder drey, wie in dem loto Aphricana, oder Guaiacana genannt.

Van laurier boom. Kapittel XXIX. (Laurus nobilis, Viburnum tinus)

 

De laurierboom is in ItaliŽ zeer goed bekend, dan het groeit daar zelf niet alleen in hoven en wijnbergen, maar ook in wouden en bergen, vooral zo ze nabij de zee liggen. In Duitse en andere westelijke landen vindt men deze boom niet, dan men brengt ze van vreemde daarheen zoals men het alhier te Praag in de keizerlijke lusthof uit ItaliŽ gebracht en geplant heeft met bijzondere verzorging. Het heeft langachtige, gespitste, dikke, stijve, donker groene en goed ruikende bladeren, die blijven over winter groen. Draagt kleine geelwitte bloemen. De bessen zijn eerst groen, daarna zo ze rijp worden zwart, uit die perst men een olie en dat noemt men laurierolie. De ganse boom is schoon en ruikt goed. (F iiij) [88]

De wilde laurierboom wordt vaak tamelijk hoog, heeft wat zachtere en ruwere bladeren dan de echte laurierboom. Draagt de bloemen boven bij elkaar, die zijn witachtig met een weinig purperkleur vermengd, de bessen wanneer ze rijp zijn worden ze blauwachtig. Groeit veel om Ancona en bij Spoleto in ItaliŽ en noch veel meer om Narbonne in het woud Vatena genoemd. In Duitsland in hoven geplant blijft het graag over winter wanneer men het een weinig toedekt en geeft een schonopus topiarium.

Plinius noemt het Tynum.*

 

 

 

Tijd.

De bessen verzamelt men in uitgaande herfst of in aankomende winter, gelijk ook zoals de olijven.

 

Natuur, kracht en werking.

De bladeren en bessen zijn warm en droog in derde graad, doch de bessen wat meer dan de bladeren. Ze weken, verdelen, maken dun en trekken uit.

 

In lijf.

De laurierbladeren gedronken zijn de maag tegen, brengen onlust en dat wurgen.

Zo men de laurier klein stoot, met honing en zoete wijn vermengt en een weke likkepot daaruit maakt, zulke likkepot ingenomen helpt tegen de duizeligheid, korte en zware adem en tegen alle vloeden zo in de borst vallen.

De laurier wordt nuttig met wijn gedronken tegen de schorpioen en spinnen steek.

De bast der wortels tot poeder gestoten en een gulden zwaar in goede warme wijn gedronken breekt en drijft de steen en helpt de leverzieken.

Geschilde laurier in wijn geweekt en diezelfde gedronken bekomt goed de vrouwen in kraam welke na de geboorte een buikpijn of grimmen overkomen, deze smarten stilt de wijn en drijft uit wat van overige nageboorte voorhanden is.

Tegen de darmjicht, Colica genoemd, is het goed een quentle gestoten laurier in een zakje in wijn of bier te hangen en daarvan drinken. Dan de laurier verdrijft de winden, daartoe heeft men ook in de apotheken Electuarium de baccis lauri.

*Tot de blaassteen, daar het noch wat week is, gebruikt men nuttig de bast der wortel van de laurierboom met Italiaanse hertstong, Asplenium genoemd, verpoederd in een goede witte wijn of dergelijke drank genomen.*

 

 

Van buiten.

Zo een wijf zich zet in de brij daarin de laurierbladeren gekookt hebben helpen ze tegen de gebreken der baarmoeder en blaas, dan ze bevorderen de vrouwen tijd en de plas.

*Een bad van laurierbladeren gemaakt verzacht goed de smarten der blaas.*

De groene bladeren trekken een weinig tezamen.

De bladeren klein gestoten en aangestreken zijn goed tegen de steken der bijen en wespen.

Zo men deze bladeren met gerstemeel of brood oplegt verzachten ze alle hete zwellingen.

De laurier tot poeder gestoten, met honing vermengt en zich na het bad daarmee gesmeerd verdrijft de vlekken en bontheid der huid. *Zulk zalfje heelt ook oude onreine schaden en zweren.*

Wie een zwak hoofd heeft die stoot laurier, doet het in een zakje en leg het Ď s nachts op de schedel van het hoofd, het geneest.

Wie de oren pijn doen of niet goed hoort die perst het sap uit de frisse laurier, meng daartoe oude wijn en rozenolie, druppel het warm in de oren, het helpt.

*Een bijzondere eigenschap der dorre hout van de laurierboom is deze dat wanneer men twee stukken daarvan lang aan elkaar wrijft en wet dan verhit het die gestalte dat het ook tenslotte vuur geeft.*

Suetonius schrijft van keizer Tiberius dat hij das weer erg gevreesd heeft [89] wanneer het aanving te donderen, als dan zette men hem een laurierkrans op, dan de laurierboom, zoals de ouden schrijven, heeft de natuur en roem dat geen weer daarin slaat, ook niet in de plaats daar laurierheesters groeien.

 

 

Kracht en werking der laurierolie.

De laurierolie zo men uit de frisse bessen perst en in de apotheken gebruikelijk is warmt, weekt, opent de aderen en verdrijft de moeheid. Zo men het drinkt maakt het een onlustige maag, daarom gebruikt men het liever van buiten aan lijf.

Alzo is het voortreffelijk goed tegen alle koude gebreken der innerlijke en uiterlijke leden zo men zich warm daarmee zalft of in klysma gebruikt.

Wie de huig in hals geschoten of afgevallen is die neemt laurier, kummel, majoraan en Euphorbia, de ene zoveel als de andere, stoot elk apart tot poeder, meng honing daaronder, maak en pleister en leg het warm op de schedel van het hoofd, het helpt.

Een kostelijke artsenij zo iemand de plas niet kan aflaten: Neem laurier twee lood, jeneverbessen en lood, drie knoflook hoofden, stoot alles, doe daartoe een hand vol gerst kleef, giet twee pond witte wijn daarover, ziedt het totdat het dik wordt zoals een pleister, strijk het op een doek en leg het warm over de schaam.

De laurierboom heet Grieks Δάφνη. Arabisch Gaur. Latijns Laurus. Italiaans Lauro. Spaans Laurel. Frans Laurier. Tsjechisch Bobeck.

 

 

Van de Lauroceraso. (Prunus laurocerasus)

 

Dit vreemde gewas heeft eerst aan dag gebracht en beschreven H. Carolus Clusius in zijn observ. Pannonicis, libro I, kapittel I. Wordt ook verder genoemd Lauregea en Trapezuntica, dan zulke boom eerst van Trapezunt naar Constantinopel gebracht is geworden. Wordt echter Laurocerasus genoemd vanwege der bladeren zo de laurierbladeren en de vrucht die de weichselkersen (Prunus mahaleb) zich vergelijken. Is een tamelijke boom op een stam met veel scheuten, diens bast zwartachtig groen is. De bladeren vallen niet af, zijn een weinig gekneusd, die hebben een smaak zoals de perzik of weichselkern, de witte bloempjes groeien boven veelbij elkaar zoals aan de Cerasus avium, die geen reuk hebben. Deze heeft ook bij ons gebloeid en geen vrucht gedragen. Echter die van Constantinopel naar Wenen gebracht is geworden is vast de sebesten gelijk geweest zoals een klein pruimpje, goed te eten als de zoete kersen, daarin de bruinachtige zaden liggen, twee of drie zoals in de lotus Aphricana of Guaiacana genoemd.

 

 

Vom Ahorn. Cap. XXX.

 

Gestallt.

er rechte wahre Platanus wechst nit in Teutschen, auch nicht in Welschen Landen, denn man bringe und pflantze jn von frembdes dahin. Vor zeiten sind diese B‚ume uber das Jonische Meer gen Rome gebracht, [90] (C) und in grossen Ehren wegen jhres lustigen Schattens gehalten worden, also, dasz man auch jhre Wurtzeln mit Wein begossen hat, davon sich dieser Baum erfrischet. Er wechst sehr lang und breit, mit vielen ‚sten und Blettern, gibt einen weiten lieblichen Schatten, spricht Plinius, doch sind die B‚ume, welche ich selbst zu Rom, Neapolis, unnd Padua gesehen hab, nicht sehr hoch. Sie haben ein dicke Rinde, die Bletter vergleichen sich dem Weinr‚benlaub, mit důnnen, langen, roten Stilen, bleychen Blůmlen, und rauhen, wollechten, kleine KnŰpfflen oder Beeren.

 

Stell.

Er wechst in Creta, Cypern, unnd andern Jnseln des Jonischen Meers, auch in Griechenland. Er wohnet gern an feuchten orten und Wassern.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Platanus ist kalter und feuchter Natur, doch nicht sehr. Die Rinde und Beer sind etwas truckner art.

 

Jn Leib.

Die grůnen Beer mit Wein getruncken helffen wider der Schlangen Bissz. Das Laub mit Essig gesotten, und getruncken, ist gut fůrs brechen.

 

Aussen.

Die Bletter und Beer tŰdten die K‚fer, so man sie damit berůhret.

Das jung Laub in Wein gesotten, und auffgelegt, stillet die Flůsse und hitzige Geschwulst der Augen. Die Rinde in Essig gesotten, und warm im Mund gehalten, s‚nfftigt das Zanwehe.

Die frische Beer mit Schmaltz bey dem Fewer vermischt, und angestrichen, heylen die Sch‚den, so vom Fewer gebrennt worden sind. [91]

Ahorn heist Griechisch ΠλάΙανξ. Arabisch Dulb. Lateinisch Platanus.

 

*Teutsch Ahorn.

Wiewol dreyerley Geschlecht desz Ahorn werden gezehlet, der grŰsser, kleiner, und mitler, welcher von etlichen Carpinus genannt wirt. Jst doch der allhie wirt abgemahlet fůr den gemeinesten gehalten, wechst gern in den Bergen, wiewol er auch in der eben bleibet.

Plinius schreibt, dasz die Wurtzel von diesem Baum zerstossen, und auff die Leber gelegt, derselbigen Schmertzen hinweg nemme.

Q. Serenus Sammonicus zeigt an, dasz solche Wurtzel in Wein gesotten wider der Seiten wehtag gut sey.

Acer maior wirdt von den Teutschen genannt Ahorn, und Waldeschern. FrantzŰsisch Plasne. Behmisch Breck. Griechisch Sphendamnus.*

Van esdoorn. Kapittel XXX. (Platanus orientalis, Acer pseudoplatanus)

 

Gestalte.

De echte ware Platanus groeit niet in Duitse, ook niet in Italiaanse landen, dan men brengt en plant ze van vreemde daarheen. Voor tijden zijn deze bomen over de Ionische zee naar Rome gebracht, [90] en in grote eer vanwege hun lustige schaduw gehouden geworden, alzo dat men ook hun wortels met wijn begoten heeft waarvan zich deze boom verfriste. Het groeit zeer lang en breed met velen scheuten en bladeren, geeft een wijde liefelijke schaduw, spreekt Plinius, doch zijn de bomen welke ik zelf te Rome, Napels en Padua gezien heb niet zeer hoog. Ze hebben een dikke bast, de bladeren vergelijken zich het wijnrankenloof, met dunne, lange, rode stelen, bleke bloempjes en ruwe wolachtige kleine knopjes of bessen.

 

 

Plaats.

Het groeit in Creta, Cyprus en andere eilanden der Ionische zee, ook in Griekenland. Het woont graag aan vochtige oorden en wateren.

 

Natuur, kracht en werking.

Platanus is koude en vochtige natuur, doch niet zeer. De bast en bessen zijn wat droge aard.

 

 

In lijf.

De groene bessen met wijn gedronken helpen tegen de slangenbeet. Dat loof met azijn gek

ookt en gedronken is goed voor het braken.

 

Van buiten.

De bladeren en bessen doden de kevers zo men ze daarmee beroert.

Dat jonge loof in wijn gekookt en opgelegd stilt de vloeden en hete zwellingen der ogen. De bast in azijn gekookt en warm in mond gehouden verzacht de tandpijn.

De frisse bessen met smeer bij het vuur vermengt en aangestreken helen de schaden zo van vuur verbrandgeworden zijn. [91]

Ahorn heet Grieks ΠλάΙανξ. Arabisch Dulb. Latijns Platanus.

 

*Duitse Ahorn.

Hoewel er drievormige geslachten der ahorn worden geteld, de grotere, kleinere en middelste welke van ettelijke Carpinus genoemd wordt. Is doch die alhier wordt getekend voor de gewoonste gehouden, groeit graag in de bergen, hoewel het ook in de vlakte blijft.

Plinius schrijft dat de wortel van deze boom gestoten en op de lever gelegd diezelfde smarten weg neemt.

Q. Serenus Sammonicus toont aan dat zulke wortel in wijn gekookt tegen de zijden pijn goed is.

Acer maior wordt van de Duitsers genoemd Ahorn en woudes. Frans Plasne. Tsjechisch Breck. Grieks Sphendamnus.*

 

 

Vom Eschern. Cap. XXXI.

 

Geschlecht und Gestalt.

an hat zweyerley Eschern. Die eine ist hoch, darausz macht man schŰne lange Spiesz unnd Stangen, denn es ist ein weisz, dick, ‚dericht Holtz, ohn Knoden, leicht, und krausz. Die ander wechst nidriger, rauher, h‚rter, unnd geeler. Beyder Baum hat ein weisse Rinden. Die Bletter vergleichen sich dem Lorberlaub, sind umbher zerkerbt, oben ausz etwas spitzig. Die ‚ste stehen auff beyde seiten Zinnecht, Weisz und h‚rig ist die Blůt. Oben stecken die Frůchte in kleinen, l‚nglechten, auffgespitzten Hůlsen. Jn der Frucht ligt ein kleiner Kern verschlossen, gleich einem HabernkŰrnle, rot, feyst, scharpff, mit einer mercklichen Bitterkeit. Jn den Apotecken nennet man jn Lingua avis.

Jn Welschlanden wechst er in grossen menge.

*Neben dem Ast desz Escherbaums hat der Mahler das zusammen gerůmpfft Gew‚chsz oder Knollen angebildet, welchs gemeiniglich an den Zweigen desselben, wenn die Frucht nicht auszwachset, die denn zu zeiten darein degenerirt, gefunden wirt, wie viel an aneinder gewachsene Pillulen, derer auch Theophrastus gedencket. Sonst schreibt Pierius in Hieroglyphicis, lib. 7.dasz an obern ‚sten der Eschern wachse etwas wie ein Hirschhorn, wenn man ein Zweiglin abschneide, und alsbald fliesse ein Gummi ausz der Rinden, welche alsdenn wie ein Mistel wachse, und mancherley weisz sich krůmme, biege, winde und wickele gar krausz und breit, und solches, es sey was es wŰlle, sey gantz und gar Holtzicht.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Eschern ist einer zusammenzihenden und trucknen Natur.

 

Jn Leib.

Der Safft desz Escherlaubs mit Wein getruncken, oder die Bletter gestossen, und auffgelegt, heylen die Natterbissz. Denn dieser Baum ist dem Schlangengifft so treffenlich zu wider, dasz auch die Schlangen den Schatten dieses Baums nit důrffen berůhren, und die erfahrung beweist es, dasz wenn ein Schlang auff einer seiten mit Feuwer, auff der andern mit Escherlaub umbringet wirt, laufft sie eher in das Fewer, denn in das Escherlaub. *Solchs wirdt beschrieben von den Alten, aber mit unsern deutschen Schlangen hat es nicht thun wŰllen, wie ich solches selbst erfahren hab.*

Ein Wasser ausz Eschern Rinden gebrannt, ist ein fůrbůndig gut stůck wider den Stein und Geelsucht.

Gemeldte Rinden in Wasser gesotten, und etliche Tag darvon getruncken, ringert das Miltz. Etliche machen Becher und Trinckgeschirr ausz Eschernholtz,und trincken darausz wider jetzgenannten Gebresten.

Den Samen, welchen die Apotecker Linguam avis nennen, sammlet man im Herbst, so die Hůlsen gelb werden. Solcher Samen gestossen, und in Wein getruncken, hilfft wider das Seitenwehe, treibt den Harn, dienet dem zitterenden Hertzen. Dieser Same erreitzet die Gelust, unnd mehret die Natur, so man sein zweyer Gůlden schwer, mit (D) Pimpernůszlin und Pineenkern mit Zucker bestrewet offt jsset.

Ein kŰstlich Experiment wider den Stein: Zerschneid Eschernholtz in kleine Scheiblen, derer nimb zwo Hand voll, geusz darůber drey Pfundt oder NŰssel weissen Wein, vermach den Topff, unnd lasz das drittheil eynsieden. Seigs durch ein Leinen Thuch, geusz darvon ab einen ziemlichen Trunck, misch darunter ein quentle subtil s‚gmeel van dem Eschernholtz, trincks frůhe warm, acht tag nach einander, es sichert dich vor dem Stein ein lange zeit, ist in vielen warhafftig erfunden. *Fůrnemlich aber wirt diese Rinden viel gebraucht in den Decoctis Spleneticis.*

 

Aussen.

Die Asche ausz den Rinden gebrannt, mit Wasser vermischt, und angestrichen, vertreibt den Grind und Reude.

Die Rinde von diesen Baum frisch auff die newen Wunden gebunden, zeucht sie zusammen, dasz man sie nicht hefften darff. Jtem, die Rinde in Essig gesotten, unnd mit einem Schwamm uber den Magen warm gelegt, ist gut wider das oben auszbrechen.

Eine treffenliche gute Artzney, denen, welche nicht wol hŰren: Nimb grůn Escherholtz, zůnd es an, und dieweil es brennet, so rinnet ein Feuchtigkeit oder Safft darvon, den behalt. Nimb diesen Safft, auch den Safft von den Waldrůben oder Erdscheiben, von Meerzwibeln, und Rauten, eines so viel als desz andern, mische sie zusammen, lasz ein mal auffsieden, und so du wilt schlaffen gehen, tropffe disz Wasser warm in das gesunde Ohr, und schlaff auff dem andern krancken Ohre. So aber beyde Ohren bresthafft sind, so lasz disz Wasser in das Ohr, welchs den geringern Schaden hat, unnd leg dich auff das ander.

Die Rinde in rotem Wein gesotten, ist gut wider den Blutgang, dysenteria genannt, auff den Bauch gelegt. [93]

 

Manna. (A)

*Jn Welschlandt wirdt die Manna, welche so gebreuchlich ist die Gallen unnd w‚sserige feuchtigkeit damit ohne beschwernusz zu purgieren, gemeiniglich auff dem Fraxino und seinen Geschlechten gefunden und gesammlet, davon kan man vor andern sehen die Schrifften desz Antonii Donati ab Altomari, und Iohannis Costśi de proprietatibus & differentiis stirpium.

Escherbaum heist Griechisch Μελία. Lateinisch Fraxinus. Welsch Frassino. Spanisch Fresno. FrantzŰsisch Fraisne, Behmisch Gesen.

Van es. Kapittel XXXI. (Fraxinus excelsior, Fraxinus ornus)

 

Geslacht en gestalte.

Men heeft tweevormige essen. De een is hoog, daaruit maakt men schone lange spiesen en stangen, dan het is een witachtig, dik aderachtig hout zonder knopen, licht en gekruld. De ander groeit nederiger, ruwer, harder en geler. Beide bomen hebben een witte bast. De bladeren vergelijken zich het laurierloof, zijn om heen gekerfd, boven op wat spits. De scheuten staan aan beide zijden aardig, witachtig en harig is de bloei. Boven steken de vruchten in kleine, langachtige toegespitste hulzen. In de vrucht ligt een kleine kern gesloten gelijk een haverkorrel, rood, vet, scherp met een merkelijke bitterheid. In de apotheken noemt men het Lingua avis.

In ItaliŽ groeit het in grote menigte.

*Naast de ast der esboom heeft de tekenaar dat tezamen gerimpelde gewas of knollen afgebeeld welke gewoonlijk aan de twijgen van die wanneer de vrucht niet uitgroeit die dan soms daarin degenereert gevonden wordt zoals veel aan elkaar gegroeide pillen die ook Theophrastus gedenkt. Verder schrijft Pierius in Hieroglyphicis, libro 7, dat aan bovenste scheuten der es groeit wat zoals een hertshoren, wanneer men een twijgje afsnijdt en al gauw vliedt een gom uit de bast welke als dan zoals een mistel groeit en vele witachtig zich kromt, buigt, winden en wikkelen erg gekroesd en breed en zulks, het is wat het is, is gans en geheel houtachtig.*

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Es is een tezamen trekkende en droge natuur.

 

In lijf.

Het sap van esloof met wijn gedronken of de bladeren gestoten en opgelegd helen de adderbeet. Dan deze boom is de slangengift zo voortreffelijk tegen dat ook de slangen de schaduw van deze boom niet durven beroeren en de ervaring bewijst het dat wanneer een slang aan een kant met vuur en aan de andere met esloof omringd wordt loopt ze eerder in dat vuur dan in dat esloof. *Zulks wordt beschreven van de ouden, echter met onze Duitse slangen heeft het niet doen willen zoals ik zulks zelf ervaren heb.*

Een water uit essenbast gebrandt is een voorbeeldig goed stuk tegen de steen en geelzucht.

Gemelde bast in water gekookt en ettelijke dagen daarvan gedronken mindert de milt. Ettelijke maken bekers en drinkvaten uit eshout en drinken daaruit tegen net genoemde gebreken.

De zaden welke de apothekers Linguam avis noemen verzamelt men in herfst zo de hulzen geel worden. Zulke zaden gestoten en in wijn gedronken helpt tegen de zijdepijn, drijft de plas, dient het trillende hart. Deze zaden wekken op de lust en vermeerderen de natuur zo men het twee gulden zwaar met pimpernootjes en dennenkernen met suiker bestrooid vaak eet.

Een kostelijk experiment tegen de steen: Snij eshout in kleine schijfjes, van die neem twee handen vol, giet daarover drie pond of neuten witte wijn, maak de pan dicht en laat dat derde deel inkoken. Zeef het door een linnen doek, giet daarvan af een tamelijke dronk, meng daaronder een quentle subtiel zaagsel van het eshout, drink het vroeg warm en acht dagen na elkaar, het verzekert u voor de steen een lange tijd, is in velen waar gevonden. *Voornamelijk echter wordt deze bast veel gebruikt in de Decoctis Spleneticis.*

 

 

 

 

Van buiten.

De as uit de bast gebrand, met water vermengt en aangestreken verdrijft de schurft en ruigte.

De bast van deze boom fris op de nieuwe wonden gebonden trekt ze tezamen zodat men ze niet hechten hoeft. Item, de bast in azijn gekookt en met een zwam over de maag warm gelegd is goed tegen dat boven uitbreken.

Een voortreffelijke goede artsenij diegenen welke niet goed horen: Neem groen eshout, steek het aan en omdat het brandt zo rent een vochtigheid of sap daarvan, die behoudt. Neem dat sap ook het sap van de woudklimmers of Cyclamen, van zeeui en ruit, een zoveel als de andere, meng ze tezamen, laat eenmaal opkoken en zo u wilt slapen gaan druppel dit water warm in dat gezonde oor en slaap op dat andere zieke oor. Zo echter beide oren gebrekkig zijn zo laat dit water in dat oor welke de geringste schaden heeft en leg u op de andere.

Die bast in rode wijn gekookt is goed tegen de bloedgang, dysenteria genoemd, op de buik gelegd. [93]

 

 

 

Manna.

*In ItaliŽ wordt de manna welke zo gebruikelijk is de gallen en waterige vochtigheid daarmee zonder bezwaar te purgeren gewoonlijk op de Fraxinus en zijn geslachten gevonden en verzameld, daarvan kan men onder anderen zien de schriften der Antonii Donati ab Altomari en Johannis Costśi de proprietatibus & differentiis stirpium.

Esboom heet Grieks Μελία. Latijns Fraxinus. Italiaans Frassino. Spaans Fresno. Frans Fraisne, Tsjechisch Gesen.

 

 

 

 

Von Bellen oder Pappelbaum. Cap. XXXII.

 

Geschlecht und Gestallt.

esz Pappelbaums sind drey Geschlecht. Einer ist weisz, der ander schwartz, der dritte genanndt Libyca.

Der weisse Pappelbaum wechst hoch, hat einen dicken Stamm, glatte weisse Rinde, die Bletter sind wie Wintergrůn, oder Weinbletter, auff dem Růcken weiszlecht, daher er auch den Namen bekommen hat. Er bringt im ersten auszschlagen seine grawe Zapffen oder Getreid, die fallen ab wie andere B‚ume Getreid auch pflegen zu thun.

Der schwartze Pappelbaum ist lenger und gerader, tregt auch Bletter wie Wintergrůn, doch nicht so seer zerkerbt, wie im weissen. Sie hangen an langen důnnen Stilen, sind oben auffgespitzt. Die Rinde am Baum ist Aschenfarb.

Das dritte Geschlecht, Libyca Populus genandt, wechst gemein in Teutschlandt, hat runde, schmale, eckechte, und ein wenig zerkerbte Bletter, die sind gleich mit weissen Tropffen besprenget, hangen an langen subtilen Stilen, die Bletter zittern fast jmmer, (G) [94] (C) ob gleich kein bewegliche Lufft vorhanden. Dieser Baum hat einen kurtzen Stamm, schwartze Rinden, ein weisz, glat, z‚hes Holtz, welches von den Zimmerleuten viel genutzt wirt.

Der weisse Pappelbaum ist unfruchtbar, der schwartze tregt Beer, die sind grosz als die Erven, Orobus genannt, darinnen ligt gleich wie ein weisse Wolle, unnd so die Beer reiff wirdt, fleugt die Wolle dahin.

Der schwartze und weisse hat sein wohnung gern an Wassergestaden, und feuchten Awen.

Den Samen list man ehe denn er bricht, und man trucknet jhn mit schatten. Am Stamm desz schwartzen Pappelbaums findet man ein Hartz, gleich wie im Pflaumbaum oder Kirschbaum.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Der weisse Pappelbaum ist mittelm‚ssiger Complexion, nemlich feucht und trucken, doch mehr kalt dann warm. Sein Frucht oder Z‚pfflen sind mehr zu der w‚rme geneigt. Das Hartz ist warm im andern Grad.

 

Desz weissen Pappelbaums.

Die Rinde desz weissen Pappelbaums zu Pulver gestossen, und zweyer Lot schwer getruncken, ist gut wider das wehthumb der Hůfft, und trŰpfflinge Harnwinde.

So man den Safft von den Blettern warm in die Ohren geust, stillet er jhren schmertzen.

So man die KnŰpffle, welchs vor dem auszgang der Bletter entsprossen, stŰsset und mit Honig anstreichet, vertreiben die die tunckelheit desz Gesichts. Es sagen etliche, dasz die Rinde desz weissen und schwartzen Pappelbaums in kleine Stůckle zerschnitten, und darnach bald in wol getůngte Erden gepflantzt, durch das gantze Jar Schw‚mme, die man essen mag, trage. [95]

 

Krafft und Wirckung desz schwartzen Pappelbaums.

Die Bletter desz schwartzen Pappelbaums mit Essig vermischt, werden mit grossem nutz angestrichen und ubergelegt, wider die Podagrische schmertzen. Der Samen ausz Essig getruncken, hilfft wider die fallende Sucht.

Die ersten KnŰpffle oder Z‚pffle desz Pappelbaums riechen wol, sind kleberecht, die Weiber machen darmit ein schŰn Haar also: Sie zerstossen die Z‚pffle mit Butter, legens in einen Topff, den vermachen sie oben zu, lassen jn also stehen ein gantze Wochen, darnach setzen sie den Topff zu dem Fewer, bisz die Butter zerfliesse. Solche Butter seygen sie durch ein leinen Thůchlen, behaltens in einem saubern Geschirτ, unnd so offt sie das Haupt gewaschen, und die Haar getrucknet haben, schmieren sie darauff diese Salbe, also werden die Haar nicht allein schŰner, sondern wachsen auch lenger.

Ausz diesen KnŰpffen wirdt auch ein Salb gemacht, welche bey den Apoteckern Unguentum Populeonis genannt wirt, die braucht man zu vielen hitzigen brennenden schmertzen, hinderschl‚gt die Hitz, und miltert den schmertzen. *Jedoch musz man sie nit zu alt lassen werden, sonst verleuret sie jr wirckung. Paulus Aegyneta lehret auch ein Oel darausz machen, das er Aegyrinum nennet.*

 

Krafft desz Pappelbaums, Libyca genannt.

Dieser Baum hat gleiche krafft mit dem Pappelbaum, doch ist er etwas schw‚cher.

Der weisz Pappelbaum heist auch bey etlichen weisz Pappelweiden. Sarbaum, Alberbaum. Griechisch Λεύχη. Arabisch Haur. Unter welchem Namen noch heutiges Tags sie bekandt seyn. Welsch Popolo bianco. Spanisch Alamo blanco, unnd Amieyro. FrantzŰsisch Peuplier blanc, und Obeau, Aubel. Behmisch Topol.

*Populus nigra, Griechisch Αίγπρξ, Petro Crescentius Albarus, Teuscht schwartz (G ij) [96] (C) Pappel, oder Alberbaum, Aspen. Welsch Popolo negro. FrantzŰsisch Peuplier noir, Hispanisch Alama nigrilbo.

Populus Libyca, Libyscher Pappelbaum, FrantzŰsisch tremble, daher etliche sie Tremulan nennen, oder Niespe. Welsch Popolo montano. Flandris Niespen poom.

 

Agstein. Succinum. Carabe.

 

Etliche haben gemeynt, der Agstein sey ein Gummi oder Hartz von dem Pappelbaum. Dargegen sind andere Gelehrte, die meynen, der Agstein sey nicht ein Hartz, sondern ein natůrlicher Leim oder Bitumen, so ausz den Bergen ins Meer fleust, unnd daselbst von dem Wasser hart wirdt als ein Gummi. Solchs Gummi pflegt man auch mit Netzen bey dem ufer desz Meers auszuheben, wie in Preussenlandt geschicht, von dannen man es zu uns bringt. * Newlicher zeit hat man in Mehrerlandt, nicht weit von Prinn, schŰne stůck ausz der Erden gegraben, wie etliche mir zugeschickt seyn worden.*

 

*Geschlecht.

Man bringt zu unser zeit ein schŰne art ausz India orientali, etliche wŰllen ausz Aethiopia, wirdt genandt Succinum Indicum, reucht gar lieblich, sonderlich wann es in der Hand einem erwarmet. Jst desz meisten theil weisz, und vielleicht das erst Geschlecht desz frembden Gummi Anyimś. Amatus wil es sey Cancamum veterum. Der Rauch darvon ist sehr nůtzlich zu auszdrůckung der Flůsz, derwegen es die grosse Herτn zu Rom und anderszwo viel im brauch haben. Es wirdt auch darausz ein kŰstlich Oel gebrandt, zu den Catarrhis gar dienstlich. *

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Agstein verstellet die Flůsz, und zeucht zusammen. Derhalben sind die Pater noster von Agstein gemacht, gut wider die Flůsse desz Haupts, so man sie am blossen Halse tregt.

So man den Dampff oder rauch vom Agstein durch einen Trichter in Mund lesset eyngehen, hilfft er wider die Halszgeschw‚re.

Wer bŰse flůssige Augen hat, der stosse Agstein zu kleinem Pulver, mische es mit Eyweisz, und leg es auff die Stirn.

Agstein dienet wider das wůrgen, brechen, und Bauchflůsz.

Welche Gonorrhúm haben, die sollen allle Tag ein quentle gepulverten Agstein in einem weychgesottenen Ey, oder mit Burgelsafft, eynnemmen.

Agstein stellet den weissen Flusz der Mutter, und st‚rckt die Geburtsglieder, getruncken, oder damit ger‚uchert.

Auch hilfft er denen, welche Blut oder Eyter auszreuspern, die einen kalten Husten, oder die Schwindtsucht haben.

Von Agstein getruncken, benimpt Bauchwehthumb, unnd das Grimmen. Er stopffet das uberflůssige bluten der Nasen.

Agstein gerieben zeucht an sich Bletter, Stro, unnd Faden, wie der Magnet das Eysen.

So man den Agstein anzůndet, brennet er wie ein Liecht. Sein Rauch vertreibt die Schlangen, und ist gut den Schwangern Frauwen zu erleichtern die Geburt.

Wider die fallende Sucht: So jemand am ersten die Seuch empfindet, oder so er gefallen ist, so nimm ein gelben Agstein, den leg in ein Glůt, und durch ein trichter lasz den rauch in die Nasen auffgehen, so fehrt er auff und schnarcht, und vergehet jhm.

Disz dienet auch wider das auffsteigen der Mutter.

*Viel gebrauchen desz Agstein Oel in Leib, fůr den Schlag in Zuckerzeltlin vermischt, oder etliche trŰpfflin wider den Stein in einer Brůhe. Welches, wiewol es nicht [97] gar zu verwerffen, jedoch sol es mit gutem raht und bedacht gebraucht werden, dieweil (A) ich jhr etliche kenne, die davon das Blutharnen bekommen, unnd dermassen die Lendtnieren erhitziget haben, dasz jn darnach schwerlich zu helffen gewesen.

Andere verkauffen des AgsteinŰl ausz den weissen Agstein in grosser menge, wider viel Kranckheiten, aber es ist sich hierinnen auch wol fůrzusehen, und nit einem jeglichen hierinn zu trawen, dieweil mit einem geringen Handtgriff allerley Oel bald kŰnnen weisz gemacht werden.

Wer gantze Schrifften von dem Agstein lesen wil, der mag besehen die Tractatus, welche die hochgelehrten Medici, D. Andreas Aurifaber (bey dem ich auff ein zeit bey 200.oder mehr unterschiedliche art der Farben halben desz Agsteins gesehen hab) unnd D. Severinus Gobelius, dieser zeit Professor zu KŰnigszberg, ein sonderlicher fleissiger Natur erkůndiger, Teutsch und Lateinisch davon geschrieben haben.*

Agstein heist Griechisch Ηλεχιρον. Lateinisch Succinum. Arabisch Karabe. Welsch Succino. Spanisch Esclarimente. Behmisch Aksstayn. *Jn Samblandt, da man es fischet, Gentarum. Die alten Teutschen haben es Glessum, unnd die Insulam davon Glessarium genandt, wie Plinius schreibt.*

Van abeel of populier boom. Kapittel XXXII. (Populus alba, Populus nigra, Populus tremula)

 

Geslacht en gestalte.

Van de populier zijn drie geslachten. Een is witachtig, de ander zwart, de derde genoemd Libyca.

De witte populier groeit hoog, heeft een dikke stam, gladde witte bast, de bladeren zijn zoals wintergroen of wijnbladeren, op de rug witachtig, vandaar het ook de naam bekomen heeft. Het brengt in eerste uitslaan zijn grauwe kegels of koren, die vallen af zoals andere bomen koren ook plegen te doen.

De zwarte populier is langer en gaat meer op, draagt ook bladeren zoals wintergroen, doch niet zo zeer gekerfd zoals in witte. Ze hangen aan lange dunne stelen, zijn boven toegespitst. De bast aan boom is askleurig.

Dat derde geslacht, Libyca Populus genoemd, groeit algemeen in Duitsland, heeft ronde, smalle, hoekige en een weinig gekerfde bladeren, die zijn gelijk met witte druppels besprengd, hangen aan lange subtiele stelen, de bladeren trillen vast immer, (G) [94] of gelijk geen beweeglijke lucht voorhanden. Deze boom heeft een korte stam, zwarte bast, een witachtig, glad, taai hout welke van de timmerlui veel genuttigd wordt.

De witte populier is onvruchtbaar, de zwarte draagt bessen die zijn groot als de erven, Orobus genoemd, daarin ligt gelijk zoals een witte wol en zo de bes rijp wordt vliegt de wol daarheen.

De zwarte en witte hebben hun woning graag aan waterplaatsen en aan en vochtige weiden.

De zaden verzamelt men eer dan het breekt en men droogt het met schaduw. Aan de stam der zwarte populier vindt men een hars gelijk zoals in pruimboom of kersenboom.

 

Natuur, kracht en werking.

De witte populier is middelmatige samengesteldheid, namelijk vochtig en droog, doch meer koud dan warm. Zijn vrucht of kegels zijn meer tot de warmte geneigd. De hars is warm in andere graad.

 

De witte populier.

De bast van de witte populier tot poeder gestoten en twee lood zwaar gedronken is goed tegen de pijnen der voeten en druppelende plaswind.

Zo men dat sap van de bladeren warm in de oren giet stilt het zijn smarten.

Zo men de knopjes welke voor het uitgaan van de bladeren opspruiten stoot en met honing aanstrijkt verdrijft het de donkerheid der gezicht. En zeggen ettelijke dat de bast der witte en zwarte populier in kleine stukjes versneden en daarna gauw in goede gemeste aarde geplant door dat ganse jaar zwammen die men eten mag dragen. [95]

 

Kracht en werking der zwarten populier.

De bladeren der zwarte populier met azijn vermengt worden met grote nut aangestreken en opgelegd tegen de podagrische smarten. De zaden uit azijn gedronken helpen tegen de vallende ziekte.

De eerste knopjes of kegels van de populier ruiken goed, zijn kleverachtig, de wijven maken daarmee een schoon haar alzo: Ze stoten de stokjes met boter, leggen het in een pan, die maken ze boven dicht, laten het alzo staan een ganse week, daarna zetten ze de pan op het vuur totdat de boter vervloeit. Zulke boter zeven ze door een linnen doekje, behouden het in een zuivere schaal en zo vaak ze dat hoofd wassen en het haar gedroogd hebben smeren ze daarop deze zalf, alzo worden de haren niet alleen schoner, maar groeien ook langer.

Uit deze knoppen wordt ook een zalf gemaakt welke bij de apothekers Unguentum Populeonis genoemd wordt, doe gebruikt men tot vele hete brandende smarten, slaat terug de hitte en mildert de smarten. *Toch moet men het niet te oud laten worden, anders verliest ze haar werking. Paulus Aegineta leert ook een olie daaruit maken dat hij Aegyrinum noemt.*

 

 

 

Kracht der populier, Libyca genoemd.

Deze boom heeft gelijke kracht met de populier, doch is het wat zwakker.

De witachtig populier heet ook bij ettelijke witachtig populierwilg, Sarboom, abeelboom. Grieks Λεύχη. Arabisch Haur. Onder welke namen noch tegenwoordige dagen ze bekend zijn. Italiaans Popolo bianco. Spaans Alamo blanco en Amieyro. Frans Peuplier blanc en Obeau, Aubel. Tsjechisch Topol.

*Populus nigra, Grieks Αίγπρξ, Petro Crescentius Albarus, Duits zwart (G ij) [96] Pappel, of Alberboom, Aspen. Italiaans Popolo negro. Frans Peuplier noir, Hispaans Alama nigrilbo.

Populus Libyca, Libyscher Populier, Frans tremble, vandaar ettelijke ze Tremulan noemen of Niespe. Italiaans Popolo montano. Vlaams Niespen poom.

 

Barnsteen. Succinum. Carabe.

 

Ettelijke hebben gemeend de barnsteen is een gom of hars van de populier. Daartegen zijn andere geleerden die menen de barnsteen is geen hars, maar een natuurlijke lijm of bitumen zo uit de bergen in zee vloeit en daar zelf van het water hard wordt als een gom. Zulke gom pleegt men ook met netten bij de oever van de zee uit te heffen zoals in Pruissen geschiedt vandaar men het tot ons brengt. *In nieuwe tijd heeft men in Mehrerlandt, niet ver van Prinn, schone stukken uit de aarde gegraven zoals ettelijke me toe geschikt zijn geworden.*

 

 

*Geslacht.

Men brengt in onze tijd een schone vorm uit India orientalis, ettelijke willen uit EthiopiŽ, wordt genoemd Succinum Indicum, ruikt erg liefelijk vooral wanneer het in de hand van een verwarmd is. Is het meeste deel witachtig en mogelijk dat eerste geslacht der vreemde gom Anyimś. Amatus wil het is Cancamum veterum. De rook daarvan is zeer nuttig tot uitdrogen van de vloed, daarom het de grote heren te Rome en ergens anders veel in gebruik hebben. Er wordt ook daaruit een kostelijk olie gebrand tot de catarre erg dienstig. *

 

 

Natuur, kracht en werking.

Barnsteen verstopt de vloed en trekt tezamen. Daarom zijn de Pater nosters van barnsteen gemaakt goed tegen de vloeden der hoofd zo men ze aan blote hals draagt.

Zo men de damp of rook van barnsteen door een trechter in mond laat ingaan helpt het tegen de halszweren.

Wie boze vloeiende ogen heeft die stoot barnsteen tot klein poeder, meng het met eierenwit en leg het op dat voorhoofd.

Barnsteen dient tegen dat wurgen, braken en buikvloed.

Welke gonorroe hebben die zullen alle dagen een quentle verpoederde barnsteen in een week gekookt ei of met posteleinsap innemen.

Barnsteen stelpt de witte vloed der baarmoeder en versterkt de geboorte leden, gedronken of daarmee gerookt.

Ook helpt het diegenen welke bloed of etter uitrispen, die een koude hoest of de duizeligheid hebben.

Van barnsteen gedronken, beneemt buikpijnen en dat grimmen. Het stopt dat overvloedige bloeden der neus.

Barnsteen gewreven trekt aan zich bladeren, stro en vezels zoals de magneet dat ijzer.

Zo men de barnsteen aansteekt brandt het als een licht. Zijn rook verdrijft de slangen en is goed de zwangere vrouwen te verlichten de geboorte.

Tegen de vallende ziekte: Zo iemand het eerste de ziekte bevindt of zo hij gevallen is zo neem een gele barnsteen, die leg in een gloed en door een trechter laat de rook in de neus opgaan dan voert het uit en snurkt en vergaat hem.

Dit dient ook tegen dat opstijgen der baarmoeder.

*Veel gebruiken de barnsteen olie in lijf voor de slag in suiker vermengd of ettelijke druppels tegen de steen in een brij. Welke, hoewel het niet [97] geheel te verwerpen, toch zal het met goede raad en bedachtzaamheid gebruikt worden omdat ik ettelijke ken die daarvan dat bloedplassen bekomen en dermate de lende nieren verhit hebben dat hen daarna zwaar te helpen waren.

Andere verkopen de barnsteenolie uit de witte barnsteen in grote menigte en tegen veel ziektes, echter het is zich hierin ook goed te voorzien en niet iedereen hierin te vertrouwen omdat met een geringe handgreep allerlei olie gauw kunnen witachtig gemaakt worden.

Wie ganse schriften van de barnsteen lezen wil die mag bezien de Tractatus welke de zeer geleerde medici, D. Andreas Aurifaber (bij die ik op een keer bij de 200 of meer verschillende vormen van kleuren van het barnsteen gezien heb) en D. Severinus Gobelius, deze tijd professor te KŰnigszberg, een bijzondere vlijtiger natuur verkondiger die in Duits en Latijns daarvan geschreven hebben.*

Barnsteen heet Grieks Ηλεχιρον. Latijns Succinum. Arabisch Karabe. Italiaans Succino. Spaans Esclarimente. Tsjechisch Aksstayn. *In Samblandt daar men het vist Gentarum. De oude Duitsers hebben het Glessum en het eiland daarvan Glessarium genoemd zoals Plinius schrijft.*

 

 

Vom Erlenbaum. Cap. XXXIII.

 

Gestallt.

er Erlenbaum ist in Teutschen und Behmerlandt wol bekandt, er wechst gern an Wasserstaden, unnd feuchten Grůnden, er tregt Bletter wie die Haselstauden, aber sie sind dicker, z‚her oder gl‚tter, gleich als were disz Laub mit Leim und fettigkeit uberzogen, haben auch viel ‚derlen. Er bringt ein grůne lenglechte Frucht oder Knospen, in gestallt der Maulbeeren die ist gleich wie mit vielen Schůppen zusammen gesetzt, zeitigt im Herbst, und hat innwendig schwartzgelben Samen. *Etliche, wie auch andere dieser art, seyn gar unfruchtbar. * Desz (G iij) [98] (C) Baums Rinde ist auszwendig schwartzlecht, innwendig rŰtlecht. Das Holtz weych, rot, wirdt gebraucht zu Schiffen, unnd Grundfesten der H‚user an Wasserechten Űrtern, dann im Wasser verdirbt es nimmer, wirdt je lenger je st‚rcker, und gleich Steinen, ausz der ursachen legen die Venediger Grundt unnd Pf‚le von Erlenholtz, darauf sie jhre H‚user ins Wasser bawen.

Die Meher machen auch die Wasserkůmpff zu jhren Wetzsteinen ausz diesem Holtz. Deszgleichen gibt es Schusterleysten.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Aussen.

Das grůne Laub ist eusserlich gut zu hitzige Sch‚den. Jn die Schuch gelegt also grůn, und darauff gangen, zeuchts ausz den schmertzen, hitz, und můdigkeit der Fůsz.

Jm Sommer sammlet man das Laub frůhe, weil es noch von dem Thaw feucht ist, und strewets in die Kammern unnd Gemach, daran behangen die FlŰhe, alsdan fegt man sie ausz mit einem Besem.

Erlen Rinden brauchen die Lederferber zu schwartzer farb. Dieselbige Rinden, und alt Eysen legen die Schuster ins Wasser, nach etlichen Tagen wirdt es schwartz wie Dinten. Auch brauchen etliche die Frucht oder Knospen zu der Dinten, an statt der GallŰpffel.

*Die innere Rinden, welche rŰtlicht, von dem Erlenbaum mit ein wenig Alaun in Wein gesotten, st‚rckt das Zanfleisch, und verhindert den schmertzen der Z‚ne.

Dise Rinden ist auch gut zu den hitzigen Geschwůlsten desz Mundes unnd Halses.*

Erlenbaum heist Griechisch Πλήρα. Lateinisch Alnus. Welsch Alno, Onio, Onizo, Ontano. FrantzŰsisch Aune. Behmisch Wolsse. Crescentius nennet jn Amedanum.

Van elzen boom. Kapittel XXXIII. (Alnus glutinosa)

 

Gestalte.

De elzenboom is in Duitse en Bohemerland goed bekend, het groeit graag aan waterplaatsen* en vochtige gronden, het draagt bladeren zoals de hazelaarheesters, echter ze zijn dikker, taaier of gladder, gelijk als is dit loof met lijm en vettigheid overtrokken, hebben ook veel adertjes. Het brengt een groene langachtige vrucht of knoppen in gestalte der moerbeibessen, die is gelijk zoals met velen schubben tezamen gezet, rijpt in herfst en heeft inwendig zwartgele zaden. *Ettelijke zoals ook andere van deze aard zijn geheel onvruchtbaar. * De (G iij) [98] boom bast is uitwendig zwartachtig, inwendig roodachtig. Dat hout week, rood, wordt gebruikt voor schepen en grondvesten der huizen aan waterachtige oorden, dan in water bederft het nimmer, wordt hoe langer hoe sterker en gelijk stenen, uit die oorzaak legen de VenetiŽrs grond en palen van elzenhout waarop ze hun huizen in water bouwen.

De Meher maken ook de waterkom voor hun wetstenen uit dit hout. Desgelijks geeft het schoenenzolen.

 

Natuur, kracht en werking.

Van buiten.

Dat groene loof is uiterlijk goed tot hete schaden. In de schoen gelegd alzo groen en daarop gegaan trekt het uit de smarten, hitte en moeheid der voeten.

In zomer verzamelt men dat loof vroeg terwijl het noch van de dauw vochtig is en strooit het in de kamers en ruimtes, daaraan hangen de vlooien en dan veegt men ze uit met een bezem.

Elzenbast gebruiken de leerververs voor zwarte verf. Diezelfde bast en oud ijzer leggen de schoenmakers in water, na ettelijke dagen wordt het zwart zoals dinten. Ook gebruiken ettelijke de vrucht of knoppen tot de dinten in plaats van galappels.

*De binnenste bast welke roodachtig is van de elzenboom met een weinig aluin in wijn gekookt sterkt dat tandvlees en verhindert de smarten der tanden.

Deze bast is ook goed tot de hete zwellingen der mond en hals.*

Elzenboom heet Grieks Πλήρα. Latijns Alnus. Italiaans Alno, Onio, Onizo, Ontano. Frans Aune. Tsjechisch Wolsse. Crescentius noemt het Amedanum.

 

 

Von Bircken. Cap. XXXIIII.

 

Gestallt.

ie Bircken ist fast uberal ein bekannter Baum. Jn seiner jugendt bringt er braune Rinden, darnach so er auffkompt, werden die eussersten Rinden je lenger je weisser. Die Bletter vergleichen sich dem schwartzen Pappelbaum, allein dasz sie innwendig rauher und grůner sind, an dem umbkreisz zerkerbt, und hangen an kurtzen Stielen. Seinen Samen bringt er wie ein gedr‚het oder rund Z‚pfflen, gleich den Haselb‚umen, welcher in dem Herbst abfellt. Das Holtz ist weisz, z‚he, und biegig. Dieser Baum ist vorzeiten in grossen Ehren gewesen bey den RŰmern, dann die Statknecht haben jn vor der Obrigkeit als Ruten vorher getragen. Man macht auch jetzundt darausz Ruten, Besen, S‚ttel, und Reyffe zu den Weinf‚ssern. Ausz den Bircken werden die besten Kolen, dann sie glůen lang, und d‚mpffen nicht ins Haupt, derhalben brauchen sie die Bergknappen, wann sie Metall oder Ertz schmeltzen, dann sie geben ein starckes Fewer.

 

Stell.

Die Bircken wechst fast uberal in W‚lden und Gebirgen, *auch an den unfruchtbarn Űrtern, da sonst gar nichts bekleubet.* Jn Welschlandt findt man sie selten. Jn Franckreich sind jhrer gar viel, daselbst kocht man ausz den Rinden (dann sie sind feyst) ein Pech. Auch schneiden sie Fackeln darausz, die brennen als weren sie mit Pech geschmieret. [89]

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Die Bletter haben gleiche krafft mit denen im schwartzen Pappelbaum, die Rinden weicht und zertheilet.

 

Jn Leib.

Es ist unter allen B‚umen kaum einer, der so zeitlich den Safft an sich zeucht, als die Bircken, dann gleich im anfang desz Lentzen hat sie jhren Safft so volkommenlich, dasz, wann sie mit einem Messer geritz wirdt, als bald ein lauter sůsses Wasser herausz fleust, das nennet man Birckenwasser, damit leschen die Hirten offtmals jren durst.

So man solch Wasser offt trincket, allwegen frůe sechs lot, bricht und treibt des den Stein der Nieren und Blasen, vertreibt die Geelsucht.

*Der Safft ausz den Bircken wirt im anfang desz May gesammlet, welcher an die Sonnen gesetzt, zu jehren pflegt wie ein Most, unnd auff diese weisz wol verwaret, kan man jhn darnach fast das gantz Jar uber gut behalten, etliche pflegen jhn derwegen mit fleisz zu destilliren. Er wirdt auch sonderlich gelobt in der Wassersucht, offt davon getruncken mit Holunderblůtwasser, und dergleichen vermischet.*

 

Aussen.

Gemeldt Wasser tilget ausz die Flecken und Masen am Leib, macht ein klare Haut, heylet die Mundfeule, so man den Mund darmit auszschwenckt.

*Es wirdt auch fůrnemlich gelobt als ein gute reinigung und heylung der Wunden.*

So man den Safft ausz den Blettern preszt, und zu dem Milchgerintzel mischet, bewaret er die K‚se, dasz sie nicht schimlecht oder wurmessig werden.

Auff dieses Baums weisse Rinden haben die Alten geschrieben, ehe dann die Lumpen zum Papyr erfunden worden sind.

Zu den roten Augen ein gute Artzney: Nimm ein frische Birckenrut, zůnd sie an, legs auff ein Becken, lasz also brennen, so gibt es auff den Becken ein feisten Safft, darmit (G iiij) [100, 10 en 102 is gelijk aan 98 en 99] (C) bestreich die Augenwinckel. Du magst auch einen Besem also anzůnden, und auff dem Becken halten.

Dieser Safft ist auch trefflich gut wider die Bauchwůrme, so man ein Tůchle darein netzt, und auff das Nabelloch legt. * Etlich schlechte Leut lassen disz Laub sieden in einem Wasser, und baden darinnen fůr die Reude. *

Bircken heist Lateinisch Betula. Griechisch Σημύδα oder Σημύς. Welsch Bedollo. FrantzŰsisch Boulean. Behmisch Briza.

Van berken. Kapittel XXXIIII. (Betula pendula)

 

Gestalte.

De berk is vast overal een bekende boom. In zijn jeugd brengt het een bruine bast, daarna zo het opkomt wordt de buitenste bast hoe langer hoe witter. De bladeren vergelijken zich de zwarte populier, alleen dat ze inwendig ruwer en groener zijn, aan de rand gekerfd en hangen aan korte stelen. Zijn zaden brengt het zoals een gedraaide of ronde kegel, gelijk de hazelaarbomen welke in de herfst afvallen. Dat hout is witachtig, taai en buigzaam. Deze boom is voor tijden in grote eer geweest bij de Romeinen, dan de stadknechten hebben die voor de overheid als roeden voort gedragen. Men maakt ook nu daaruit roeden, bezems, zadels en twijgen voor de wijnvaten. Uit de berken worden de besten kolen, dan ze gloeien lang en dampen niet in het hoofd, daarom gebruiken ze de bergknapen wanneer ze metaal of erts smelten, dan ze geven een sterk vuur.

 

 

Plaats.

De berk groeit vast overal in wouden en bergen, *ook aan de onvruchtbare oorden daar verder geheel niets aanslaat.* In ItaliŽ vindt men ze zelden. In Frankrijk zijn van hen erg veel, daar zelf kookt men uit de bast (dan ze zijn vet) een pek. Ook snijden ze fakkels daaruit, die branden als waren ze met pek besmeert. [89]

 

Natuur, kracht en werking.

De bladeren hebben gelijke kracht met diegene in zwarte populier, de bast weekt en verdeeld.

 

In lijf.

Er is onder alle bomen nauwelijks een die zo op tijd het sap aan zich trekt als de berk, dan gelijk in aanvang der lente heeft ze haar sap zo volkomen dat wanneer ze met een mes geritst wordt al gauw een zuiver zoet water eruit vloeit, dat noemt men berkenwater, daarmee lessen de herders vaak hun dorst.

Zo men zulk water vaak drinkt en altijd vroeg zes lood breekt en drijft het de steen der nieren en blaas, verdrijft de geelzucht.

*Dat sap uit de berken wordt in aanvang van mei verzameld welke aan de zon gezet te verjaren pleegt zoals een most en op deze wijze goed bewaard kan men het daarna vast dat gans jaar over goed behouden, ettelijke plegen het daarom met vlijt te destilleren. Het wordt ook vooral geloofd in de waterzucht, vaak daarvan gedronken met vlierbloemenwater en dergelijke vermengt.*

 

Van buiten.

Gemeld water delgt uit de vlekken en bontheid aan lijf, maakt een heldere huid, heelt de mond vuilheid zo men de mond daarmee uitspoelt.

*Het wordt ook voornamelijk geloofd als een goede reiniging en heling der wonden.*

Zo men dat sap uit de bladeren perst en tot de melk rondsel mengt bewaart het de kaas dat ze niet schimmelig of wormig wordt.

Op deze boom zijn witte bast hebben de ouden geschreven eer dan de lompen tot papier gevonden geworden zijn.

Tot de rode ogen een goede artsenij: Neem een frisse berkenroede, steek het aan, leg het op een bekken en laat het alzo branden dan geeft het op de bekken een vet sap, daarmee (G iiij) [100, 10 en 102 is gelijk aan 98 en 99] bestrijk de ooghoek. U mag het ook een bezem alzo aansteken en op de bekken houden.

Dit sap is ook voortreffelijk goed tegen de buikwormen zo men een doekje daarin nat en op dat navelgat legt. * Ettelijke goede lieden laten dit loof zieden in een water en baden daarin voor de ruigte. *

Berk heet Latijns Betula. Grieks Σημύδα of Σημύς. Italiaans Bedollo. Frans Boulean. Tsjechisch Briza.

 

 

Vom Rustholtz oder Lindbast. Cap. XXXV.

 

(D) Geschlecht und Gestallt.

esz Rustholtz sind zwey Geschlecht. Eines so auff den Bergen wechst. Das ander auff dem Felde, an wasserechten orten. Das auff den Bergen wechst, ist grŰsser: Das auff dem Felde, breiter. Es hat unzerspaltene Bletter, sind gar wenig gekrauset, rauch, unnd lenger, dann an dem Birnbaum. Tregt viel grůne, gerůmpffte knŰpfflen, darinnen ist ein z‚he und lautere feuchtigkeit, wann aber solche feuchtigkeit auszdorret, so wirdt sie verwandelt in Wůrmle, welche ein gestallt haben wie die Můcken. Das Holtz ist ‚derich, z‚he, starck, und ungestallt, hat nichts anders dann ein Maser. Das auff den Bergen, hat breite Kotzen oder Wollen, und darnach einen Samen Samara genandt. Die eusserliche Rinde ist grob, starrend, rauhe, ritzecht und uneben, dargegen ist die jnnerliche z‚he, biegig, und glat.

Ausz gemelten B‚umen werden H‚user und andere Bew gezimmert.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Der Rustbaum s‚ubert, und zeucht zusammen. Die Bletter, Rinden und Zweige machen dick, hefften die Wunden, wie auch Galenus von sich selbst sagt, er hab zur zeit allein mit diesem Blettern eine frische Wunden geheilet. [103]

 

Jn Leib.

Die Rinden gestossen, ein quentle schwer mit Wein oder Wasser getruncken, macht Stulg‚nge, treibt unten ausz den Schleim, und sonderlich die Wassersůchtige feuchten.

Das Laub dieses Baums, so es noch jung und zart ist, mag es zur Speisz gebrauchet werden.

Ein kŰstliche Artzney, so jemands Eyter auszhustet: Nimm die Rustbletter, welche gegen dem Morgen stehen, PfefferkŰrner, eines so viel als desz andern, zerstosz, und trinck es mit warmem Malvasier.

 

Aussen.

Die innwendige Rinde mit Essig gesotten, und angestrichen, heylet die Reude und Grinde. Solches thut auch die Bletter. So man diese Rinde umb die Wunden windet heylet sie dieselben.

Das Hartz so von dem zerhackten Stamm fleuszt, ist gut wider die Geschwulst und Beulen.

Die Bletter, und Rinde gesotten, auff die Wunden oder gebrandte Sch‚den gelegt, helffen wol.

Der Safft, welcher in KnŰpfflen gefunden, und im Iunio gesammlet wirdt, macht ein hůbsch, klar Angesicht, so man es darmit bestreicht. *Fallopius der berůhmte Wundartzt, lobt jhn zu heylung der Wunden. Noch viel kr‚fftiger sol seyn das Oel darausz destillirt.*

Welche Knaben am Gemechte einen Weidbruch haben, denen sol man leinene Tůchle in diesen Safft netzen, uber das Gemecht legen, und wol zubinden, es hilfft.

Die KnŰpffle in Wein gesotten, und auffgelegt, heylen die Geschwulst.

So jemandt geschwollen Fůsse hette, der zerstosse die Bletter, besprenge sie mit (B) Wasser, und lege sie auff.

So man den Baum zerspaltet, fleust ausz dem Marck ein feuchtigkeit, dieselbige auffs Haupt gestrichen, behellt das auszfallende Haar, und macht es sehr wachsen. Solches thut auch die innerste Rinde, so man sie lange in Wasser siedet, und die feystigkeit, so oben auff der Brůe schwimmet, abnimpt, und an die kale stelle streicht.

Das Holtz, Laub, Rinde, oder Wurtzel in Wasser gesotten, darinnen Beinbrůche geb‚het, machts wider zusammen wachsen. Auch hilfft solche Brůe wider die harten Knollen der Glieder, und den Krampff, so man sie damit b‚het. Sie zertheilet auch die Beulen, welche den Ochsen am Halse vom ziehen aufflauffen.

Die eusserste Rinde zerstossen, mit Saltzwasser zwischen den H‚nden zerknitschet, und gleich wie ein Taig gemacht, so man den Taig auff den schmertzen desz Zipperlen legt, hilfft er.

Rustbaum, Ulmbaum, heist Griechisch Πτελέα. Arabisch Didar. Lateinisch Ulmus. Spanisch Ulmo. FrantzŰsisch Orme. Behmisch Gilm.

*Montana ulmus. Οριπ ελέα. Columellś vernacula, id est, Italica. Die ander gemeine art heist apud Columellam Atinia oder Gallica.*

Van roesthout of zachte bast. Kapittel XXXV. (Ulmus glabra, Ulmus procera)

 

Geslacht en Gestalte.

Van de iep zijn twee geslachten. Een zo op de bergen groeit. De andere op het veld, aan waterachtige oorden. Die op de bergen groeit is groter: Die op het veld breder. Het heeft ongedeelde bladeren, zijn erg weinig gekruld, ruig en langer dan aan de perenboom. Draagt veel groene, gerimpelde knopjes, daarin is een taaie en zuivere vochtigheid, wanneer echter zulke vochtigheid uitdroogt dan wordt het veranderd in wormpjes welke een gestalte hebben zoals de muggen. Dat hout is aderachtig, taai, sterk en ongesteld, heeft niets anders dan masers. Dat op de bergen heeft brede grove wol of wol en daarna een zaad, Samara genoemd. De uiterlijke bast is grof, star, ruw, rimpelig en ongelijk, daartegen is de innerlijke taai, buigzaam en glad.

Uit gemelde bomen worden huizen en andere gebouwen getimmerd.

 

Natuur, kracht en werking.

De iep zuivert en trekt tezamen. De bladeren, bast en twijgen maken dik, hechten de wonden zoals ook Galenus van zichzelf zegt, hij heeft in sommige tijd alleen met deze bladeren een frisse wond geheeld. [103]

 

In lijf.

Die bast gestoten, een quentle zwaar met wijn of water gedronken maakt stoelgang, drijft onder uit slijm en vooral de waterzuchtige vochtigheid.

Dat loof van deze boom zo het noch jong en zacht is mag het als spijs gebruikt worden.

Een kostelijke artsenij zo iemand etter uithoest: Neem de iepenbladeren welke tegen de morgen staan, peperkorrels, een zoveel als de andere, stoot en drink het met warme malvezij.

 

Van buiten.

De inwendige bast met azijn gekookt en aangestreken heelt de ruigte en schurft. Zulks doen ook de bladeren. Zo men deze bast om de wonden windt heelt ze diezelfde.

De hars zo van de gehakte stam vloeit is goed tegen de zwellingen en builen.

De bladeren en bast gekookt, op de wonden of gebrande schaden gelegd helpen goed.

Dat sap welke in knopjes gevonden en in juni verzameld wordt maakt een hubs helder aangezicht zo men het daarmee bestrijkt. *Fallopius, de beroemde wond arts, looft het tot heling der wonden. Noch veel krachtiger zal zijn de olie daaruit gedestilleerd.*

Welke knapen aan geslacht een breuk hebben diegenen zal men linnen doekjes in dit sap natten, over dat geslacht leggen en goed toebinden, het helpt.

Die knopjes in wijn gekookt en opgelegd helen de zwellingen.

Zo iemand gezwollen voeten heeft die stoot de bladeren, besprengt ze met water en legt ze op.

Zo men de boom splijt vloeit uit het merg een vochtigheid, diezelfde op het hoofd gestreken behoudt dat uitvallende haar en maakt het zeer groeien. Zulks doet ook de binnenste bast zo men het lang in water ziedt en de vetheid zo boven op de brij zwemt afneemt en aan de kale plaats strijkt.

Dat hout, loof, bast of wortel in water gekookt, daarin beenbreuken gebaad maakt ze weer tezamen groeien. Ook helpt zulke brij tegen de harde knollen der leden en de kramp zo men ze daarmee baadt. Ze verdeelt ook de builen welke de ossen aan hals van trekken oplopen.

De buitenste bast gestoten, met zoutwater tussen de handen gekneusd en gelijk zoals een deeg gemaakt zo men de deeg op de smarten der jicht legt helpt het.

Rustboom, ulmboom heet Grieks Πτελέα. Arabisch Didar. Latijns Ulmus. Spaans Ulmo. Frans Orme. Tsjechisch Gilm.

*Montana ulmus. Οριπ ελέα. Columellś vernacula, dat is Italica. De andere algemene soort heet apud Columellam Atinia of Gallica.*

 

 

Vom Rohr. Cap. XXXVI.

 

Geschlecht und Gestallt.

er RŰhre sind mancherley: Jn Teuschen Landen findet man allein die důnne, schwache WasserrŰhre, und Narrenkolben, oder Deitelkolben, die in Gesůmpen, Brůchen, Teichen oder Weihern wachsen. Aber in Welschen Landen hat man auch RŰhre, die pflantzt man in Weinbergen auff feucht Erdtrich, unnd macht darausz Pf‚le zu den Weinreben, so an- [104] (C) der Holtz manglet. Dann dieses Rohr wechst bey zehen Elen lang, ist dick, fast wie ein zimliche Stange, starck, vest, hool, unnd mit starcken KnŰpffen oder Geleychen abgetheilet.

 

(D) Natur, Krafft, und Wirckung.

Das Rohr ist warm und trucken im dritten Grad, doch mehr trucken, dann warm. Die gebrandte Rinde ist subtilender oder důnmachender art, sie zeitigt unnd s‚ubert. Die Blettern s‚ubern auch, aber sie sind sehr kalter natur, derwegen pflegt man diese Bletter im Sommer zu strewen in die Kammern oder Gemach, darinnen jemand am hitzigen Fieber kranck ligt, darmit die Lufft kůler und frischer werde.

 

Jn Leib.

Die Wurtzel gesotten, und darvon getruncken, treibt den Harn, unnd der Frauwen zeit.

 

Aussen.

So man die Wurtzel stŰsset, und aufflegt, zeucht sie Pfeil, N‚gel, Spreissen, und Dorn ausz dem Leib.

Diese Wurtzel in Essig gesotten, und wie ein Pflaster ubergeschlagen, lindert den wehtagen der Lenden. Die grůnen Rohrbletter zerstossen, und auffgelegt, leschen das wilde Fewer, und andere hitzige Geschwůlsten.

Die Wurtzel gesotten, und ubergelegt, hilfft wider den Scorpion stich.

Die Rinden in Essig gesotten, und angestrichen, hilfft denen, welchen das Haar auszfellet.

Die Wolle von der Kolben, so sie in die Ohren k‚me, macht sie taub.

Die alten Lehrer, welche von dem Ackerbaw geschrieben haben, bezeugen, dasz zwischen dem Rohr, unnd Farnkraut ein natůrliche h‚fftige feindtschafft sey, dasz auch so die Bawren das Rohr an die Pflugscharen binden, und also ackern, wirt alles Farnkraut auff demselben Ackerstůck getŰdtet unnd auszgerottet. Dargegen ist zwischen dem Rohr und Spargen eine natůrliche freundschafft also: Wann man Spargen seet [105] oder pflanzet neben oder unter die Rohre, so gehen und wachsen die Spargen so wol (A) auff, dasz zu verwundern ist.

So die Kolben schwartz werden, unnd anfahen hinweg zu fliegen, macht man an etlichen orten Bette und Kussen darausz.

Das Rohr heist GriechischΚάλαμξ. Arabisch Casab. Lateinisch Arundo. Welsch Canna. Spanisch Cannas. FrantzŰsisch Ung roseau. Behmisch Trest.

Van riet. Kapittel XXXVI. (Arundo donax, Phragmites australis)

 

Geslacht en gestalte.

Van het riet zijn vele: In Duitse landen vindt men alleen de dunne, zwakke waterriet en narrenkolven of Deitelkolben die in sompen broeken, dijken of vijvers groeien. Echter in Italiaanse landen heeft men ook riet die plant men in wijnbergen op vochtig aardrijk en maakt daaruit palen voor de wijnranken zo ander [104]hout mangelt. Dan dit riet bij tien ellenbogen lang, is dik, vast zoals een tamelijke stangen, sterk, vast, hol en met sterke knoppen of leden afgedeeld.

 

 

Natuur, kracht en werking.

Dat riet is warm en droog in derde graad, doch meer droog dan warm. De gebrande bast is subtiele of dun makende aard, ze rijpt en zuivert. De bladeren zuiveren ook, echter ze zijn zeer koude natuur, daarom pleegt men deze bladeren in zomer te strooien in de kamers of ruimtes daarin iemand aan hete koorts ziek ligt waarmee de lucht koeler en frisser wordt.

 

 

In lijf.

Die wortel gekookt en daarvan gedronken drijft de plas en der vrouwen tijd.

 

Van buiten.

Zo men de wortel stoot en oplegt trekt ze pijlen, nagels, splinters en dorens uit het lijf.

Deze wortel in azijn gekookt en zoals een pleister overgeslagen verzacht de pijnen der lenden. De groene rietbladeren gestoten en opgelegd lessen dat wilde vuur en andere hete zwellingen.

De wortel gekookt en opgelegd helpt tegen de schorpioen steek.

De bast in azijn gekookt en aangestreken helpt diegenen welke dat haar uitvalt.

De wol van de kolven zo ze in de oren komen maakt ze doof.

De oude leraars welke van de akkerbouw geschreven hebben betonen dat tussen het riet en varenkruid een natuurlijke gehate vijandschap is dat ook zo de boeren dat riet aan de ploegscharen binden en alzo akkeren wordt alle varenkruid op dezelfde akkerstuk gedood en uitgeroeid. Daartegen is tussen de riet en asperge een natuurlijke vriendschap alzo: Wanneer men asperges zaait [105] of plant naast of onder het riet dan gaan en groeien de asperges zo goed op dat het te verwonderen is.

Zo de kolven zwart worden en aanvangen weg te vliegen maakt men aan ettelijke oorden bedden en kussens daaruit.

Dat riet heet Grieks Κάλαμξ. Arabisch Casab. Latijns Arundo. Italiaans Canna. Spaans Cannas. Frans Ung roseau. Tsjechisch Trest.

 

 

Von Tamarischken. Cap. XXXVII.

 

Gestallt.

amarischken ist ein Baum, der wechst allermeist bey den Gesůmpen, und Wasserstaden, *fůrnemlich an der Donaw und am Rein.* Er tregt Bletter gleich wie der Sevenbaum oder Cypresz, allein dasz sie schm‚ler und grůner sind. Seine Blum ist mosecht, oder harecht.

*Es sind zweyerley Geschlecht desz Tamarischken Baums, eines ist sativum oder domesticum, welchs Dioscorides schreibt, es wachs in Aegypto und Syria, unnd hab ein frucht fast wie ein Gallapffel. Welche art meines erachtens, noch von niemandt unser zeit, der solche Űrter durchreyset, beschrieben wirt. Ausserhalb der Bellonius lib. 2.observationum cap. 25.und 28.zeigt an, dasz er in Aegypto zimliche grosse B‚um gesehen hab, die an feuchten und sandichten trucknen orten, ohn unterscheid wachsen, unnd tragen nicht eine Frucht, sondern als ein excrementum an den Blettern, wie GallŰpffel in grosser meng, dasz sich die ‚st darvon biegen, und schier zubreken. Die jetzigen Araber nennen diesen Baum Chermasel.

Desz Wilden seyn mehr als unserer gemeinen Geschlecht, dann etliche in Franckreich wachsen umb Narbona, welche viel kleine Blůmlin, ein wenig Leibfarb Traubentweisz tragen, welche nicht ein harichten oder wollechten Samen bringen sollen (wie doch gemeiniglich, die ich ausz Franckreich bekommen, haben gethan, doch gar viel ei- [106] (C) nen kleinern, dann der gemeine, sonst denselben nicht un‚hnlich) sondern kleine Beerlin, die an die Sonnen gelegt, sich bewegen von wegen eines kleinen Wůrmlins das darinnen wechst, und sich bemůhet bisz sich es durchfrist, wie soliches bezeugen in Adversariis Petrus Pena und Matthias Lobelius. Der weit erfahrne Clusius beschreibt in seinen observationibus Pannonicis lib. 1.cap. 8.ein sondern kleinen Tamarischkenbaum, welcher in Osterreich wechst, bleibt klein, hat grŰsser Blumen dann die in Franckreich wachsen, und dicker Bletter. Die wilden Tamarischken lassen im Winter die Bletter fallen.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Sein Natur ist zu reinigen, und durchzudringen, mit einer zusammenziehenden krafft. Die Frucht und Rinde ziehen zusammen, fast wie die GallŰpffel.

 

Jn Leib.

Die Frucht wirdt zu trincken geben wider das Blutspeyen, Bauchflůsz, ubrige Frawenzeit, und die kalte Seich. Auch ist zie gut den Geelsůchtigen, unnd denen so von Spinnen oder Schlangen gebissen sind.

Die Rinde hat gleiche krafft und tugend, wie die Frucht.

Die Bletter des Tamarischken in Wein gesotten, und darvon getruncken, benemmen die Geschwulst desz Miltzen.

Welche aussen am Leibe unrein, reudecht, und schebicht seyn, und solchs von dem Miltze herkompt, die sollen Tamarischken mit kleine Rosinlin sieden, und darvon trincken, dann Serapio schreibt, er habe zwey aussetzige Weiber mit dieser Artzney gesundt (D) gemacht.

Ausz Tamarischkenholtz mach man Trinckgeschirτ, darausz ist gut zu trincken fůr viel gebresten desz Miltzen, und die Melancholi, wie Dioscorides bezeugt.

 

Aussen.

Die Frucht benimpt und truckt nider alle Geschwulst, so man sie uberlegt.

Weme die Z‚ne wehe thun, der siede Tamarischken, und schwencke mit der Brůe den Mund ausz, es hilfft.

Tamarischken gesotten, ein Lendenbad darvon gegossen, und dareyn gesessen, ist gut zur stellung der Frawenzeit, so zu viel fliessen. Deszgleichen thut auch die Aschen von Tamarischkenholtz, gebrendt, in ein leinen S‚ckle gethan, und zu sich gethan, mit einem angehenckten Faden.

So man von Tamarischken Laugen macht, und das Haupt w‚schet, tŰdtet es die Lausz und Nisz.

Obgemeldte Aschen trucknet sehr wol die flůssige Geschw‚re.

Die Zweigle klein zerschnitten, mit Essig gesotten, und auff den Miltz gelegt, macht jhn kleiner.

*Ausz dem Tamarischken, Fúnugrśco, ChamillenŰl, Galbano und dergleichen Stůcken wirdt ein kr‚fftig Pflaster gemacht zu den verstopffung desz Miltzes dienstlich.*

Tamarischk heist Griechisch Μνρίχη. Arabisch Tarfa. Lateinische Myrica, Tamariscus. Welsch Tamarigo. Spanisch Tamaritz. FrantzŰsisch Tamarisc. [107]

Van tamarisk. Kapittel XXXVII. (Myricaria germanica)

 

Gestalte.

Tamarisk is een boom, die groeit allermeest bij de sompen en waterplaatsen, *voornamelijk aan de Donau en aan Rijn.* Het draagt bladeren gelijk zoals de sevenboom of cipres, alleen dat ze smaller en groener zijn. Zijn bloem is mosachtig of haarachtig.

*Er zijn tweevormige geslacht der tamarisk boom, een is sativum of domesticum welke Dioscorides beschrijft, het groeit in Egypte en SyriŽ, en heeft een vrucht vast zoals een galappel. Welke vorm, mijn weten noch van niemand in onze tijd die zulke oorden door rijst beschreven heeft. Uitgezonderd Bellonius libro 2 observationum kapittel 25 en 28 toont aan dat hij in Egypte tamelijke bomen gezien heeft die aan vochtige en zanderige droge oorden zonder onderscheid groeien en dragen geen vrucht, maar als een excrement aan de bladeren zoals galappels in grote menigte zodat zich de scheuten daarvan buigen en schier breken. De huidige Arabieren noemen deze boom Chermasel.

Van de wilde zijn meer als onze algemene geslacht, dan ettelijke in Frankrijk groeien om Narbonne welke veel kleine bloempjes, een weinig lijfkleurig druifvormig dragen welke niet een haarachtige of wolachtig zaad brengen zullen (zoals doch gewoonlijk die ik uit Frankrijk bekomen hebben gedaan, doch erg veel wat [106] kleinere dan de algemene, verder diezelfde niet ongelijk) maar kleine besjes die aan de zon gelegd zich bewegen vanwege een klein wormpje dat daarin groeit en zich vermoeit tot het zich door vreet zoals zulks betonen in Adversaris Petrus Pena en Matthias Lobel. De wijdt ervaren Clusius beschrijft in zijn observationibus Pannonicis libro 1 kapittel 8 een klein tamariskboom welke in Oostenrijk groeit, blijft klein, heeft grotere bloemen dan doe in Frankrijk groeien en dikkere bladeren. De wilde tamarisk laten in winter de bladeren vallen.*

 

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Zijn natuur is te reinigen en door te dringen met een tezamen trekkende kracht. De vrucht en bast trekken tezamen, vast zoals de galappels.

 

In lijf.

De vrucht wordt te drinken geven tegen dat bloedspuwen, buikvloed, overige vrouwentijd en de koude zeik. Ook is ze goed de geelzuchtige en diegenen zo van spinnen of slangen gebeten zijn.

De bast heeft gelijke kracht en deugd als de vrucht.

De bladeren der tamarisk in wijn gekookt en daarvan gedronken beneemt de zwellingen der milt.

Welke van buiten aan lijf onrein, ruigachtig en scheefachtig zijn en zulks van de milt wegkomt die zullen tamarisk met kleine rozijnen zieden en daarvan drinken, dan Serapio schrijft hij heeft twee met uitslag beladen wijven met deze artsenij gezond gemaakt.

Uit tamariskhout maakt men drinkvaten, daaruit is goed te drinken voor veel gebreken der milt en de melancholie zoals Dioscorides betoont.

 

 

Van buiten.

Die vrucht beneemt en drukt neer alle zwellingen zo men ze overlegt.

Wie de tanden pijn doen die ziedt tamarisk en spoelt met de brij de mond uit, het helpt.

Tamarisk gekookt, een lendenbad daarvan gegoten en daarin gezeten is goed tot stelping der vrouwentijd zo ze veel vloeien. Desgelijks doet ook de as van tamariskhout, gebrand en in een linnen zakje gedaan en tot zich gedaan met een aanhangende vezel.

Zo men van tamarisk logen maakt en dat hoofd wast doodt het de luizen en neten.

Opgemelde as droogt zeer goed de vloeiende zweren.

De twijgje klein versneden, met azijn gekookt en op de milt gelegd maakt die kleiner.

*Uit de tamarisk, Foenum graecum, kamilleolie, galbanum en dergelijke stukken wordt een krachtige pleister gemaakt tot de verstopping der milt dienstig.*

Tamarisk heet Grieks Μνρίχη. Arabisch Tarfa. Latijns Myrica, Tamariscus. Italiaans Tamarigo. Spaans Tamaritz. Frans Tamarisc. [107]

 

 

Von Heyde. Cap. XXXVIII.

 

Geschlecht und Gestalt. (B)

eyde wechst in trucknem und ungebawtem Erdtrich, ist ein schŰn lustig Str‚uchle, mit vielen důnnen, holtzechten Zweiglen oder Gertlen, kleinen und feisten Bl‚tlen, die vergleichen sich fast desz Tamarischken Blettern, allein dasz sie viel kleiner sindt. Die Blumen erscheinen bleich Purpurrot, biszweilen auch weisz. Blůet zweymal im Jar, nemlich im Lentzen und Herbst, bisz auff dem Winter. Zu diesen Blumen haben die Binen sonderliche begier und lust, machen Honig darausz, den nennet Plinius Mel Ericeum. Wir haben noch ein ander Geschlecht der Heyde darbey gesetzt, wechst im Welschland.

*Mancherley schŰne Art der Heyden beschreibt der Hochgelehrt Carolus Clusius in seinen observationibus Hispanicis, lib. 1. cap. 30.und in observationibus Pannonicis, lib. 1. cap. 9. Welche alle zu erzehlen zu lang seyn wůrd.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Heyde ist warmer und truckner Natur, treibet durch die SchweiszlŰcher unsichtbarlich.

 

Jn Leib.

Die Blumen und Bletter sindt gut wider der Schlangen stich.

Ein Wasser ausz den Heydenblumen gebrannt, unnd getruncken, benimpt die Darmgicht.

*Die Heyd, wie sie dann an der Gestallt dem Tamarisco nicht ungleich, wirdt von vielen zu dem Miltz und Stein gleicher gestallt gebraucht.* (H) [108]

 

(C) Aussen.

Der Safft von den Blettern heylet die rote blŰde Augen, so man jhn darein trŰpffet. * Dergleichen auch die Schmertzen der Augen ubergeschlagen, welches auch der Safft ausz den Blettern gedruckt, wircket.*

Die Blůmlen, sampt den jungen Zweiglen, zerstossen unnd ubergeschlagen, heylen Schlangenbisz, und legen die Geschwulst nider.

Etliche machen ausz den frischen Heydenblumen Dampffb‚der zu den Podagrischen Gliedern, darvon sol der alte, z‚he Schleim zertrennet werden, darvon das Gliederwehe entstehet.

*Der hochgelehrt Rondoletius, Professor regius zu Mompelier hat das Oel ausz den Blumen der Heyden viel und glůcklich gebraucht, wider die bŰsen Flechten, Herpetas genannt, sonderlich unter dem Angesicht.*

 

*Erica baccifera.

Ein andere Art der Heyden beschreibt der Autor in seinen Lateinischen Commentarijs, solche wechst in Gebirgen, die Behmen von der Schlesing abscheiden, da die Elb jhren Ursprung hat, ligt auff der Erden und kreucht weit umb sich, hat Bletter fast wie die Welsche Heyde, doch kůrtzer, tregt braune Beer, nicht viel kleiner dann desz Wacholters, seynd aber weicher, und inwendig klebrich, und grůnlicht wie in Pflaumen. Solche tregt sie im Augstmonat, die Blůt hab ich nit gesehen, die Estlin seynd holtzicht, schwartzrot, geschlang, lassen sich gern biegen.*

Heyde heist Griechisch Εςείχη. Lateinisch unnd Welsch Erica. Spanisch Queiro. FrantzŰsisch Bruyere und Queiro. Behmisch Wres.

Van heide. Kapittel XXXVIII. (Calluna vulgaris, Erica arborea, Erica baccans of een veenbes?)

 

Geslacht en gestalte.

Heide groeit in droge en ongebouwd aardrijk, is een schoon en lustig struikje met vele dunne, houtachtige twijgjes of gaardjes, kleine en vette blaadjes, die vergelijken zich vast het tamarisk blad, alleen dat ze veel kleiner zijn. De bloemen verschijnen bleek purperrood, soms ook witachtig. Bloeit twee maal in jaar, namelijk in lente en herfst tot in de winter. Tot deze bloemen hebben de bijen bijzondere begeerte en lust, maken honing daaruit, die noemt Plinius Mel Ericeum. We hebben noch een ander geslacht der heide daarbij gezet, groeit in ItaliŽ.

*Vele schone vormen der heide beschrijft de zeer geleerde Carolus Clusius in zijn observationibus Hispanicis, librp 1, kapittel 30 en in observationibus Pannonicis, libro 1, kapittel 9. Welke alle te vertellen te lang zijn wordt.*

 

Natuur, kracht en werking.

Heide is warme en droge natuur, drijft door de zweetgaatjes onzichtbaar.

 

In lijf.

De bloemen en bladeren zijn goed tegen de slangen steek.

Een water uit de heidebloemen gebrand en gedronken beneemt de darmjicht.

*De heide zoals ze dan aan de gestalte de tamarisk niet ongelijk wordt van velen tot de milt en steen in gelijke gestalte gebruikt.* (H) [108]

 

Van buiten.

Dat sap van de bladeren heelt de rode zwakke ogen zo men het daarin druppelt. * Dergelijke ook de smarten der ogen overgeslagen welke ook het sap uit de bladeren gedrukt bewerkt.*

De bloempjes samen met de jonge twijgjes gestoten en overgeslagen helen slangenbeet en leggen de zwellingen neer.

Ettelijke maken uit de frisse heidebloemen dampbaden tot de podagrische leden daarvan zal de oude, taaie slijm gescheiden worden waarvan dat ledenpijn ontstaat.

*De zeer geleerde Rondoletius, professor regius te Montpellier heeft de olie uit de bloemen der heide veel en gelukkig gebruikt tegen de boze chronische huiduitslag, Herpetas genoemd, vooral onder het aangezicht.*

 

 

 

*Erica baccifera. (Empetrum nigrum?)

Een andere vorm der heide beschrijft de auteur in zijn Latijnse Commentaris, zulke groeit in bergen die Bohemen van SileziŽ afscheiden daar de Elbe zijn oorsprong heeft, ligt op de aarde en kruipt wijdt om zich, heeft bladeren vast zoals de Italiaanse heide, doch korter, draagt bruine bessen, niet veel kleiner dan die van de jeneverbes, zijn echter weker en inwendig kleverig en groenachtig zoals in pruimen. Zulke draagt ze in augustus, de bloei heb ik niet gezien, de scheutjes zijn houtachtig, zwartrood, slangachtig en laten zich graag buigen.*

Heide heet Grieks Εςείχη. Latijns en Italiaans Erica. Spaans Queiro. Frans Bruyere en Queiro. Tsjechisch Wres.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Vom Stechdorn. Cap. XXXIX.

 

Geschlecht und Gestallt.

er StechdŰrner sind drey Geschlecht. Das Erste wechst in den Zeunen, mit starcken Esten und Stacheln, gleich wie (B) gespitzte Dorne. Es hat Bletter wie ein Weide, allein dasz sie schm‚ler sindt. Zwischen den Blettern erscheinen rote Beeren, mit weissen vesten Kernen.

Das ander Geschlecht vergleicht sich fast der Weiden, mit Esten unnd Blettern, hat keinen andern unterscheid, dann dasz es stachlecht ist, weisse wolriechende Blumen, und rote Beere tregt, in grŰsse der Erbeisz.

Das dritte Geschlecht wechst nicht allein bey den Zaunhecken, sondern auch in Feldern, fůrnemlich bey Verona in Welschlandt. Es gewint schwartzrote breite Bletter. Die Este steigen fast fůnff Elen hoch, mit vielen, langen, stachelechten Dornen. Seine Blumen sind mosecht, bleichgelb. Die Frucht breit, grůnweisz, auffgeblasen, wie ein Spinnwirtel gestallt.

Allein das ander Geschlecht hab ich in Teutschlandt gesehen. Das erste unnd letzte (meines erachtens) wachsen nicht darinnen.

*Dieweil gar ungleiche meinungen von den Rhamnis seyn, hab ich die drey Rhamnos desz Autoris auff diszmal bleiben wŰllen lassen. Wiewol von den ersten und letzten noch disputiert wirt. Der ander aber scheinet, als sey er der, welcher viel am Lech umb Augspurg wechst, und wirdt von dem Cordo Oleaster Germanicus genannt. Teutsch aber Sanddorn, unnd Weidendorn. Ob aber denselben Matthiolus, wie es sich lesset ansehen, vermeynet hab, kan ausz der Figur nit wol vermerckt werden, sonderlich, weil der Maler die Dornen etwas krumb gemahlet, hab derwegen eben desselbigen auszdrůcklichere Conterfeit herzu setzen wollen.

Von andern Rhamnis besihe den Carolum Clusium in seinen observationibus Hispanicis lib. I. cap. 16. Da er drey ander beschreibt, Die dem Autori und vielen mehr zuvor unbekannt gewesen seyn.* (H ij) [110]

 

(C) Natur, Krafft, und Wirckung.

StechdŰrner haben eine zertreibende Art im andern Grad, sindt trucken im ersten volkommenlich.

 

Aussen.

Die Bletter von allen Geschlechten desz Stechdornes, leschen das wilde Fewer, und heylen die umbfressende Geschw‚r.

 

Wegdornbeer und Creutzbeer. Spina Merula seu infectoria.

Es ist dieses Gewechsz auch ein Geschlecht der Stechdornen, ein nidriger Baum, hat fast Bletter, wie der Birnbaum, allein dasz sie schm‚hler, und ein wenig zerkerbt sindt, mit dornechten oder stachlechten Esten. Das Marck mitten im Stamm ist rot, wie der rote Sandel. Ausz diesem Holtz machen die Schůtzen jhre Bogen. Er tregt Beere in der grŰsse der Holonderbeere, die sindt erstlich grůn, unnd so sie zeitigen, werden sie schwartz, haben doch jnnwendig einen grůnen Safft, den Brauchen die Maler, thun darzu Laugen, darinnen Alaun gesotten, so wirt darausz ein lustige safftgrůne Farb.

*Dieses Dorn zwey kleine Geschlecht, schreibt Carolus Clusius, das man finde in Osterreich, in seinen observationibus Pannonicis, lib, I. cap. 29.*

Der Safft ausz diesen Beeren getruncken, treibet durch den Stulgang den Schleim, und die w‚sserige Feuchtigkeit, dienet also wider das Zipperle.

Ausz diesen Beeren macht man einen Syrup, der purgieret unten ausz durch den Stulgang, und kan lang behalten werden, wirdt also bereitet: Nimb diese Beer, so sie wol zeitig sindt, (welches geschicht im anfang desz Weinmonats) zerstosz sie halb, thue sie also in einen reinen verglasirten Topff, deck jhn zu, stelle jhn an einen warmen Ort, lasz jn also stehen acht Tag, darnach presse den Safft ausz den Beeren, und nimb [111] sein zwey pfundt, guten feinen Zucker, oder rein geseimpt Honig zwey pfund. Siede es (A) bey einem linden Fewer, bisz es dick werde wie ein Julep oder Syrup, darnach seyge es durch ein leinen Tůchle, thue darzu gute gestossenen Zimmetrind, Jngwer, jedes anderhalb lot, Negelen ein halb loth, unnd behalt diesen Syrup in einem saubern Geschirτ. Man gibt sein auff ein mal zwey oder drey lot.

*Man macht auch ein Latwerge darausz, die an etlichen orten im brauch ist, welches beyde Artzney, dieweil sie dem schwachen Magen nit dienstlich, musz man fleisz anwenden, dasz sie in dem fall desto besser corrigiert werden.

Etliche nemmen den Pulver von diesen Beeren eyn, andere sieden deren bey 40.oder etwan mehr, darnach einer starck ist, zuvor zerstossen in einer feisten ungesaltzenen Fleischbrůe, dazu man ein wenig Zimmetrinden oder dergleichen Wůrtze thun kan, und trincken es ausz, auff welche weisz es nicht so viel grimmen, wie sonst, macht.*

Das Laub oder die jnnerste Schelet in Wein gesotten, ein wenig Alaun darzu gethan, heylet die Feule, und aller handt serigkeit im Munde, darmit gegurglet, und gew‚schen.

Stechdorn heist Griechisch Ράμνξ. Arabisch Nausig. Lateinisch Rhamnus. Welsch Marruca. Spanisch Scambrones. Behmisch Bodlak. * Der hochgelehrte H. D. Leonhart Rauwolff sagt in seinem Reiszbuch, dasz er umb Tripoli wachse, da jhn die Jnnwohner Hauseit, die Arabier aber Hausegi, nennen.

Wegdorn oder Creutzbeer, Lateinisch Spina Cervalis, Cervina, infectoria, Rhamnus solutivus. Welsch Spino Merlo oder quercio. Gallobelgice Nertpruyn. Bourgespine.*

Van steekdoorn. Kapittel XXXIX. (Berberis vorm, Paliurus spina-Christi, Rhamnus alaternus, Hippophae rhamnoides, Rhamnus cathartica)

 

Geslacht en gestalte.

Van de steekdorens zijn drie geslachten. Dat eerste groeit in de tuinen met sterke twijgen en stekels gelijk zoalsde spitse doren. Het heeft bladeren zoals een wilg, alleen dat ze smaller zijn. Tussen de bladeren verschijnen rode bessen met witte vaste kernen. (Berberis vorm)

Dat andere geslacht vergelijkt zich vast de wilgen met twijgen en bladeren, heeft geen ander onderscheid dan dat het stekelig is, witte goed ruikende bloemen en rode bessen draagt in grootte der erwten. (Elaeagnus angustifolia)

Dat derde geslacht groeit niet alleen bij de tuinhagen, maar ook in de velden en voornamelijk bij Verona in ItaliŽ. Het gewint zwartrode brede bladeren. De twijgen stijgen vast vijf ellenbogen hoog met vele lange, stekelige dorens. Zijn bloemen zijn mosachtig en bleekgeel. De vrucht breed, groenwitachtig, opgeblazen, zoals een spinder gesteld.

Alleen dat andere geslacht heb ik in Duitsland gezien. De eerste en laatste (mijn gedachte) groeien niet daarin.

*Omdat erg ongelijke meningen van de Rhamnus zijn heb ik de drie Rhamnus van de auteur deze keer blijven willen laten. Hoewel van de eerste en laatste noch gedisputeerd wordt. De andere echter schijnt als het is die welke veel aan Lech om Augsburg groeit en wordt van Cordus Oleaster Germanicus genoemd. Duits echter zanddoren en wilgendoren. Of echter diezelfde Matthiola, zoals het zich laat aanzien, gemeend heeft kan uit de figuur niet goed bemerkt worden, vooral omdat de schilder de dorens wat krom tekende en heb daarom even diezelfde uitdrukkelijke afbeelding hiertoe zetten willen.

Van andere Rhamnus bezie Carolus Clusius in zijn observationibus Hispanicis libro I, kapittel 16. Daar hij drie andere beschrijft die de auteur en velen meer hiervoor onbekend geweest zijn.* (H ij) [110]

 

 

Natuur, kracht en werking.

Steekdorens hebben een verdrijvende aard in andere graad, zijn droog in eerste volkomen.

 

Van buiten.

De bladeren van alle geslachten der steekdorens lessen dat wilde vuur en helen de om zich vretende zweren.

 

Wegedoren bes en kruisbes. Spina Merula seu infectoria. (Rhamnus infectoria)

En is dit gewas ook een geslacht der steekdorens, een nederige boom, heeft vast bladeren zoals de perenboom, alleen dat ze smaller en een weinig gekerfd zijn, met dorenachtige of stekelige twijgen. Dat merg midden in stam is rood zoals de rode sandaal. Uit dit hout maken de schutters hun bogen. Het draagt bessen in der grootte der vlierbessen, die zijn eerst groen en zo ze rijpen worden ze zwart, hebben doch inwendig een groen sap, dat gebruiken de schilders, doen daartoe logen, daarin aluin gekookt en zo wordt daaruit een lustige *donkergroene verf.

*Deze doren twee kleine geslachten schrijft Carolus Clusius dat men vindt in Oostenrijk in zijn observationibus Pannonicis, libro I, kapittel 29.*

Dat sap uit deze bessen gedronken drijft door de stoelgang de slijm en de waterige vochtigheid, dient alzo tegen de jicht.

Uit deze bessen maakt men een siroop, die purgeert onder uit door de stoelgang en kan lang behouden worden, wordt alzo bereid: Neem deze beer zo ze goed rijp zijn, (welke geschiedt in aanvang der wijnmaand) stoot ze half, doe ze alzo in een reine verglaasde pot, dek het toe en stel het aan een warm oord, laat het alzo staan acht dagen, daarna pers het sap uit de bessen en neem [111] er twee pond van, goede fijne suiker of rein gezeefde honing twee pond. Ziedt het bij een zacht vuur totdat het dik wordt zoals een julep of siroop, daarna zeef het door een linnen doekje, doe daartoe goede gestoten kaneelbast, gember, van elk anderhalf lood, kruidnagels een half lood en behoudt deze siroop in een zuivere vat, men geeft het op eenmaal twee of drie lood.

*Men maakt ook een likkepot daaruit de aan ettelijke oorden in gebruik is welke beide artsenij, omdat ze de zwakke maag niet dienstig is, moet men vlijt aanwenden dat ze in dat geval des te beter gecorrigeerd worden.

Ettelijke nemen het poeder van deze bessen in, andere zieden die bij 40 of wat meer, daarna een sterk is, hiervoor gestoten in een vet ongezouten vleesbrij waartoe men een weinig kaneelbast of dergelijke kruiden doen kan en drinken het uit op welke wijze het niet zoveel grimmen zoals anders maakt.*

Dat loof of de binnenste schil in wijn gekookt, een weinig aluin daartoe gedaan heelt de vuilheid en allerhande zeerheid in mond, daarmee gegorgeld en gewassen.

Steekdoren heet Grieks Ράμνξ. Arabisch Nausig. Latijns Rhamnus. Italiaans Marruca. Spaans Scambrones. Tsjechisch Bodlak. * De zeer geleerde H. D. Leonhart Rauwolff zegt in zijn reisboek dat het om Tripoli groeit daar het de inwoners Hauseit, de Arabieren echter Hausegi noemen.

Wegdoren of kruisbes, Latijns Spina Cervalis, Cervina, infectoria, Rhamnus solutivus. Italiaans Spino Merlo of quercio. Gallo Belgisch Nertpruyn. Bourgespine.*

 

 

Vom Meergew‚chs. Cap XL.

 

Geschlecht und Gestallt.

on diesem Steudle schreibt Dioscorides in ersten Buch also: Halimus ist ein Steudlen zum Zeunen bequeme, dem Stechdorn ‚hnlich, one Dorne, seine Bletter vergleichen sich denen im Oelbaum, sie sind aber breyter. Es wechst in den Zeunen, und bey dem Meer. (H iij) [112] (C)

Welches disz Kraut sey, hab ich biszher nicht kŰnnen erkundigen, oder das Meergew‚chsz, welchs Serapio Molochiam nennet, achten etliche fůr den rechtem Halimum Dioscoridis. Man findet sein viel bey dem Venedischen Meer, und bey Triest in Friaul. Es hat Bletter wie der Oelbaum, doch sind sie dicker, feister, grawlecht und glat, haben einen seltzamen geschmack. Es gewinnt weiszlechte, runde und z‚he Stengel, an derer Gipffel stehet kleiner, runder und traublechten Samen. Hat sein wonung am Ufer desz Meers und sonderlich an denen orten, da man das Saltz macht. Der gemeine Mann brauchts daselbst zur Speise, dann es gibt einen gesaltzenen Geschmack, ist nit unlieblich zu essen.

*Clusius beschreibt drey andere Geschlecht, welcher zwey in Hispania, das dritte in Hollandt und Seelandt wechst, und Portulaca marina genandt wirdt. Was aber Molochia Serapionis oder Moluchi seye, unnd wie es noch die Jůden gern essen, Derwegen es Olus Iudaicum genannt wirt, und etliche fůr den Corchorum Plinii achten, welches umb Alepo wechst, besihe den hochgelehrten H. Leonhardium Rauwolff, in seinem Reiszbuch gegen den Orientalischen L‚ndern.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Es ist warm und trucken, macht důnn, durchdringt, zertheilet, und verzehret.

 

Jn Leib.

Das Kraut oder die Wurtzel gestossen, unnd eines quentles schwer mit Honigwasser getruncken, senfftiget das Bauchgrimmen, den Krampff, ist gut wider die Brůche, und tŰdtet die Wůrme im Leib. Es macht auch viel Milch.

So man das Kraut frisch in einer Fleischbrůe siedet, unnd ein halb pfundt warm ausztrincket, macht es bequemliche Stulg‚nge.

 

Aussen.

Wider das Zipperle siede disz Kraut, und b‚he darmit die Glieder. [113]

*Die Portugalleser pflegen desz grossen Halimi Bletter mit Kleyen gesotten uber (A) den Zipperlein, welcher von Hitze herkommet, wie ein Pflaster, uberzuschlagen.*

Das Kraut frisch zerknitschet, oder důrre zu Pulver gestossen, mit Honig gemischet, unnd auffgeleget, benimpt die Geschwulst, so von stossen oder schlagen entstehet.

Gemeldt Kraut heist Griechisch Αλιμξ. Lateinisch Halimus.

Van zeegewas. Cap XL. (Limonium vulgare)

 

Geslacht en gestalte.

Van dit struikje schrijft Dioscorides in eerste boek alzo: Halimus is een struikje tot tuinen bekwaam, de steekdoren gelijk, zonder dorens, zijn bladeren vergelijken zich met diegenen in olijfboom, ze zijn echter breder. Het groeit in de tuinen en bij de zee. (H iij) [112]

Welke dit kruid is heb ik tot hier niet kunnen verkondigen, of het dat zeegewas is welke Serapio Molochiam noemt, achten ettelijke voor de echte Halimum Dioscorides. Men vindt het veel bij de Veneetse zee en bij Triest in Friaul. Het heeft bladeren zoals de olijfboom, doch zijn ze dikker, vetter, grauwachtig en glad, hebben een zeldzame smaak. Het gewint witachtige, ronde en taai stengels, aan diens top staan kleine, ronde en druifachtige zaden. Heeft zijn woning aan oever van de zee en vooral aan die oorden daar men dat zout maakt. De gewone man gebruikt het daar zelf als spijs, dan het geeft een gezouten smaak, is niet onlieflijk te eten.

*Clusius beschrijft drie andere geslachten welke twee in Spanje en de derde in Holland en Zeeland groeit en Portulaca marina genoemd wordt. Wat echter Molochia Serapionis of Moluchi is en zoals het noch de Joden graag eten, daarom het Olus Judaicum genoemd wordt en ettelijke voor de Corchorus Plinii achten welke om Aleppo groeit, bezie de zeer geleerde H. Leonhardium Rauwolff in zijn reisboek naar de OriŽntaalse landen.

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

Het is warm en droog, maakt dun, doordringt, verdeelt en verteert.

 

 

In lijf.

Dat kruid of de wortel gestoten en een quentle zwaar met honingwater gedronken verzacht dat buikgrimmen, de kramp, is goed tegen de breuk en doodt de wormen in lijf. Het maakt ook veel melk.

Zo men dat kruid fris in een vleesbrij ziedt en een half pond warm opdrinkt maakt het bekwame stoelgang.

 

Van buiten.

Tegen dat jicht ziedt dit kruid en baadt daarmee de leden. [113]

*De Portugezen plegen de grote Halimus bladeren met kleef gekookt over de jicht welke van hitte komt als een pleister over te slaan.*

Dat kruid fris gekneusd of dor tot poeder gestoten, met honing gemengd en opgelegd beneemt de zwellingen zo van stoten of slagen ontstaat.

Gemeld kruid heet Grieks Αλιμξ. Latijns Halimus.

 

 

Von Walddisteln, Stechpalmen. Cap. XLI.

 

Gestallt.

ieses Baums Bletter grůnen stets, vergleichen sich dem Lorberbaum, sind umb den gantzen Umbkreisz stachlecht, dick und feyst. Die Rinde der ‚ste ist grůn, z‚he und biegig. Jm Herbst tregt er rote, liechte, runde Beer, die haben jnnwendig einen weissen, dicken, gespaltenen Kern. Ausz seiner Rinden machen etlicher Vogelleim also: Sie vergraben die abgeschelte Rinde mit den Blettern in die Erde an eine feuchten Ort, bisz an den zwŰlfften Tag, alsdann wenn sie verfaulet ist, stossen sies, und wachsens in reinem Wasser, was z‚he und schleimicht bleibt, das brauchen sie fůr Vogelleim.

*Wenn man in diese Stauden, dieweil sie jung seyen, weisse Rosen peltzet, sollen sie etwas grůnlecht werden.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Dieser Baum ist warmer und feuchter Natur. (H iiij) [114]

 

(C) Jn Leib.

Etliche loben die Bletter sehr wider das Seitenstechen, und husten, so man sie zu Pulver stŰst, und zu trincken gibt.

*Die Beer dieses Gewechsz 10.oder 12.eyngenommen, treiben den jenigen, so den Grimmen haben, den z‚hen Schleim ausz dem Leibe.*

 

Aussen.

So jemandt verrenckte oder verh‚rte Glieder hett, der siede diese Wurtzeln, und b‚he den Gebr‚sten darmit, es hilfft, denn es zerweicht unnd zerlŰset treffenlich wol die harte Beulen am gantzen Leibe.

Diese Bletter pflegt man zu hencken an die Stricke, daran Spechseiten oder gesaltzen Fleisch hanget, denn mit seinen Stacheln wehren sie den Meusen, dasz sie nicht darzu kŰnnen. Die VŰgel suchen jre Nahrung an diesen Beeren.

Der gemeine Mann gl‚ubt, dasz die geweyheten Zweig dieses Baums uber die Thůr auffgehenckt, fůr dem Donner bewahren sollen, *ist aber mehr ein Aberglaub.*

Walddistel heissen Lateinisch Agrifolium. Spanisch Azebo. FrantzŰsisch Hons und Honsson, Niderl‚ndisch Hulst. *

Van wouddistel, steekpalm. Kapittel XLI. (Ilex aquifolium)

 

Gestalte.

Deze boom bladeren groenen steeds, vergelijken zich de laurierboom, zijn om de ganse rand stekelig, dik en vet. De bast der scheuten is groen, taai en buigzaam. In herfst draagt het rode, lichte, ronde bessen, die hebben inwendig een witte, dikke, gespleten kern. Uit zijn bast maken ettelijke vogellijm alzo: Ze begraven de afgeschilde bast met de bladeren in de aarde aan een vochtig oord tot aan de twaalfde dag, als dan wanneer het vervuild is stoten ze het en wassen het in rein water, wat taai en slijmerig blijft dat gebruiken ze voor vogellijm.

*Wanneer men in deze heester als ze jong zijn witte rozen ent zullen ze wat groenachtig worden.*

 

 

Natuur, kracht en werking.

Deze boom is warme en vochtige natuur. (H iiij) [114]

 

In lijf.

Ettelijke loven de bladeren zeer tegen de zijde steken en hoesten zo men ze tot poeder stoot en te drinken geeft.

*De bessen van dit gewas 10 of 12 ingenomen drijven datgene zo het grimmen hebben de taaie slijm uit het lijf.*

 

Van buiten.

Zo iemand verrekte of verharde leden heeft die ziedt deze wortels en baadt de gebreken daarmee, het helpt, dan het weekt en lost op voortreffelijk goed de harde builen aan ganse lijf.

Deze bladeren pleegt men te hangen aan de strikken daaraan de spekzijde of gezouten vlees hangt, dan met zijn stekels weren ze de muizen dat ze niet daartoe kunnen. De vogels zoeken hun voeding aan deze bessen.

De gewone man geloofd dat de gewijde twijgen van deze boom over de deur opgang voor de donder bewaren zullen, *is echter meer een bijgeloof.*

Wouddistel heet Latijns Agrifolium. Spaans Azebo. Frans Hons en Honsson, Nederlands Hulst. *

 

 

Vom Hagdorn. Cap. XLII.

 

Gestallt.

agdorn ist ein Baum voller Dornen, auszgenommen die Bletter, die sind zertheilt wie im Eppich. Tregt weisse Blumen, die hangen an einander wie Dolden. Die Frůchte erscheinen rot, vŰllig, feyst, haben jnnwendig Kernen, hangen an langen Stilen. Jm Herbst werden sie zeitig, und bleiben an seinem Baum bisz auff den Winter. Die Wurtzel ist sehr zerspalten, begibt sich tieff in die Erden.

*Jn Italia an etlichen orten nennet man es Prumum albam, oder Azarollum syl- [115] vestrem, dieweil der rechte Azarollus, welcher ist Mespilus Arona Diosc.dareyn (A) gepropfft, gar leichtlich bekommet.*

 

Stell.

Hagdorn wechst viel in Teutchslanden, in W‚lden und andern orten.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Hagdorn ist einer subtilen durchdringenden Natur.

 

Jn Leib.

Die Wurtzel klein gestossen, und ubergelegt, zeucht ausz dem Leib die Spreissen, Dorn, Pfeil, und dergleichen.

*Das Wasser ausz den roten Beeren oder frucht mit fleisz destilliert zu einem Wasser, ist gut zu gebrauchen wider den Lendenstein, und an vielen orten in Sachsen wol bekannt.

Die Beer seyn gut zu der Ruhr unnd uberigen Flusz der Weiber, die Kern aber braucht man auch fůr den Stein.*

Hagdorn heist Griechisch Οξνάχανθα. Arabisch Amyrbaris. Lateinisch Acuta spina. Welsch Bagaia. Spanisch Pirlitero. FrantzŰsisch Aubespine. Behmisch Hloh.

Von haagdoorn. Kapittel XLII. (Crataegus monogyna)

 

Gestalte.

Haagdoren is een boom vol dorens, uitgezonderd de bladeren, die zijn verdeeld zoals in Apium. Draagt witte bloemen, die hangen aan elkaar als schermen. De vruchten verschijnen rood, vol, vet, hebben inwendig kernen, hangen aan lange stelen. In herfst worden ze rijp en blijven aan zijn boom tot in de winter. De wortel is zeer gespleten, begeeft zich diep in de aarde.

*In ItaliŽ aan ettelijke oorden noemt men het Prumum albam of Azarollum sylvestrem [115] omdat de echte Azarollus, welke is Mespilus Arona Dioscorides, daarin (A) geŽnt erg licht aanslaat.*(Crataegus azarolus)

 

 

Plaats.

Haagdoorn groeit veel in Duitsland in wouden en andere oorden.

 

Natuur, kracht en werking.

Haagdoorn is een subtiele doordringende natuur.

 

In lijf.

De wortel klein gestoten en opgelegd trekt uit het lijf de splinters, dorens, pijlen en dergelijke.

*Dat water uit de rode bessen of vrucht met vlijt gedestilleerd tot een water, is goed te gebruiken tegen de lendensteen en aan vele oorden in Saksen goed bekend.

De bessen zijn goed tot de loop en overige vloed der wijven, de kern echter gebruikt men ook voor de steen.*

Haagdoorn heet Grieks Οξνάχανθα. Arabisch Amyrbaris. Latijns Acuta spina. Italiaans Bagaia. Spaans Pirlitero. Frans Aubespine. Tsjechisch Hloh.

 

 

Von Sawrach, Sawrdorn, Peisselbeeren. Cap. XLIII.

 

Gestallt.

awrach ist ein kleiner staudechter Baum, von einer Wurtzeln schossen viel Gerten, gleich wie in der Haselstauden, unter denen etliche mit der zeit, (wiewol schwerlich) herfůr dringen, gleich wie ein Baum. Von unten bisz oben an hat er sehr stachlechte, lange weiszlechte, unnd nicht sehr harte Dornen, und stehen jhrer allwegen drey an einander. Die Rinde desz gantzen [116] (C) Baums ist weisz, glat und důnn, das Holtz darunter gelb, můrb und lůck. Der Gerten sind viel, jhre Wurtzeln haben ein sehr geele Farbe, ligen auff der Erden auszgebreitet. Die Bletter vergleichen sich fast denen im Granatbaum, sind doch důnner, breiter, unnd nicht so auffgespitzt, an dem umbkreisz gewinnen sie rings herumb kleine Stachlen. Dieser Baum tregt im angehenden Meyen viel schŰne, gefůllte, wachszgelbe, gestirnte Blumen, die hangen besammen wie Trauben, am Geruch nit unlieblich, darauff folgen die rote, l‚nglechte Beer, die haben jnnwendig KŰrnle, gleich wie die GranatkŰrner, doch sind sie l‚nger, eins sauren und herben geschmacks.

*Der hochgelehrte Remb. Dodonśus helt diese Dornstauden fůr die Oxyacantham Galeni, und in genere masculino Oxyacanthum eiusdem fůr die Oxyacantham Diosc. Denn Gal. I.de facult.alimentorum schreibt, der Oxyacanthś junge schůtzlin oder Asparagi seynen gut zu essen, welches von unserm Berberi unnd nicht dem Hagdorn wahr ist.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Sawrdorn ist kalter und truckner Natur, zeucht zusammen, und sterckt.

 

Jn Leib.

Nach der Weinlese preszt man auch ausz diesen Beeren einen Wein oder Safft, der ist viel herber und s‚urer, denn ausz den GranatŰpffeln.

Jn den jnnerlichen, hitzigen, auch Pestilentzischen Fiebern, mischt man diesen Wein mit viel Julep, und Sawrampfferwasser, und gibts zu trincken, denn es lescht nit allein den Durst, sondern benimpt auch die grosse Hitz und Sch‚rpffe desz Geblůts, und Pestilentzische d‚mpffe im Leib. Auch wirdt solcher Wein mit nutz geben wider die rote Ruhr, und allerley Bauchflůsse, wider das brechen, und sonderlich, so die Gallen ausz (D) der Lebern in den Magen geflossen ist, auff welchs dann folget gleich wie ein neigung zu der Ohnmacht, und Hertzzittern.

Dieser Wein getruncken stellet die ubrige Flůsz der Weiber zeit, tŰdtet die Wůrme in Leibe, sonderlich, so man jhn mischet mit gesottener Burgel oder Sawrampffer Brůhe.

So jemandts Blut auszreuspert, der trincke diesen Wein, oder nemme die jnnwendige KŰrner von den Beeren, dŰrre, und stosse sie zu pulver, solch Pulver trincke er mit Bůrgel oder Wegrichwasser.

Dieser Wein ist auch gut wider die hitzige Geschwulst der Leber.

Diesen Wein frůhe morgens getruncken, ist behůlfflich wider das Hauptweh, so von hitze und sch‚rpffe der auffwallenden Gallen entstehet.

Diese Beer mit Honig oder Zucker eyngemacht, leschen den Durst, und die Hitz des Fiebers. Sie bringen auch lust und begierdt zum essen.

Die Beer met Nachtschatten vermengt, und auff die Leber gelegt, thut die hefftig kůlen.

Die Beerlen behelt man auch důrr, und leszt sie zur notturft widerumb im frischen Wasser erquellen.

Obgedachter Wein ist denen etwas sch‚dlich, welchen der Magen wehe thut von k‚lte und bl‚sten, auch denen, welche schw‚rlich athmen.

Das junge zarte Laub gibt im Meyen gute Salssen.

 

Aussen.

Sawrdornwein oder Safft befestiget die wacklende Z‚ne, unnd stercket das Zanfleisch, so jemandt den Mundt offt darmit auszspůlet. Auch so man damit gurglet, benimpt er die Geschwulst im Halse, und wehret den Flůssen. Er heylet frische Wunden, und trucknet ausz die alten Geschw‚re. Er ist auch gut wider die Augenhitze, RŰte und [117] Flůsse, so man jhn mit Grawnicht, Pompholyx genannt, und Rosenwasser dareyn (A) tropffet.

*Die gelbe Rinden von den Peisselbeeren gepulvert, ist gut zu den bŰsen Mundfeulen, und dergleichen mangeln desz Halses. Gemeldte Rinden in die Laugen gelegt, macht gelbe Haar, in etlichen Apotecken nennt man diese Rinden Bugiam.*

Sawrach oder Erbsel heist Lateinisch Berberis, und Crespinus. Behmisch Drac oder Dristal. *Welsch Crespino. FrantzŰsisch Espine vinette, oder Agriette. Spanisch Espino de Maivelas, Ungerisch Irom barbara, id est, vinum barbarum.*

Van zuurachtig, zuurdoorn, Peisselbessen. Kapittel XLIII. (Berberis vulgaris)

 

Gestalte.

Sawrach is een klein heesterachtige boom, van een wortel schieten veel gaarden gelijk zoals in de hazelaarheesters onder diegenen ettelijke met de tijd (hoewel zwaar) voort dringen gelijk zoals een boom. Van onder aan tot boven aan heeft het zeer stekelige, lange witachtige en niet zeer harde dorens en staan van hen altijd drie aan elkaar. De bast der ganse [116] boom is witachtig, glad en dun, dat hout daaronder geel, murw en luchtig. De gaarden zijn veel, hun wortels hebben een zeer gele verf, liggen op de aarde uitgespreid. De bladeren vergelijken zich vast diegenen in granaatboom, zijn doch dunner, breder en niet zo toegespitst, aan de rand gewinnen ze rings om kleine stekeltjes. Deze boom draagt in aankomende mei veel schone gevulde wasgele, stervormige bloemen, die hangen tezamen zoals druiven, aan reuk niet onlieflijk, daarop volgen de rode, langachtige bessen, die hebben inwendig korreltjes gelijk zoals de granaatkorrels, doch zijn ze langer, een zure en wrange smaak.

*De zeer geleerde Rembertus Dodonaeus houdt deze dorenheesters voor de Oxyacantham Galeni en in genere masculino Oxyacanthum eiusdem voor de Oxyacantham Dioscorides. Dan Galenus I de facult.alimentorum schrijft, de Oxyacanthś jonge scheutjes of Asparagi zijn goed te eten welke van onze Berberis en niet de haagdoren waar is.*

 

 

Natuur, kracht en werking.

Zuurdoorn is koude en droge natuur, trekt tezamen en versterkt.

 

In lijf.

Na de wijnoogst perst men ook uit deze bessen een wijn of sap, die is veel wranger en zuurder dan uit de granaatappels.

In de innerlijke hete, ook pestachtige koortsen mengt men deze wijn met veel julep en zuringwater en geeft het te drinken, dan het lest niet alleen de dorst, maar beneemt ook de grote hitte en scherpte der bloed en pestachtige dampen in lijf. Ook wordt zulke wijn met nut gegeven tegen de rode loop en allerlei vloeden, tegen dat braken en vooral zo de gallen uit de lever in de maag gevloden is op welke dan volgt gelijk zoals een nijging tot de onmacht en hart trillen.

Deze wijn gedronken stelpt de overige vloed der wijven tijd, doodt de wormen in lijf, vooral zo men het mengt met gekookte postelein of zuring brij.

Zo iemand bloed uitspuwt die drinkt deze wijn of neemt de inwendige korrels van de bessen, drogen en stoot ze tot poeder, zulk poeder drinkt hij met postelein of weegbreewater.

Deze wijn is ook goed tegen de hete zwellingen der lever.

Deze wijn vroeg Ď s morgens gedronken is behulpzaam tegen de hoofdpijn zo van hitte en scherpte der opwellende gallen ontstaat.

Deze bes met honing of suiker ingemaakt lest de dorst en de hitte der koortsen. Ze brengen ook lust en begeerte tot eten.

De bes met nachtschade vermengt en op de lever gelegd doet de heftig koelen.

De besjes behoudt men ook dor en laat ze in nooddruft wederom in fris water opwellen.

Opgedachte wijn is diegenen wat schadelijk welke de maag pijn doet van koudheid en opblazingen, ook diegenen welke zwaar ademen.

Dat jonge zachte loof geeft in mei goede saus.

 

 

 

Van buiten.

Zuurdoornwijn of sap bevestigt de wankelende tanden en sterkt dat tandvlees zo iemand de mond vaak daarmee uitspoelt. Ook zo men daarmee gegorgeld beneemt het de zwellingen in hals en weert de vloeden. Het heelt frisse wonden en droogt uit de oude zweren. Het is ook goed tegen de ooghitte, rode uitslag en [117] vloeden zo men het met grauwnicht, Pompholyx genoemd, en rozenwater daarin druppelt.

*De gele bast van de Peisselbessen verpoederd is goed tot de boze mond vuilheid en dergelijke mangelen der hals. Gemelde bast in de loog gelegd maakt geel haar, in ettelijke apotheken noemt men deze bast Bugiam.*

Sawrach of Erbsel heet Latijns Berberis en Crespinus. Tsjechisch Drac of Dristal. *Italiaans Crespino. Frans Espine vinette of Agriette. Spaans Espino de Maivelas. Hongaars Irom barbara, dat is vinum barbarum.*

 

 

Von Klosterbeeren, Kreuselbeeren, τc. Cap. XLIIII.

 

Gestallt.

isz klein staudecht B‚umle hat Bletter wie der Eppich, weiszlechte und stachlige ‚stle, und ist zweyer Geschlecht, das Zame, *unter welchen grosz gefunden werden*, und wilde in G‚rten gezilt noch zweymal so grosz als die gemeinen seyn, gefunden werden. Die Blumen sind weisz, biszweilen auch rotgrůn, die Beerlen hangen nicht traublecht an einader, sondern erscheinen eintzlecht, so grosz als die KŰrner in Weintrauben, von dem Stiel fornen zu sind sie striemecht, und haarecht, sonderlich die Wilden, die sind viel dicker und rauher, auch ungeschmackter.

Die Klosterbeer haben einen Weinsauren und zusammenziehende Geschmack, fast wie die unzeitigen Weinbeere, die man Agrest nennet. Erstlich sind sie grůn, und so sie reiff oder zeitig werden, verwandeln sie die Farb mit dem Geschmack, denn sie werden geel und sůszlecht. Sie haben auch einen schwachen můrben Kern, den mag man sampt den Beeren essen. Man sammlet, ehe denn sie reiff werden, im Meyen und Brachmonat. [118]

 

(C) Natur, Krafft, und Wirckung.

Sie sind kalter, truckner, und zusammenziehender eygenschafft.

 

Jn Leib.

Die Klosterbeer sind in der Kost lieblich, uber Fleisch gekocht, denn sie geben der Speisz einen feinen s‚werlichten Geschmack, nit unnůtzlich in den hitzigen Cholerischen Kranckheiten und Pestilentzischen Fiebern.

Diese Beer bekommen wol den schwangern Weibern, wider den unnatůrlichen falschen Gelust. Sie bringen begierd zu essen, und benemmen den unwillen desz Magens. Sie stopffen alle Bauchflůsse, und fůrnemlich den Durchlauff und rote Ruhr.

*Welche Gonorrhúa oder fluxu albo laborirn, sollen der Beer offt in der Speise essen.

Man pflegt die Beerlin auch in Zucker eynzumachen, welche in der jnnerlichen Hitz fůrnemlich der Fieber gut seyn.

Die zahrten Better gestossen, und den Safft eyngenommen, treibet den Harn und den Stein.*

 

Aussen.

Die grůne Bletter sind gut zu den entzůndungen, umbfressenden Geschw‚ren, und zu dem wilden Fewer, denn sie lindern den Schmertzen.

Die Klosterbeer heissen Lateinisch Uva spina. *Item Grossularia, uva crispa, etliche wŰllen es sey vitis pretia Plinij. Welsch Uva spina. Spanisch Uva crespa, oder Espina. FrantzŰsisch Groiselles. Behmisch Chlupate nahody.*

Van kloosterbessen, kruisbessen etc. Kapittel XLIIII. (Ribes uva-crispa)

 

Gestalte.

Dit kleine heesterachtige boompje heeft bladeren zoals de Apium, witachtige en stekelige scheutjes en is twee geslachten, de tamme *onder welke grote gevonden worden*, en wilde in hoven geteeld noch twee maal zo groot als de gewone zijn gevonden worden. De bloemen zijn witachtig, soms ook roodgroen, de besjes hangen niet trosvormig aan elkaar, maar verschijnen enkel, zo groot als de korrels in wijndruiven, van de steel voor zijn ze gestreept en haarachtig, vooral de wilde, die zijn veel dikker en ruwer, ook onsmakelijker.

De kloosterbessen hebben een wijnzure en tezamen trekkende smaak, vast zoals de onrijpe wijnbessen die men Agrest noemt. Eerst zijn ze groen en zo ze rijp of rijp worden veranderen ze de verf met de smaak, dan ze worden geel en zoetachtig. Ze hebben ook een zwakke murwe kern, die mag men samen met de bessen eten. Men verzamelt ze eer dat ze rijp worden in mei en juni. [118]

 

 

Natuur, kracht en werking.

Ze zijn koude, droge en tezamen trekkende eigenschap.

 

 

In lijf.

De kloosterbessen zijn in de kost lieflijk over vlees gekookt, dan ze geven de spijs een fijne zuurachtige smaak, niet onnuttig in de hete galachtige ziektes en pestachtige koortsen.

Deze bessen bekomen goed de zwangere wijven tegen de onnatuurlijke valse lust. Ze brengen begeerte tot eten en benemen de onwil van de maag. Ze stoppen alle vloeden en voornamelijk de doorloop en rode loop.

*Welke gonorroe of witte vloed uitgeven zullen de bes vaak in de spijs eten.

Men pleegt de besjes ook in suiker in te maken welke in de innerlijke hitte voornamelijk van de koorts goed zijn.

De zachte bladeren gestoten en het sap ingenomen drijft de plas en de steen.*

 

 

Van buiten.

Die groene bladeren zijn goed tot de ontstekingen, omvretende zweren en tot het wilde vuur, dan ze verzachten de smarten.

De kloosterbes heet Latijns Uva spina. *Item Grossularia, uva crispa, ettelijke willen het is vitis pretia Plinij. Italiaans Uva spina. Spaans Uva crespa, of Espina. Frans Groiselles. Tsjechisch Chlupate nahody.*

 

 

Von S. Johanns Treuble. Cap. XLV.

 

Geschlecht und Gestallt.

. Johanns Treuble ist ein kleines B‚umle, hat viel Zincken und ‚stle, die sind mit braunroten Rinden bedeckt, důnn unnd zehe, derhalben kan man sie gebrauchen zum Laubwerg oder Geb‚w. Die Bletter vergleichen sich dem Rebenlaub, sind sattgrůn. Sein bleichgelbes gestirntes Blůmlin bringts im Meyen, darausz werden runde Beerlen, erstlich grůn, darnach schŰn hellrot, die hangen wie Trauben, sind grosz wie PfefferkŰrner, haben einen lieblichen Weinsauren Geschmack.

Es sind zwey Geschlecht, das Zame und Wilde.

Das Zame wirt in G‚rten von lust wegen gepflantzet, *darunter eine gefunden wirt mit grossen Beeren. Jtem, ein anders das gar weisse Beerlin tregt.*

Das wilde Geschlecht wechst gern an Bůheln und Bergen, gleichet dem zamen, doch ist sein Geschmack nicht so lieblich, sonder herber und strenger, *deren etliche tragen schwartze Beer, seyn aber sch‚dlich zu essen.*

 

Zeit.

Man samlet die Beer im Brachmonat und Hewmonat, ausz denen pressen die Apotecker einen Safft, sieden jn mit Zucker, nennen jn Rob de Ribis.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Der Safft ausz diesen Beeren, ist kalter, truckner, und zusammenziehender Natur. [119]

 

Jn Leib.

Diese Treublen haben alle krafft desz Sawerdorns, allein dasz sie milter unnd lieblicher seyn.

Den Safft ausz diesen Treublen mit Wegwart oder Sawerampfferwasser getruncken, ist gut den hitzigen Fiebern, und Cholerischen Bauchflůssen. Er leschet den durst, benimpt den unwillen desz Magens, und st‚rcket jn mit seiner zusammenziehung, wirdt derhalben nůtzlich geben denen, von welchen es unten und oben gehet.

Dieser Safft hilfft auch wider das Blutspeyen, so man jn mit Burgel oder Wegrichwasser zu trincken gibt.

Etliche nemmen gantze Trauben, machens mit Zucker ein, und brauchens darnach zu allen jetzgedachten Gebresten.

Man mag obgemeldte Beerlen auch in der Sonnen dŰrren, unnd zur notturfft behalten.

 

Aussen.

Weme innwendig der Halsz oder das Z‚pffle geschwollen were, der gurgel mit diesem Safft und Rosenwasser.

So man diesen Safft an die Stirnen streicht, hilfft er den trieffenden flůssigen Augen. Auch befestigt er die wacklende Z‚ne, und st‚rckt das Zanfleisch.

Dieses gew‚chs finde ich nirgent bey den Griechen, die Arabier gedencken sein, doch vergleicht es sich mit dem unsern.

*Was das recht Ribes Arabum sey, mag man lesen bey H. Rauwolffen, in seinem Reiszbuch, fol. 262.und 282.welcher auch im vierdten Theil desselbigen die abconterfeyung setzet. Jtem, bey dem Bellonio in libro de Arboribus Coniferis.*

S. Johanns Treublen heissen Lateinisch Ribes, *unnd Grossularium rubrum, und Transmarinum. Welsch Uvetta rossa, Ribes. FrantzŰsisch Grousseles & Grouselles díontre mer. Spanisch Ribes.* Behmisch Wijno S. Jana. (J) [120]

Van St. Johans druifje. Kapittel XLV. (Ribes rubrum)

 

Geslacht en gestalte.

St. Johans druifje is een klein boompje, heeft veel uitlopers en scheutjes, die zijn met bruinrode bast bedekt, dun en taai, daarom kan men ze gebruiken tot loofwerk of gebouwen. De bladeren vergelijken zich het druivenloof, zijn donker groen. Zijn bleekgele stervormige bloempjes brengt het in mei, daaruit worden ronde besjes, eerst groen, daarna schoon helder rood, die hangen zoals druiven, zijn groot zoals peperkorrels, hebben een lieflijke wijnzure smaak.

Er zijn twee geslachten, de tamme en wilde.

De tamme wordt in hoven van lust wegen geplant, *daaronder een gevonden wordt met grote bessen. Item, een andere dat erg witte besjes draagt.*

Dat wilde geslacht groeit graag aan heuvels en bergen, gelijkt de tamme, doch is zijn smaak niet zo lieflijk, maar wranger en strenger, *van die ettelijke dragen zwarte bessen, zijn echter schadelijk te eten.*

 

Tijd.

Men verzamelt de bessen in juni en juli, uit die persen de apothekers een sap, zieden het met suiker, noemen het Rob de Ribis.

 

Natuur, kracht en werking.

Dat sap uit deze bessen is koude, droge en tezamen trekkende natuur. [119]

 

 

In lijf.

Deze druifjes hebben alle kracht der zuurdoren, alleen dat ze milder en lieflijker zijn.

Dat sap uit deze druifjes met cichorei of zuringwater gedronken is goed de hete koortsen en galachtige vloeden. Het lest de dorst, beneemt de onwil van de maag en versterkt die met zijn tezamen trekking, wordt daarom nuttig gegeven diegenen van welke het onder en boven uitgaat.

Dit sap helpt ook tegen dat bloedspuwen zo men het met postelein of cichoreiwater te drinken geeft.

Ettelijke nemen ganse druiven, maken het met suiker in en gebruiken daarna tot allen net gedachte gebreken.

Men mag opgemelde besjes ook in de zon dorren en tot nooddruft behouden.

 

Van buiten.

Wie inwendig de hals of de huig gezwollen is die gorgelt met dit sap en rozenwater.

Zo men dit sap aan het voorhoofd strijkt helpt het de druipende vloeiende ogen. Ook bevestigt het de wankelende tanden en sterkt dat tandvlees.

Dit gewas vindt ik nergens bij de Grieken, de Arabieren gedenken het, doch vergelijkt het zich met de onze.

*Wat de echte Ribes Arabum is mag men lezen bij H. Rauwolffen in zijn reisboek, folio 262 en 282 welke ook in vierde deel van dezelfde een afbeelding zet. Item, bij Bellonius in libro de Arboribus Coniferis.*

St. Johans druifjes heten Latijns Ribes, *en Grossularium rubrum en Transmarinum. Italiaans Uvetta rossa, Ribes. Frans Grousseles & Grouselles díontre mer. Spaans Ribes.* Tsjechisch Wijno S. Jana. (J) [120]

 

 

(C) Vom Beinholtz, Reinweiden, Mundholtz. Cap. XLVI.

 

Gestallt.

einholtz ist ein staudecht B‚umle, das hat seine Bletter umb die ‚stlen her, die vergleichen sich desz Oelbaums blettern, auszgenommen dasz sie breiter, weycher und grůner sind. Seine Blumen erscheinen weisz, moosecht, eines starcken geruchs. Ausz denen wechst ein traublechte Frucht von Beeren, die sind erstlich grůn, und so sie zeitig werden, schwartz, haben in sich einen braunen Safft, eines bittern und unlieblichen geschmacks, bleiben fast uber den gantzen Winter unversehret an jrem Baume, darvon nehren sich die VŰgel, sonderlich die Amseln und KrametvŰgel. Die Gerten sind z‚he, schwank und fest, darausz pflegt man Vogelh‚uszle zu machen.

 

Stell.

Beinholtz wechst in streuchen, Hecken, und allenthalben in Zeunen.

 

Zeit.

Es blůet im Meyen, mit einem lieblichen Geruch, diese zeit sammlet man auch die Bletter. Aber die Beer im Herbst oder im anfangenden Winter.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Die Bletter, Beer und Blumen haben ein kalte und truckne Natur, ziehen zusammen. Die Blumen sind in allen diesen dingen schw‚cher. [121]

 

Jn Leib.

Ausz Beinholtzblumen brennt man ein Wasser, welchs ohn dasz es gar einen lieblichen geruch gibt, wirdt es auch gebraucht, wo man kůlung und zusammenziehung bedarff, dann so man es trincket, stellet es die uberflůssige Frawenzeit, auch hilfft es wider das Blutspeyen, und den Bauchflusz.

 

Aussen.

So man die Bletter kewet, oder sie siedet, und darmit den Mundt auszschwenckt, heylen sie die Geschw‚re darinne. So man sie Pflastersweise aufflegt, sind sie gut wider die hitzigen Gebresten, Carbunckel und Brandt.

Wilt du gelb Haar machen, zerknitsche die Bletter, lege sie in den Safft von grůnen Nuszschalen, lasz die also beytzen, darmit bestreich die Haar nach dem Bad.

Die Blumen in Essig gebeytzt, und auff die Stirn gelegt, stillen das Hauptwehe.

Die Beer haben auch gleiche krafft, und sonderlich so man sie sammlet, ehe sie recht zeitig werden, dann so sie zeitig sind, haben sie ein geringer zusammenziehung. Etliche thun die zeitigen Beerlin in roten Wein, davon wirt er dickrot, diese Beerlin geben blaw und schwartze Farb, werden von Brieff und Kartenmalern auffgehaben.

Obgemeldt Wasser allein, oder mit Grawnicht, Pompholyx genandt, in die Augen getropffet, hilfft jnen wider die RŰte und Flůsse.

Ausz den Blumen macht man ein Oel also: Man legt die Blumen in BaumŰl, und stellets also in einem Glasz an die Sonne durch den gantzen Sommer, solchs Oel ist treffenlich gut wider die entzůndung der Wunden, so man sie darmit warm bestreicht. Auch hilfft solch Oel wider das Hauptwehe, so sich von Cholerischer hitz erhebt.

Beinholtz heist Griechisch Κύωςρς. Arabisch Kenne. Lateinisch Ligustrum. Welsch Olivella. Spanisch Alsena. FrantzŰsisch Du troesne. Behmisch Ptacij zob.

*Ob Cyprus das Ligustrum sey, Item, Alcanna Arabum, ist noch ein grosse (B) Disputation, davon an einem andern ort. Jetz ist genug dasz wir unsers Ligustri wirckung wissen.*

Van beenhout, rijnwilgen, mondhout. Kapittel XLVI. (Ligustrum vulgare)

 

Gestalte.

Beenhout is een heesterachtig boompje, dat heeft zijn bladeren om de scheutjes her, die vergelijken zich de olijfboom bladeren, uitgezonderd dat ze breder, weker en groener zijn. Zijn bloemen verschijnen witachtig, mosachtig, een sterke reuk. Uit die groeit een trosachtige vrucht van bessen, die zijn eerst groen en zo ze rijp worden zwart, hebben in zich een bruin sap, een bittere en onlieflijke smaak, blijven vast over de ganse winter onverteerd aan hun boom, daarvan voeden zich de vogels, vooral de lijster en kramsvogel. De gaarden zijn taai, buigzaam en vast, daaruit pleegt men vogelhuisjes te maken.

 

 

 

Plaats.

Beenhout groeit in struiken, hagen en overal in tuinen.

 

Tijd.

Het bloeit in mei met een lieflijke reuk, deze tijd verzameld men ook de bladeren. Echter de bessen in herfst of in aanvangende winter.

 

Natuur, kracht en werking.

De bladeren, bessen en bloemen hebben een koude en droge natuur, trekken tezamen. De bloemen zijn in al deze dingen zwakker. [121]

 

In lijf.

Uit beenhoutbloemen brandt men een water welke uitgezonderd dat het een erg lieflijke reuk geeft wordt het ook gebruikt waar men verkoeling en tezamen trekking behoeft, dan zo men het drinkt stelpt het de overvloedige vrouwentijd, ook helpt het tegen dat bloedspuwen en de buikvloed.

 

Van buiten.

Zo men de bladeren kauwt of ze ziedt en daarmee de mond uitspoelt helen ze de zweren daarin. Zo men ze pleistervormig oplegt zijn ze goed tegen de hete gebreken, karbonkel en brand.

Wil u geel haar maken, kneus de bladeren, leg ze in het sap van groene notenschalen, laat ze alzo weken, daarmee bestrijk het haar na het bad.

De bloemen in azijn geweekt en op het voorhoofd gelegd stillen de hoofdpijn.

Die bessen hebben ook gelijke kracht en vooral zo men ze verzameld eer ze recht rijp worden, dan zo ze rijp zijn hebben ze een geringere tezamen trekking. Ettelijke doen de rijpe besjes in rode wijn, daarvan wordt het dik rood, deze besjes geven blauwe en zwarte verf, worden van brief en kaartenschilders opgeheven.

Opgemelde water alleen of met grauwnicht, Pompholyx genoemd, in de ogen gedruppeld helpt die tegen de rode uitslag en vloeden.

Uit de bloemen maakt men een olie alzo: Men legt de bloemen in olijvenolie en stelpt het alzo in een glas aan de zon door de ganse zomer, zulke olie is voortreffelijk goed tegen de ontsteking der wonden zo men ze daarmee warm bestrijkt. Ook helpt zulke olie tegen de hoofdpijn zo zich van galachtige hitte verheft.

Beenhout heet Grieks Κύωςρς. Arabisch Kenne. Latijns Ligustrum. Italiaans Olivella. Spaans Alsena. Frans Du troesne. Tsjechisch Ptacij zob.

*Of Cyprus dat Ligustrum is, Item, Alcanna Arabum, is noch een grote disputatie, daarvan aan een ander oord. Nu is het genoeg dat we onze Ligustrum werking weten.* (=Alkanna)

 

 

Vom Lindenbaum. Cap. XLVII.

 

Geschlecht und Gestallt.

er Lindenbaum ist zweyerley, Das M‚nnle unnd Weible. Sie sind unterschieden am Stamme, und an der gestallt. Der Stamm oder das Holtz im M‚nnle ist h‚rter, knorrechter, grŰber, und rotgilblicht, im Weible weiszlechter. Jtem, die Rinde desz M‚nnle ist dicker, leszt sich auch nicht biegen wegen seiner h‚rte, Aber desz Weibles Rinde ist bieglicher, und weiszlechter, ausz welcher man K‚stlen und basten zum binden macht. Das M‚nnle tregt weder Blumen noch Frucht. Dargegen hat das Weible beydes, Blumen und Frucht. Die Blum ist mit einer Hůlsen eyngedeckt, und dieweil sie in dem Deckel steckt, ist sie grůn, so man sie entblŰst, sihet sie weiszlecht, oder doch bleichgelb.

*Jn dem Lateinischen Exemplar wil der Autor, dasz die Steinlinden seyen das M‚nnlin, wiewol Dodonśus solchen Baum mehr den Rustbaum vergleicht. Andreas Cśsalpinus schreibt in seinem Lateinischen Buch de Plantis lib. 2.cap. 10.dasz man Tiliam marem in Welschlandt Lignum putridum nenne.*

 

Zeit.

Das Weible blůet im Meyen und Brachmonat, hat eine l‚nglechte Frucht in der Bonen grŰsse, mit fůnff erhebten und streimeten Ecken, in welcher Frucht kleine KŰrnle (J ij) [122] (C) gleich wie in Melten, verschlossen sind. Beyder Baum hat Bletter wie Ephew oder Wintergrůn, doch sind sie weycher, in die runde mehr gespitzt, und klein zerkerbt.

 

(D) Stell.

Der Lindenbaum wechst in Gebirgen, Grůnden, in DŰrffern, vor den Kirchen, und in KlŰstern, dann er breitet seine ‚ste weit ausz, gibt einen dicken und lieblichen Schatten, darunter mag man sich im heissen Sommer mit lust kůlen.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Dasz dieser Baum heisser Natur sey, ist wol zu erachten, dieweil er wider die fallende Sucht, unnd andere kalte Kranckheiten hilfft, auch dasz er krafft zu s‚ubern hat, dennoch dasz er am geschmack etwas bitter empfunden wirdt.

 

Jn Leib.

Ausz Lindenblumen brennet man Wasser, welchs etliche mit grossem heyl wider die fallende Sucht zu trincken geben.

Das Wasser ist auch gut wider das Bauchgrimmen, bekompt wol den versehrten D‚rmen nach der roten Ruhr.

Die glůende Kolen von Lindenholtz in Essig gelescht, und mit Krebsaugen eyngenommen, treiben ausz das verstockte oder gelieferte Blut im Leibe, und sind auch behůlfflich den jenigen, so Blut speyen.

Die Bletter gesotten, und darvon getruncken, treiben den Harn, und der Frauwen zeit.

Wann man diesen Baum stumpffet, fleuszt ausz dem Marck ein Safft, so man den trinckt, treibt er ausz die reissende Steine.

*Die KŰrnlein oder Pilulen davon zu rechter zeit gesammlet, und zu Pulver gemacht, werden gelobt in der Ruhr und dergleichen Bauchflůssen, wie dann auff ein zeit damit in einem Zug viel Kriegsvolck erhalten ist worden. [123]

Item, mit Essig wol zerstossen, und in die Nasen gethan, stellet das bluten (A) gewaltig. Etliche Pilulen auff ein mal verschlůckt, (viel wŰllen es musz ungerad seyn, das ich nit hoch achtet) stellen das bluten ausz der Nasen gewaltig, wie in einer hohen Person die erfahrnusz gegeben hat.*

 

Aussen.

Das Wasser von den Lindenblumen brauchen die Weiber zu ausztilgung der Flecken im Angesicht, wiewol zu dem der Safft viel zutr‚glicher ist.

Dieser Safft zertreibt die Geschwulst, so man jhn warm anstreicht. Auff das Haupt geschmieret, ist er nicht allein gut fůr das Haar auszfallen, sonder er macht auch neuwe Haar wachsen.

Die innerste Rind mit Essig gesotten, darmit die R‚uden und schwůrige Grinde gewaschen, heylet wol.

Diese Rinden in Wasser gelegt, gibt eine z‚hen Schleim, der heylet den Brandt uberausz wol.

Dergleichen thun die Bletter, welche zerknitscht, unnd auff die Geschwůlste der Fůsse gelegt, dieselbe benemmen.

So man die Bletter siedet, unnd mit der Brůhe den Mund auszspůlet, heylet sie in den jungen Kindern die Mundfeule.

Man pflegt auch die Rinden zu kewen, und auff frische Wunden zu streichen, dann sie dringen sie zusammen.

*Der Safft von frischen Lindenblettern wol auszgedruckt mit einem Wein, und warm die Glieder damit gestrichen, ist gut fůr den Krampff.*

Ausz dem Holtz macht man die geschnitzten Bilder, und ausz den Kolen das Bůchsenpulver.

Linden heist Griechisch Φίλνρα. Lateinisch Tilia. Behmisch Lijpa. *Welsch Tilia (B) Spanisch Teia, FrantzŰsisch Tillet.*

 

Steinlinden. Tilia saxatilis.

 

Es ist noch ein Geschlecht der Linden, Steinlinden genandt, wechst lang und hoch, spreitet auch sein ‚ste rings herumb ausz. Tregt Bletter wie das Rustholtz oder (J iij) [124] (C) Carpinus, darumb nennen jhn etliche den schwartzen Carpinum, denn sie sind etwas krauspen, ‚derecht oder rippecht, und an dem umbkreisz zerkerbt. Mitten auff den Blettern entspringen viel Blaatern oder Blasen, in der Erbsen grŰsse, darausz wachsen kleine Mucken, und fliegen darvon. Dieser Baum bringt weder Blumen noch Frůchte, als viel mir bewust. Die Rinde am Stamm ist dick, schwartzlecht, scharpff und schrundecht, das Holtz z‚he, und der gemeinen Linden fast ‚hnlich.

*Hermolaus, Ruellius und Marcellus Florentinus haben Phillyrśam Dioscoridis und Tiliam ein ding zu seyn vermeynet. Derwegen haben sich etliche uberreden lassen, entweder Dioscorides hab die Linden nit gesehen, oder seine Tilia sey gar ein besondere. Aber dasz die unsere dem Dioscoride bekandt gewesen, kan man darausz nemmen, dasz er in desz ersten Buchs Vorrede am ende schreibet, die Blumen und wolriechenden ding sol man bewahren Ďμ χιδωτίοις φιλλνρίνις, das ist ein K‚stlin von Φιλλύρα, welches Linden heisset, nicht von Phillyrśa gemacht. Uber dieses beschreibt Theoph. Phillyram, das ist die Linden und jre zwey Geschlecht, Marem und Fúminam. Dioscorides aber schreibet, seine Phillyrśa habe Oelbaums Bletter, und eine runde Frucht, wie der Lentiscus, sey auch ein kleines B‚umlin, wie Ligustrum. Es werden aber dieser Description eynfŰrmig gew‚chs dreyerley arten gefunden, welche an breyte der Bletter jren grŰssesten unterscheid haben, wie die beygesetzte Figur anzeigt, und davon C. Clusius in seinen stirpibus Hispanicus weitleufftiger schreibet, dahin ich den Leser gewiesen wil haben.

Weiter so scheinet es, als hab der Serapio sein Macaleb ausz der Phillyrśa Dioscoridis beschreibung genommen, aber das Gew‚chs, welchs jetziger zeit Macaleb genannt wirdt, und dessen Beer etliche zum geruch der Salben pflegen zu gebrauchen, kommet mit der Phillyrśa nicht uberein, dann es fast Weichselbletter hat, und schwartze, kleine, l‚nglichte Beer, nicht allein oben an Zweigen, wie es hie gemahlet, sondern auch uberflůssig an den seiten der Zweigen zwischen den Blettern bringet, in denselbigen ligt ein kleines spitziges Kernlin, welchs, wie der Autor in seinen Lateinischen Commentariis zeuget, warmer Natur ist, erweycht die rauhe h‚rte der Haut, so man sie auffstreichet, vermeynet auch es sey Macaleb Arabum, von welchem sie schreiben, dasz es abstergiere und [125] důnn mache, zertreibt und lindere den schmertzen, sey also gut fůrs hůfft unnd (A) Ruckenwehe, so man sich damit salbet. Wann man es mit Melicrato trinckt, weret es der Onmacht. Wirdt nůtzlich fůr die Colica geben und den Lendenstein, treibt auch die Wůrm ausz und fůrdert den Harn. Welche tugendt durchausz, sagt der Autor an gemeldtem ort, dasz sie auch unserm Macaleb zugeschrieben werden kŰnne.*

Van linde boom. Kapittel XLVII. (Tilia x petiolaris, Tilia cordata, Phillyrea angustifolia, Prunus mahaleb)

 

Geslacht en gestalte.

De lindenboom is tweevormig, dat mannetje en wijfje. Ze zijn onderscheiden aan stam en aan de gestalte. De stam of dat hout in mannetje is harder, knorrechter, grover en roodgeelachtig, in wijfje witachtiger. Item, de bast der mannetje is dikker, laat zich ook niet buigen vanwege zijn hardheid, echter de wijfjes bast is buigzamer en witachtiger uit welke men kasten en basten tot binden maakt. Dat mannetje draagt noch bloemen noch vrucht. Daartegen heeft dat wijfje beide, bloemen en vrucht. De bloem is met een hulzen bedekt en omdat het in de deksel steekt is ze groen en zo men ze ontbloot ziet ze witachtig of doch bleekgeel.

*In het Latijnse exemplaar wil de auteur dat de steenlinden is dat mannetje hoewel Dodonaeus zulke boom meer de roestboom vergelijkt. Andreas Caesalpinus schrijft in zijn Latijnse boek Ď de Plantisílibro 2, kapittel 10 dat men Tilia marem in ItaliŽ Lignum putridum noemt.*

 

 

Tijd.

Dat wijfje bloeit in mei en juni, heeft een langachtige vrucht in de bonen grootte met vijf verheven en gestreepte hoeken in welke vrucht kleine korreltjes (J ij) [122] gelijk zoals in melde gesloten zijn. Beide bomen hebben bladeren zoals klimop of wintergroen, doch zijn ze weker, in de ronde meer gespitst en klein gekerfd.

 

Plaats.

De lindenboom groeit in bergen, gronden, in dorpen, voor de kerken en in kloosters, dan het breidt zijn scheuten wijdt uit en geeft een dikke en lieflijke schaduw, daaronder mag men zich in hete zomer met lust koelen.

 

Natuur, kracht en werking.

Dat deze boom hete natuur is, is goed te verwachten omdat het tegen de vallende ziekte en andere koude ziektes helpt, ook dat het kracht te zuiveren heeft, dan noch dat het aan smaak wat bitter bevonden wordt.

 

In lijf.

Uit lindenbloemen brandt men water welke ettelijke met grote heil tegen de vallende ziekte te drinken geven.

Dat water is ook goed tegen dat buik grommen, bekomt goed de bezeerde darmen na de rode loop.

De gloeiende kolen van lindenhout in azijn gelest en met kreeftogen ingenomen drijven uit dat verstokte of gestolde bloed in lijf en zijn ook behulpzaam diegenen zo met bloed spuwen.

De bladeren gekookt en daarvan gedronken drijven de plas en de vrouwen tijd.

Wanneer men deze boom zaagt vloeit uit het merg een sap, zo men die drinkt drijft het uit de rijzende stenen.

*De korreltjes of pillen daarvan in rechte tijd verzameld en tot poeder gemaakt worden geloofd in de loop en dergelijke vloeden zoals dan op een tijd daarmee in een tijd veel krijsvolk behouden is geworden. [123]

Item, met azijn goed gestoten en in de neus gedaan stelpt dat bloeden geweldig. Ettelijke pillen in een keer geslikt, (veel willen het moet ongeteld zijn wat ik niet hoog acht) stelpen dat bloeden uit de neus geweldig zoals in een hoge persoon de ervaring gegeven heeft.*

 

 

Van buiten.

Dat water van de lindenbloemen gebruiken de wijven tot uitdelging van de vlekken in aangezicht, hoewel het sap veel dragelijker is.

Dit sap verdrijft de zwellingen zo men het warm aanstrijkt.Op het hoofd gesmeerd is het niet alleen goed voor dat haar uitvallen, maar het maakt ook nieuw haar groeien.

De binnenste bast met azijn gekookt, daarmee de ruigten en zwerende schurft gewassen heelt goed.

Deze bast in water gelegd geeft een taai slijm, die heelt de brandt buitengewoon goed.

Dergelijke doen de bladeren welke gekneusd en op de zwellingen der voeten gelegd diezelfde benemen.

Zo men de bladeren ziedt en met de brij de mond uitspoelt heelt ze in de jonge kinderen de mond vuilheid.

Men pleegt ook de bast te kauwen en op de frisse wonden te strijken, dan ze dringen ze tezamen.

*Dat sap van frisse lindenbladeren goed uitgedrukt met een wijn en warm de leden daarmee gestreken is goed voor de kramp.*

Uit het hout maakt men de gesneden beelden en uit de kolen da buskruitpoeder.

Linde heet Grieks Φίλνρα. Latijns Tilia. Tsjechisch Lijpa. *Italiaans Tilia (B) Spaans Teia, Frans Tiller.*

 

 

 

 

Steenlinde. Tilia saxatilis.

 

Er is noch een geslacht der linden, steenlinden genoemd, groeit lang en hoog, spreidt ook zijn scheuten rings om uit. Draagt bladeren zoals de iep of (J iij) [124] Carpinus, daarom noemen het ettelijke de zwarte Carpinus, dan ze zijn wat gekroesd aderachtig en ribachtig en aan de rand gekerfd. Midden op de bladeren ontspringen veel blaartjes of blazen in de erwten grootte daaruit groeien kleine muggen en vliegen daarvan. Deze boom brengt noch bloemen noch vruchten zoveel als me bewust. De bast aan stam is dik, zwartachtig, scherp en kloofachtig, dat hout taai en de gewone linde vast gelijk.

*Hermolaus, Ruellius en Marcellus Florentinus hebben Phillyrśam Dioscorides en Tilia een ding te zijn gemeend. Daarom hebben zich ettelijke overreden laten of Dioscorides heeft die linde niet gezien of zijn Tilia is geheel een bijzondere. Echter dat de onze Dioscorides bekend geweest is kan men daaruit nemen dat hij in de eerste boek voorrede aan het eind schrijft, de bloemen en goed ruikende dingen zal men bewaren Ďμ χιδωτίοις φιλλνρίνις, dat is een kastjes van Φιλλύρα, welke linde heet en niet van Phillyrśa gemaakt. Boven deze beschrijft Theophrastus Phillyram, dat is de linde en zijn twee geslachten, Marem en Fúminam. Dioscorides echter schrijft, zijn Phillyrśa heeft olijfboom bladeren en een ronde vrucht zoals de Lentiscus, is ook een klein boompje zoals Ligustrum. Er worden echter dezebeschrijving eenvormig gewas drievormige soorten gevonden welke aan breedte der bladeren hun grootste onderscheid hebben zoals de bijgezette figuur aantoont en waarvan C. Clusius in zijn stirpibus Hispanicus uitvoeriger schrijft, daarheen ik de lezer gewezen wil hebben.

Verder zo schijnt het als heeft Serapio zijn Macaleb uit de Phillyrśa Dioscorides beschrijving genomen, echter dat gewas welke tegenwoordig Macaleb genoemd wordt en diens bessen ettelijke tot reuk der zalven plegen te gebruiken komt met de Phillyrśa niet overeen, dan het vast weichselbladeren heeft en zwarte kleine, langachtige bessen, niet alleen boven aan twijgen zoals het hier getekend is maar ook overvloedig aan de zijden der twijgen tussen de bladeren brengt, in dezelfde ligt een klein spits kerntje welke, zoals de auteur in zijn Latijnse Commentariis* aantoont warme natuur is, weekt de ruwe hardheid der huid zo men ze opstrijkt, meent ook het is Macaleb Arabum van welke ze schrijven dat het adstringeert en [125] dun maakt, verdrijft en verzacht de smarten, is alzo goed voor voeten en ruggenpijn zo men zich daarmee zalft. Wanneer men het met melicratum drinkt weert het de onmacht. Wordt nuttig voor de koliek gegeven en de lendensteen, drijft ook de wormen uit en bevordert de plas. Welke deugd geheel door, zegt de auteur aan gemeld oord, dat ze ook onze Macaleb toegeschreven worden kan.*

 

 

 

Vom Cisto. Cap. XLVIII.

 

Geschlecht und Gestallt.

istus ist ein kleines Beumle, doch hat es viel Estle unnd Bletter. Seiner Geschlecht sind zwey, das M‚nnle und Weible. Das M‚nnle wechst viel auff dem Berg Apennino in Welschlandt, tregt rote, herbe, krause, rauche, weiszlechte Bletter, und rote Granatblumen, das Weible bringt weisse Blumen, auch l‚nglechte Bletter, die sind der Salvien ‚hnlich.* Wechset viel sampt dem Hypocistide auff den Bergen umb Padua.

Wer mancherley Geschlecht unnd art von dem Cisto und Ledo wil sehen, der besehe den Carolum Clusium observationibus Hispanicis lib. I.und observationibus Pannonicis lib. I.

 

Stell.

Cistus wechst an felsechten und důrren orten.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Cistus ist trucken am andern Grad, mehr kalt dann warm, zeucht zusammen.

 

Jn Leib.

Die Blumen in sawren Wein gesotten, darvon frůe unnd zu nacht getruncken, sind gut wider die rote Ruhr, blŰdigkeit der D‚rme, und wider alle Bauchflůsse. (J iiij) [126]

 

(C) Aussen.

So man diese Blumen zerstŰszt, und aufflegt, heylen sie die bŰsen Geschw‚re.

So man diese Blumen mit Űl und Wachs mischet, und aufflegt, helffen sie wider Brandt, alte Geschw‚re und Sch‚den.

Die Bletter und Zweige trucknen, und ziehen hefftig zusammen, dasz, so man sie zerstŰszt, und uber die frischen Wunden legt, sie dieselben widerumb zusammen hefften.

*Cistus Lateinisch auch Rosa Sylvatica oder Canina, wie Scribonius Largus anzeigt. Spanisch das M‚nnlin Estpa, das Weiblin Xara-estepa. Narbon. Mouges. Griechisch Κίςξ, Κίβξ, Κίβαρον, Κίαςαρον.*

 

Hypocistis.

An diesem frembden Strauch wechst Hypocisthis an der Wurtzel bey der Erden, welcher gleicher sihet einem unzeitigen Granatapffel. Er ist dreyerley, nemlich, gelb, grůn, und weisz. Ausz diesem preszt man einen Safft, den stellet man an die Sonnen, bisz er dick wirdt. Dieser Safft trucknet und zeucht zusammen hefftiger, dann die Bletter und Blumen Cisthi, derhalben so man diesen Safft eynnimpt, oder unten hineyn thut, ist er gut wider die Ruhr, und den langwirigen Bauchflusz, so von schwachheit desz Magens kompt, auch wider das Blut auszwerffen, unnd die ubrige flůsse der Weiber. Auch so man diesen Safft trinckt, oder auszwendig am Leibe auffstreicht, st‚rckt er die innerlichen Glieder, als den Magen, die Lebern, welche von ubriger feuchtigkeit geschw‚cht sind, und ein zusammenziehung bedůrffen.

*Der fůrtreffliche und hochgelehrte Medicus Frisimelica vermeldt in seinen Lectionibus in Dioscoridem, dasz er in hitzigen Flůssen, sonderlich der Weiber, nie ohne sonderen nutz unnd gute wirckung den Safft gebraucht hat, sonderlich in einem guten Wein, da es sonst nichts verhindert, eyngeben. Er lehret aber dasz man den Hypocistidem sol brauchen, der gegen auffgang der Sonnen pflegt zu wachsen. Dieweil nun diesen Safft gar gut ausz Welschlandt wir haben kŰnnen, thun die jenigen, welche vermeynen dasz man dafůr sonderlich in der Theriaca den Schelehnsafft brauchen sol, unweiszlich.

Hypocistis Griechisch Υωοχιςίς, anderszwo, Ρόζαθρον oder Κότινοτ. Plinio orobathis.* [127]

Van Cistus. Kapittel XLVIII. (Cistus creticus, Cistus albidus, Cytinus hypocistis)

 

Geslacht en gestalte.

Cistus is een klein boompje, doch heeft het veel viel twijgen en bladeren. Zijn geslacht zijn twee, dat mannetje en wijfje. Dat mannetje groeit veel op de berg Apennijnen in ItaliŽ, draagt rode, wrange, gekroesde, ruwe, witachtige bladeren en rode granaatbloemen, dat wijfje brengt witte bloemen, ook langachtige bladeren, die zijn de salie gelijk.* Groeit veel samen met de Hypocistis op de bergen om Padua.

Wie vele geslacht en vormen van Cistus en Ledum wil zien die beziet Carolus Clusius observationibus Hispanicis libro I en observationibus Pannonicis libro I.

 

Plaats.

Cistus groeit aan rotsachtige en dorre oorden.

 

Natuur, kracht en werking.

Cistus is droog in andere graad, meer koud dan warm, trekt tezamen.

 

In lijf.

De bloemen in zure wijn gekookt, daarvan vroeg en Ďs nachts gedronken zijn goed tegen de rode loop, zwakheid der darmen en tegen alle vloeden. (J iiij) [126]

 

Van buiten.

Zo men deze bloemen stoot en oplegt helen ze de boze zweren.

Zo men deze bloemen met olie en was mengt en oplegt helpen ze tegen brand, oude zweren en schaden.

De bladeren en twijgen drogen en trekken heftig tezamen zodat zo men ze stoot en over de frisse wonden legt ze diezelfde wederom tezamen hechten.

*Cistus Latijns ook Rosa Sylvatica of Canina zoals Scribonius Largus aantoont. Spaans dat mannetje Estpa, dat wijfje Xara-estepa. Narbon. Mouges. Grieks Κίςξ, Κίβξ, Κίβαρον, Κίαςαρον.*

 

Hypocistis.

Aan deze vreemde struik groeit Hypocistis aan de wortel bij de aarde welke gelijk ziet een onrijpe granaatappel. Het is drievormige, namelijk geel, groen en witachtig. Uit deze perst men een sap die zet men aan de zon totdat het dik wordt. Dit sap droogt en trekt tezamen heftiger dan de bladeren en bloemen Cistus, daarom zo men dit sap inneemt of onderin doet is het goed tegen de loop en de lang durende buikvloed zo van zwakheid der maag komt, ook tegen dat bloed uitwerpen en de overige vloeden der wijven. Ook zo men dit sap drinkt of uitwendig aan lijf opstrijkt sterkt het de innerlijke leden als de maag, de lever welke van overige vochtigheid verzwakt zijn en een tezamen trekking behoeven.

*De voortreffelijke en zeer geleerde medicus Frisimelica vermeldt in zijn Lectionibus in Dioscorides dat het in hete vloeden, vooral de wijven, niet zonder bijzondere nut en goede werking dat sap gebruikt heeft, vooral in een goede wijn daar het anders niets verhindert in gegeven. Hij leert echter dat men de Hypocistis zal gebruiken die tegen opgang van de zon pleegt te groeien. Omdat nu dit sap erg goed uit ItaliŽ we hebben kunnen, doen diegene welke menen dat men daarvoor vooral in de teriakel het sleeŽn sap gebruiken zal onwijs.

Hypocistis Grieks Υωοχιςίς, ergens anders Ρόζαθρον of Κότινοτ. Plinius orobathis.* [127]

 

 

Vom Ladano. Cap. XLIX. (A)

 

Gestallt.

Ladanum ist ein Steudle, ein Geschlecht des Cisti, dem Weible ‚hnlich, auszgenommen dasz er l‚nger und schw‚rtzer Bletter hat, an welchen zur zeit desz Lentzen ein feiste feuchtigkeit klebt, ausz welcher das wolriechend Ladanum wirdt gemacht. Solchen Safft oder feistigkeit sammlet man also: Wann die Geissen und BŰcke seine Bletter abweyden, so bleibt die z‚he feistigkeit an jhrem Bart, unnd haarechten Fůssen kleben, gleich wie ein Vogelleim, darnach kemmen die Eynwohner das feist ab, seyhen es durch, machens zu stůcken, und stellens also hin. Etliche nemmen Seile, und hencken sie in die Str‚uch, dasz die feistigkeit daran bleibe kleben, darnach scharren sie das feiste von den Stricken, und machen das Ladanum darausz.

*Wie man dieser zeit in der Jnsel Creta das Ladanum sammle, welche weisz von niemand sonst beschrieben, meldet Bellonius lib. I.observationum cap. 7.die Jnnwohner haben ein sonderlich Jnstrument darzu, welches sie auff jhr Spraach Ergastiri nennen, welches einem Rechen ohne Zeen ‚hnlich ist. An diesem Jnstrument seyn etliche Nestel oder stůcklin von ungearbeitem Leder angehefftet, mit solchem berůren sie das Gew‚chs, auff dasz darauff die feistigkeit davon kleben bleib, welche darnach in der grŰsten hitz der Hundtstag herab gethan wirdt, derwegen ein grosse můhe darauff gehet, dieweil man auff den hŰchsten Bergen in der grŰsten hitz derwegen eine gute zeit verharren musz. Diese arbeit aber pflegen am meisten die Griechischen Můnch, welche Calobieros genennet werden, zu verwalten. Es vermeynt aber H. Carolus Clusius, Wann man die můhe in Hispania wolt auffwenden, dasz man darinn von wegen der grossen meng, das best und reinest Ladanum kŰndte sammlen. * [128] (C) (Cistus gaat over in Guaiacum)

Van laudanum. Kapittel XLIX.(Cistus ladanifer)

 

Gestalte.

Ladanum is een struikje, een geslacht van de Cistus het wijfje gelijk, uitgezonderd dat het langere en zwartere bladeren heeft aan welke in tijd de lente een vette vochtigheid kleeft uit welke dat goed ruikend laudanum wordt gemaakt. Zulk sap of vettigheid verzamelt men alzo: Wanneer de geiten en bokken zijn bladeren afweiden dan blijft de taaie vettigheid aan hun baard en haarachtige voeten kleven, gelijk zoals een vogellijm, daarna kammen de inwoners dat vet af, zeven het door, maken het in stukken en plaatsen het alzo weg. Ettelijke nemen zijlen en hangen ze in de struiken zodat de vettigheid daaraan blijft kleven, daarna scharrelen ze dat vette van de strikken en maken dat laudanum daaruit.

*Zoals men deze tijd in het eiland Kreta dat laudanum verzamelt welke wijze van niemand anders beschreven vermeldt Bellonius libro I, observationum kapittel 7, de inwoners hebben een bijzonder instrument daartoe welke ze in hun spraak Ergastiri noemen welke een hark zonder tanden is. Aan dit instrument zijn ettelijke nestelen of stukjes van onbewerkt leer aangehangen en moe zo een beroeren de dat gewas opdat daarop de vettigheid daarvan aankleven blijft welke daarna in de grootste hitte der hondsdagen eraf gedaan wordt, daarom een grote moete daarop gaat omdat men op de hoogste bergen in de grootste hitte daarom een goede tijd volhouden moet. Deze arbeid echter plegen het meeste de Griekse monniken welke Calobieros genoemd worden toe doen. Er meent echter H. Carolus Clusius wanneer men de moeite in Spanje wilde aanwenden dat men daarin vanwege de grote menigte dat beste en reinste laudanum kon verzamelen. * [128] (C) (Cistus gaat over in Guaiacum)

 

 

(Guaiacum)

 

Frantsosenholtz.

Etliche schreiben, dasz darnach in den Orientischen Indien ein Art Guaiaci gefunden werde, welche mit der Description uberein kommet, die der Auror allhie setzet, und ist wol zu verwundern, dasz man doch keinen gewissen Grund von diesen Gewechsen haben kan. Wiewol ich in guter hoffnung stehe, dasz ich bald davon ein grůndlichen Bericht sampt dem Gem‚hld von etlichen guten Freunden bekommen wil, davon an einem andern ort mehr sol getractiert werden. *

Es werden jetzund drey Geschlecht dieses Holtzes zu uns gebracht.

Das erste ist dicker, und frischer, so man es zerspaltet, ist es jnnwendig in der mitten oder am Kern schwartz, darnach rings herumb bleich, mit vielen braunfarben striemen, die sind nach der l‚nge in einander verwicklet und geschrenckt.

Das ander ist nicht so dick, und auch nicht so frisch. Der mittel Kern erzeigt sich auch schwartz, aber klein. Der umbliegende bleichfarbige Rand ist gar viel breiter, und hat viel mehr umbfangen.

Das dritte Geschlecht ist das allerkleinste, jnnwendig und auszwendig weiszlecht, mit kleinen subtilen Striemen, die sich nach der lenge in einander verwirren, und disz ist viel scherpffer, und wolriechender, dann das erste und ander Geschlecht.

Und ob wol diese drey Geschlecht an Farben, GrŰsse, und Gewichte mit einander nicht zutragen, jedoch soll man darumb nicht achten, als hetten sie unterschiedliche kreffte und wirckung, und weren nicht von einerley B‚umen. Dann dasz eines jnnwendig und auszwendig weiszlecht ist, geschicht darumb, dasz es von einem jungen Baum ist: Aber welchs jnnwendig schwartz ist, kompt vom alten Baum, und je schwertzer, je ‚lter, je weiszlechter, je jůnger, wie wir auch in unseren etlichen B‚umen sehen, als nemlich im Nuszbaum, unnd Maulbeerbaum. Dieweil aber die Jugend und das Alter einem mehr, dem anderen weniger Krafft geben, so sagen wir, dasz disz Holtz das allerkŰstlichste sey, welches allenthalben weiszlecht ist, dann es reucht st‚rcker, ist sch‚rpffer, bitterer (D) und so man es siedet, gibt es eine dicker, feister, sch‚rpffer, und bitterer Brůhe, dann die andern zwey Geschlecht, dasz leicht zu erachten sey, es habe wegen seiner Jugend mehr Safft und Krafft, dann die andern, welche alters halben truckner unnd důrrer werden.

Nach diesem ist auch gut, welchs jnnwendig nicht viel schwartzes hat.

Aber disz sch‚tze ich fůr das allergeringste, welchs in sich viel schwartzes helt, dann es ist ein anzeigung, dasz es alt sey, unnd nicht viel krafft oder natůrlicher feuchtigkeit habe, denn wir sehen augenscheinlich, dasz die StŰcke der alten B‚ume viel schwertzer sind, dann die jungen.

Man soll aber wol mercken, darmit das junge und allenthalben weiszlecht Holtz, (welches wir fůr das beste achten) new unnd frischen, dann dieweil es jungist, so es abgebrochen lange bleibt ligen, verdirbt unnd faulet es eher, dann das důrre. Ausz der Ursachen were das Holtz viel besser, welches von einem alten Baume newlich, dann von einem junge vorlengst abgehawen ist. Darumb soll dieses fůr das allerbeste gepreiset werden, welchs von einem jungen Baume newlich ist abgehackt, auszwendig unnd jnnwendig weiszlecht ist, oder nicht viel schwartzes hat, das auch nicht můrb, ritzecht, oder Wurmstichig, sondern gantz, vest, schwer, wolriechend, am geschmack scharpff und auch etwas bitter sey.

*Das best ist sch„rpffer und wolriechender dann die andern, und ist nicht allzeit auff die Farb zu sehen.*

Dieweil aber jetzundt nicht allein das Holtz, sondern auch seine Rinden zu uns gebracht und gebraucht werden, soll man die auszlesen, welche von einem solchen guten Stamme, wie jetzt gemeldet, genommen seindt.

 

Stell.

Disz Holtz wirdt zu uns gebracht ausz India. Die Spanier bringen es ausz den newen erfunden jnseln. Die Portugalleser von Calicut, Taprobana, Iava. Die Mau- [129] ritaner, Aegyptier, Persier, uber das rote Meer, darnach fůhret mans auff (A) Cameelen in Hispanien, Portugallien, und gen Alexandria, von dannen kompt es gen Venedig, gen Antdorff, und andere L‚nder Europś.

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Das Frantzosenholtz ist warm, trucken, unnd einer subtilen Substantz, hat auch viel Feistigkeit in sich, wie man spůret, so mans anzůndet, derhalben es wermet, trucknet, macht důn und flůssig, und fůrdert den Schweitz gewaltig, wehret den anfallenden feuchten, und den faulen seuchten.

Wider die FrantzŰsischen Kranckheit thut es treffenlich hůlff, und solch Experiment oder Erfahrung ist herkommen von den Einwohnern desz orts, von dannen man das Holtz herbringt, da diese Plage jederman fast gemein ist, und durch hůlff dieses Holtzes widerumb die Gesundtheit erlangen.

Man schneidet oder raspelt das Holtz in kleine Scheiblen oder Stůckle, seudets in Wasser, solch Wasser trincken die Krancken zweymal im Tag, frůhe und vor dem Abendessen, schwitzen allmal darauff, halten sich die gantze zeit jnnen, solchs thun sie bisz auff vier, fůnff, sechs, oder sieben Wochen, darnach es die gelegenheit oder notturft der Kranckheit, und der Personen erfordert. Sie fasten auch biszweilen darzu. Etlichen seudet mans in Wasser, anderen in Wein, wie es dann ein verstendiger Artzt erkennet und ordnet nach eins jedern krancken Complexion und bequemigkeit.

Dieses Holtzwasser dienet auch nicht allein wider die Frantzosen, sondern auch wider die langwirige Wehtagen der Glieder, wider das Zipperle, alte Hauptwehe, Gebresten der Lebern, und desz Miltzen, so von Schleim, Pituitia genannt, sich erheben.

*Das destillirt Wasser ausz dem ersten decocto mit guter Zimmetrinden, treibet den Schweisz und den Harn gewaltig. Das Oel darausz mit fleisz destilliert, ist auszwendig (B) zu den bŰsen Sch‚den gar dienstlich. *

Disz Holtz heiszt Lateinisch Lignum Guaiacum. Welsch unnd Spanisch Ligno santo. Behmisch Francauzowe drewo.

Vorige stuk was van laudanum, nu opeens Guaiacum. (Guaiacum officinale)

( Guaiacum)

Ettelijke schrijven dat daarna in de OriŽntaalse Indien een vorm Guaiacum gevonden wordt welke met de beschrijving overeen komt die de auteur alhier zet en is goed te verwonderen dat men doch geen zekere grond van deze gewassen hebben kan. Hoewel ik in goede hoop sta dat ik gauw daarvan een grondig bericht samen met de tekening van ettelijke goede vrienden bekomen wil, daarvan aan een andere oord meer zal getrakteerd worden. *

Er worden nu drie geslacht van dit hout tot ons gebracht.

De eerste is dikker en frisser en zo men het splijt is het inwendig in de midden of aan kern zwart, daarna rings om bleek met velen bruinkleurige striemen die zijn naar de lengte in elkaar verwikkeld en geschrankt.

De andere is niet zo dik en ook niet zo fris. De midden kern vertoont zich ook zwart, echter klein. De omliggende bleekkleurige rand is erg veel breder en heeft veel meer omvang.

Dat derde geslacht is de allerkleinste, inwendig en uitwendig witachtig, met kleine subtiele striemen die zich naar de lengte in elkaar verwarren en dit is veel scherper en beter ruikend dan de eerste en andere geslacht.

En of wel deze drie geslachten aan verven, grootte en gewicht met elkaar niet toedragen, toch zal men daarom niet letten als hebben ze aparte krachten en werking en waren ze niet van een soort boom. Dan dat ene inwendig en uitwendig witachtig is geschiedt daarom dat het van een jonge boom is: Echter welke inwendig zwart is komt van een oude boom en hoe zwarter hoe ouder en hoe witachtiger, hoe jonger, zoals we ook in onze ettelijke bomen zien zoals namelijk in notenboom en moerbeiboom. Omdat echter de jeugd en de ouderdom de ene grotere en de andere mindere kracht geven zo zeggen we dat dit hout dat aller kostelijkste is welke overal witachtig is, dan het ruikt sterker, is scherper, bitterder en zo men het ziedt geeft het een dikkere, vettere en scherpere brij dan de andere twee geslachten dat licht te verwachten is, het heeft vanwege zijn jeugd meer sap en kracht dan de anderen welke vanwege de ouderdom droger en dorder worden.

Na deze is ook goed welke inwendig niet veel zwarts heeft.

Echter dit schat ik voor dat aller geringste welke in zich veel zwarts houdt, dan het is een aanwijzing dat het oud is en niet veel kracht of natuurlijke vochtigheid heeft, dan we zien ogenschijnlijk dat de stokken der oude bomen veel zwarter zijn dan de jonge.

Men zal echter goed opmerken daarmee dat jonge en overal witachtige hout, (welke we voor dat beste achten) nieuw en fris is, dan omdat het jong is zo het afgebroken lang blijft liggen bederft en vervuilt het eerder dan dat droge. Uit die oorzaken is dat hout veel beter welke van een oude boom net dan van een jonge lang geleden afgehouwen is. Daarom zal deze voor de allerbeste aangeprezen worden welke van een jonge boom net is afgehakt, uitwendig en inwendig witachtig is of niet veel zwarts heeft, dat ook niet murw, rimpelig of wormstekig, maar geheel, vast, zwaar, goed ruikend, aan smaak scherp en ook wat bitter is.

*Dat beste is scherper en beter ruikende dan de andere en is niet altijd aan de verf te zien.*

Omdat echter nu niet alleen dat hout, maar ook zijn bast tot ons gebracht en gebruikt wordt zal men die uitzoeken welke van een zulke goede stammen zoals net gemeld genomen zijn.

 

 

 

 

 

 

 

 

Plaats.

Dit hout wordt tot ons gebracht uit India. De Spanjaarden brengen het uit de nieuw gevonden eilanden. De Portugezen van Calcutta, Taprobana, Java. De Mauritaners, [129] Egyptenaars en Perzen over de Rode Zee, daarna voert men het op kamelen in Spanje, Portugal en naar Alexandrie, vandaar komt het naar Venetie, naar Antdorff en andere landen vanEuropa.

 

Natuur, kracht en werking.

Dat pokhout is warm, droog en een subtiele substantie, heeft ook veel vettigheid in zich zoals men bespeurt zo men het aansteekt, daarom het warmt, droogt, maakt dun en vloeibaar en bevordert het zweten geweldig, weert de aanvallende vochtige en de vuile ziektes.

Tegen de pokken ziekte doet het voortreffelijke hulp en zulk experiment of ervaring is gekomen van de inwoners der oord vandaar men dat hout hier brengt daar deze plaag iedereen vast algemeen is en door hulp van dit hout wederom de gezondheid verlangen.

Men snijdt of raspt dat hout in kleine schijfjes of stukjes, ziedt het in water, zulk water drinken de zieken twee maal per dag, vroeg en voor het avondeten, zweten geheel daarop, houden zich de ganse tijd binnen, zulks doen ze tot op vier, vijf, zes of zeven weken, daarna als het de gelegenheid of nooddruft der ziekte en de personen nodig is. Ze vasten ook soms daartoe. Ettelijke zieden het in water, anderen in wijn zoals het dan een verstandige arts herkent en ordent na elke zieke zijn samengesteldheid en bekwaamheid.

Dit houtwater dient ook niet alleen tegen de pokken, maar ook tegen de lang durende pijnen der leden, tegen de jicht, oude hoofdpijn, gebreken der lever en de milt zo van slijm, Pituitia genoemd, zich verheffen.

*Dat gedistilleerde water uit het eerste afkooksel met goede kaneelbast drijft de zweet en de plas geweldig. De olie daaruit met vlijt gedestilleerd is uitwendig tot de boze schaden erg dienstig. *

Dit hout heet Latijns Lignum Guaiacum. Italiaans en Spaans Ligno santo. Tsjechisch Francauzowe drewo.

 

 

Von Rosen. Cap. LI.

 

Geschlecht und Gestallt.

ie Rosen sind menniglichen bekandt, dasz es unnŰtig ihr Gestallt und Gewechsz zu beschreiben. Werden vielerley Geschlecht erfunden, aber welche man in der Artzney nůtzet, derer sind dreyerley, nemlich, die Weissen, Roten, und Leibfarben.

Die Sattroten haben das beste Lob, darnach die Leibfarben. Die gantz weissen Rosen sindt die geringsten, auszgenommen die, welche im Herbst, und biszweilen bisz mitten in Winter blůhen, eines gar freundtlichen lieblichen geruchs. Solche gute weisse Rosen hat man an viel orten desz Welschen Landes, man nennet sie Damaschken oder Muscatenrosen. Ja sie sind die allerkŰstlichsten, nicht allein wegen jhres edlen Geruchs, sondern auch, dasz sie mehr den Stulgang fertig machen, so man jhrer drey oder vier vor der Malzeit jsset.

*Man findet gar mancherley Geschlecht einheymisch und wildt, dasz darvon gar viel kŰndt geredet werden, Dieweil aber solchs allhie zu lang, kan darvon fůglicher an einem andern ort gehandelt werden. Man finder aber uber die Farben, welche der Autor allhie meldet, auch grůnlichte, davon oben im Agrifolio ist etwas vermeldt worden, Jtem Gelbe, welche etliche sagen, dasz sie also werden, wann man sie propffe auff die Genistam. Wann auch die Rosen nit alle vier oder fůnff jar wol ges‚ubert und gedůncht werden, so verlieren sie jren guten Geruch. Der Theoph.ein Grścus Autor schreibet, (K) [130] (C) Dasz in Griechenlandt umb die Statt Philippi genannt, ein Art wachse, welche hundert Bletter hab. Wann man sie offt zu rechter zeit versetzt, so werden die desto schŰner.*

 

(D) Natur, Krafft, und Wirckung.

Die Rosen haben nicht einerley Natur und Substantz, wegen ungleicher unnd unterschiedlicher Mischung der Element eusserlich und jnnerlich. Von dem Wasser und Erden haben sie ein kalte, zusammenziehende Krafft, von der Lufft einen sůszlechten und wolriechenden Geschmack, von dem Fewer eine geringe Bitterkeit und die rote Farbe, dann die roten Rosen sindt wermer in jrer Natur, dann die weissen. Jn den frischen und newen Rosen ist mehr Bitterkeit, dann Zusammenziehung, derhalben purgieren sie mehr. Aber die důrren ziehen mehr zusammen, und stopffen eher, dann sie purgieren solten.

Der Rosen gebraucht ist uber ausz treffenlich, und zu vielen dingen nůtzlich, dann er werden darausz gemacht, Safft, Syrup, Zucker, Honig, Wasser, Essig, unnd Oel. Jm gebrauch aber der Rosen soll man das underste weisse an den Blettern, welches der Nagel genannt wirt, abpflocken, und hinweg werffen.

 

Rosensafft.

Man stŰszt die frischen Rosen in einem MŰrsel, und preszt den Safft darausz, solchen Safft brauchen die Apoteckern zu vielen Artzneyen. Den besten macht man ausz den gantzroten Rosen, der ausz den Leibfarben ist nicht so kr‚fftig.

Wiltu ein linde sanffte Purgation haben, so nimb zwey lot Rosensafft, misch darunter Keszwasser, und ein wenig Spica, oder Zimmetrind.

 

Ein lind purgierender Syrup von Rosen.

Zur zeit der Rosen macht man einen lieblichen Syrup, der purgiret lind und sanfft, man mag jhn schwangern Weibern und Kindern sicherlich geben, so sie einer Purgation bedůrfftig sind, wiewol solcher Syrup kŰstlicher und kr‚fftiger ist ausz den welschen Rosen, als die in einem w‚rmeren Land wachsen, doch macht man jhn auch ausz teutschen Rosen also: Nimb newe frische leibfarbe Rosen, plocke hinweg den Samen, Stil und Nagel. So sie also gereinigt sindt, nimb jr vier Pfund, thue sie in einen newen [131] verglasierten Hafen, oder in eine zinnen Kandel, geusz darauff heisz siedend Wasser (A) fůnffzehen Pfund oder Seidel, vermach den Hafen oder Kandel oben wol zu, lasz also stehen einen Tag und Nacht, seige es durch ein důnn leinen Tůchle, und drucke die Rosen nicht sehr. Darnach nimb andere frische Rosen, so viel als zuvor, mache das abgesigene Wasser widerumb heisz, und geusz es auff die Rosen, lasz es aber stehen tag und Nacht, darnach seige es wider ab, unnd geusz es zum drittenmal heisz uber andere newe Rosen, und solchs thue zehen tag nach einander. So du es zum letzten mal abgesigen hast, lasz das Wasser also stehen drey oder vier tag, darmit sich die Heffen an Boden setzen, geusz es sittiglich und rein ab, unnd thue zu jedem Pfund Wasser ein halb Pfund Zucker, lasz miteinander sieden so lang, bisz es dick wirdt wie ein Julep. Solchen Syrup behalt in einem saubern Geschirr zur notturft, darvon gibt man acht Lot schwer mit Sawrampffer oder Ochsenzungenwasser, so viel man wil. Dieser Syrup ist zu vielen Gebresten desz leibs nůtzlich, denn er Űffnet, lediget ab, reiniget das Blut von der Gallen, und treibet die durch den Stulgang. Er hilfft wider die Geelsucht, verstopffung desz Magens und der Leber. Er sterckt das Hertz, dienet wider sein zittern, denn er benimpt und treibt ausz die bŰsen feuchten, so dem Hertzen gedrange thun. Auch ist er gut wider die Cholerische und dreyt‚gliche Fieber. Diese Krafft hat auch der obgenandte Safft von Rosen, so man sein vier Lot schwer zutrincken gibt, aber er purgiret nicht so fertig, doch stercket er dargegen die jnnerlichen Glieder.

 

Rosenzucker.

Auch macht man Rosen mit Zucker eyn, und solches geschicht am besten auff volgende weise: Nimb die roten Rosen (schneid darvon das Untertheil, welchs man den Nagel nennet) acht Lot, feinen weissen Zucker ein Pfund, stosz beydes zusammen in einem steinern MŰrsel mit einem hŰltzen unnd schweren Stempffel behend, bisz es gnug sey. Nimbs herausz, thue es in ein kůpfferne Pfanne, geusz darzu ein Lot Rosenwasser, (B) werme es uber einem linden Kolfewer, bisz es ein weinig auffwalle, mische es ohn unterlasz mit einer Spatel, oder LŰffel. Endtlich nimms von Fewer, thue es in ein Glasz, decks oben zu, und stell es an die Sonn auff etliche tage.

Dieser Rosenzucker ist ein kŰstliche Kůhling in den hitzigen Fiebern, er sterckt das Hertz, Haupt, und alle jnnerliche Glieder.

 

Rosenhonig.

Rosenhonig mach also: Siede Honig, verscheume unnd leuter jhn wol, lasz jhn durch ein Thuch lauffen, nimb frische Rosenbletter, die noch nicht offen seind, schneid die Bletter oben ab, dasz der Knod aussen bleibe, legs in Honig, lasz ein wenig sieden, also, dasz der Honig rotfarb werde.

Dieser Honig sterckt, vertreibt Melancholiche und Phlegmatische Materi, mit Wasser, darinn Fenchelsamen gesotten ist, eingeben. Misch ein wenig Saltz darunter, es reiniget desto basz.

 

Rosenwasser.

Ausz frischen Rosen brennet man ein Wasser mancherley weise, aber die beste ist, so man die Distillirkolben in einen Kessel, darinnen siedend Wasser ist, stellet, dann also brennet es nicht an, und schmeckt nach keinem Rauch.

Rosenwasser ist gut wider die Ohnmacht und Mattigkeit, daran gerochen unnd angestrichen.

Rosenwasser ist gut wider die flůssige Augen, und alle andere hitzige Geschwulst, So man den Mund darmit auszspůlet, befestiget es die Z‚ne, thut dem Halse jnnwendig, und dem Z‚pffle wol.

Wider die Bauchwůrme: Nimb den Safft von Limonien, und so viel Rosenwasser, gibs zu trincken, es hilfft. (K ij) [132] (C)

Rosenwasser ist gut wider der Weiber ubrige Flůsse, so sie es trincken, oder aufflegen. Also hilfft es auch wider die rote Rhur, und allerley Bauchflůsse.

 

Rosenessig.

Jst sonderlich gut wider die Mattigkeit und Ohnmach, so man daran reucht, oder jhn anstreicht. Auch ist er gut den hitzigen Gliedern, darůber gestrichen. So man ein zwifach leinen Tůchle in Rosenessig netzt, und solchs auff den Magen legt, hilfft es jhm fast wol, und zeucht grosse Hitz darausz.

 

RosenŰl.

Etliche sieden Rosen in BaumŰl, und haltens fůr RosenŰl. Etliche lassens also ungesotten viertzehen Tag stehen. Aber Rosenbletter frisch oben abgeschnitten, in Oel gesotten, lasz fůnfftzig Tag an der Sonnen stehen in einem Glasz, disz Oel ist das beste.

Solch Oel ist gut wider die hitzige Leber gestrichen. Deszgleichen auff den Schlaff ubergeschlagen, benimpts hauptwehe, und kůhlet.

RosenŰl auff den Brandt, oder hitzige Geschwulst gestrichen im anfang, hilfft wol.

 

Krafft der důrren Rosen.

So man důrre Rosen in Wein kochet, und etlich mal desz Tags trincket, stopffen sie die Bauchflůsse. So aber ein Fieber da wer, soll man sie mit Wasser kochen.

Důrre Rosen in Wein gesotten lindern das Wehethumb desz Haupts, der Ohren, Augen, desz Zanfleisches, Hintern, Mastdarms, unnd der Mutter, so man in diese Brůhe leine Tůchlen einnetzt, und aufflegt, oder die Brůhe mit einer Feder anstreicht, ja so es von nŰhten, mit einem clystirrŰrlen eynsprůtzt.

Welch Kindlen in der Schosz und umb das Gem‚chte vom Harn rohe sind, denen (D) sol man gedŰrrte Rosen zu Pulver gestossen, eynsprengen.

 

Der frischen Rosenbletter.

Frische Rosen gestossen ohne auszpressung, und ubergelegt, heilen die hitzigen Geschwůlste, und Brandtsch‚den, leschen auch das wilde Fewer.

 

Desz geelen Samen.

Der geele Samen, welcher mitten in den Rosen gefunden wirdt, gedŰrret unnd klein gestossen, also auff das feuchte Zanfleisch gestreuwet, trucknets ausz, und stellet die Flůsse.

*Die roten Hufen oder Frucht von den wilden Rosen gedŰrret, werden wider den Stein von vielen nůtzlich gebraucht. Jtem wirdt davon ein Lattwergen gemacht, wie ausz den Quitten, dienet gar wol den jenigen, welche die Rhur, und Gonorrhúam haben. Hilfft auch wider das Heschen. *

 

Der KnŰpfle.

Die RosenknŰpffle in Wasser gesotten, und getruncken ist gut fůrn Bauchflusz und Blutspeyen.

Ausz diesen KnŰpfflen brennet man ein Wasser, welchs treffenlich gut ist wider alle Bauchflůsse, dienet den rinnenden Augen.

Der Rosen rote KnŰpfflen mit jhrem Haar, so sie zeitig oder weich seindt worden, genannt Butteln, sol man stossen, den Safft herausz trucken, und důrr lassen werden, gibt ein heilsam bewehrt Pulver zu dem heimlichen Flusz, genannt Gonorrhúa, auch zu beyden Flůssen der Weiber, und ist ein warhafftig Experiment. Man mag auch die roten Butteln also důrr behalten, ehe dasz sie weich werden, unnd so man die in Wein siedet, und darvon trinckt, hilffts wider obgedachte Gebresten, deszgleichen wider die rote Ruhr, und Blutspeyen, ist offt probirt. [133]

*Wann man mit dem Wasser von den RosenknŰpfflin oder Calycibus destilliret (A) und Aceto Scyllitico unter einander eines so viel als desz andern vermischet, stetigs den Mund waschet, machet es ein gut Zanfleisch, und stercktet gar wol die Z‚ne. *

 

Desz Schwammes.

Der Schwamm an den wilden Heckrosen, ist ein h‚riger Ballen, gantz rund und grawbraun, etliche nennen jn einen Schlaffapffel, hat grosz Lob wider den Stein, gedŰrrt, gepulvert, und ausz Wein getruncken. Noch kr‚fftiger sollen seyn zum Stein die Wůrmlen, so in demselben Schwamm gefunden werden.

*Man braucht es auch zu den KrŰpffen. Und das Wůrmlin darinn gepulvert gibt man eyn wider die Wůrm im Leib.*

Rose heiszt Griechisch Ρόδον. Arabisch Nard. Lateinisch Rosa. Spanisch Rosas. FrantzŰsisch Une rose. Behmisch Ruoze. *Rosa muscata Serapioni Narsin. *

 

Van rozen. Kapittel LI. (Rosa x centifolia, Rosa canina)

 

Geslacht en gestalte.

De rozen zijn menigeen bekend zodat het onnodig is hun gestalte en gewas te beschrijven. Worden velen geslachten gevonden, echter welke in de artsenij nuttigt van die zijn er drie, namelijk de witte, rode en lijfkleurige.

De donker rode hebben de beste lof, daarna de lijfkleurige. De gans witte rozen zijn de geringste, uitgezonderd die welke in herfst en soms tot midden in winter bloeien, een erg vriendelijke lieflijke reuk. Zulke goede witte rozen heeft men aan veel oorden der Italiaanse land, men noemt ze Damasceners of muskatenrozen. Ja, ze zijn de aller kostelijkste, niet alleen vanwege hun edele reuk, maar ook omdat ze meer de stoelgang klaar maken zo men daarvan drie of vier voor de maaltijd eet.

*Men vindt erg veel geslachten, geteeld en wild, dat daarvan erg veel kon gesproken worden. Omdat echter zulks alhier te lang is kan daarvan gevoegelijker aan een ander oord gehandeld worden. Men vindt echter boven de verven welke de auteur alhier vermeldt ook groenachtige waarvan boven in Ilex is wat vermeld geworden, Item, gele welke ettelijke zeggen dat ze alzo worden wanneer men ze ent op de Genista. Wanneer ook de rozen niet alle vier of vijf jaar goed gezuiverd en gemest worden dan verliezen ze hun goede reuk. De Theophrastus, een Griekse auteur, schrijft (K) [130] dat in Griekenland om de stad Philippi genoemd een vorm groeit welke honderd bladeren heeft. Wanneer men ze vaak in rechte tijd verzet dan worden ze des te schoner.*

 

 

Natuur, kracht en werking.

De rozen hebben niet eenvormige natuur en substantie vanwege ongelijke en aparte menging der elementen uiterlijk en innerlijk. Van het water en aarde hebben ze een koude, tezamen trekkende kracht, van de lucht een zoetachtige en goed ruikende smaak, van het vuur een geringe bitterheid en de rode verf, dan de rode rozen zijn warmer in hun natuur dan de witte. In de frisse en nieuwe rozen is meer bitterheid dan tezamen trekking, daarom purgeren ze meer. Echter de dorre trekken meer tezamen en stoppen eerder dan ze purgeren zouden.

Dat rozen gebruik is over uit voortreffelijk en tot vele dingen nuttig, dan er worden daaruit gemaakt sap, siroop, suiker, honing, water, azijn en olie. In gebruik echter der rozen zal men dat onderste witte aan de bladeren welke de nagel genoemd wordt afplukken en weg werpen.

 

 

Rozensap.

Men stoot de frisse rozen in een morzel en perst dat sap daaruit, zulke sap gebruiken de apothekers tot vele artsenijen. De besten maakt men uit de gans rode rozen, die uit de lijfkleurige is niet zo krachtig.

Wil u een zachte purgatie hebben, zo neem twee lood rozen sap, meng daaronder kaaswater en een weinig Spica, of kaneelbast.

 

Een zachte purgerende siroop van rozen.

In de tijd der rozen maakt men een lieflijke siroop die purgeert zachtjes en zacht, men mag het zwangere wijven en kinderen zeker geven zo ze een purgatie nodig hebben, hoewel zulke siroop kostelijker en krachtiger is uit de Italiaanse rozen als die in een warmer land groeien, doch maakt men het ook uit Duitse rozen alzo: Neem nieuwe frisse lijfkleurige rozen, pluk weg de zaden, steel en nagel. Zo ze alzo gereinigd zijn neem daarvan vier pond, doe ze in een nieuwe [131] verglaasde pot of in een zinken kan, giet daarop heet ziedend water vijftien pond of Seidel, maak de pot of kan boven goed dicht, laat alzo staan een dag en nacht, zeef het door een dunne linnen doekje en druk de rozen niet zeer. Daarna neem andere frisse rozen, zoveel als hiervoor, maak dat afgezeefde water wederom heet en giet het op de rozen, laat het echter staan dag en nacht, daarna zeef het weer af en giet het voor de derde maal heet over andere nieuwe rozen en zulks doe tien dagen na elkaar. Zo u het tenslotte de laatste maal afgezeefd heeft laat dat water alzo staan drie of vier dagen daarmee zich de droesem aan bodem zet, giet het gewoon en rein af en die bij elk pond water een half pond suiker, laat het met elkaar zieden zo lang totdat het dik wordt zoals een julep. Zulke siroop behoudt in een zuiver vat tot nooddruft, daarvan geeft men acht lood zwaar met zuring of ossenwater zoveel men wil. Deze siroop is tot vele gebreken der lijf nuttig, dan het opent, leegt af, reinigt dat bloed van de gallen en drijft die door de stoelgang. Het helpt tegen de geelzucht, verstopping der maag en de lever. Het versterkt het hart, dient tegen zijn trillen, dan het beneemt en drijft uit de boze vochtigheid zo het hart gedrang doen. Ook is het goed tegen de galachtige en driedaagse malariakoortsen. Deze kracht heeft ook het opgenoemde sap van rozen zo men het vier lood zwaar te drinken geeft, echter het purgeert niet zo goed, doch sterkt het daartegen de innerlijke leden.

 

 

 

Rozensuiker.

Ook maakt men rozen met suiker in en zulks geschiedt het beste op volgende wijze: Neem de rode rozen (snij daarvan dat onderste deel welke men de nagel noemt) acht lood, fijne witte suiker een pond, stoot beide tezamen in een stenen morzel met een houten en zware stamper handig totdat het genoeg is. Neem het eruit, doe het in een koperen pan, giet daartoe een lood rozenwater, warm het over een zacht koolvuur tot het een weinig opwelt en meng het zonder onderbreking met een spatel of lepel. Eindelijk neem het van het vuur, doe het in een glas, dek het boven toe en stel het aan de zon ettelijke dagen.

Deze rozensuiker is een kostelijke verkoeling in de hete koortsen, het versterkt dat hart, hoofd en alle innerlijke leden.

 

Rozenhoning.

Rozenhoning maak alzo: Ziedt honing, verschuim en zuiver het goed, laat het door een doek lopen, neem frisse rozenbladeren die noch niet open zijn, snij de bladeren boven af zodat de knots buiten blijft, leg het in honing, laat het een weinig zieden, alzo dat de honing roodkleurig wordt.

Deze honing versterkt, verdrijft melancholische en flegmatische materie, met water, daarin venkelzaden gekookt zijn in gegeven. Meng een weinig zout daaronder, het reinigt des te beter.

 

 

Rozenwater.

Uit frisse rozen brandt men een water op vele wijzen, echter de beste is zo men de distilleerkolven in een ketel waarin ziedend water is stelpt, dan alzo brandt het niet aan en smaakt niet naar rook.

Rozenwater is goed tegen de onmacht en matheid, daaraan geroken en aangestreken.

Rozenwater is goed tegen de vloeiende ogen en alle andere hete zwellingen, zo men de mond daarmee uitspoelt bevestigt het de tanden, doet de hals inwendig en de huig goed.

Tegen de buikwormen: Neem het sap van limoenen en zoveel rozenwater, geef het te drinken, het helpt. (K ij) [132]

Rozenwater is goed tegen de wijven overige vloeden zo ze het drinken of opleggen. Alzo helpt het ook tegen de rode loop en allerlei vloeden.

 

 

Rozenazijn.

Is vooral goed tegen de matheid en onmacht zo men daaraan ruikt of het aanstrijkt. Ook is het goed de hete leden, daarover gestreken. Zo men een tweevoudig linnen doekje in rozenazijn nat en zulks op de maag legt helpt het hem vast goed en trekt grote hitte daaruit.

 

 

Rozenolie.

Ettelijke zieden rozen in olijvenolie en houden het voor rozenolie. Ettelijke laten alzo ongekookt veertien dagen staan. Echter rozenbladeren fris boven afgesneden en in olie gekookt, laat het vijftig dagen aan de zon staan in een glas, deze olie is de beste.

Zulke olie is goed tegen de hete lever gestreken. Desgelijks op de slaap overgeslagen beneem het de hoofdpijn en verkoelt.

Rozenolie op de brand of hete zwellingen gestreken in aanvang helpt goed.

 

Kracht der dorre rozen.

Zo men droge rozen in wijn kookt en ettelijke maal per dag drinkt stopt het de vloeden. Zo echter een koorts daarbij is zal men het met water koken.

Dorre rozen in wijn gekookt verzachten de pijn van het hoofd, de oren, ogen, de tandvlees, achterste, mastdarm en de baarmoeder, zo men in deze brij linnen doekjes nat en oplegt of de brij met een veer aanstrijkt, ja zo het nodig is met een klysma rietje inspuit.

Welk kindje in de schoot en om dat geslacht van plassen ruw is diegenen zal men gedroogde rozen tot poeder gestoten inspuiten.

 

 

De frisse rozenbladeren.

Frisse rozen gestoten zonder uitpersen en opgelegd helen de hete zwellingen en brandschaden, lessen ook dat wilde vuur.

 

 

De gele zaden.

De gele zaden welke midden in de rozen gevonden worden gedroogd en klein gestoten, alzo op dat vochtige tandvlees gestrooid droogt ze uit en stelpt de vloeden.

*De rode hoofden of vrucht van de wilde rozen gedroogd worden tegen de steen van velen nuttig gebruikt. Item, wordt daarvan een likkepot gemaakt zoals uit de kwee, dient erg goed diegenen welke de loop en gonorroe hebben. Helpt ook tegen de heesheid. *

 

 

Dat knopje.

Die rozenknopjes in water gekookt en gedronken is goed voor buikvloed en bloedspuwen.

Uit deze knopjes brandt men een water welke voortreffelijk goed is tegen alle vloeden, dient de tranende ogen.

De rozen rode knopjes met hun haar zo ze rijp of week zijn geworden, genoemd bottels, zal men stoten, het sap eruit droog en dor laten worden, geeft een heilzame beweert poeder tot de heimelijke vloed, genoemd gonorroe, ook tot beide vloeden der wijven en is een waar experiment. Men mag ook de rode bottels alzo droog behouden eer dat ze week worden en zo men die in wijn ziedt en daarvan drinkt helpt tegen opgedachte gebreken, desgelijks tegen de rode loop en bloedspuwen, is vaak geprobeerd. [133]

*Wanneer men met het water van de rozenknopjes of calyx destilleert en Aceto Scyllitico onder elkaar, de ene zoveel als de andere, vermengt en steeds de mond wast maakt het een goed tandvlees en versterkt erg goed de tanden. *

 

 

 

De zwam.

De zwam aan de wilde haagrozen is een harige bal, gans rond en grauwbruin, ettelijke noemen het een slaapappel, heeft groot lof tegen de steen, gedroogd, verpoederd en uit wijn gedronken. Noch krachtiger zullen zijn tot de steen de wormpjes zo in diezelfde zwam gevonden worden.

*Men gebruikt het ook tot de krop. En dat wormpje daarin verpoederd geeft men in tegen de wormen in lijf.*

Roos heet Grieks Ρόδον. Arabisch Nard. Latijns Rosa. Spaans Rosas. Frans Une rose. Tsjechisch Ruoze. *Rosa muscata Serapioni Narsin. *

 

 

Von Buxdorn. Cap. LII.

 

Geschlecht und Gestallt.

ycium ist ein dornechter Baum, er treget Bletter wie der Buxbaum, die sindt feiszt und dick. Seine Beerlen sindt in gestallt desz Pfeffers, schwartz, glat, unnd bitter. Die Wurtzelen vielfeltig, krumb, und holtzecht. Diesen Baum findet man in Cappadocia, Lycia, unnd Dalmatia, aber in Teutschen unnd Welschen Landen nicht. Man preszt ausz den Beeren einen Safft, und lesset jhn an der Sonnen dick werden, den nennet man in Apotecken Lycium, wirdt zu vielen Artzneyen gebraucht.

*Dieses Lycium, welches an etlichen orten in Italia wechst, wollen etliche fůr das ander geschlecht halten. Jn etlichen Apotecken findt man ein Lycium adulteratum, welchs gemacht wirdt ausz den Beerlin von dem Beinholtz, der Specklilien, Hagenbutten, und Schlehen. * (K iij) [134] (C)

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Dieser Safft ist Bitter, und hat zwo widerwertige Naturen in sich, denn ein theil ist von dem Element desz Fewers Warm, und subtiler Substantz. Das ander Theil ist vom Element der Erden kalt, und zeucht zusammen. Das beste Lycium hat die eigenschafft, so mans anzůndet, brennets, und so es gelescht wirt, gibt es einen roten Schaum, auszwendig ist es schwartz, aber jnnwendig rŰtlecht, hat keinen bŰsen Geruch, am Geschmack ists bitter, und zusammenziehend.

 

Jn Leib.

Lycium stellet das Bauchwehe, und die rote Ruhr, so man es trinckt, oder mit eine, Clystier eynnimpt.

Welche Blut auszwerffen, die sollen Lycium mit Wegrich, Rosen, oder Burgelwasser trincken.

Wider den Husten von Flůssen gibt man Lycium mit Rosenzucker gemischt wie ein Latwergen, sanfft hinab zu lassen.

So man Pilulen ausz Lycio macht, unnd derer ein quentle schwer eynnimpt mit Wasser oder Honig, helffen sie wider die Bisz der wůttenden Hunde.

 

Aussen.

Lycium vertreibet die Tunckelheit der Augen, so man es mit Fenchelwasser, oder Groschschwalbenkrautwasser zerleszt, und in die Augen tropffet. Es heilet die R‚udigkeit desz Angesichts, und die alten Flůsse, so man es auffschmiret.

(D) Auch hilfft es den geschwůrigen Ohren, so mans mit Rosenhonig unnd weissem Wein gemenget hinein tropffet.

Auch dienets wider das faule Zanfleisch, und Halszgeschwere, so man darmit gurglet, und den Mund auszspůlet.

Die Schrunden oder Ritze der Lippen, desz Hintern, unnd der Mutter, benimpt es, so mans darauff legt.

Man pflegt auch das Lycium in der Laugen zerlassen, und darmit das Haar zu waschen, so wirt es geel. Es hilfft wider die bŰsen Geschwere, so man es wie ein Pflaster uberlegt.

So die Weiber Z‚pffle darausz machen, und gebrauchen wie sie wissen, helffen sie wider die ubrigen Flůsse der Mutter.

Buxdorn heist Griechisch Λύχιον. Arabisch Hadad. Lateinisch Lycium.

Van buksdoren. Kapittel LII. (Rhamnus saxatiles)

 

Geslacht en gestalte.

Lycium is een dorenachtige boom, het draagt bladeren zoals de buksboom, die zijn vet en dik. Zijn besjes zijn in gestalte der peper, zwart, glad en bitter. De wortels veelvuldig, krom en houtachtig. Deze boom vindt men in CappadociŽ, LyciŽ en DalmatiŽ, echter in Duitse en Italiaanse landen niet. Men perst uit de bessen een sap en laat het aan de zon dik worden, die noemt men in apotheken Lycium, wordt tot vele artsenijen gebruikt.

*Dit Lycium, welke aan ettelijke oorden in Italia groeit, willen ettelijke voor dat andere geslacht houden. In ettelijke apotheken vindt men een Lycium adulteratum welke gemaakt wordt uit de besjes van liguster, de kamperfoelie, meidoorn en slee. * (K iij) [134]

 

 

Natuur, kracht en werking.

Dit sap is bitter en heeft twee tegenstaande naturen in zich, dan een deel is van het element der vuur warme en subtiele substantie. Dat andere deel is van element der aarde koud en trekt tezamen. Dat beste Lycium heeft de eigenschap zo men het aansteekt brand het en zo het gelest wordt geeft het een rood schuim, uitwendig is het zwart, echter inwendig roodachtig, heeft geen boze reuk, aan smaak is het bitter en tezamen trekkend.

 

 

 

In lijf.

Lycium stelpt de buikpijn en de rode loop zo men het drinkt of met een klysma inneemt.

Welke bloed uitwerpen die zullen Lycium met weegbree, rozen of posteleinwater drinken.

Tegen de hoest van vloeden geeft men Lycium met rozensuiker gemengd zoals een likkepot, zacht naar beneden te laten.

Zo men pillen uit Lycium maakt en van die een quentle zwaar inneemt met water of honing helpen ze tegen de beet der woedende hond.

 

 

 

Van buiten.

Lycium verdrijft de donkerheid der ogen zo men het met venkelwater of Chelidonium water oplost en in de ogen druppelt. Het heelt de ruigheid der aangezicht en de ouden vloeden zo men het opsmeert.

Ook helpt het de zwerende oren zo men het met rozenhoning en witte wijn gemengd daarin druppelt.

Ook dient het tegen dat vuile tandvlees en halszweer zo men daarmee gorgelt en de mond uitspoelt.

De kloven of spleten der lippen, het achterste en de baarmoeder beneemt het zo men het daarop legt.

Men pleegt ook dat Lycium in de logen opgelost en daarmee dat haar te wassen, zo wordt het geel. Het helpt tegen de boze zweren, zo men het als een pleister overlegt.

Zo de wijven zetpillen daaruit maken en gebruiken zoals ze weten helpt het tegen de overige vloeden der baarmoeder.

Buksdoren heet Grieks Λύχιον. Arabisch Hadad. Latijns Lycium.

 

 

Vom Buxbaum. Cap. LIII.

 

Gestallt.

er Buxbaum wechst gern am kalten und freyen Himmel, verleurt seine Bletter nimmer, und bleiben auch grůn, seindt klein, gar nahe rund, wie an dem Gewechsz Myrtus genannt. Er blůhet grůn. Der Same ist rŰtlecht und rund, ob welchem alle Their ein abschewen haben. Sein Holtz ist gelb, so dick, spissig unnd hart, dasz es sich gleich wie Eisen dem Fewer widersetzt, unnd gibt weder Flammen, noch Aschen, faulet auch nimmer. Schwimmet nicht baldt auff dem Wasser, wie ander Holtz. Jst nůtzlich zu Pfeiffen, Strelen, LŰffeln, und Bůxen zur Artzney. Dienet auch zum Formschneiden, dann die Figuren werden reiner darauff geschnitten, denn auff Birnbaumholtz. [135]

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Der Buxbaum zeucht zusammen, und trucknet.

 

Jn Leib.

Das S‚gmeel oder abfeil vom Buxbaum in Wasser gesotten und getruncken, stillet den Bauchflusz.

Etliche Gelehrte schreiben fůr gewisz, dasz der Buxbaum so wol unnd kr‚fftig zu brauchen sey in aller masz, wie das Frantzosenholtz, Guaiacum genannt, das hab ich selbst auch gehŰret von denen, die solche Artzney vom Buxbaum fruchtbarlich versucht haben, und aller ding sich gehalten, wie man im gebrauch desz Frantzosenholtzes pflegt zu thun. *Aber vonwegen desz bŰsen unlieblichen Geschmacks ist es nicht wol zu brauchen.*

 

Aussen.

Desz Buxbaums Bletter so sie in der Lauge gesotten werden, unnd mit derselben nachmals das Haupt gewaschen wirt, machen sie geel Haar.

*Etlichen thut recht wider den Zanwehtag von kalten Flůssen, wenn man Buxbaum in rotem Wein seudet, und damit gurgelt.*

Die verwundten Natern werden widerumb geheylet, so baldt sie die Wurtzel desz Buxbaums versuchen.

Es soll sich menniglich hůten, und in keinem weg unter den Buxbaum legen, noch viel weniger darunter schlaffen, denn sein Geruch ist dem Hirn, ja der gantzen Natur desz Menschen widerwertig.

Buxbaum heist Griechisch Πύζξ. Lateinisch Buxus, welsch Bosso. Behmisch Pusspau. FrantzŰsisch Buys. (K iiij) [136]

Van Buxus. Kapittel LIII. (Buxus sempervirens)

 

Gestalte.

De buksboom groeit graag aan koude en vrije hemel, verliest zijn bladeren nimmer en blijven ook groen, zijn klein, vrijwel rond zoals aan het gewas Myrtus genoemd. Het bloeit groen. Dat zaad is roodachtig en rond waarvan alle dieren een afschuw hebben. Zijn hout is geel, zo dik, spits en hart zodat het zich gelijk zoals ijzer het vuur tegen is en geeft noch vlammen, noch as, vervuilt ook nimmer. Zwemt niet gauw op het water zoals ander hout. Is nuttig tot pijpen stralen, lepels en bussen voor de artsenij. Dient ook tot vorm snijden, dan de figuren worden reiner daarop gesneden dan op perenhout. [135]

 

 

 

Natuur, kracht en werking.

De buksboom trekt tezamen en droogt.

 

 

In lijf.

Dat zaagsel of afvijlsel van Buxus in water gekookt en gedronken stilt de buikvloed.

Ettelijke geleerde schrijven voor zeker dat het buksboom zo goed en krachtig te gebruiken is in alle mate zoals dat pokhout, Guaiacum genoemd, dat heb ik zelf ook gehoord van diegenen die zulke artsenij van buksboom vruchtbaar verzocht hebben en aller ding zich gehouden zoals men in gebruik der pokhout pleegt te doen. *Echter vanwege de boze onlieflijke smaak is het niet goed te gebruiken.*

 

Van buiten.

De buksboom bladeren zo ze in de loog gekookt worden en zo met diezelfde later dat hoofd gewassen wordt maakt het geel haar.

*Ettelijke doen recht tegen de tandpijn van koude vloeden wanneer men buksboom in rode wijn ziedt en daarmee gorgelt.*

De verwonde adders worden wederom geheeld zo gauw ze de wortel der buksboom verzoeken.

En zal zich menigeen hoeden en in geen weg onder de buksboom leggen, noch veel minder daaronder slapen, dan zijn reuk is de hersens, ja de ganse natuur der mensen tegen.

Buksboom heet Grieks Πύζξ. Latijns Buxus, Italiaans Bosso. Tsjechisch Pusspau. Frans Buys. (K iiij) [136]

 

 

(C) Vom Aegyptischen Schottendorn. Cap. LIIII.

 

Gestallt.

catia wechst in Aegypten, ein dornecht, staudecht, krummer Baum. Die Blum ist weisz, der Samen wie die Feigbonen, in schotten verschlossen. Ausz dem Samen wirdt ein Safft gemacht, und an der Sonnen getrucknet, denn nennet man Acacia, wiewol man diesen Safft selten rechtschaffen zu uns bringt, denn das Acacia, so jetzundt die Apotecker brauchen, ist ein Safft von den Schlehen, doch dieweil er sehr zusammen zeucht, wirt er nicht unbillich an statt desz wahren Acacia genommen. Der Safft wirt gelobt, und soll erwehlt werden, welcher schwartzlich und bleichrot ist, und einen guten Geruch hat.

*Dieser Safft wirt zu unser zeit zu weilen ausz Aegypto gebracht, gemeiniglich nimmet man den Schlehensafft dafůr. Frisimelica braucht den Hypocistidem dafůr, andere den Safft ausz dem Lentisco bereitet.*

 

Natur, Krafft, und Wirckung.

Dieser Safft ist kalter, truckner, herber und jrrdischer Natur. Seine Krafft ist, dick zu machen, zusammenziehen, und zu kůhlen. [137]

 

Jn Leib.

Acacia oder auch Schlehensafft stillet die ubrige Flůssen der Weiber zeit, so sie jhn trincken, oder aufflegen. Also genůtzt treibet er widerumb hineyn die auszfallende Mutter.

Er stopfft alle Bauchflůsse, getruncken oder im Clystier eyngelassen.

 

Aussen.

Der Safft Acacia ist gut zu den Artzneyen der flůssigen Augen, aber man sol jhn zovor abschweyffen, oder waschen mit Rosenwasser.

Dieser Safft hilfft wider die Geschw‚re, so weiter umb sich fressen, auch dienet er zu den erfrornen Fůssen, zu den Geschwůren der Negel, und zu der Mundfeule.

 

Arabisch Gummi, Gummi Arabicum.

Auch fleuszt ausz diesem Dorn ein Gummi oder Hartz, das ist durchsichtig wie Glasz, derhalben haben etliche vermeynet, es sey das Arabische Gummi, welches in gemeinem brauch.

Auch stillet Gummi Arabicum die Bauchflůsse, und die Weisse Feuchtigkeit, so ausz der Mutter rinnet, denn es trucknet, und macht dick, benimpt die Sch‚rpffe von den feuchten, so mans in Tr‚ncken oder in Pflastern braucht.

Es lindert die sch‚rpffe der Brust, heylet die Geschw‚re der Lungen, st‚rcket die D‚rme, die zerbrochene Gebeine fůgt es widerumb zusammen, so mans zu den Pflastern mischet.

So man Gummi Arabicum brennet, ist die Asche gut zum Blut verstellen.

 

Ein ander Geschlecht Acacia. (B)

Ein ander Geschlecht Acacia, welchs Bildtnusz wir auch hie abgemahlet, wechst in Welschlanden, ist viel kleiner und zarter denn das erste, nidrig und stachlig. Dieses B‚umlen hat Bletter wie Rauten, sein Samen ist kleiner denn der Linsen, und ligt in SchŰtlen verschlossen, im Herbst wirdt er reiff oder zeitig, hat auch einen zusammenziehenden Geschmack. Die Schoten haben gleich einen Goldglantz, so man sie an die Sonnen helt. Ausz diesem Samen wirt auch ein Safft getruckt, er ist aber schw‚cher denn ausz dem vorigen Geschlecht.

Aegyptischer Schottendorn heist Griechisch Αχαχία. Lateinisch Acacia.

Van Egyptische schottendoren. Kapittel LIIII. (Acacia nilotica, Acacia seyal)

 

Gestalte.

Acacia groeit in Egypte, een dorenachtig, struikachtige kromme boom. De bloem is wit, de zaden zoals de lupinen, in schotten gesloten. Uit de zaden wordt een sap gemaakt en aan de zon gedroogd, dat noemt men Acacia, hoewel men dit sap zelden recht geschapen tot ons brengt, dan dat Acacia zo nu de apothekers gebruiken is een sap van de slee, doch omdat het zeer tezamen trekt wordt het niet onbillijk in plaats van de ware Acacia genomen. Dat sap wordt geloofd en zou aanbevolen worden welke zwartachtig en bleekrood is en een goede reuk heeft.

*Dit sap wordt in onze tijd soms uit Egypte gebracht, gewoonlijk neemt men sleeŽn sap daarvoor. Frisimelica gebruikt de Hypocistis daarvoor, andere het sap uit de Lentiscus bereidt.*

 

 

Natuur, kracht en werking.

Dit sap is koude, droge, wrange en aardse natuur. Zijn kracht is dik te maken, tezamen trekken en te koelen. [137]

 

In lijf.

Acacia of ook sleeŽn sap stilt de overige vloeden der wijven tijd zo ze het drinken of opleggen. Alzo genuttigd drijft het wederom in de uitvallende baarmoeder.

Het stopt alle vloeden, gedronken of in klysma ingelaten.

 

 

Van buiten.

Dat sap van Acacia is goed tot de artsenijen der vloeiende ogen, echter men zal het te voren afwassen of wassen met rozenwater.

Dit sap helpt tegen de zweren zo verder om zich vreten, ook dient het tot de bevroren voeten, tot de zweren der nagel en tot de mond vuilheid.

 

Arabische gom, Gummi Arabicum.

Ook vloeit uit deze doren een gom of hars, dat is doorzichtig zoals glas, daarom hebben ettelijke gemeend, het is die Arabische gum welke in algemeen gebruik is.

Ook stilt Gummi Arabicum de vloeden en de witte vochtigheid zo uit de baarmoeder rent, dan het droogt en maakt dik, beneemt de scherpte van de vocht zo men het in dranken of in pleisters gebruikt.

Het verzacht de scherpte der borst, heelt de zweren der longen, versterkt de darmen, de gebroken benen voegt het wederom tezamen zo men het tot de pleisters mengt.

Zo men Gummi Arabicum brandt is de as goed om bloed te stelpen.

 

 

 

Een ander geslacht van Acacia.

Een ander geslacht Acacia welke beeltenis we ook hier tekenen groeit in ItaliŽ, is veel kleiner en zachter dan de eerste, nederig en stekelig. Dit boompje heeft bladeren zoals ruit, zijn zaad is kleiner dan de linzen en ligt in schotjes gesloten, in herfst wordt het rijp of rijp, heeft ook een tezamen trekkende smaak. De schoten hebben gelijk een goudglans zo men ze aan de zon houdt. Uit deze zaden wordt ook een sap gedrukt, het is echter zwakker dan uit het vorige geslacht.

Egyptische schottendoren heet Grieks Αχαχία. Latijns Acacia.

 

 

 

Von Schaffmůllen. Cap. LV.

 

Geschlecht und Gestallt.

chafmůllen nennet man auch Keuschbaum, unnd Abrahamsbaum, ist zweyer Geschlecht, nemlich grosz und klein. Die grosse wechst auff wie ein Baum *im anfang, jedoch wenn er ‚lter wirdt, pflegt er sich widerumb zu krůmmen, * hat ge‚herte und Purpurweisse Blumen. Die kleine tregt mehr Zweige, wechst wie ein Strauch, sein Blum ist Purpurfarb.

Beyder Geschlecht Bletter vergleichen sich den Weidenlaub, sind grawlecht, weich, und hangen je fůnff an einem Stiel, wie im Funfffingerkraut. Bringen viel, runden, gelbechten Samen, in gestallt desz Pfeffers. Die ‚ste lassen sich biegen, dasz auch die Bawren B‚nder darausz machen. Die Rinde ist am gantzen Stamm weiszlecht.

Beyde Schaffmůle findt man neben den Wassern, auch zu zeiten an rauchen orten, und umb die Zeune. [138]

 

(C) Natur, Krafft, und Wirckung.

Schaffmůlen ist warm unnd trucken im dritten Grad, subtiler Substantz, am Geschmack scharpff und zusammenziehend.

 

(D) In Leib.

Der Samen mit Wein getruncken ist gut wider die gifftige Stich und Bissz, zertreibet die Wassersucht.

So man den Samen mit Oxymelite trinckt, hilfft er den krancken Miltzen.

So die Weiber ubel seugen, sollen die den Samen essen, oder trincken, eines quentlen schwer, er mehret jnen die Milch.

Also genůtzet fůrdert er die Frawenzeit.

Er hilfft denen, welche mit der Gonorrhúa beladen seyn, so man jhn mit Seeblumen oder Burgelwasser trinckt. So man sein zu viel eynnimpt, schwecht er das Haupt, und macht schlaffen.

Auch treibt dieser Samen die Bl‚ste im Leibe, so man jhn zerreibt, unnd in Wein trincket.

Er benimpt auch die Begierde zum Venushandel, und solchs thut nicht allein der Samen, sondern auch die Bletter und Blumen, nicht allein, so man sie jsset unnd trincket, sondern auch, so man sie im Bett understrewet. Daher auch die Weiber zu Athen, welche jhre Keuschheit wolten rein behalten, mit dieses Baums Blettern jhre Betth bestreweten.

Der Samen mit Poley ausz Wein getruncken, fůrdert der Frawenzeit, auch so sich die Weiber von unten auff damit r‚uchern.

 

Aussen.

So man den Samen zerknitsche, unnd mit Rosenwasser auff die Stirnen legt, lindert er das Hauptwehe. [139]

Die Bletter oder Samen in Wasser gesotten, und dareyn gesessen, schafft ab die (A) Wehtagen, und hitzigen Geschwulst der Mutter.

So man den Samen zerstosset, mit Essig und Rosenwasser auff das Haupt legt, benimpt er die Schlaaffsucht.

Die Bletter unter gestrewet, oder darmit ger‚uchert, vertreiben alles Unzifer, und gifftige Thier, helffen gewaltig wider jhre Stich und Bissz auffgelegt.

Wem das Gem‚chte zerschwollen ist, der mische die Bletter mit Butter, unnd schlags uber, es hilfft.

Die ritzen im Hintern heylet der Samen in Wasser gesotten, und darauff gelegt.

Zu den verrenckten Gliedern dienet der Samen mit den Blettern, gesotten, und Pflastersweisz darauff gelegt.

Es schreibt ein gelehrter Mann (desz Namen ich nicht nennen wil) in seinem Lateinischen unnd Teutschen Kreuterbuch, im Capitel von der Schaffmůlen, wie dasz Dioscorides bezeuge, so jemandt einen Stengel von der Schaffmůllen in H‚nden trage auff der Reyse, der sey gesichert vor den Wolffen. Mich wundert, wie es der gute Mann versehen hat, dasz er in seinem Lateinischen Herbario setzet, securus erit ŗ lupis, unnd im Teutschen, er sey sicher fůr den Wolffen, so doch Dioscorides von keinen lupo oder Wolff schreibet, sondern de intertrigine, dasz ist, von dem gebresten desz Hintern, so einer vom langen wandern darinnen rohe wirdt, Teutsch nennet mans den Wolff am Hintern, so hat es jener von den Wolffen, die in der Wildnusz lauffen, verstanden.

Schaffmůllen heist Griechisch Αγνξ. Arabisch Famanchest. Lateinisch Vitex, und Agnus castus, Spanisch Gattillo casto. Behmisch Drmek.

Van kuisheidsboom. Kapittel LV. (Vitex agnus-castus, Vitex negundo)

 

Geslacht en gestalte.

Schaapsdoek noemt men ook kuisboom en Abrahamsboom, is twee geslachten, namelijk groot en klein. De grote groeit op zoals een boom *in aanvang, toch wanneer het ouder wordt pleegt het zich wederom te krommen, * heeft geaarde en purperwitte bloemen. De kleine draagt meer twijgen, groeit zoals een struik, zijn bloem is purperkleurig.

Beide geslachten hun bladeren vergelijken zich het wilgenloof, zijn grauwachtig, week en hangen elke vijf aan een steel zoals in vijfvingerkruid. Brengen veel ronde geelachtige zaden in gestalte der peper. De scheuten laten zich buigen zodat ook de boeren banden daaruit maken. De bast is aan ganse stam witachtig.

Beide kuisheidsbomen vindt men naast de wateren, ook soms aan ruwe oorden en om de tuinen. [138]

 

 

Natuur, kracht en werking.

Kuisheidsboom is warm en droog in derde graad, subtiele substantie, aan smaak scherp en tezamen trekkend.

 

In lijf.

De zaden met wijn gedronken zijn goed tegen de giftige steek en beet, verdrijft de waterzucht.

Zo men de zaden met oximel drinkt helpt het de zieke milt.

Zo de wijven slecht zuigen zullen de zaden eten of drinken, een quentle zwaar, het vermeerdert hen de melk.

Alzo genuttigd bevordert het de vrouwentijd.

Het helpt diegenen welke met der gonorroe beladen zijn zo men het met waterleliebloemen of posteleinwater drinkt. Zo men het teveel inneemt verzwakt het dat hoofd en maakt slapen.

Ook drijven deze zaden de opblazingen in lijf zo men het wrijft en in wijn drinkt.

Het beneemt ook de begeerte tot de Venushandel en zulks doen niet alleen de zaden, maar ook de bladeren en bloemen, niet alleen zo men ze eet en drinkt, maar ook zo men ze in bed instrooit. Vandaar ook de wijven te Athene welke hun kuisheid willen rein behouden met deze boom zijn bladeren hun bed bestrooiden.

De zaden met polei uit wijn gedronken bevordert de vrouwentijd, ook zo zich de wijven van onder op daarmee beroken.

 

 

 

Van buiten.

Zo men de zaden kneust en met rozenwater op dat voorhoofd legt verzacht het de hoofdpijn. [139]

Die bladeren of zaden in water gekookt en daarin gezeten schaaft af de pijnen en hete zwellingen der baarmoeder.

Zo men de zaden stoot, met azijn en rozenwater op dat hoofd legt beneemt het de slaapziekte.

De bladeren onder gestrooid of daarmee gerookt verdrijven alle ongedierte en giftige dieren, helpen geweldig tegen hun steek en beet, opgelegd.

Wie dat geslacht opgezwollen is die mengt de bladeren met boter en slaat het over, het helpt.

De rimpels in achterste helen de zaden in water gekookt en daarop gelegd.

Tot de verrekte leden dienen de zaden met de bladeren, gekookt en pleistervormig daarop gelegd.

En schrijft een geleerde man (diens naam ik niet noemen wil) in zijn Latijnse en Duitse kruidboek in het kapittel van de kuisheidsboom, zoals dat Dioscorides aantoont, zo iemand een stengel van de kuisheidsboom in handen draagt op de reis die is verzekerd voor de wolven. Me verwondert, zoals het de goede man gezien heeft dat hij in zijn Latijnse Herbario zet, securus erit ŗ lupis, en in Duits het is zeker voor de wolven zo toch Dioscorides van geen lupo of wolf schrijft, maar de intertrigine, dat is van de gebreken der achterste zo een van lang wandelen daarin ruw wordt, in Duits noemt men het de wolf aan achterste en zo heeft het diegene van de wolven die in de wildernis lopen verstaan.

Kuisheidsboom heet Grieks Αγνξ. Arabisch Famanchest. Latijns Vitex en Agnus castus, Spaans Gattillo casto. Tsjechisch Drmek.

 

 

Von der Weiden oder Felber. Cap. LVI.

 

Geschlecht.

er Weiden sind viel Geschlechten, wachsen in allen Landen, gemeiniglich an feuchten orten, neben den Wassern. Etliche WeidenstŰck bringen rote, důnne, z‚he Weiden, die achtet man fůr die edlesten, man nennets Bandweiden, und Rotenweiden. Das ander Geschlecht, heist man Geelweiden, unnd Bachweiden, hat eine bleichgelbe Rinde. Das dritte nennet man Bruchweiden und Weiszweiden, dieweil sie liederlich brechen, und zum binden nicht tauglich sind. Das vierdt seindt die ascherfarben Seylweiden oder Sellen, welche man braucht zum Zeunen, dieselbige darmit zu flechten. Jm Welschland wachsen etliche Weiden so hoch, dasz man Stangen darausz macht. *Dargegen ist ein klein Geschlecht, das auff der Erden kreucht, wirdt viel gefunden in Saffoy, und Lyon in Franckreich.*

Auch ist noch ein ander Geschlecht der Weiden mit stachlen, tregt Bletter wie der Olivenbaum, die sind grawlecht unnd glatt, bringt weisse Blumen, am Geruch nicht unlieblich.

 

Gestallt.

Weiden haben ein kurtzen Stammen, mit langen ‚sten, die zu Űberst ausz dem Stammen, gleich als ausz einem Haupt, herausz kommen, die sind z‚he, und lassen sich biegen. Die Bletter wachsen lang und schmal, unden aber aschenfarb. Jhre Blumen stehen gleich wie die Schuppen zusammen gesetzt, unnd so sie sich auffthun, sind sie h‚rig, und wollecht, darumb mans Ketzlen nennet, diesen behalten sie nicht lang, sondern wirt von dem Winde zeitlich, ehe denn die Frucht hernach folget, unnd zeitig wirdt, verworffen. [140]

 

(C) Natur, Krafft, und Wirckung.

Die Bletter und Blumen trucknen, und ziehen mittelm‚ssig zusammen. Doch ist seine Rinde noch truckner.

 

(D) Jn Leib.

So man die Bletter zerstŰszt, mit einem wenig Pfeffer vermenget, unnd trinckt, sind sie gut denen, so wehtagen der Űbern und subtielen D‚rm leiden.

Die Bletter mit kaltem Wasser getruncken, wehren, dasz die Weiber nit schwanger werden.

Der Same mit Wegrichwasser getruncken, hilfft denen, welche Blut auszwerffen. Gleiche Wirckung und Krafft hat auch die Rinde, zu Pulver gestossen, unnd getruncken.

Die Bletter gesotten und getruncken, vertreiben lust unnd neigung zur Unkeuschheit.

 

Aussen.

Die Rinde zu Aschen gebrennt, in Essig gebeitzt, unnd ubergelegt, vertreibet die Wartzen, und Hůneraugen.

Der Safft von Weidenblettern, oder von der Rinden, mit RosenŰl in einer GranatŰpffelschalen gewermet, unnd in die Ohren gethan, stillet den Wehtagen derselbigen.

Die Bletter und Rinden in Wasser gesotten, sind gut wider das Podagra oder Zipperle, so man sich darob b‚het.

Gedacht Wasser vertreibet die Schuppen auff dem Haupt.

Der Safft ausz der Rinden gesammlet, dieweil die Weiden noch blůhen, und in die Augen getropfft, macht die lauter, und das Angesicht schŰn, darmit bestrichen.

Wer grosse Hitz hett, der neme Weidenbletter, strewe die umb sich, sie kůhlen fast in heisser zeit. [141]

Man mischet auch Weidenbletter zu andern Kreuttern, darausz man pflegt (A) Fuszb‚der zu bereiten, sonderlich in den hitzenden Fiebern.

Man macht auch ausz den Weidengerten Zungenschaber zu der Breune, welchs nit ein besondere Kranckheit fůr sich selbst ist, wie etliche Balbierer meynen, und die gantze curam auff das Zungenschaben stellen. Es ist wol recht, dasz man die Zungen mit schaben unnd gurgeln rein halte, aber mit dem allein ist es nicht auszgericht, man musz auch den Leib jnnerlich versorgen, dann die Breune ist nichts anders, dann ein folge oder zufall zu unnd mit den jnnerlichen hitzigen Fiebern, darvon die Zunge důrτ, braun, oder schwartz wirt, wie man sihet an den BackŰfen, dasz der ofenmund schwartz wirdt, von wegen jnnerlicher Flammen.

Weiden heist Griechisch Ιτέα. Arabisch Bulef. Lateinisch Salix. Welsch Salice. Spanisch Salgueiro. FrantzŰsisch Saulz. Behmisch Wrba.

Van de wilgen of Felber. Kapittel LVI. (Salix alba, Salix repens, Salix purpurea, Salix viminalis, Salix fragilis, Salix caprea)

 

Geslacht.

Van de wilgen zijn veel geslachten, groeien in alle landen en gewoonlijk aan vochtige oorden naast de wateren. Ettelijke wilgenstammen brengen rode, dunne, taaie wilgen die acht men voor de edelste, men noemt het bandwilgen en rode wilgen. Dat andere geslacht noemt men gele wilgen en beekwilgen, heeft een bleekgele bast. De derde noemt men breukwilgen of witte wilgen omdat ze liederlijk breken en tot binden niet deugdelijk zijn. De vierde zijn de askleurige zeilwilgen of Sellen welke men gebruikt bij de tuinen diezelfde daarmee te vlechten. In ItaliŽ groeien ettelijke wilgen zo hoog zodat men stangen daaruit maakt. *Daartegen is een klein geslacht dat op de aarde kruipt, wordt veel gevonden in Savoie en Lyon in Frankrijk.*

Ook is noch een ander geslacht der wilgen met stekels, draagt bladeren zoals de olijvenboom, die zijn grauwachtig en glad, brengt witte bloemen, aan reuk niet onlieflijk.

 

 

Gestalte.

Wilgen hebben een korte stam met lange scheuten die aan het bovenste uit de stam gelijk zoals uit een hoofd eruit komen, die zijn taai en laten zich buigen. De bladeren groeien lang en smal, onder echter askleurig. Hun bloemen staan gelijk zoals de schubben tezamen gezet en zo ze zich open doen zijn ze harig, en wolachtig daarom men het katjes noemt, deze behouden ze niet lang, maar worden van de wind tijdig eer dan de vrucht erna volgt en rijp wordt verworpen. [140]

 

 

Natuur, kracht en werking.

De bladeren en bloemen drogen en trekken middelmatig tezamen. Doch is zijn bast noch droger.

 

In lijf.

Zo men de bladeren stoot, met een weinig peper vermengt en drinkt zijn ze goed diegenen z