Nederbergse geneeskundige recepten, midden 13de eeuw.

1. Pastinaken.

         

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 

Pasternake is gut der wrove alse si des kindes genesen is.

Nim des crudes eín bundel ande saluenen also wil.

suht bit watere harde ande bade si an water bade so si ut get so gif ire drinken warm.

Dit do tín dage.

Of dat wif rasende wirt. so roke si bit den crude.

Of di man erstummet so sut den pasternaken an watere vnde gif síuen dage drinken.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 

Pastinaak is goed voor de vrouwen als ze van het kind genezen zijn.

Neem van dit kruid een bos en zalf alzo goed.

Kook het beter goed in water en baadt haar in dit water, baadt haar zo het goed als ze het warm drinkt. Dit doe je tien dagen,

Of als het wijf razend wordt, dan berook je haar met dit kruid.

Of als die verstomt, dan kook je de pastinaak in water en geeft het zeven dagen te drinken.

 

1.1.  Samenvatting.

 

Pastina sativa, pastinaak en peen, Daucus, worden nog wel eens door elkaar gebruikt omdat ze vaak dezelfde naam hebben en ook dezelfde werkingen. Hier lijkt het toch om de pastinaak te gaan.

De wortels blijken toch niet zo gebruikt zijn om de vrouwen te zuiveren want er staat duidelijk dat ‘als ze van het kind genezen zijn’, maar lijken eerder een ander doel te hebben en wel dat van bijslapens lust.

 

2. Speenkruid.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

her sprecket Golda

is gut to spile so men wiscet puluer si ande wirp si an dat water so wilc wisc iren bitet her snewet.

allet dat blint wirt geboren dat wer sende of man it ime giue nutten.

Gif it droge wnde nat.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Hier spreekt golda.

Het is goed tegen aambeien, zo men wrijft het tot poeder en werpt het in het water en zo ik weet verbetert hun snijdingen.

Allen die blind worden geboren die worden ziende als men het ze geeft te nuttigen.

Geef het droog en nat.

 

 

2.1. Samenvatting.

 

Golda is een naam die zeker op een gele bloem slaat, maar naar het gebruik moet het wel het speenkruid zijn, Ranunculus ficaria. Herbarius in Dyetsche spreek eigenlijk niet over de ficaria als speenkruid, wel als oogmiddel. Doordat de zwaluwen er het gezicht van hun jongen mee verbeteren is het een oogkruid. De aambeien of spenen worden genezen door de spenen die onder de plantjes liggen.

 

 

3. Gamander.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Gamandrea is gut den warlosen menschen.

of man si nuttet. suht si mít starken wíne of mit eteke.

ande drinket dicke vnde dua dig dar mide it gudeti

[Nederbergse geneeskundige recepten]

(3) Gamander is goed de weerloze mens.

Als men het nuttigt, kook het met sterke wijn of azijn.

En drink het veel op en u doet daarmee het goede.

 

3. 1. Samenvatting.

 

Het verschil ligt hem in het woord warlosen, is dat weerloos, dus aanvallen van buiten af en daardoor inweinge pijnen botbreuken en dergelijke of waerlosen, verwaarlozen zodat die gereinigd moet worden. In ieder geval helpt het Teucrium chamaedrys of gamander bij alle twee.

 

 

4. Salamonszegel.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Sigilata is gut deme dat blut weret an de lide mal puluer nutte it.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 Sigilata is goed dat men dat bloed weert aan de leden, men zal het verpoederd gebruiken.

 

4. 1. Samenvatting..

 

Doordat Salomon zijn zegel in de wortel heeft gedrukt heeft die geweldige kracht ontvangen en wordt het Salonszegel genoemd. Ook wordt Bryonia en Tamus wel Sigillum genoemd, Sigillum Beatae Mariae, maar dat is meer vanwege de genezende werking op geslagen plaatsen. Verder werden deze kruiden meest als purgatief gebruikt.

 

 

5. Hertstong.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Hertes tunge is gut dere diuuorme of di derme so we dot, dat henuet ne mag slapen. Drinke dit crut mit nue gesodenen bíre, di worme sterwen. dat ním dikke.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Hertstong is goed die dauwworm of de darmen zo zeer doet dat hij er niet van kan slapen.

Drink dit kruid met pas gekookte bier en de wormen sterven, neem dat veel.

 

Asplenium scolopendrium.

 

5.1. Samenvatting.

 

Asplenium scolopendrium werd vooral gebruikt tegen miltziektes. Mogelijk is er verband met dauwworm vanwege de strepen achter op het blad naar de gelijkenis van de ruige veelvoetige worm die men in het Griecks Scolopendra plag te noemen wiens gedaante in dit gewas eensdeels gezien wordt. Onduidelijk blijft het echter.

Persicaria amplexicaulis wordt ook hertstong genoemd, maar zijn werking is ook anders en wordt meer gebruikt als tegenmiddel tegen beten van venijnige dieren.

 

6. Sanwort.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Sanwort is gut deme di clenen worme an den buke wasset.

Puluer unde itít so wo du mag.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 Sanwort is goed voor hen die kleine wormen in de buik groeien.

Verpoeder het en eet het zo veel je kan.

 

6.1. Samenvatting.

 

Onduidelijk is de naamgeving, san =? en wort is een kruid. Mogelijk is san het begin van Sanicula. Van Ravelingen; ‘De oorzaak van de naam Sanicula is omdat het zo krachtig gevonden wordt om de wonden te genezen, zo Ruellius zegt.’ Dus niet. Mogelijk varkensbrood en dan sowwort, maar die werkt niet tegen de kleine wormen. Of Tanacetum, reinvaarn. Saan of room of.

 

7. Bazielkruid.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Basilica is gut den di luttel worm anedat lif cumet

sclapende suht di worte bit watere, vnde lat it colen.

Vnde menget mit morate ande mit eteke so gif ime drinken diworm sterwet vnde weret wan ime.

Oc is si gut deme dropegen menschen.

nutte dat sap mit pepere ande mit wíne ande drink.

stric an di stat dar di drope is hegeneset alto hant.

Of tu dat antlítte wile scone maken.

Nim wiroc ande mastix ande stot it mit eteke ande stric anedín worehowet.

it wíttet so der tribulo dat witte mal mít watere dunne ande dua dar mide duscones.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Basielkruid is goed voor hen die wat wormen in het lijf hebben.

Gesneden kook je dit kruid met water en laat het verkoelen.

En meng het met moerbeiwijn en met azijn, dan geef hem te drinken, de worm sterft en gaat van hem.

Ook is ze goed de waterzuchtige mensen.

Nuttig het sap met peper en met wijn en drink.

Strijk aan de plaats waar de waterzucht is en het geneest gelijk.

Of als u dat aanzicht wil schoon maken.

Neem wierook en mastix en stamp het met azijn en strijk het aan het voorhoofd.

Het wit zo de kwalen, dat witte wel met water verdunnen en doe daar mee dusdanig.

 

7. 1 Samenvatting.

Sclapende of s(l)apende is scheiden. Dropegen of drope, druppelende, Cd-Rom middennederlands zegt dat het komt van drope, in den zin van jicht . Naar de beschrijving lijkt het niet op bazielkruid, Ocimum. Ook Geum komt er niet mee overeen. Wel komt het meer overeen met Clinopodium calamintha die ook bazielkruid genoemd werd.

 

8. Zilverschoon.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Grensinc is gut den wrowen di to wile der mimme geret puluer en wnde gif ire nuhte so gehermet si. 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 Grenzing, (Potentilla anserina) is goed voor de vrouwen en doet hen goed, neem gereed poeder en geef hen te nuttigen zo worden ze rustig.

 

8.1 Samenvatting

De naam en het gebruik stemmen overeen met zilverschoon of Potentilla anserina.

 

9. Solis.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Solis is gut to mensliken dingen di mít

wrowen nith maggewesen.

Nim des worsmes gemete ande puluer bit honege ande bit wine gemenget so ním et der man her geneset.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

(9) Solis is goed tot menselijke dingen die met vrouwen niet mogen wezen.

Neemt het warm gemengd en verpoeder het met honing en wat wijn gemengd, dan neem het en men geneest haar.

(Calendula officinaris)

 

9. 1. Samenvatting.

Cichorium wordt ook Sponsa solis genoemd vanwege de blauwe bloemen die in de middag naar de zon kijken. Het is vooral een leverkruid.

Maar de tekst komt beter met Calendula overeen. Met de dingen die bij de vrouwen niet mogen wezen wordt wel op de overvloedige maandstonden gedoeld.

 

10. Bevernel.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Di wile scriuen nim bíuenellen. ruten. yserenhart. stot dat to samene maket to dranke mít vine vnde drink it auedes vnde morgens. it verdríuet dat blot van den ougen.

Tu deme ruden an den rossen Nim strias bírn to aschín.make lougen. dar mide bade it it geneset.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Er zijn er die schrijven; neem bevernel, ruit, ijzerhard, stamp dat tezamen en maak het tot een drank met wijn en drink ’s avonds en ‘s morgens. Het verdrijft het bloed van de ogen.

Tegen het ruwe aan de schaamstreek; 

Neem storax en brandt het tot as en maak een loog, daarmee baad je en het geneest.

 

11.1. Samenvatting.

Pimpinella saxifraga is bevernel, ruit is Ruta graveolens en ijzerhard is Verbena officinalis.

 

 

12. Bijvoet.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Alse de geburt den wíwen to deme herten cumet. So salmen nemen bíwot vnde polei. agrimonien. millefolium.ande osternen. ande stoten al dat samen ande nemen dat sap. ande do dar to ein luttel wines. ande do dat in eínen pot ande sut dat eine wile. alse it dan is verwallen so salmen it wan den wore nemen. vnde nemen castorien vnde stot to cleinen puluere vnde spreue dat puluer uppe dat crut. vnde sut auer dat crut. alsit wal gewallen is. so lat it kolen vnde gif it lau drinken

wileker wrouen so dise sake wirret di dumen sitten uppe einen stol vnde lat ir di hítte anedat lif undene sclan vnde bestoppe si wol al umbe so cumet ire

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Als de geboorte de wijven tot hun hart komt. Dan zal men nemen bijvoet en polei, agrimonia, duizendblad en oosterlucie, stamp dat tezamen en neem dat sap en doe daartoe een beetje wijn en doe dat in een pot en kook dat een tijdje, als het dan afgekoeld is zal men het van het vuur nemen.

En neem beversgeil en stamp dat klein tot poeder en sproei dat poeder op het kruid. En kook haver, het kruid, als het goed gekookt is, laat het dan koelen en geef het lauw te drinken.

Welke vrouwen deze zaak waard vinden die laat men op een stoel zitten en laat haar de hitte onderaan het lijf slaan en stop haar wel al over toe zodat het in haar komt.

 

 

12. 1. Samenvatting.

Bijvoet, Artemisia vulgaris, of Mater herbarum als moederkruid. Polei, Mentha pulegium, of onze vrouwe wiegstro. Agrimonia, Agrimonia eupatoria, als plaskruid. Duizendblad of Achillea millefolium als bloedstelpend middel. Sarasine of Aristolochia clematitis heet geboortekruid.

 

 

Nederbergse geneeskundige recepten uit het midden 13e eeuw.

 

          A. Origineel: Oxford, Bodleian Library, hs. Latin misc. e. 2, f° 19 v°, 53 v°

          en 54 r°.

5        Uitg.: Robert Priebsch, Deutsche Handschriften in England, I, Erlangen

          1896, 183-184, nr. 180.

          Deze recepten zijn in het midden van de 13e eeuw door een andere hand

          toegevoegd in opengebleven ruimten in een handschrift uit de eerste helft van

          die eeuw (H 222, B 138 mm), dat Latijnse geneeskundige traktaten bevat.

10      Het pronomen dig als enige verschoven vorm wijst naar de streek tussen de

          ik-ich-lijn en de maken-machen-lijn. Het voegwoord ande is een kenmerk

          van zuidwestelijk Westfalen (Dortmund-Münster) en wisselt daar, zoals in

          deze recepten, af met unde. De afwisseling van -t en -en als uitgang van de 3e

          persoon pluralis indicatief (dot, sterwet, sterwen, wasset) is eveneens Westfaals.

15      Men mag bijgevolg aannemen dat de recepten thuishoren in het Nederrijns-

                           Westfaalse grensgebied, ongeveer Kettwig-Wuppertal.

Uit CD-Rom- Middelnederlands.

 

Nico Koomen. Dit zijn al oude recepten waarvan de meesten zich zullen afvragen wat er nu bedoeld wordt, dat gaat bij mij ook zo. Als je nu de eerste neemt, pastinaak, kan ik me herinneren dat ik die vroeger gegeten en er weinig aan vond. Voor de krachten of werkingen die ze bijbrengt was ik toen waarschijnlijk te jong en nu wel te oud. Het zijn meestal vrouwenkruiden of bloedstelpende middelelen. Beversgeil om bij te komen.

 

Zie verder: http://volkoomenoudeherbariaenmedisch.nl en : http://www.volkoomen.nl/