Middeleeuwse medische recepten.

Bewerkt door Nico Koomen

 

Nederbergse geneeskundige recepten, midden 13de eeuw.

 

1. Pastinaken.

         

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 

Pasternake is gut der wrove alse si des kindes genesen is.

Nim des crudes eín bundel ande saluenen also wil.

suht bit watere harde ande bade si an water bade so si ut get so gif ire drinken warm.

Dit do tín dage.

Of dat wif rasende wirt. so roke si bit den crude.

Of di man erstummet so sut den pasternaken an watere vnde gif síuen dage drinken.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 

Pastinaak is goed voor de vrouwen als ze van het kind verlost is.

Neem van dit kruid een bos en zalf alzo goed.

Kook het beter goed in water en baadt haar in dit water, baadt haar zo het goed als ze het warm drinkt. Dit doe je tien dagen,

Of als het wijf razend wordt, dan berook je haar met dit kruid.

Of als die verstomt, dan kook je de pastinaak in water en geeft het zeven dagen te drinken.

 

1.1.  Samenvatting.

 

Pastina sativa, pastinaak en peen, Daucus, worden nog wel eens door elkaar gebruikt omdat ze vaak dezelfde naam hebben en ook dezelfde werkingen. Hier lijkt het toch om de pastinaak te gaan.

De wortels blijken toch niet zo gebruikt zijn om de vrouwen te zuiveren want er staat duidelijk dat ‘als ze van het kind genezen zijn’, maar lijken eerder een ander doel te hebben en wel dat van bijslapens lust.

 

2. Speenkruid.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

her sprecket Golda

is gut to spile so men wiscet puluer si ande wirp si an dat water so wilc wisc iren bitet her snewet.

allet dat blint wirt geboren dat wer sende of man it ime giue nutten.

Gif it droge wnde nat.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Hier spreekt golda.

Het is goed tegen aambeien, zo men wrijft het tot poeder en werpt het in het water en zo ik weet verbetert hun snijdingen.

Allen die blind worden geboren die worden ziende als men het ze geeft te nuttigen.

Geef het droog en nat.

 

 

2.1. Samenvatting.

 

Golda is een naam die zeker op een gele bloem slaat zoals Calendula officinalis, maar naar het gebruik moet het wel het speenkruid zijn, Ranunculus ficaria. Herbarius in Dyetsche spreek eigenlijk niet over de ficaria als speenkruid, wel als oogmiddel. Doordat de zwaluwen er het gezicht van hun jongen mee verbeteren is het een oogkruid. De aambeien of spenen worden genezen door de spenen die onder de plantjes liggen.

 

 

3. Gamander.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Gamandrea is gut den warlosen menschen.

of man si nuttet. suht si mít starken wíne of mit eteke.

ande drinket dicke vnde dua dig dar mide it gudeti

[Nederbergse geneeskundige recepten]

(3) Gamander is goed de weerloze mens.

Als men het nuttigt, kook het met sterke wijn of azijn.

En drink het veel op en u doet daarmee het goede.

 

3. 1. Samenvatting.

 

Het verschil ligt hem in het woord warlosen, is dat weerloos, dus aanvallen van buiten af en daardoor inweinge pijnen botbreuken en dergelijke of waerlosen, verwaarlozen zodat die gereinigd moet worden. In ieder geval helpt het Teucrium chamaedrys of gamander bij alle twee.

 

 

4. Salamonszegel.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Sigilata is gut deme dat blut weret an de lide mal puluer nutte it.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 Sigilata is goed dat men dat bloed weert aan de leden, men zal het verpoederd gebruiken.

 

4. 1. Samenvatting.

 

Doordat Salomon zijn zegel in de wortel heeft gedrukt heeft die geweldige kracht ontvangen en wordt het Salonszegel genoemd. Ook wordt Bryonia en Tamus wel Sigillum genoemd, Sigillum Beatae Mariae, maar dat is meer vanwege de genezende werking op geslagen plaatsen. Verder werden deze kruiden meest als purgatief gebruikt.

 

 

5. Hertstong.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Hertes tunge is gut dere diuuorme of di derme so we dot, dat henuet ne mag slapen. Drinke dit crut mit nue gesodenen bíre, di worme sterwen. dat ním dikke.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Hertstong is goed die dauwworm of de darmen zo zeer doet dat hij er niet van kan slapen.

Drink dit kruid met pas gekookte bier en de wormen sterven, neem dat veel.

 

5.1. Samenvatting.

 

Asplenium scolopendrium werd vooral gebruikt tegen miltziektes. Mogelijk is er verband met dauwworm vanwege de strepen achter op het blad naar de gelijkenis van de ruige veelvoetige worm die men in het Griecks Scolopendra plag te noemen wiens gedaante in dit gewas eensdeels gezien wordt. Onduidelijk blijft het echter.

Persicaria amplexicaulis wordt ook hertstong genoemd, maar zijn werking is ook anders en wordt meer gebruikt als tegenmiddel tegen beten van venijnige dieren.

 

6. Sanwort.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Sanwort is gut deme di clenen worme an den buke wasset.

Puluer unde itít so wo du mag.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 Sanwort is goed voor hen die kleine wormen in de buik groeien.

Verpoeder het en eet het zo veel je kan.

 

6.1. Samenvatting.

 

Onduidelijk is de naamgeving, san =? en wort is een kruid. Mogelijk is san het begin van Sanicula. Van Ravelingen; ‘De oorzaak van de naam Sanicula is omdat het zo krachtig gevonden wordt om de wonden te genezen, zo Ruellius zegt.’ Dus niet. Mogelijk varkensbrood en dan sowwort, maar die werkt niet tegen de kleine wormen. Of Tanacetum, reinvaarn. Of santwoertel zo in Medische en technische Middelnederlandse recepten, zandwortel, Daucus carota?

 

7. Basilicum.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Basilica is gut den di luttel worm anedat lif cumet

sclapende suht di worte bit watere, vnde lat it colen.

Vnde menget mit morate ande mit eteke so gif ime drinken diworm sterwet vnde weret wan ime.

Oc is si gut deme dropegen menschen.

nutte dat sap mit pepere ande mit wíne ande drink.

stric an di stat dar di drope is hegeneset alto hant.

Of tu dat antlítte wile scone maken.

Nim wiroc ande mastix ande stot it mit eteke ande stric anedín worehowet.

it wíttet so der tribulo dat witte mal mít watere dunne ande dua dar mide duscones.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Basielkruid is goed voor hen die wat wormen in het lijf hebben.

Gesneden kook je dit kruid met water en laat het verkoelen.

En meng het met moerbeiwijn en met azijn, dan geef hem te drinken, de worm sterft en gaat van hem.

Ook is ze goed de waterzuchtige mensen.

Nuttig het sap met peper en met wijn en drink.

Strijk aan de plaats waar de waterzucht is en het geneest gelijk.

Of als u dat aanzicht wil schoon maken.

Neem wierook en mastix en stamp het met azijn en strijk het aan het voorhoofd.

Het wit zo de kwalen, dat witte wel met water verdunnen en doe daar mee dusdanig.

 

7. 1 Samenvatting.

Sclapende of s(l)apende is scheiden. Dropegen of drope, druppelende, Cd-Rom middennederlands zegt dat het komt van drope, in den zin van jicht . Naar de beschrijving lijkt het niet op bazielkruid, Ocimum. Ook Geum komt er niet mee overeen. Wel komt het meer overeen met Clinopodium calamintha die ook bazielkruid genoemd werd.

 

8. Zilverschoon.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Grensinc is gut den wrowen di to wile der mimme geret puluer en wnde gif ire nuhte so gehermet si.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 Grenzing, (Potentilla anserina) is goed voor de vrouwen en doet hen goed, neem gereed poeder en geef hen te nuttigen zo worden ze rustig.

 

8.1 Samenvatting

De naam en het gebruik stemmen overeen met zilverschoon of Potentilla anserina.

 

9. Solis.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Solis is gut to mensliken dingen di mít

wrowen nith maggewesen.

Nim des worsmes gemete ande puluer bit honege ande bit wine gemenget so ním et der man her geneset.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

(9) Solis is goed tot menselijke dingen die met vrouwen niet mogen wezen.

Neemt het warm gemengd en verpoeder het met honing en wat wijn gemengd, dan neem het en men geneest haar.

 

9. 1. Samenvatting.

Cichorium wordt ook Sponsa solis genoemd vanwege de blauwe bloemen die in de middag naar de zon kijken. Het is vooral een leverkruid.

Maar de tekst komt beter met Calendula overeen. Met de dingen die bij de vrouwen niet mogen wezen wordt wel op de overvloedige maandstonden gedoeld.

 

10. Bevernel.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Di wile scriuen nim bíuenellen. ruten. yserenhart. stot dat to samene maket to dranke mít vine vnde drink it auedes vnde morgens. it verdríuet dat blot van den ougen.

Tu deme ruden an den rossen Nim strias bírn to aschín.make lougen. dar mide bade it it geneset.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Er zijn er die schrijven; neem bevernel, ruit, ijzerhard, stamp dat tezamen en maak het tot een drank met wijn en drink ’s avonds en ‘s morgens. Het verdrijft het bloed van de ogen.

Tegen het ruwe aan de schaamstreek;

Neem storax en brandt het tot as en maak een loog, daarmee baad je en het geneest.

 

11.1. Samenvatting.

Pimpinella saxifraga is bevernel, ruit is Ruta graveolens en ijzerhard is Verbena officinalis.

 

 

12. Bijvoet.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Alse de geburt den wíwen to deme herten cumet. So salmen nemen bíwot vnde polei. agrimonien. millefolium.ande osternen. ande stoten al dat samen ande nemen dat sap. ande do dar to ein luttel wines. ande do dat in eínen pot ande sut dat eine wile. alse it dan is verwallen so salmen it wan den wore nemen. vnde nemen castorien vnde stot to cleinen puluere vnde spreue dat puluer uppe dat crut. vnde sut auer dat crut. alsit wal gewallen is. so lat it kolen vnde gif it lau drinken

wileker wrouen so dise sake wirret di dumen sitten uppe einen stol vnde lat ir di hítte anedat lif undene sclan vnde bestoppe si wol al umbe so cumet ire

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Als de geboorte de wijven tot hun hart komt. Dan zal men nemen bijvoet en polei, agrimonia, duizendblad en oosterlucie, stamp dat tezamen en neem dat sap en doe daartoe een beetje wijn en doe dat in een pot en kook dat een tijdje, als het dan afgekoeld is zal men het van het vuur nemen.

En neem beversgeil en stamp dat klein tot poeder en sproei dat poeder op het kruid. En kook haver, het kruid, als het goed gekookt is, laat het dan koelen en geef het lauw te drinken.

Welke vrouwen deze zaak waard vinden die laat men op een stoel zitten en laat haar de hitte onderaan het lijf slaan en stop haar wel al over toe zodat het in haar komt.

 

 

12. 1. Samenvatting.

Bijvoet, Artemisia vulgaris, of Mater herbarum als moederkruid. Polei, Mentha pulegium, of onze vrouwe wiegstro. Agrimonia, Agrimonia eupatoria, als plaskruid. Duizendblad of Achillea millefolium als bloedstelpend middel. Sarasine of Aristolochia clematitis heet geboortekruid.

 

 

Nederbergse geneeskundige recepten uit het midden 13e eeuw.

 

          A. Origineel: Oxford, Bodleian Library, hs. Latin misc. e. 2, f° 19 v°, 53 v°

          en 54 r°.

5        Uitg.: Robert Priebsch, Deutsche Handschriften in England, I, Erlangen

          1896, 183-184, nr. 180.

          Deze recepten zijn in het midden van de 13e eeuw door een andere hand

          toegevoegd in opengebleven ruimten in een handschrift uit de eerste helft van

          die eeuw (H 222, B 138 mm), dat Latijnse geneeskundige traktaten bevat.

10      Het pronomen dig als enige verschoven vorm wijst naar de streek tussen de

          ik-ich-lijn en de maken-machen-lijn. Het voegwoord ande is een kenmerk

          van zuidwestelijk Westfalen (Dortmund-Münster) en wisselt daar, zoals in

          deze recepten, af met unde. De afwisseling van -t en -en als uitgang van de 3e

          persoon pluralis indicatief (dot, sterwet, sterwen, wasset) is eveneens Westfaals.

15      Men mag bijgevolg aannemen dat de recepten thuishoren in het Nederrijns-

                           Westfaalse grensgebied, ongeveer Kettwig-Wuppertal.

Uit CD-Rom- Middelnederlands.

 

Nico Koomen. Dit zijn al oude recepten waarvan de meesten zich zullen afvragen wat er nu bedoeld wordt, dat gaat bij mij ook zo. Als je nu de eerste neemt, pastinaak, kan ik me herinneren dat ik die vroeger gegeten en er weinig aan vond. Voor de krachten of werkingen die ze bijbrengt was ik toen waarschijnlijk te jong en nu wel te oud. Het zijn meestal vrouwenkruiden of bloedstelpende middelelen. Beversgeil om bij te komen.

 

Medische en technische Middelnederlandse

Recepten.

editie Willy L. Braekman

Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/_med002medi01_01/colofon.php

 

[Recepten uit Hs. 8o MS. Med. 3 (Kassel) (no1-196)]

 

(fol. 1r) 1. Omme quade hoefde te ghenesene.

Neemt euforbium, staphi, castonie, witte marouie, scorse van hulze, mostaert saet, ende honich ende maect hier of een salue. Ende salfter thoeft mede.

[fol. 1r] 1. Om zere hoofden te genezen.

Neem, mogelijk Excoecaria agallocha, staverkruid of Delphinium staphisagria, tamme kastanje of Castanea vesca, witte malrove of Marrubium vulgare, schors van hulst of Ilex aquifolium, mosterd zaad van Sinapis alba of Brassica nigra en honing en maak hiervan een zalf. En zalf er het hoofd mee.

 

2. Item.

Of neemt selidonie, datmen eet scelworte, ende adic ende scorse van roeden wulghen. Ende brent dit al te puluere. Ende dan neemt spec, ende wriuet te sticken ende minct dat puluer daerin ende salue thoeft daermede. Ende dwa thoeft teerst met orinen ende met zoute.

2. Item.

Of neem stinkende gouwe of Chelidonium majus dat men scelworte noemt en kruidvlier of Sambucus ebulus en schors van rode wilg of Salix purpurea. En verbrand dit al tot poeder. En dan neem spek en wrijf het stuk en meng dat poeder daarin en zalf het hoofd daarmee. En was het hoofd eerst met urine en met zout.

 

3. Item.

Of neemt bladere van esschen ende wrijfse te sticken ende temperse met aysile. Ende daer of maect een plaester ende (fol. 1v) legse v[p]t thoeft.

3. Item.

Of neem bladeren van es of Fraxinus excelsior ende wrijf het stuk en temper het met azijn. En maak daarvan een pleister ende [fol. 1v] leg het op het hoofd.

 

4. Item noch jeghen tselue.

Neemt bladere van popeliere ende zietse met orinen ende doeter toe zout, en[de] bint dat vp thoeft en[de] doet dit dicke, dan so sal uallen dat quade haer uten hoefde ende werden gans.

4. Item nog tegen hetzelfde.

Neem bladeren van populier of Populus nigra en kook het met urine en doe er zouttoe en bindt dat op het hoofd en doe dit vaak dan zo zal dat slechte haar uit het hoofd gaan en genezen worden.

 

5. Item ieghen rudichede.

Men sal de rudichede wriuen met eere roeder docken ende saluense met olien van taerwen of met olien ende met taerwen.

5. Item tegen ruigheid of huidziekte.

Men zal de ruigheid wrijven met een rode zuring of Rumex sanguineus en zalf het met olie van tarwe of Triticum vulgare en met tarwe.

 

6. Item salue ieghen rudichede.

Neempt de wortele van roeden docken ende van parten of van lauesschen ende maelrouie ende ziedent te gadere. Ende latent also staen eenen dach of twee ende stampent dan ende temperet met verscher sanen of smeltent in een vat met verscher botren. Ende wringhet (fol. 2r) dore een cleet dese salue es goed ieghen seer int aensichte.

6. Item zalf tegen ruigheid of huidziekte.

Neem de wortels van rode zuring of Rumex sanguineus en van zuring of Rumex patientia (?)of van maggi of Ligusticum officinalis en malrove of Marrubium vulgare en kook het tezamen. En laat het alzo staan een dag of twee en stamp het dan en temper het met verse room van melk of smelt het in een vat met verse boter. En wring het door een kleed, deze zalf is goed tegen pijn in het gezicht.

 

7. Item saluen tallen manieren van dropen die ute es ghesleghen.

Neempt olie van oliuen, wieroech, harst, meysche botre, barghin smeere, eppe, materne, venkel, ende bonghe, dat in beken staet ghelyc heleghen. Dit al ghestampt te gadere, ende ghesoden, ende ghewronghen duer een cleet, so hebdi goede salue ter vorseide drope.

7. Item zalven tegen alle soorten van huidziekte zoals schurft die uitgeslagen is.

Neem olie van olijf of Olea sativa, wierook van Boswellia thurifera, hars, boter in mei gewonnen, vet van het mannelijke zwijn, eppe of Apium graveolens, moederkruid of Tanacetum parthenium, venkel van Foeniculum vulgare en beekpunge of Veronica beccabunga dat in beken staat gelijk bruinheylighe of Mentha aquatica. Dit alles tezamen gestampt en gekookt en gewrongen door een kleed, dan heb je een goede zalf tegen voor vermelde huidziekte zoals schurft.

(Dit recept komt zogoed als woordelijk overeen met De Vreese 309, waar echter de laatste woorden, so hebdi ... drope, ontbreken: Zalve tallen manieren van drope, die huutghesleghen sin: neemt olie van oliven, ende wieroec, arst, meische botre, barghinsmeer, eppe, martenekervel ende bonnie die int water staet ghelijc heleghen [...] dit al ghestampt te gader, ende ghesoden, ende ghewronghen duer een cleet. )

 

8. Item salue ieghen drope die droghe es ghelike pakers.

Neemt borsene ende meysche botre ghestampt ouer een.

8. Item zalf tegen huidziekte zoals schurft die droog is gelijk een melaatse.

Neemt herderstas of Capsella bursa-pastoris en boter in mei gewonnen en door elkaar gestampt.

 

9. Item salue om quade veden te heelne.

Neemt papple, sinchin, ende smer wort ende stampent alst wel ghesoden es ouer een, ende minghet met bloemen van lynsade (fol. 2v) tote et dicke wert. Ende es oec goed ieghen alle quade gate te ghenesene. Te wintre legghet eene wieke ghenet in wermen wyn ende in terebentinen ende te zomere in wine ende in melke.

9. Item zalf om zere roede te helen.

Neem kaasjeskruid of Malva sylvestris, kruiskruid of Senecio vulgaris (?), en smeerwortel of Symphytum officinale (1) en stamp het als het goed gekookt is door elkaar en meng het met meel van lijnzaad of Linum usitatissimum [fol. 2v] tot het dik wordt. En is ook goed om alle kwade gaten te genezen. In de winter leg een doek genat in warme wijn en in terpentijn van Pistacia terebinthus en in de zomer in wijn en in melk.

(1) Of Hylotelephium telephium.

 

10. Item poeder om alle dinc te droeghene.

Neemt mele ende witte boenen ende puluer van wynsteene, dit doet vp: et sal droghen.

10. Item poeder om alle dingen te drogen.

Neem meel en witte bonen of Vicia faba en poeder van tartarus of wijnsteen, doe dit er op: het zal drogen.

 

11. Item ieghen alle manieren van iocten so waer dat es.

Nempt tsap van roeden docken, olie, asyl, wit van spaengen, elcx een onse. Ende esset somer, so droghet ter sonnen, ende eesset winter, so siedet toten derdendele in. Ende salfter mede iocten (Na salfter staat er i het hoofdstuk niet.)

11. Item tegen alle soorten van jeuk zo waar dat is.

Neem het sap van rode zuring of Rumex sanguineus, olie van Olea sativa, azijn, loodwit van Spanje, van elk een ons. En is het zomer zo droog het in de zon en is het winter zo kook het tot een derdedeel in. En zalf er mee de jeuk (Na salfter staat er i het hoofdstuk niet.)

 

12. Item noch ieghen tselue.

Neemt nitrum, dats .i. maniere van zoute, ende asyl ende (fol. 3r) seepe ende olie ende siedet te gadere tote et dicke wert. Ende daermet salft die iocte biden viere.

12. Item noch tegen hetzelfde.

Neem nitrum, dat is een soort van zout, en azijn en [fol. 3r] zeep en olie en kook het tezamen totdat het dik wordt. En daarmee zalf de jeuk bij het vuur.

 

13. Item om vrowen die faeute hebben van haren stonden .i. iaer lanc of meer.

En[de] haer ansichte wert met porren ende roet gheminct ghelijc dat zij besiect ware. Ende dat comt hem bi desen faeuten. Ende daerbi, om die te ghenesene, doet hem eten den cnop vander materne, ende cleen saelie, ende keruele, ende biest loec, elcx euen uele sonder van der materne meest, ende sceruet al dit wel cleene ende frute in botere ende slater eyere op ende doeter wel botere toe ende siedet niet te vele in botere. Ende dit doet den vrowen eten smergens tileke, ende sauons waert oec goed gheten (fol. 3v) der jeghen diet vermochte. Ende van desen vorseiden cruden neemt een hant vulle, ende dit doet vpden tijdt dat et sculdich es te commene vander maent. Ende dat doet .iij. maent of .iiij. alset comt euen lanc dat ghi yt hebt tote dat ghij syt wel ghesuuert. Ghi sult aldat genesen doedyt aldus.

13. Item om vrouwen die fouten hebben van hun stonden 1 jaar lang of meer.

En hun aanzicht wordt met vlekken en rood gemengd net alsof ze melaats waren. En dat komt hen door deze fouten. En daarbij, om die te genezen, laat hen eten de knop van moederkruid of Tanacetum parthenium en kleine salie of Salvia officinalis en kervel of Anthriscus cerefolium, en bieslook of Allium schoenoprasum, van elk even veel, uitgezonderd het meest van moederkruid of Tanacetum parthenium, en snij dit alles goed klein en fruit het in boter en sla er eieren op en doe er wel boter toe en kook het in niet teveel boter. En laat dit de vrouwen eten ‘s morgens op tijd eten en ’s avonds was het ook goed daartegen te eten [fol. 3v] die het mogen. En van deze voor vermelde kruiden neem een hand vol en doe dit op de tijd dat het moet komen in de maand. En dat doe het 3 maanden of 4 als het komt en even lang dat je hebt tot je goed gezuiverd bent. Ge zal al dat genezen doe je aldus.

 

14. Item om te proeuene wie besiect es.

Wriue vp sinen aerm anden puls met olien van akolien. Ende wriuet seere met uwen dume vpden puls; es hi besiect, die olie sal scumen gelyc dat een beer doet die uecht. Ende en es hi niet besiect, en sal niet scumen. Ende dese olie maectmen ghelike der olien van roesen of van violetten.

14. Item om te onderzoeken wie melaats is.

Wrijf op zijn arm aan de pols met olie van akelei of Aquilegia vulgaris. En wrijf zeer met uw duim op de pols; is hij melaats zal de olie schuimen gelijk dat een beer doet die vecht. En is hij niet melaats het zal niet schuimen. En deze olie maakt men gelijk de olie van rozen of Rosa of van viool of Viola odorata.

 

15. Item.

Of doeten laten inde hert adre anden (fol. 4r) rechtren harem. Ende doet .i. ey in vat daer syn bloed in valt so dat bloed uter aderen comt ualle vp dey al werm; es hi besiect et salre inbraden. Ende die besiect es doet hem drinken met wine tsop van griseconten, van boragen, van papen crude, ende vander cossouden (1), vander groter vander middelre ende der cleenre. Inden mey waert best maer alt iaer waert goed die crude ghelesen adde. Ende ghedroghet ende ghestampt met wine ghedronken .xl. daghe, het soudene doen ghenesen ende purgeren.

15. Item.

Of doe hem bloed laten in de hartader aan de [fol. 4r] rechter arm. En doe een ei in een vat daar zijn bloed in valt zodat het bloed uit de ader komt te vallen op het ei al warm; is hij melaats het zal er inbranden. En die melaats is laat hem drinken met wijn het sap van duivenkervel of Fumaria officinalis, van bernagie of Borago officinalis, van paardenbloem of Taraxacum officinale en van de Consolida (1), van de grote, van de middelste en van de kleine. In mei was dit het beste maar het hele jaar is het goed die kruiden verzameld had. En gedroogd en gestampt met wijn gedronken 40 dagen, het zou hen laten genezen en purgeren.

((1) Men onderscheidde van consolida: plant om te verenigen, drie soorten: grote en middelste en kleine, respectievelijk smeerwortel of Symphytum officinale, zenegroen of Ajuga reptans en brunel of Prunella vulgaris. Soms ook madelief.)

 

16. Item om alle manieren van smette int aensichte te werne ende daensichte te makene claer ende wit.

Doet hem drinken water ghemaect met clocken (fol. 4v) smerghens ende sauons van mateliven of tcruut ghestampt of gheleit in wine.

16. Item om alle soorten van smetten in het aanzicht te weren en het aanzicht helder en wit te maken.

Laat hem drinken water gemaakt met distilleerkolven [fol. 4v] ’s morgens en ‘s avonds van madelief of Bellis perennis of het kruid gestampt of gelegd in wijn.

 

17. Item jeghen tselue.

Legt eene muus in olien van oliuen in een vat(3), ende laetse der in lighen so langhe datse vorte zij, ende dan wriuet dolie ende de muus dore een cleet. Ende met diere olie saluet hu aensichte, so meer so beter, het wert alle smette af.

17. Item tegen hetzelfde.

Leg een muis in olie van olijf van Olea sativa in een vat(3), en laat het daarin liggen zolang dat het verdwenen is en dan wrijf de olie en de muis door een kleed. En met die olie zalf hun aanzicht, zo meer zo te beter, het weert alle smetten af.

(Men vgl. MGR 172. Dit laatste nummer is veel beknopter wat het eigenlijke recept betreft: Bernet muse ende maecter of puluer ende tempert met olien ende salueter mede v aensichte. Het opschrift echter is er veel gedetailleerder.)

 

18. Item ieghen tseter salue.

Neemt smout van glase aluun gemalen ouer een, ende quicseluer, ende meysce botre ghestampt ouer een.

18. Item zalf tegen serpigo, een huidziekte zalf.

Neem vet van aluin in kristalvorm gemalen door elkaar en kwikzilver en boter in mei gewonnen en door elkaar gestampt.

(Dit recept vertoont een eerder vage gelijkenis met MGR 48.)

 

19. Item om te makene witte tande alse wit als snee..

Neemt .i. onse salpeter ende .ij. onsen salmoniach ende legghet in eene clocke (fol. 5r) ende maket ghelike dat men roese water doet. Ende dan wriuet uwe tande daer met desen watere met eenen wullenen cleede, si sullen werden scone ende wit.

19. Item om te maken witte tanden zo wit als sneeuw..

Neemt 1 ons salpeter en 2 ons steenzout en leg het in een distilleerkolf [fol. 5r] en maak het net zoals men rozenwater doet. En dan wrijf uw tanden daar met dit water met een wollen kleed, ze zullen worden mooi en wit.

(Er is een zeer sterke gelijkenis met De Vreese 330: Om te makene witte tande, also wit als snee, neemt een onse salpeters, ende .ij. onsen salmoniach; ende legghet in een clocke ende maect ghelijc roesewater; ende dan [wrivet] hu tande daermede met eenen wullin cleede, si sullen werden wit ende scoene.)

 

20. Item om zenewen die ghecrompen zyn.

Siedet in wine sarasine dat es astrologie, of longhe wortel of loef, ende bayet der mede de zenewen die vercrompen syn. Ende maect een plaester ende netse daer in ende legse daer vp, si sullen al ghenesen.

20. Item om zenuwen die gekrompen zijn.

Kook in wijn Aristolochia clematitis dat is Aristolochia, of longwortel of Pulmonaria officinalis wortel of blad en baadt daarmee de zenuwen die gekrompen zijn. En maak een pleister en maak het nat daarin en leg het daarop, ze zullen geheel genezen.

 

21. Item.

Of neempt eenen vos ende zieten in water met al metten stronte al ontwe. Ende werpt dat water in een bat in eene kupe ende doenre in sitten den sieken, baden .iij. waerf .iij. daghe of meer eist te doene ende telken bat verwermt. Ende ligghen in syn (fol. 5v) bedde onghespoelt met andren watere, hi sal seker ghenesen ouer waer.

21. Item.

Of neem een vos en kook het geheel in water met de stront al stuk. En werp dat water in een bad in een kuip en laat de zieke er in zitten en 3 maal per dag bad of meer als het te doen is en verwarm telkens het bad. En leg in zijn[fol. 5v] bad geen ander water, hij zal zeker genezen voor waar.

 

22. Item om har af te doene waer dat staet.

Nempt orpriment een deel, ende leuende calc de twee deel, ende wriuet wel ontwee als bloeme ende temperet met borne of met wine. Ende doet zieden vp tvier dat zi alse pappe ende dan legghet daer ghi wilt haer verweeren alse eet als ghi cont ghedoeghen ende latet daer vp droghen. Ende dan dwaet of met wermen borne het sal al(5) ute uallen ende of ghaen ende niet weder commen vp dat ghi de stede salft met beelde sade.

22. Item om haar af te doen waar dat staat .

Neem auripigmentum of natuurlijk arseensulfide een deel en ongebluste kalk twee deel en wrijf het goed stuk zoals bloem en temper het met (bron)water of met wijn. En laat het koken op het vuur zodat het als pap wordt en leg het dan waar ge haar wil weren als u het kan verdragen en laat het daarop drogen. En dan was af met warm (bron)water alles zal uitvallen en weggaan en niet terug komen indien dat ge de plaats zalft met bilzekruid zaad of Hyoscyamus niger

(Men vgl. 568. Dit laatste recept is veel uitgebreider en voegt aan de ingrediënten uit 22 nog enkele toe. Ook de preparatie is veel ingewikkelder. Er is een sterke gelijkenis tussen 22 en MGR 164. Men vgl. ook de aantekening bij MGR 164.)

 

23. Item om de spenen te werne ende te genesene.

Bernet eenen mol tasschen ende legse vp de spenen, si sullen genesen ende verghaen.

23. Item om de spenen te weren en te genezen.

Verbrand een mol tot as en leg het op uw aambeien, ze zullen genezen en vergaan.

(Dit recept komt zo goed als letterlijk overeen met De Vreese 337: Om spenen te verjaeghene, berrent eenen mol tasschen, ende lechse up de spenen: si zullen ghenesen ende vergaen.)

 

24. Item jeghen dwater.

Drinct .ix. (fol. 6r) tedeke al ontwee ghestampt met wine(7) of met borne .ix. daghe. Ende etet caempsaet ende drinket wyn.

24. Item tegen het water.

Drink 9 [fol. 6r] aardwormen geheel stuk gestampt met wijn(7) of met (bron)water in 9 dagen. En eet zaad van hennep of Cannabis sativa en drink wijn.

 

25. Item om alle hoeftswere te genesene.

Legt witte mu[n]t, of munte die in deuene wast, of witte rochine gestampt met aysile inden necke ende vp dhersenen metten slape, het sal genesen. Ende diet dronke et ware beter.

25. Item om alle hoofdpijn te genezen.

Leg witte munt of munt of Mentha arvensis die in de vlakte groeit, of witte rochine (viskuit of wierook?) gestampt met azijn in de nek en op de hersens bij het slapen, het zal genezen. En die het drinkt het was hem beter.

 

26. Item om de quade gate te genesene.

Doeter in dasscen van oueriaregen boenen ende van oueriaregher poreyen die stele gheberent beede te gadere. Ende daer bouen so legt dlym ende trette dat vlotet vp dwater van grachten, ende van fonteynen waert beter.

26. Item om de kwade gaten te genezen .

Doe in de as van overjarige bonen of Vicia faba en van overjarige prei of Allium porrum de stelen van beide en verbrand ze tezamen. En daarboven zo leg de lijm er boven en kroos, Lemna (?) dat vloeit op het water van grachten en van fonteinen was het beter.

In MGR 478 komt ‘poreiden stroe’ voor in een recept dat bestemd is ieghen den seeren mont vanden cankere. Voor het overige vertonen beide recepten geen overeenkomst.

 

27. Item omden canker te genesene. .

Nempt cocuux loec ghelesen in meye ende ghedroghet ende dan gemalen te puluer (fol. 6v) doet vp den kanker, het hetet tquade vleesch ute ende ghenesettene.

27. Item om de kanker te genezen.

Neem klaververzuring of Oxalis acetosella verzameld in mei en gedroogd en dan gemalen tot poeder en (fol. 6v) doe het op de kanker, het eet het kwade vlees uit en geneest het.

(Men vgl. 30 dat uitvoeriger is doch dat hetzelfde hoofdbestanddeel bevat in een recept tegen quade veden. In De Vreese 331 treft men hetzelfde recept aan, samen met twee andere recepten (zie no 28 en 29 hieronder).

 

28. Item jeghen den canker in veden ofte elre.

Nempt water pollioen datmen eet water muer ende droghet ende malet te puluere ende legter dat puluer op, het gheneestene. Ende dit solue cruut slaect geswel van veden diet der vp leght.

28. Item tegen de kanker in de roede of anders.

Neem water van pollioen dat men heet waterkers of Rorippa nasturtium-aquaticum ende droog en maal het tot poeder ende leg dat poeder op, het geneest het. En ditzelfde kruid vermindert het gezwel van roede die het er op legt.

(Vgl. De Vreese 331 en hierboven. Bij De Vreese is gheswel van diet der up leit te lezen als gheswel van [veden] diet der up leit).

 

29. Item.

Daschen van wedewinden zijn oec goed in canker gate.

29. Item.

De as van wedewinde, Calystegia of Convolvulus, is ook goed in kanker gaten.

(Vgl. De Vreese 331: er is zogoed als letterlijke overeenstemming met de laatste zin bij De Vreese: Item dasschen van wedewinden sijn goet in kankergate.)

 

30. Item salue ieghen quade veden.

Ziedt coccuucx loec voren ghestampt ende dan gesoden met meyscer botren ende gewronghen duer een cleet, dit es goede salue jeghen den canker vanden vede. Ende tpuluer daer of dat doet onder vp de (fol. 7r) gate. Ende doet hem drinken sop van tremorse met wine ende daer mede dwaen, het genestene.

30. Item zalf tegen kwade roede.

Kook klaververzuring of Oxalis acetosella tevoren gestampt en dan gekookt met boter in mei gewonnen en gewrongen door een kleed, dit is goede zalf tegen de kanker van de roede. En het poeder daarvan doe dat onderop het[fol. 7r] gat. En laat hem drinken sap van duivelsbeet of Succisa pratensis ? en met wijn en daarmee wassen, het geneest ze.

(Vgl. 27 dat beknopter is en dient omden canker te genesene; het gebruik van ‘tremorse’ voor dezelfde kwaal als in 30 komt ook voor in MGR 619 en 1024. De Vreese 331 vertoont ook enige gelijkenis, vooral wat het hoofdbestanddeel ‘coccuucxloec’ betreft.)

 

31. Item.

Scorse van bongi ghepuluert droegt quade gate in veden ende elre; bloeme van alume doet tselue ende slaect den canker.

31. Item.

Schors van beekpunge of Veronica beccabunga verpulverd droogt kwade gaten in de roede en elders; bloem van aluin doet hetzelfde en vermindert de kanker.

 

32. Item om alle manieren van paerlen in doegen, witte of brune te ghenesene.

Stampt venkel ende alse vele maerche van vliedere beede te gadere ende sietse in wine of in borne. Ende maect een plaester ende legse vp doegen sauons waerm, si sullen genesen.

32. Item om alle soorten van parels (1) in de ogen, witte of bruine te genezen.

Stamp venkel of Foeniculum vulgare en alzo veel merg van vlier of Sambucus nigra en beide tezamen en kook het in wijn of in (bron)water. En maak een pleister en leg het op de ogen ’s avonds, ze zullen genezen.

(1) Oogziekte.

(Er is een sterke overeenkomst tussen dit recept en MGR 1295: Jeghen die paerle op die oghen. Men neme venkel sap, ende van vlieder, ende stampe te gader, ende siedent, ende legget op die oghen, ende een linen cleet daer tusken.)

 

33. Item om alle wonden te genesene sonder lycteeken of arde lettel ende zenewen vergaderen ende been cnoepen, meer binnen eere (fol. 7v) maent dan met andre salue binnen tween maenden.

Neempt sauer ghesmolten dassin smout, ende maect daer of plaester up werc of up lynwaet also men pleet; het sal ghenesen harde varinc, dit es gheproeft ouer waer.

33. Item om alle wonden te genezen zonder of erg weinig litteken en zenuwen verzamelen en beenknopen, maar binnen een [fol. 7v] maand, dan met andere zalf binnen twee maanden.

Neem zuiver gesmolten dassen vet en maak daarvan een pleister op pluksel of op linnen zoals men pleegt; het zal genezen zeer snel, dit is beproefd voor waar.

(De overeenkomst met De Vreese 199 is zogoed als volledig: voor pleet heeft De Vreese pleecht: Omme wonden te ghenesene sonder lijcteken, of harde lettel, ende zenuwen vergaderen ende beencnoepen, meer binnen .j. maend dan met andren zalven binnen .ij. maende, neemt zuver ghesmolten dassensmout ende maect derof plaesteren up werc of up linwaet, also men pleecht; et sal ghenesen harde varinghe. dit es gheprouft.)

 

34. Item om te doene dat eene vrowe werde alse nauwe of zo ware maecht, al adde soe een kint geadt.

Nemt berge ende cleene consoude euen vele, ende stampse wel ende nemet tsap ende doeter vrowen in haer lijf met eenen lijninen cleede ende tcruut daer bouen geleit.

34. Item om te doen dat een vrouw wordt alzo nauw alsof ze maagd was, al had ze een kind gehad.

Neen bernagie of Borago officinalis (?) en Prunella vulgaris, even veel, en stamp ze goed en neem het sap en doe het de vrouwen in hun lijf met een linnen kleed en het kruid daar bovenop gelegd.

 

35. Item (fol. 8r) jeghen draunkelhede van wonde inden lichame.

Men sal nemen ghinghebere, sedewaere, galigaen ende stampent in eenen mortier ende temperent met witten wine ende ziedet in eenen stoep wits wyns ende scumet wel, ende alse men ghaet te bed salment drinken al eet, ende den sieken wel decken, hi sal sweeten ende ghenesen.

35. Item [fol. 8r] tegen ettering van wonden in het lichaam.

Men zal nemen gember of Zingiber officinale, zeduar of Curcuma zedoaria, galanga van Alpina officinarum en stamp het in een mortier en temper het met witte wijn en kook het in een stoop witte wijn en laat het goed schuimen en als men te bed gaat zal men het al heet drinken en de zieke goed bedekken, hij zal zweten en genezen.

 

36. Item jeghen den lichame die hart es.

Neemt de wortele van wheghebreeden ende stampse met bergenen smere ende maecter of een plaester ende legse al werm vp den lichame, al te hant sal hem smelten de buuc.

36. Item tegen de loop die hard is.

Neem de wortels van grote weegbree of Plantago major en stamp het met mannelijk zwijnenvet en maak er een pleister van en leg het al warm op het lichaam, dadelijk zal hem smelten de buik.

(Er is sterke gelijkenis met 1039.)

 

37. Item jeghen torsioen ende venyn.

Men sal nemen betonie ende siedense met gheetinre melc ende drinken dat, et ganst torsioen (fol. 8v) van den lichame ende veriaecht venijn vanden lichame.

37. Item tegen kramp en venijn.

Men zal nemen betonie of Stachys officinalis en koken het met geitenmelk en drink dat, het geneest de kramp [fol. 8v] van het lichaam en verjaagt venijn van het lichaam.

(Betonie tegen ‘venyn’ komt ook voor in MGR 107 en 1312.)

 

38. Item jeghen walghinge ende braken.

Neemt crumen van ruggenen broede ende alse uele menten ende een hant vul alsenen ende roese bladere ende alse uele averoenen ende siedent te gadere in een sackelkyn met witten wine. Ende dan legge tsackelkyn al werm met alle vpden herte put iegen die mage ende dit doet dicke verwermen inden wyn van seluen du salt genesen van walgene ende van rispenne(9). (9) rispenne: het Hs. heeft rispaene.

38. Item tegen walging en braken.

Neem kruimels van roggebrood en alzo veel munt of een Mentha soort ende een hand vol alsem of Artemisia absinthium en rozen bladeren en alzo veel averuit of Artemisia abrotanum en koken het tezamen in een zakje met witte wijn. En leg dan het zakje al warm geheel op de het laagste puntje van het borstbeen tegen de maag en laat dit vaak verwarmen in de wijn van ditzelfde, u zal genezen van walgen en van oprispen.

 

39. Item jegen den vetten te makene mager.

Men sal drinken couden borne elkes smergens, dus werti mager, doetyt langhen tydt.

39. Item tegen de vetten te maken mager.

Men zal drinken koud (bron)water elke morgen, dus word je mager, doet het een lange tijd.

 

40. Item.

Si dat sake dat de vette (fol. 9r) mensche vp staet tilcke van sinen slape ende voeruoets gha slapen ander werf. Ende alse hi ander werf gheslapen heeft so ete drie soppen van ghebradenen broede in aysile genet. Ende hi legge in sine spise die hi eedt puluer van wyndroesenen ende van pepere, ende loepe ende springe uele, hi sal werden magher.

40. Item.

Is het zo dat de vette [fol. 9r] mens tijdig opstaat van zijn slaap en dadelijk weer gaat slapen. En als hij weer geslapen heeft zo eet hij drie sappen van gebraden brood in azijn genat. En hij legt in zijn spijs die hij eet poeder van wijnsteen of tartarus en van peper of Piper nigrum en loopt en springt veel, hij zal worden mager.

 

41. Item om te hebbene claer stemme.

Nempt menten sop ende drinket dat.

41. Item om te hebben een heldere stem.

Neem munt of een Mentha soort sap en drink dat.

Het drinken van muntsap om te hebbene claer stemme komt eveneens voor, samen met andere middelen, in MGR 1319.

 

42. Item om te brakene stappans.

Neempt sofferaen ende temperet met lauwen borne ende dat sal men drinken.

42. Item om dadelijk te braken.

Neem saffraan of Crocus sativus en temper het met lauw (bron)water en dat zal men drinken.

 

43. Item iegen de worme inden lichame.

Neempt alsene ende reinuane ende perseker loeuere, of inden winter de scorse, ende (fol. 9v) de scorse vanden wortele van stekel doerne, dit sal men stampen al ontween in eenen mortier ende minghen dat sop met aysile ende drinken dat.

43. Item tegen de wormen in het lichaam.

Neem alsem of Artemisia absinthium ende reinvaarn of Tanacetum vulgare en perzik of Prunus persica blad of in de winter de schors en [fol. 9v] de schors van de wortel van sleedoorn of Prunus spinosa, dit zal men stuk stampen in een mortier en mengen dat sap met azijn en drinken dat.

(Er is een sterke overeenkomst met 181, dat echter iets minder gedetailleerd is.)

 

44. Item ieghen den coeke.

Neempt de wortel van meeden ende .ix. wortelen van weghebreeden ende eene hantvul alsenen ende een hant vul garofilaten ende een hantvul witter menten ende stampen al dit te gadere ende temperent in eenen stoep wyns ende langhe sieden in eenen niewen erdenen pot ende dan salment doen in eenen andren pot ende latent der in claren ende gheuent den sieken drinken nuchterne. Ende alsi ghaet te bedde hi sal genesen binnen .xij. dagen.

44. Item tegen de koek of verharding in of aan de oppervlakte van het menselijk lichaam.

Neet de wortel van meekrap of Rubia tinctoria en 9 wortels van grote weegbree of Plantago major en een handvol alsem of Artemisia absinthium en een handvol kruidnagel of Syzygium aromaticum en een handvol witte munt of Mentha longifolia en stampen al dit tezamen en temper het in een stoop wijn en lang koken in een nieuwe aarden pot en dan zal men het doen in een andere pot en laten het daarin klaren en geven het de zieke te drinken nuchter. En als hij te bed gaat zal hij genezen binnen 12 dagen.

 

45.

Plinus segt ons (fol. 10r) so wie dat draghet betonie ouer hem ne gheen boes ersatre hen mach hem deeren. Inde oest maent dan salmen die betonie lesen de bladere der of ende drogense ende maker of poeder ende etent inden winter, alsmen de groene niet en vint.

45.

Plinius zegt ons [fol. 10r] zo wie er draagt betonie of Stachys officinalis over hem nee geen boos geneesmiddel mag hem deren. In augustus dan zal men betonie bladeren verzamelen en drogen het en maak er een poeder van en eet het in de winter, als men de groene niet vindt.

(Men vgl. 50, 77, 342-357 en MGR 1312.)

 

46. Item jeghen die worme ende den lichame.

Nempt asschen van hertshoerne gheberrent ende mingse met wine ende met seeme ende saluet daer mede die naffle ende den hers: de worme sullen alle comen neder wert.

46. Item tegen de wormen en de loop.

Neem as van verbrande herten horen en meng het met wijn en met zeem en zalf daarmee de navel en de aars: de wormen zullen alle naar beneden komen.

(Er is een sterke overeenkomst met 68, dat wat minder bijzonderheden vermeldt. Grote gelijkenis valt eveneens te noteren met MGR 179, 180 en 1161.)

 

47. Jeghen den vierden dach corts.

Neemt dreesene ende gherwe ende cruce wiet ende stampet ende wringhet dor een cleet ende drinct dat sop.

47. Tegen de vierde daagse koorts.

Neem hondsdraf of Glechoma hederacea en duizendblad of Achillea millefolium en kruiskruid of Senecio vulgaris en stamp het en wring het door een kleed en drink dat sap.

(Er is een zekere gelijkenis met MGR 496, dat echter ook ander materiaal bevat en daardoor veel uitvoeriger is).

 

48. Item ieghen cotidiane ende coridiane ende (fol. 10v) jeghen artetike ende jeghen vercoude longhene ende iegen palesyn ende iegen dwater.

Nemt veenkel saet ende de wertel van venkel ende eppe saet ende merradic ende persyn ende de wertele van roeden docken ende wlle docken ende lauessche, ende siedet al te gadere in een vierendeel honichs ende in vier stoep borrens tote de heelt versoden es, ende dat salmen drinken.

48. Item tegen dagelijkse koorts en soort koorts en [fol. 10v] tegen jicht en tegen verkouden longen en tegen verlamming en tegen het water.

Neem venkel of Foeniculum vulgare zaad en de wortel van venkel en eppe of Apium graveolens zaad en mierikswortel of Armoracia rusticana en peterselie of Petroselinum crispum en de wortel van rode zuring of Rumex sanguineus en wilde zuring of Rumex acetosa en maggi of Ligusticum officinalis en kook het alles tezamen in een vierendeel honing en in vier stoop (bron) water tot de helft verkookt is en dat zal men drinken.

 

49. Jeghen yechtichede.

Stampt witte malrouie ende dr[i]nket tsop ende eist te bitter, so doeter toe sucker of recolissie of wyn of ander dinc dat den dranc maect soete.

49. Tegen jicht.

Stamp witte malrove of Marrubium vulgare en drink het sap en is het te bitter zo doe er toe suiker of zoethout van Glycyrrhiza glabra of wijn of ander dingen die de drank zoet maakt.

 

50.

Betonie die heuet diuerse cracht na diuerse meestren: tsop daer of of puluer met wine ... (10)

50.

Betonie of Stachys officinalis die heeft verschillende krachten naar verschillende meesters: het sap daarvan of poeder met wijn .... Na fol. 10 is een deel van het Hs. verloren gegaan; het nummer is daardoor onvolledig.

(Men vgl. 45, 77, 342-357 en MGR 1312.)

 

(fol. 11r) 51. Als eenen ghewonden man die darmen wt hanghen.

Men sal nemen van enen kiekine dinadren al waerm [so] sulsi weder ingaen.

[fol. 11r) 51. Als een gewonde man de darmen uit hangen.

Men zal nemen van een kuiken zijn aderen al warm, zo zullen ze weer ingaan.

(Men vgl. 974 dat, naast de remedie aangegeven in 51, ook nog een paar andere middeltjes aanbeveelt. Dit is ook het geval - zij het in mindere mate - voor MGR 557. Er is zogoed als volledige overeenkomst met MGR 1146. Zie ook 52 hieronder.)

 

52. Alse die wonde blaest.

Men leggher up die longene van eenen scape al waerm.

(Er is overeenkomst tussen dit nummer en een deel van 406. Nummers 51 en 52 worden samen aangetroffen in MGR 557 en de gelijkenis tussen 52 en MGR 1138 is zogoed als volledig.)

52. Als de wonde blaast.

Men legt er op de longen van een schaap al warm.

 

53. Jeghen ghedrawonkelde wonden.

Men sal nemen smout van specke ende claerheit ende honech ende ziedent ouer een ende minghent metten witten vanden eye al cout ende maken een plaester ende legghense daer op.

(Overeenstemming met MGR 1147 is praktisch volledig; men vgl. ook de aantekening bij dit nummer.)

53. Tegen verzweerde wonden.

Men zal nemen vet van spek en gesuikerde, aromatische kruidenwijn en honing en koken het tezamen en meng het met het witte van een ei al koud en maak een pleister en leg het daarop.

 

54. Jeghen een tebroken been.

Neemt duuen quaet ende scapin ende botter ende zout ende temperet met wine ende maect een plaestre ende legtse daer op ende (fol. 11v) laetse daer ligghen vaste ghebonden .iij. daghen.

54. Tegen een gebroken been.

Neem duivendrek en schapendrek, boter en zout ende temper het met wijn en maak een pleister en leg het daar op en [fol. 11v] laat het daar liggen vast gebonden 3 dagen.

 

55. Die hem verbernet heeft.

Neemt lindine leuende colen ende blusschense in houden wijn ende wrijfse te sticken ende wrijfse vp dat verbernede ende wacht dat hijt niet ander sijns zalue.

55. Die zich verbrand heeft.

Neem van linde of Tilia europaea brandende kolen en blus ze in oude wijn en wrijf het stuk en wrijf het op dat verbrande en let er op dat hij zijn zalf niet verandert.

(Dit recept stemt geheel overeen met 1031 en MGR 1149, MGR 562 is wat beknopter doch bevat eveneens dezelfde geneeswijze.)

 

56. Jeghen den scoerfden hals.

Men neme eene rode slecke ende wijn ende legse beede(11) in een coprin vat ende dect wel .ix. daghe ende zalue dar mede den hals. (11) beede: be verbeterd uit m.

56. Tegen de schurftige hals.

Men neemt een rode slak en wijn en leg ze beide(11) in een koperen vat en bedek dat goed 9 dagen en zalf daarmee de hals.

 

57. Jeghen tquat euel.

Men neme .iij. zwaluwen ionghen ende trecken hem vte die herten ende verbernese in eenen nieuwen pot ende gheeft hem tpuluer drinken.

57. Tegen de vallende ziekte.

Men neemt 3 zwaluwen jongen en trek hen het hart uit en verbrand het in een nieuwe pot en geeft hem het poeder te drinken.

Het medicinaal gebruik van as van zwaluwjongen komt ook voor in de bereiding van het aqua yrundinea in 724 en MGR 365. Men vgl. ook de aantekening bij het laatstgenoemde nummer.

 

58. Jeghen venijn (fol. 12r) dat een ghenut heeft.

Men sal maken eene stagghe moede so dat hi al ouer al zweete ende dorine die hi stalt up derde salmen drinken al heet ende dat moetmen doen .ix. daghen of meer. Ende al hadhi een serpent inden buuc, het soude ten monde commen vte ende dan moesti drinken dranc van botren ghemaect.

58. Tegen venijn [fol. 12r] dat een genuttigd heeft.

Men zal een paard met rechtopstaande oren moe maken zodat het overal zweet en de urine die het urineert op de aarde zal men drinken al heet en dat moet men doen 9 dagen of meer. En al had hij een serpent in de buik, het zou te mond uitkomen en dan moest hij drinken drank van boter gemaakt.

 

59. Jeghen oghen die ghelopen sijn met enigher auen turen.

Men sal nemen tsap van eere wilder carden ende ghietent .iij. nacht in doeghen ende daer na salmense zaluen met ganzine smoute.

59. Tegen ogen die lopen met enig ongeluk.

Men zal nemen het sap van een wilde kaardendistel of Dipsacus pilosus en gieten het 3 nachten in de ogen en daarna zal men ze zalven met ganzen vet.

(De inhoud van dit nummer komt, samen met die van 60, voor in MGR 874. Ook 344 en MGR 544 en 1152 vermelden het gebruik van betonie tegen tranende ogen. Dit is eveneens het geval voor De Vreese 300: Jeghen tranende oeghen: salfse metten sape van betonien; si sal claeren ende scerpen die sie.)

 

60. Jeghen tranende.

Men sal eten betonie die tzien star (fol. 12v) ket.

60. Tegen tranende.

Men zal eten betonie of Stachys officinalis die het zien versterkt [fol. 12v].

(Zie hierboven. Nr. 344 en MGR 544 en 1152 vermelden eveneens het gebruik van betonie tegen tranende ogen; dit is ook het geval voor De Vreese 300.)

 

61. Jeghen donkere.

Men sal nemen rute ende dau vander marghenstonden ende zaluer de oghen mede.

61. Tegen donkere .

Men zal nemen wijnruit of Ruta graveolens en dauw van de morgenstond en zalf er de ogen mede.

(Er is een zeer sterke overeenkomst met 852. Ook met De Vreese 301, doch hier wordt nog toegevoegd dat de wijnruit .ix. daghe lang in meidauw dient te liggen voor ze mag gebruikt worden: Jeghen donker oeghen van den hersenen: nem rute, ende doet in een vat

met dauwe in meye .ix. daghe; dan salve elkes daghes dijn oeghen.)

 

62. Als enen heft de tonghe ru oft scaerp.

Men sal nemen tsap van menten ende zaluen sine tonge daermede ende wriuent wel in metten vingher dan vergaet alt ruwe.

Wat de inhoud betreft is er een zeer grote gelijkenis met 443, alhoewel dit laatste een remedie tegen een gekloven tong genoemd wordt.

62. Als een heeft de tong ruw of scherp.

Men zal nemen het sap van munt of een Mentha soort en zalven zijn tong daarmee en wrijf het goed in met de vinger dan vergaat al het ruwe.

 

63. Die serpent ofte ander woermen heuet in.

Hij neme dicke atrement ende drinke met wine, dan sal hi ghenezen.

63. Die een serpent of andere worm in heeft.

Hij neemt vaak inkt of koper- of ijzersulfaat en drinkt het met wijn, dan zal hij genezen.

 

64. Die met pinen orine maect.

Neemt de blaze van eere gheet ende verbernetse ende drinket tp[u]luere met borne. Ooc es hem goet dat hi neme die herssinen van enen haze ende ziedse ende wrijfse te stucken (fol. 13r) ende drinke met wine.

Er is zogoed als volledige overeenkomst met De Vreese 370: Die met pinen orine maect, neemt de blaese van de gheeten ende barrense te pulvre, ende drinct dat met wine of borne. Oec es goet die hersene van den hase, ende wrijfse te sticken, ende dan drinc met wine.

64. Die met pijn urine maakt.

Neem de blaas van een geit en verbrand het en drink het poeder met (bron)water. Ook is het voor hem goed dat hij neemt de hersens van een haas en kook het en wrijf het stuk [fol. 13r] en drink het met wijn.

(Ook MGR 1365 en 94 bevatten samen een vergelijkbare materie. Men vgl. ook de aantekening bij MGR 1365.)

 

65. Jeghen die bloet zeeken.

 Men neme de herte van hert ende bernesse ende drincse met melke.

65. Tegen dat bloed plassen.

Men neemt het hart van een hert en verbrand het en drinkt het met melk.

(Er is sterke gelijkenis met MGR 324 en 1158.)

 

66. Jeghen die beuen.

 Men neme zap van biuoete ende minghelt met olijen rosaet ende zalfter enen mede.

66. Tegen dat beven.

 Men neemt sap van bijvoet of Artemisia vulgaris en meng het men rozenolie en zalf er een mee.

(Er is verwantschap met MGR 287 daar twee soorten van hetzelfde geslacht Arthemisia hier voor koorts aangewend worden. Men vgl. ook De Vreese 453.)

 

67. Jeghen die kinder die te vele screijen.

Men neme hertin maerch ende salfter mede haren slaep.

67. Tegen de kinderen die teveel schreien .

Men neemt herten merg en zalft ermee hun slaap.

(Er is een sterke overeenkomst met MGR 281 en 1160.)

 

68. Jeghen die wormen binnen.

Men sal nemen hertshornen ende verbernen te puluere ende minghent met honeghe ende drinkent met waermen wine.

Men vgl. 46 en MGR 179, 180 en 1161.

68. Tegen de wormen binnen.

Men zal nemen herten horen en verbranden tot poeder en mengen het met honing en drinken het met warme wijn.

 

69. Alse enen de(13) naghelen vallen.

Hi neme taerwe te sticken ghewreuen ende dwitte vanden eye ende leght daer vp dan zelsij wassen. (13) de verbeterd uit da .

69. Als een de(13) nagels vallen.

Hij neemt tarwe stuk gewreven en het witte van een ei en legt het daarop, dan zullen ze groeien.

 

70. Jeghen den (fol. 13v) ghenen die haet no dranc ne moghen onthouden.

Men neme gaerwe ende wriuense te sticken ende drincse met laeuwen wine.

70. Tegen diegene [fol. 13v] die eten nog drank niet mogen onthouden.

Men neemt duizendblad of Achillea millefolium en wrijf het stuk en drinkt het met lauwe wijn.

(Er is een sterke overeenkomst met MGR 323, 1070, 1094 en 1163. In dit laatste nummer dient men echter de garwe te drinken met lauw water en niet met lauwe wijn, zoals in al de andere versies. Grote overeenkomst is er eveneens met De Vreese 499: Item nem gheruwe ghestampt met honeghe of met wine.)

 

71. Die twitte vpte oghen heeft.

Men neme tsap van veenkele ende minghet met tebrokene wieroke ende leght vpte oghen.

71. Die het witte op de ogen heeft.

Men neemt het sap van venkel of Foeniculum vulgare en meng het met gebroken wierook van Boswellia thurifera en leg het op de ogen.

(Men vgl. MGR 1164 waar in plaats van twitte in het opschrift dat wit of die scelle staat.)

 

72. Die de tanden wit wille hebben.

Nem mele van gheersten ende minghet met honeghe ende wriue sine tanden dicken daer mede.

72. Die de tanden wit wil hebben.

Neem meel van gerst of Hordeum vulgare en meng het met honing en wrijf vaak zijn tanden daarmee.

(nteressant is de vergelijking met MGR 187, waar naast gherste ook gorsenseil aangetroffen wordt)

 

73. Jeghen betringhe van zinne.

Men neme vier paerds houuen of zenuwen ende verbernesse te puluere ende etet in drien eyeren alstie mane wast ende dander alstie mane waendt.

73. Tegen verbetering van de geest.

Men neemt vier paardenhoeven of zenuwen ende verbrand het te poeder en eet het in drie eieren als de maan wast en de andere als de maan afneemt.

 

74. Die vergheuen es met venine.

Nutte hertin (fol. 14r) maerch met wine.

74. Die vergeven is met venijn.

Nuttig herten [fol. 14r] merg met wijn.

 

75. Jeghen donkere oghen.

Neemt de wortel van den veencle ende zietse in watre ende tempertse met aysile ende zalft dogen(14) daermede, het neemt de donkerhede ende verclaert.

75. Tegen donkere ogen of slecht zien.

Neem de wortel van venkel of Foeniculum vulgare en kook het in water en temper het met azijn en zalf de ogen(14) daarmee, het beneemt de donkerheid en verheldert.

(Men vgl. MGR 1166, waar aanbevolen wordt te temperen met wijn en niet met aysile, zoals in 75.)

 

76. Jeghen de quitsinghe zonder wonde.

Nemet .i. pont wits was ende een pont hamelins roets versch ende smelt tegader in ene panne ende dan neme(15) een nieuwe canepin cleedt ende

duwet dat in dat wel dor ga, ende legghet vptie quitsinghe so men heetst mach .ij. waeruen sdaghes tote .ix. daghen, ende daer na zaluet met dorghingher zaluen

76. Tegen de kwetsing zonder wonde.

Neem 1 pond witte was en een pond verse vet van een jong schaap en smelt het tezamen in een pan en dan neem(15) een nieuw hennep kleed van Cannabis sativa en duw dat er zo zodat het goed doorgaat en leg het op de kwetsing zo heet als men kan 2 maal per dag tot 9 dagen en daarna zalft men een indringende zalf.

 

77.

Betonie es heet ende droghe. Soe es goet ieghen de hooftzweere die (fol. 14v) comt van couder naturen. Men salse drinken ghezoden in aysile alse de hooftzwere vander maghen comt salmense drinken met borne oft in wijn ende drinkent waerm dat zacht de maghe ende sterket. Betonie ghedrooght ende ghemalen ende ghedronken met loen uerlicht uasten lichame die coud es ende versch. Tpuluer van betonien helpt ieghen allen onghemake inden lechame ende ieghen tghescuerde. Betonie ghedronken met loen es goet den ghenen die bloet raecsemen ende etter ende ieghen den oeuste ende corten adem. Betonie gheten oft ghedronken claert de oghen. Sop van be(fol. 15r)tonien met sope van weghebreeden ghedronken es goet ieghen den

dagheliken corts. Betonie es goet ieghen den vierden dach ende ieghen melancolie. Betonie doet wech donkere vaerwe ende gheeilzocht ende droghet twater. Betonie ghestamt met zoute gheneset nieuwe wonden leit mense daer op. Betonie helpt orine te makene ende ieghen den steen.

77.

Betonie of Stachys officinalis is heet en droog. Het is goed tegen de hoofdpijn die [fol. 14v] komt van koude natuur. Men zal het drinken gekookt in azijn en als de hoofdpijn van de maag komt zal men het drinken met (bron)water of in wijn en drink het warm dat verzacht de maag en versterkt. Betonie gedroogd en gemalen en gedronken met een soort wijn verlicht de vaste loop die koud is en vers. Het poeder van betonie of Stachys officinalis helpt tegen allen ongemak in het lichaam en tegen de breuk. Betonie gedronken met een soort wijn is goed diegene die bloed braken en etter en tegen de hoest en korte adem. Betonie gegeten of gedronken verheldert de ogen. Sap van betonie [fol. 15r] met sap van grote weegbree of Plantago major gedronken is goed tegen de dagelijkse koorts. Betonie is goed tegen de vierde daagse koorts en tegen melancholie. Betonie doet weg donkere kleur en geelzucht en droogt het water. Betonie gestampt met zout geneest nieuwe wonden, legt men het daarop. Betonie helpt urine te maken en tegen de steen.

(Er is grote overeenkomst met MGR 1312. Men vgl. ook 45, 50, 345-357 en vooral de aantekening bij MGR 1312. Deze behandeling van de eigenschappen van betonie is wel uiteindelijk gebaseerd op de Circa Instans van Platearius. Men vgl. ook L.J. Vandewiele, De ‘Liber Magistri Avicenne'’ en de ‘Herbarijs’ (Brussel, 1965), II Herbarijs, no 18.)

 

78.

Agrimonie es heet ende droghe, soe staerct doghen ende zuuersse van hertheden ende doen af tquade vleesch, soe ganst ghezwel. Ende es dat zake dat mense stampt ende daer op leit, soe stopt bloet ter nese van ouden lieden (fol. 15v) diese nutten, oude oghen [maect soe] staerc ende ghezondt.

78.

Agrimonia eupatoria is heet en droog, het versterkt de ogen en zuivert ze van hardheid en doet af het slechte vlees, het geneest het gezwel. En als men het stampt en daarop legt stopt het neusbloeden van oude lieden [fol. 15v] die het nuttigen, oude ogen maakt het sterk en gezond.

(Men vgl. De Vreese 138 waar als synoniemen salvaria of salumbria gegeven worden. Ook in dit nummer is de tekst wellicht uiteindelijk gebaseerd op de Circa Instans van Platearius. Men vgl. ook het bij het voorgaande nummer geciteerde werk van Vandewiele, no 8.)

 

79. Wildi ratten ende muzen doen steruen.

So minghet de schellen vanden ysere met ghemaelne glaze, ende met puluere vander schellen van metale, met gherstine mele ende met zeeme, ende maecter af deegh, si sulre af eten ende steruen.

79. Wil ge ratten en muizen doen sterven.

Zo meng de schillen van het ijzer met gemalen glas en met poeder van de schillen van metaal, met gerstemeel of Hordeum vulgare en met zeem en maak er deeg van, ze zullen ervan eten en sterven.

 

80. Jeghen de drope vanden oghen.

Men sal nemen .i. onsse van witten calmine ende .i. lepel uul droesenen van witten wine ende .i. stoop borrens bi ghemete, dit salmen zieden in enen niewen pot test, verzied, de heeilt, dan salment zijen dor een zuuer cleed ende doent in ene viole.

(Er is een gedeeltelijke overeenkomst met 137, doch veel groter is de gelijkenis met MGR 1171: hier staat twee lepel vol van droese en niet .i. lepel; ook nyewen pot tent die helft versoden es en niet nieuwen pot test verzied de heeilt.)

80. Tegen de ziekte zoals schurft van de ogen .

Men zal nemen 1 ons witte galmei of zinkcarbonaat en 1 lepel vol droesem van witte wijn en 1 stoop (bron)water bij maat (1), dit zal men koken in een nieuwe pot of test, (2) verkook het tot de helft en dan zal men het zeven door een zuiver kleed en doe het in distilleerkolf.

(1) Zie 1182. (2) beide woorden betekenen eigenlijk hetzelfde: tautologie voor pot of test.

 

81. Oximel te makene ieghen den couke.

Men sal nemen enen stoop aysijls ende een (fol. 16r) oude wlle wortele vanden venkele ende van perssine ende van merradike, ende vanden veencle meer dan van den andren .ij., dit salmen stampen te gadre ende ziedent metten aysile ende wringhent dor een cleedt; dan salmer in doen .i. vierlinc deel zeems ende ziedent anderwaeruen so dat terdendeel verzoden zij; dit es goet in marte ghedronken.

81. Oximel of azijn met honing te maken tegen de verharding in het lichaam, vooral van de lever.

Men zal nemen een stoop azijn en een [fol. 16r) oude volle wortel van de venkel of Foeniculum vulgare en van peterselie of Petroselinum crispum en van mierikswortel of Armoracia rusticana en van de venkel meer dan van de andere 2, dit zal men tezamen stampen en koken het met de azijn en wringen het door een kleed; dan zal men er in doen 1 vierde deel zeem en het weer koken zodat het derdedeel verkookt is; dit is goed in maart gedronken.

 

82. Vanden festele.

Eenrande festel es daer men af niet ghenezen en can dien prouuemen met enen witten lininen cleede alsi ghenesen mach. Men bindet tcleet upt gat so sal vul werden van ettre, ende dan dwament weder: worttet(16) wit, so mach het ghenesen, ende werthet vuul soe (fol. 16v) moet hi steruen.

Dezelfde groep komt ook voor in 960, waar echter blyftet wule staat, en niet werthet vuul. Ook MGR 571 geeft deze proef aan.

82. Van de fistel of lopend gat. (1)

Een soort fistel is er waarvan men niet genezen kan, die beproeft men met een wit linnen kleed als hij genezen mag. Men bindt het kleed op het gat en zo zal het vuil worden van etter en was het dan weer; wordt het (16) wit dan mag het genezen en wordt het vuil zo [fol. 16v) moet hij sterven.

 (1) een diep onder de huidoppervlakte gelegen wond die door een buisvormig kanaaltje met de oppervlakte verbonden is.

 

83.

Neemt van uwer orine ende also vele zouts ende ziedet te gader ende latet coelen ende dwater teuel mede.

83.

Neem van uw urine en alzo veel zout en kook het tezamen en laat het koelen en was de ziekte ermee.

 

84. Jeghen tghescuerde.

Neemt uries uuonde ende doesse zieden met groten walle in borne ende dan neemse ende ziedse in melc: dien borne salmen drinken elx marghens ende elx auonts, ende dit moetmen doen .xviij. daghen.

84. Tegen de breuk.

Neem Hylotelephium telephium en doe het koken en sterk wellen in (bron)water en dan neem het en kook het in melk: dat water zal men drinken elke morgen en elke avond en dit moet men doen 18 dagen.

Borne is hier blijkbaar als synoniem van melk gebruikt. Dit kan men afleiden uit de kontekst en ook uit het zogoed als gelijke 1006. Ook (De Vreese 61 is sterk gelijkend, doch hier wordt naast vriesewonde ook grafenede vermeld.)

 

85. Als du yet wee heefs in dijn lijf oft in dine lede.

So nem rugghin mele een handt vul ende zout ende wijn ende kneeid een coukelkijn ende legghet daer hu es wee, hu wert bat.

85. Als u iets pijn heeft in uw lijf of in uw leden.

Zo neem roggemeel van Secale cereale een handvol en zout en wijn en kneed een koekje en leg het daar u pijn hebt, u wordt beter.

(Er is een sterke overeenkomst met 1079.)

 

86. Daer men eenen beer slaet.

Men neme de blase met alle metter orine ende van sijn selfs smeere (fol. 17r) ende doet inde blaze dan salment hanghen inden rooc een alf iaer oft langher, dat es goede zalue ieghen alle quitsinghe sonder wonde.

86. Daar men een beer slacht.

Men neemt de blaas geheel met de urine en van zijn eigen vet [fol. 17r] en doe het in de blaas, dan zal men het hangen in de rook een half jaar of langer, dat is een goede zalf tegen alle kwetsingen zonder wonde.

(Dit recept is bijna identiek met MGR 1174.)

 

87.

Wit blanket es goet ieghen dropighe handen.

87.

Wit blanketsel is goed tegen handen met huidziekte.

(Er is volledige overeenkomst met MGR 50.)

 

88. Die vreest die blader te hebbene.

Nem die dodre vanden eye al roou ende doese scumen dan salmen nemen werc ende nettent daer in ende bindent daer op.

88. Die vreest de gezwellen, (pest)builen te hebben.

Neem de dooier van een ei al rauw en laat het schuimen, dan zal men pluksel nemen en nat het daarin en bind het daarop.

 

89. Dien de tanden zweeren daer de woormen in sijn.

Neme yseraet ende gherwe ende stampse met aysile ende houd dat langhe in sinen mondt tes hi slaept, so steerft die woerm.

Hetzelfde middel komt ook voor in 863 en in MGR 1003 en 1175. Verbena alleen treft men eveneens aan in MGR 756.

89. Die de tanden pijn doen daar de wormen in zijn.

Neem ijzerhard of Verbena officinalis en duizendblad of Achillea millefolium en stamp het met azijn en hou dat lang in zijn mond totdat hij slaapt, zo sterft die worm.

 

90. Noch ten tanden.

Men neme een cruud in sinen mondt dat heet risblader: eist vander (fol. 17v) ghicht oft van lenden bloede, hij gheneest

90. Nog van de tanden.

Menneemt een kruid in zijn mond dat heet muurpeper of Sedum acre: is het van de [fol. 17v] jicht of van lenden bloed, hij geneest.

 

91. Noch.

Stampt de wortele van yserne ende ziedse met aysile ende make een plaester ende legse up welke tant die ziekede zij. Ooc vergaet di weder alrande oeghe euel.

91. Nog.

Stamp de wortel van ijzerkruid of Verbena officinalis en kook het met azijn en maak een pleister en leg het op welke tand die ziek is. Ook vergaat u weer allerhande oogziekte.

 

92. Als een kint gheboren weert.

Eer datter enich nat an comt so dwament met wine so en mach hem gheen coude deeren alse verre alst ghedweghen es.

92. Als een kind geboren wordt.

Eer dat er enig nat aankomt zo was het met wijn dan mag hem geen koude deren zover als het gewassen is.

(MGR 1178 is wat beknopter doch overigens geheel gelijk.)

 

93. Als een kint gheboren wert.

Eert enich spunne nut salment doen zughen eene teve, dan salt sporen als een hondt.

93. Als een kind geboren wordt.

Eer het enig moedermelk nuttigt zal men het een teef laten zuigen, dan zal het groeien als een hond.

 

94. Die prouuen wille oft een ontsteken es met quaden viere.

Hi sal nemen botre daer noyt borne op quam no zout (fol. 18r) ende make een coukelkijn vander botre meer dan een hazelnote ende legghent op teuel een stic. Smelt die botre, hi es onsculdich seuels, smelt soe niet, hi heuet tquade vier.

In MGR 1179 wordt dezelfde proef aangegeven; het is echter wel corrupt, want het heet er: ist dat si smelt, soe en is hijs niet sonder, terwijl in 94 staat: Smelt die botre, hi es onsculdich seuels.

94. Die onderzoeken wil of een ontstoken is met belroos of pestvuur.

Hij zal nemen boter daar nooit (bron)water op kwam nog zout [fol. 18r] en maakt een koekje en van de boter meer dan een hazelnoot van Corylus avellana en leg het op de ziekte een stuk. Smelt die boter, hij heeft de ziekte niet, smelt het niet, hij heeft de belroos of pestvuur.

 

95.

Die ghenut heeft venijn hie nutter ieghen bugghe, dan sal hijt ute spuwen.

95.

Die venijn genuttigd heeft hij nuttigt daartegen zenegroen of Ajuga reptans, dan zal hij het uitspuwen.

 

96.

Dese .iij. crude die ic hier nomen sal, hen heeft gheen mensche so groot venijn ghenut, hine gheneze: dat es croeske ende frason, dorobellut, aldus heeten sij in walsch.

96.

Deze 4 kruiden die ik hier noemen zal, er heeft geen mens zo groot venijn genuttigd, hij geneest: dat is croeske (Reseda lutea?) en aardbei of Fragaria vesca), dorobellut, (doorbloed of Hypericum perforata?) aldus heten ze in Waals.

 

97. Jeghen de runeten int anzichte ende omtrent doeghen.

Neemt litargirum ende sagimen nittri ende m(alent te puluere neemt elx euen vele bi ghewichte ende maelt elc bi hem ende doet in ene (fol. 18v) viole, ende minghet met goeden aysile, ende hutset wel zeere ende latet dan staen claren, so wort het melc, dan zuldi nemen de melc ende netten daer in de ruenchen so vergaensi. Voort striket die melc ontrent de sceedele van uwen oghen buten so ne mach hu lucht nemmermeer argheren.

97. Tegen de puistjes(?) in het aanzicht en omtrent de ogen.

Neem loodmonoxide, litarghirum of litargirum (1) en salpeter en maal het tot poeder en neem van elk even veel bij gewicht en maal elk op zichzelf en doe het in een [fol. 18v] distilleerkolf en meng het met goede azijn en hutsel het zeer goed en laat het dan staan klaren zo wordt het melk, dan zal ge nemen de melk en nat daarin de puisjes zo vergaan ze. Voort strijk die melk omtrent de oogleden van uw ogen buiten dan nee mag hun lucht u nimmermeer deren.

(1) loodwit, loodglans, loodmonoxide, litarghirum of Litargirum. Al naar gelang het uit de goud- of zilversmeltoven kwam, noemde met het litargirum auri of litargirum argenti.

 

98. Jeghen ghezwel vander adren.

Salmen nemen huusmur, eppe ende was ende taerwin bloeme ende baerghin spec ende stampet te gader ende smeltet ende doet in een cleedt ende windet om den aerm.

98. Tegen gezwel van de aderen.

Zal men nemen vogelmuur of Stellaria media, eppe of Apium graveolens en was en tarwe bloem en spek van het mannelijk zwijn en stamp het tezamen en smelt het en doe het in een kleed en windt het om de arm.

(Er is sterke overeenkomst met MGR 1180. Uit de vergelijking met 98 blijkt dat het onvolledig woord in MGR 1180 ‘ver...’ te lezen is als ber(ghene). In alle geval wordt barg, d.i. een mannelijk zwijn bedoeld.)

 

99. Jeghen de oeuste ende quade borst.

Saltu dwaen dine voeten met waermen watre ende daer na wrijfse wel met zoute biden viere so dat verwerme (fol. 19r) van buten, ende doe di draghen up dijn bedde dat dine voeten ter erden niet commen.

99. Tegen de hoest en slechte borst.

Zal u wassen uw voeten met warm water en daarna wrijf ze goed met zout bij het vuur zodat ze verwarmen [fol. 19r] van buiten en laat u dragen op uw bed zodat uw voeten niet op de aarde komen.

 

100. Jeghen de drope daer de droghe fistel toe ghesleghen es.

Salmen nemen thooft van loke ende atriment ende boonen, zout ende roete ende bloemen van witten erweten ende roeu honech ende maker af een plaestre ende legghense daer op.

100. Tegen de huidziekte als schurft daar de droge fistel of lopend gat toegeslagen is.

Zal men nemen het hoofd van knoflook of Allium sativum en inkt of koper- of ijzersulfaat en bonen van Vicia faba, zout en roet en bloemen van witte erwten of Pisum sativum en rauwe honing en maak er een pleister van en leg het daarop.

 

101. Jeghen den wonkel ende quaet ghezwel.

Salmen nemen ene scotel vol gorts ende alf so vele wits linzaets ende zietend in aysijl ende doeter toe twee ayngioene of drie cleene ghecapt ende doeter toe hamelin roete ende maect dit plaester ende legse daer op.

101. Tegen het gezwel, ettering van een wond en kwaad gezwel.

Zal men nemen een schotel vol gort of gepelde gerst en half zoveel wit lijnzaad van Linum usitatissimum en kook het in azijn en doe er toe twee uiens of Allium cepa of drie kleine gekapt en doe er toe jong schapen vet en maak deze pleister en leg het daarop.

(Er is een sterke gelijkenis met MGR 6 waar echter gruus voor gorts staat; wilts lijnzaets voor wit linzaets en scaperroet voor hamelin roete. Hetzelfde middel komt ook voor in MGR 1183.)

 

102. Jeghen quitsinghe dar (fol. 19v) dhuudt gheheel es of ieghen grote steken.

Saltu nemen de galle van enen stier die ghereden heeft waer soe te beter ende zaluen daer mede.

102. Tegen kwetsing daar [fol. 19v] huid heel is of tegen grote steken.

Zal u nemen de gal van een stier die gereden heeft was het te beter en zalf daarmee.

(Een variant komt voor in MGR 1184. Men vgl. ook MGR 596 en de aantekening daarbij.)

 

103. Jeghen cnaghinghe inden lichame.

Nem betonie ende zietse in ouden wine ende drinkense .v. daghen ene waeruen sdaghes, het es dicwile greprouft.

103. Tegen knagen in het lichaam.

Neem betonie of Stachys officinalis en kook het in oude wijn en drink het 5 dagen eenmaal per dag, het is vaak geprobeerd.

(In MGR 1233 wordt het drinken van betonie en wijn aanbevolen voor die lelike verwe heeft in sijn ansichte.)

 

104. Die hem onthouden wille van brakene.

Hi sal nemen betonie ende ziedense in ghetinre melc met bargine smoute ende etense, het es gheprouft al waer.

104. Die hem onthouden wil van braken.

Hij zal nemen betonie of Stachys officinalis en koken het in geitenmelk met mannelijk varken vet en eet het, het is beproefd voor waar.

(Volgens MGR 1227 dient de betonie in water gekookt te worden en moet men dit aftreksel drinken.)

 

105. Ware ene vrucht doot bleuen in enen lechame ende haer niet bat mochte werden.

So name ysope ende droncse met laewen borne dat worde stappans bat.

105. Waar een vrucht dood gebleven is in een lichaam en ze niet beter mocht worden.

Ze neem hysop of Hyssopus officinalis en drink het met lauw (bron)water dat wordt dadelijk beter.

(Hetzelfde recept komt voor in MGR 921 en 1068. Men vgl. ook De Vreese 469: Ware dat enighe vrucht doet ware in swives lechame, ende hare niet bet en mochte werden, dronke ysope met waermen borne, hare worde stappans bet.)

 

106. Jeghen (fol. 20r) quade borst ende quade maghe.

Drinc ysope met wine ende met botren sauonts achter etene(19) ende du salt ghenezen.

106. Tegen [fol. 20] slechte borst en slechte maag.

Drink hysop of Hyssopus officinalis met wijn en met boter ’s avonds na het eten(19) en u zal genezen.

(De inhoud van dit recept is gelijkend op die van 749 waar de bereiding en de eigenschappen van het aqua ysopy besproken worden. Er is eveneens sterke gelijkenis met 878, De Vreese 487, MGR 655 en gedeeltelijk ook met MGR 737g, 1008, 1063 en 1186.)

 

107.

Jeghen alle ziechede vander herten es polioen met wine ende met honeghe goet ghedronken.

107.

Tegen alle ziektes van het hart is polei of Mentha pulegium met wijn en met honing goed gedronken.

(Er is zo goed als volledige overeenkomst met MGR 159, 1187 en De Vreese 496. Zie ook de aantekening bij MGR 159.)

 

108.

Die eppe nut nuchtren, ne gheene spize mescomt hem binnen den daghe.

108.

Die eppe of Apium graveolens nuttigt nuchter, nee geen spijs misvalt hem binnen de dag.

 

109.

Saelge ghestampt met wine, so es goet een plaestre ghemaect daer af ieghen wonden.

109.

Salie of Salvia officinalis gestampt met wijn, het is goed om een pleister daarvan gemaakt tegen wonden.

(Hetzelfde middel treft men aan in MGR 1189.)

 

110. Die den lichame licht wille hebben.

Hi neme de schellen van dien vliedre ende doe af de witte pelle ende stampt de groene ende drinct met wine of met borne, hi sal gaen ter cameren.

110. Die de loop licht wil hebben.

Hij neemt de schillen van de vlier of Sambucus nigra en doet af het witte merg en stampt het groene en drinkt het met wijn of met (bron)water, hij zal gaan ter toilet.

(Een gelijkaardig recept komt voor in MGR 1031.)

 

111. Die doghen donker heeft ende (fol. 20v) steecten daer in.

Hi ne[me] witten ghinghebeere ende scauen cleene in witten wine ende laet claren .v. daghen ende doet inde oghen dickent, hi sal ghenesen.

111. Die de ogen donker heeft en [fol. 20v) steken daarin.

Hij neemt witte gember of Zinzigiber officinalis en schaaft het klein in witte wijn en laat het helder worden 5 dagen en doe het vaak in de ogen, hij zal genezen.

(Men vgl. MGR 1310 waar bij de opsomming van de eigenschappen van ghinghebare gezegd wordt dat het goed is tot vinnighen oghen. Men vgl. ook de aantekening bij dit nummer.)

 

112. Jeghen den canker die ute breect inde nueze.

Salmen nemen tsap van roeder keerzen ende drinkent, ende men neme puluer van betonien ende doet inde gate: es dat zake dat hi ute comt, so sal hi ghenezen, ende dan sal hi hem doen laten inden aerm de buuc adre.

112. Tegen de kanker die uitbreekt in de neus.

Zal men nemen het sap van rode kersen of Prunus cerasus en drinken het en men neemt poeder van betonie of Stachys officinalis en doe het in het gat: is het zo dat het uitkomt zo zal hij genezen en dan zal hij hem doen laten in de arm in de buikader.

 

113. Jeghen de sproeten af te doene.

Neemt olye van noten ende biest ende wijn ende ziedet te gader, ende dwater mede hu anzichte elcs auonts.

113. Tegen de sproeten af te doen.

Neem olie van noten en biest (1) en wijn en kook het tezamen en was hiermee uw aanzicht elke avond. (1) De eerste melk die een koe geeft na het kalven.

(Dit recept vertoont zeer sterke gelijkenis met MGR 4.)

 

114. Man ende wijf die ghene orine mach maken.

Neemt alysandre ende wilt keruel ende temperet (fol. 21r) in witte wine ende drinkent maerghens ende sauonts, ghi zult ghenezen.

114. Man en wijf die geen urine kan maken.

Neem Seseli macedonicum en wilde kervel of Anthriscus sylvestris en temper het [fol. 21r] in witte wijn en drink het ’s morgens en ’s avonds, ge zal genezen.

(Dit recept stemt overeen met MGR 919 en nog meer met MGR 1157 en De Vreese 374; in het laatste recept is ertvelt blijkbaar een synoniem van wilt keruel: Dat de mensche niet mach maken orine, neemt persin van alexandre ende ertvelt, ende temperet in witten win; ende drinket smorghens ende savons. hi sal ghenesen.)

 

115. Die niet slapen en mach.

Hi neme de leuere van enen haze ende verbernese te puluere in eenen scheerf ende nutse in etene oft in drinken, dan sal hi slapen, ende also men wille wecken, salmen aysijl inden mondt doen, dat hi niet te langhe en slape bedi hi mochter wel af steruen.

115. Die niet slapen kan.

Hij neemt de lever van een haas ende verbrand het tot poeder in een pot en nuttigt het in eten of in drinken, dan zal hij slapen en als men hem wil wekken zal men azijn in de mond doen, dat hij niet te lang slaapt omdat hij er wel van mocht sterven.

(Hetzelfde recept in MGR 904 en De Vreese 510: in beide wordt echter de galle van den hase en niet de leuere gebruikt. Men vgl. ook de aantekening bij MGR 904.)

 

116. Jeghen den fic.

Men sal zieden materne in borne ende alsoe ghezoden es sal hi gaen zitten up enen zetel so dattie hitte sla ten euele.

116. Tegen de fijt. (pijnlijke zweer aan de vinger)

Men zal koken moederkruid of Tanacetum parthenium in (bron)water en als het gekookt is zal hij gaan zitten op een zetel zodat die hitte slaat naar de ziekte.

 

117. Jeghen iesschen.

Neemt saelge ende zietse met aysile ende drinket, het sal ghezitten.

117. Tegen naar adem snakken.

Neem salie of Salvia officinalis en kook het met azijn en drink het, het zal ophouden.

 

118. Jeghen zwijmelinghe int hooft.

(fol. 21v) Neemt celidonie ende weghebreede ende stamptse ende minghet met aysile ende maket .i. plaester ende legghet upt hooft.

118. Tegen zwijmeling in het hoofd.

[fol. 21v] Neem stinkende gouwe of Chelidonium majus en grote weegbree of Plantago major en stamp het en meng het met azijn en maak 1 pleister en leg het op het hoofd.

(Men vgl. De Vreese 428.)

 

119. Jeghen de bloedighe oghen.

Neemt eppe ende betonie ende zietse in wijn ende leghtse vp doghen.

119. Tegen de bloederige ogen.

Neem eppe of Apium graveolens en betonie of Stachys officinalis en kook het in wijn en leg het op de ogen.

 

120. Jeghen de houet wonde.

Neemt betonie ende wrijftse te sticken het heelt vleesch varinc ende vergadert ende emmer sderdendaechs .i. nieuwe plaester, ende het heeft ooc so grote cracht dat beenen vte trect.

120. Tegen de hoofdwond.

Neem betonie of Stachys officinalis en wrijf het stuk, het heelt vlees snel en verzamelt en immer de derde dag 1 nieuwe pleister, en het heeft ook zo’ n grote kracht dat (splinters) in benen uittrekt.

(Hetzelfde recept als 407 dat echter wel wat gedetailleerder is.)

 

121. Die ghesleghen es inde oghen.

Hij neme bladren van agrimonien ende dwitte van eye ende wrijfse te sticken ende leght vp doghen ende al waer soe wel naer vte ghesleghen hij soude ghenesen.

121. Die geslagen is in de ogen.

Hij neemt bladeren van Agrimonia eupatoria en het witte van een ei en wrijf het stuk en leg het op de ogen en al was het bijna uitgeslagen het zou genezen.

(Hetzelfde recept, zij het wat beknopter, komt voor in MGR 561.)

 

122. Als (fol. 22r) een bloet spuwet.

Neemt eppe, mente, rute, ende walse te gader in melke ende drinct dat.

122. Als [fol. 22r] een bloed spuwt.

Neem eppe of Apium graveolens, munt of een Mentha soort, wijnruit of Ruta graveolens, en kook ze tezamen in melk en drink dat.

 

123. Jeghen tbloet ten nueze.

Neemt poeder van ruten ende blaset hem in ten neze met ere pipen; het sal stelpen.

123. Tegen het neusbloeden.

Neem poeder van wijnruit of Ruta graveolens en(20) blaas het hem in de neus met een pijp; het zal stelpen.

(Hetzelfde recept komt voor in De Vreese 178: Om bloet te stremmene van der nuese, riect dickent die rute ter nuese: het doet stremmen vorwaer.)

 

124. Als een been es ghewaent int hooft.

Nem tzaet van gheinste ende tempert met wine ende gheeft hem drinken.

124. Als een been gewond is in het hoofd.

Neem het zaad van brem of Genista tinctoria en temper het met wijn en geef het hem te drinken.

 

125. Jeghen tmenisoen.

Nem tsap van weghebreden ghewallet in aysijl ende drinket eenen nap vul in nuchtren.

125. Tegen buikloop.

Neem het sap van grote weegbree of Plantago major gekookt in azijn en drink een nap vol nuchter.

(In MGR 1313 worden al de eigenschappen van die weechbrede opgesomd, o.m. dat dit kruid goed is ieghen den bloet ganc. Het gebruik van het sap van weegbreebladeren komt ook voor in MGR 1346. Men zie ook de aantekening bij MGR 1313.)

 

126. Jeghen spuwinghe.

Neemt betonie ende zietse in ouden wine ende drincse .v. daghen.

126. Tegen spuwen.

Neem betonie of Stachys officinalis en kook het in oude wijn en drink het 5 dagen.

 

127. Jeghen den steen.

Gheuet enen drinken orine van enen buc een lepel vul dat hijs (fol. 22v) niet ne weet, of een man es. Eist een wijf, so gheeft haer van eere gheet orinen.

127. Tegen de steen.

Geeft iemand een lepel vol urine te drinken van een bok dat hij het [fol. 22v] niet nee weet, als het een man is. Is het een wijf zo geefthaar van een geit urine.

(Hetzelfde recept komt voor in MGR 92, zonder het onderscheid voor mannen en vrouwen. Hetzelfde onderscheid als in 127 komt wel voor in De Vreese 132: Jegen den steen, ghevet eenen orine van eenen buc eenen lepel vul te drinken, dat hijs niet en weet, of het een man es; ende eist een wijf, gheeft haer van eene gheet. Men zie ook de aantekening bij MGR 92)

 

128. Als een de zenuwen ghewondt heeft.

Neemt honts smeere, rute, weghebreede ende stampet te gadre ende maket .i. plaestre ende legghet der op.

128. Als een de zenuw gewond heeft.

Neem hondenvet, wijnruit of Ruta graveolens, grote weegbree of Plantago major en stamp het tezamen en maak 1 pleister en leg het daarop.

(In 408 wordt out verken smeer gebruikt, in 424 barghen smeer en in MGR 558 out berghijn smeer.)

 

129. Die hem verbernet heeft.

Neemt lylie ende zietse in watre ende strijcse dicken metten sope.

129. Die hem verbrand heeft.

Neem lelie of Lilium candidum en kook het in water en strijk het vaak met het sap.

(Bij de opsomming van de eigenschappen van de lelie in 388 wordt het gebruik bij brandwonden eveneens vermeld.)

 

130. Jeghen thelighe.

Neemt sap van weghebreeden ende legghet der vp metten crude, oft neemt caze ende wrijftene wel te sticken ende mingheltene met honighe ende leg dan up een coelblat, dan legghet opt heleghe, binnen derden daghe so en wertmens twint gheware.

130. Tegen heilig vuur, St.-Antoniusvuur, erisipula of belroos.

Neem het sap van grote weegbree of Plantago major en leg het daarop met het kruid, of neem kaas en wrijf het goed stuk en meng het met honing en leg het dan op een koolblad van Brassica, dan leg het op het heilig vuur, binnen de derde dag zo wordt men niet het minste gewaar.

(Men vgl. MGR 24.)

 

131. Die zweten wille.

[fol. 23r] Neemt sap vanden wortele vanden veenkele ende drincse in nuchtren ende decke hem, hi sal zweeten.

131. Die zweten wil.

[fol. 23r) Neem sap van de wortel van venkel of Foeniculum vulgare en drink het nuchter en bedek hem, hij zal zweten.

(Hetzelfde recept komt voor in MGR 5 en 1093, evenals in De Vreese 85: Die wille zweeten, die sal nemen venkelwortele ende stampense ende siedense in wine, ende drincke dat nuchtren, ende decke hem wel: hi sal wel zweeten.)

 

132.

Dese .iij. daghen zijn te wachtene ende te houdene vor alle dandre int iaer: .viij. kalende aprilis ende deerste dach ende de derde vander kalenden augusti. Dander dach kalende decembris de derde dach. Bedienens die enen man slaet binnen desen daghen hi sal steruen stappans. Ende ooc die poisoen neemt oft zwinin vleesch eet. Ende die wert gheboren binnen desen daghen, hij sal quade doot steruen; dat wanen zome lieden, ic en gheloofs niet die dit screef.

132.

Deze 3 dagen zijn te wachten en te houden voor alle de andere in het jaar; 7 april en de eerste dag en de derde van augustus. De volgende dag van december de derde dag. Betekent die een man slaat binnen deze dagen hij zal dadelijk sterven. En ook die een toverdrankje neemt of zwijnen vlees eet. En die geboren wordt binnen deze dagen, hij zal kwade dood sterven; dat wanen sommige lieden, ik geloof het niet die dit schreef.

(Door vgl. met MGR 344 blijkt dat men dient te lezen: es deerste dach en niet ende deerste dach. Men vgl. ook MGR 343 en 1067, en de aantekening bij MGR 341-346. Interessant is het scepticisme dat uit de toevoeging van de scribent naar voren treedt: dat wanen zome lieden, ic en gheloofs niet die dit screef.)

 

133. Jeghen de hooft zweere.

Neemt aisijl ende sap van (fol. 23v) der meester veenckelen ende zout ende minghet te gader daer hu thouet zweert wriuet arde daer mede alset beghint te zweerne. Ende ooc esser goet ieghen datmen thooft wriue met groenre menten ende aysile.

133. Tegen de hoofdpijn.

Neem azijn ende sap van [fol. 23v] der grootste venkel of Foeniculum vulgare en zout en meng het tezamen en waar u het hoofd pijn doet wrijf het erg daarmee als het begint zeer te doen. En is ook is het goed ertegen dat men het hoofd wrijft met groene munt of een Mentha soort en azijn.

(Het tweede deel van dit recept stemt overeen met 808 en met MGR 528.)

 

134.

De galle van eenen stier ghewonden in wulle ende upten naeffele gheleit maect eenen den lichame licht diene art heeft.

134.

De gal van een stier gewonden in wol en op de navel gelegd maakt een de loop licht die het hard heeft.

(Hetzelfde recept komt voor in MGR 1192.)

 

135.

Die neme agrimonie ende leghse up ene wonde die te varinc gheheelt es, dan ontdoetse weder.

135.

Die neemt Agrimonia eupatoria en legt het op een wonde die te snel geheeld is, dan opent het weer.

 

136. Als een sijn been heeft vten lede oft ander let.

Men salt trecken weder in. Dan salmen caenpin werc netten in witte vanden eye ende windent int werc ende puluer van (fol. 24r) mastike ende legghent daer op.

136. Als een zijn been heeft uit het lid of ander lid.

Men zal het weer intrekken. Dan zal men hennep of Cannabis sativa pluksel natten in(21) het witte van een ei en winden het in het pluksel en poeder van [fol. 24r] mastiek van Pistacia lentiscus en leghen het daarop.

(In MGR 336 is in trecken met kempinen wercke corrupt, zoals blijkt uit vergelijking met 136 en met MGR 559 en 1194.)

 

137. Als de oghen zweren of smerten.

Nem commijn .ij. onssen, aurpiment .i. alue onsse, puluer van caelmine, ende wriue dit te gader al te sticken ende legghet inde oghen als ghi gaet slapen.

137. Als de ogen pijn of smart doen.

Neem komijn of Cuminum cyminum 2 ons, auripigmentum of natuurlijk arseensulfide 1 ½ ons, poeder van galmei of zinkcarbonaat en wrijf dit tezamen stuk en leg het in de ogen als ge gaat slapen.

(Men vgl. MGR 1171, De Vreese 268 en 313.)

 

138. Jeghen den val vanden quaden euele.

Neemt de herte vanden odeuare ende zietse in watre ende gheefse hem tetene ende dan borne te drinkene.

Uitvoeriger vindt men dezelfde remedie in 415. Even beknopt is 925, MGR 280. Men vgl. ook MGR 508.

138. Tegen het vallen van de vallende ziekte.

Neem het hart van een ooievaar en kook het in water en geeft het hem te eten en dan (bron)water te drinken.

 

139. Jeghen den ghenen die stom es bleuen van ziecheden.

Neme polioen te sticken ghewreuen .ij. nap vul met laeuwen aysile. Ende zijet dor een cleet ende houdet hem vor die nezeloken, hi sal stappans spreken.

139. Tegen diegene die stom is gebleven van ziekte.

Neem polei of Mentha pulegium stuk gewreven 2 nap vol met lauwe azijn. En zeef het door een kleed en houd het voor de neusgaten, hij zal dadelijk spreken.

(Hetzelfde recept komt voor in MGR 151 en De Vreese 170 en 492. De Vreese 170 luidt als volgt: Die niet spreken en mach van siecheden, neemt polioen ghewreven met aysine, eenen nap vol, ende doet in een linen cleet ende houdet hem voer die nose: hi sal cort spreken).

 

140. Diet thaer verloren heeft.

Hi neme agrimonie (fol. 24v) te sticken ghewreuen ende minghent met gheetinre melke ende legghet optie stede, thaer salre weder wassen. Of neemt witte wulghe blader ende dan zietse in borne ende dwaet thooft metten watre, thaer dicter af.

140. Die het haar verloren heeft.

Hij neemt Agrimonia eupatoria [fol. 24v] stuk gewreven en meng het met geitenmelk en leg het op die plaats, het haar zal weer groeien. Of neem witte wilg of Salix alba bladeren en ook het in (bron)water en was het hoofd met het water, het haar verdikt ervan.

(De eerste helft van dit recept komt overeen met 427, MGR 167 en 1195. Het tweede deel stemt overeen met MGR 168. Men zie ook de aantekening bij MGR 167. Het middel komt eveneens voor in J. Telle, Petrus Hispanus in der altdeutschen Medizinliteratur. Untersuchungen und Texte unter besonderer Berücksichtigung des ‘Thesaurus pauperum’ (Diss. Heidelberg, 1972), p. 310:

Wiltu har machen ... nym agromoniam vnd staβ das safft darauss und misch geissmilch darzu vnnd salb die stat damit.)

 

141. Jeghen ghezwel van auonturen.

Neemt aysijl ende gheerstin meele ende ziedet ende temperet met spunne van eenen knapeline kinde ende legghet daer up, het sal ghenezen.

141. Tegen gezwel van ongeluk, toeval.

Neem azijn en gerstmeel of Hordeum vulgare meel en kook het en temper het met moedermelk die een jongetje gekregen heeft en leg het daarop, het zal genezen.

 

142. Die enen doren of enen schicht heeft in sijn lijf.

Men neme polipodie ende wrijfse te sticken ende minghet met ouden smeere ende legghet daer op, het saelt vte trecken.

142. Die een doren of een pijl heeft in zijn lijf.

Men neemt eikvaren of Polypodium vulgare en wrijf het stuk en meng het met oud vet en leg het daarop, het zal het uittrekken.

(In het overeenstemmende nummer 794 staat pallipodium voor polipodie. MGR 974 en 1196 hebben polipodium.)

 

143. Jeghen zwimelinghe int hooft.

Neemt alsenne ende verberrense ende zietse in watre ende dwaetter (fol. 25r) thooft dicken metten watre, het sal ghezitten.

Men vgl. MGR 759 dat uitvoeriger is en tegen den hoeft sweer aanbevolen wordt.

143. Tegen duizeling in het hoofd.

Neem alsem of Artemisia absinthium ende verbrand het en kook het in water en was het [fol. 25r] hoofd vaak met het water, het zal ophouden.

 

144. Die van ziekeden niet slapen en mach.

Neemt letuwezaet ende bindet in een linin cleet ende legghet in heet watre tot twater de smake heeft ende drinket al heet, hi sal slapen.

144. Die van ziekte niet slapen kam.

Neem sla of Lactuca sativa zaad en bind het in een linnen kleed en leg het in heet water tot het water de smaak heeft en drink het al heet, hij zal slapen.

(Veel beknopter komt dit recept ook voor in 1055.)

 

145.

Die mandraghe es cruud, het ghelijct den mensche. Diese vte trect hi moet stappans steruen, der omme bindmer enen hond an ende doet hem vte trecken. Deen vanden crude es ghelijc den man dander den wiue. Als een wijf wille kint ontfaen so drinke so(vander mandraghe als vele als .vi. penninghe weghen, wilsoe een knechkin drinke vander mannekine, wilsoe .i. meeiskin nutte vanden wiuekine.

O145.

Die mandraak of Mandragora officinarum is een kruid, het lijkt op de mens. Die het uittrekt moet dadelijk sterven, daarom bindt men er een hond aan en die trekt het uit. Die ene van het kruid is gelijk de man en de andere het wijf. Als een wijf een kind wil ontvangen dan drinkt ze(23) van de mandraak of Mandragora officinarum alzo veel als 6 penningen wegen, wil ze een jongetje dan drinkt ze van de mannelijke, wil ze een meisje nuttigt ze van de vrouwelijke.

(Over de mandragora of alruin raadplege men G. Eis, ‘Der Homunkulus in Folklore und Sage’ Abbotempo. Buch 4 (1967), 16-21; H. Marzell, Zauberpflanzen, Hexentränke (Stuttgart, 1963), pp. 10-22, en L.J. Vandewiele, Op. cit., II Herbarijs no 117.)

 

146.

Dyptamni trect (fol. 25v) yser vter wonde ende bijt venijn vte.

146.

Diptam of Dictamnus albus trekt [fol. 25v)] ijzer uit de wond en bijt venijn uit.

(Er is zeer grote overeenkomst met MGR 1199. Men vgl. ook 328-330.)

 

147. Jeghen der coppen bete.

Men salre vp legghen in een cleet de wortel van docken ende honts smere. Jof men sal nemen vlieghen ende wriuense te sticken ende legghense daer op ende doen tghebetene vleesch wt trecken met eenen witten hechte.

147. Tegen de spinnenkop beet.

Men zal er opleggen in een kleed de wortel van zuring of Rumex acetosa en hondenvet. Of men zal nemen vliegen en wrijven ze stuk en leggen ze daarop en laat het gebeten vlees uittrekken met een witte heft of pincet.

 

148. Jeghen de maghe.

Nem betonie, agrimonien, fufolul, gherwe, cetenodiam, lanciolatam, crisolnum, preipinde ende wriuent ende gheuens hem drinken in nuchtren met pepre ghewreuen ende met wine. Jof men sal nemen veneckelzaet ende ziedent toten derde[nde]le in watre ende drinkent. Letuwezaet gheten in spize esser ooc goet toe.

148. Tegen de maag.

Neem betonie of Stachys officinalis, Agrimonia eupatoria, mogelijk Areca catechu, duizendblad of Achillea millefolium, varkensgras of Polygonum aviculare, smalle weegbree of Plantago lanceolata, Chenopodium bonus-henricus?, preipinde (?) en wrijf het en geeft het hem te drinken nuchter met peper of Piper nigra gewreven en met wijn. Of men zal nemen venkel of Foeniculum vulgare zaad en koken het tot een derdedeel in water en drink het. Sla of Lactuca sativa zaad gegeten in spijs is er ook goed toe.

 

150. Jeghen sente loys evel.

 Salmen nemen oriuael ende e[en] (fol. 26r) iaer barghin smere oud ende stampt te gader ende maecter af een plaester ende legghense vpt euel, so saelt ghenesen.

150. Tegen Sint Eligius ziekte. (steenpuist?)

 Zal men nemen ooievaarsbek of Geranium robertianum en een [fol. 26r)] jaar oud mannelijk varkensvet en stamp het tezamen en maak er een pleister van en leg het op de ziekte, zo zal het genezen.

 

151. Jeghen de quade leuere die verhit es.

Nem sicorije ende stampt te sticken ende tempert met dunnen weye ende gheuet hem drinken ende dat daer blijft vander sicorie leght ieghen de leuere upten lechame. Ooc es hem goet bezien van naskaden.

151. Tegen de kwade lever die verhit is.

Neem cichorei of Cichorium intybus en stamp het stuk en temper het met dunne wei en geef het hem te drinken en dat er blijft van de cichorei leg het tegen de lever op het lichaam. Ook is hem goed bessen van nachtschade of Solanum nigrum .

(Het grootste gedeelte van dit recept stemt nagenoeg overeen met De Vreese 182: Water of tsop van der surkereiden ghedronken met suker of met zeeme ontstopt de lever, de milte die verstopt sijn van hitten; ende so es goet jeghen de gelsocht.)

 

152. Jeghen ghezwel datmen wille vte doen breken.

Men sal nemen commijn ende ziedent in versche botre ende maken .i. plaestre ende leghense vpt ghezwel alse heet alsmen ghedoghen mach.

152. Tegen gezwel dat men wil laten uitbreken.

Men zal nemen komijn of Cuminum cyminum en kook het in verse boter en maak er 1 pleister van en leg het op het gezwel alzo heet als men gedogen kan.

(Hetzelfde recept, wat beknopter, komt voor in 449. Dit recept treft men eveneens aan in MGR 178 en 1200.)

 

153. Jeghen fistel.

Nem sop van eggrimonen ende dwater mede den fistel ende legghen tcruud daer op dan (fol. 26v) salt daer mede ghenezen.

153. Tegen fistel of lopend gat.

Neem sap van Agrimonia eupatoria en was er mee de fistel of lopend gat en leg het kruid daarop, dan [fol. 26v] zal het daarmee genezen.

(In MGR 271 wordt de agrimonie gemengd met berghijn smere.)

 

154. Jeghen fledersijn dat niewinghe commen es.

Nem barghin spec ende bradent in ene panne ende nemen dat smout ende also vele olie smouts ende also vele wits wijns, elcs euen vele, ende ghietent al te gader ende roerent tonst beghint te droghene ende legghent daer op so men heetst mach, ende alst te doene es datment waerme ende leght daer op.

154. Tegen jicht dat net gekomen is.

Neem mannelijk zwijnenspek en braad het in een pan en neem dat vet en alzo veel olie vet en alzo veel witte wijn, van elk even veel, en giet het alles tezamen en roer het totdat het begint te drogen en leg het daarop zo men het heetst mag en als het te doen is dat men het warmt en leg het daarop.

 

155. Jeghen droepighe handen.

Nem de wortele van roder pardeken ende van witter lodoken ende dwaetse scone ende screept al tswarte af ende doetse in ene mort<i>ere elx euen vele ende stampet wel te sticken ende tempert met nie vlootter zanen dat es goet daertoe.

155. Tegen schurftige handen.

Neem de wortel van rode ridderzuring of Rumex sanguineus en van witte zuring of Rumex obtusifolius en was het schoon en schraap al het zwarte af en doe het in een mortier van elk even veel en stap het goed stuk en temper het met niet vlottende room, dat is goed daartoe.

(In MGR 1201 staat perdiken wortel voor roder pardeken en ledicken voor lodoken).

 

156. Jeghen rudichede.

Neemt ghestubb [... ] daer men ......(24) (24) Na fol. 26 ontbreekt een deel in het Hs.; het recept is onvolledig en de lezing van het derde laatste woord is onzeker.

156. Tegen ruigheid of huidziekte.

Neem ghestubb [... ] daar men…

 

157.

(fol. 35r) Glorifilaet vertert wel spise ende het es goet geghen de seereit vander maghe ende vander darmen dat comt van versto<e>pteden van winde. Ende moeder te suverne ende te duane in wine ende in soeten watre ende in olie van oliuen up den lichame gheleit of op de lendinen. Hets goet ieghen tlancheuel.

157. [fol. 35r] Nagelkruid of Geum urbanum verteert goed de spijs en het is goed tegen de pijn van de maag en van de darmen dat van verstoptheid van wind komt. En baarmoeder te zuiveren en te wassen in wijn en in zacht water en in olie van olijf van Olea sativa op het lichaam gelegd of op de lenden. Het is goed tegen de onderbuikspijn of koliek.

(Men vgl. L.J. Vandewiele, Op. cit., II Herbarijs, no 81 en idem, Een Middelnederlandse Versie van de Circa Instans van Platearius (Oudenaarde, 1970), pp. 154-156.)

 

158.

Gladie es goet der borst calidum et siccum. Ende iegen verstopheit vander leueren ende van der milten. Ende van longhenen ende der blasen, die de wortel siet met wine ende drinke tsap met warmen borne.

158.

Gladiool of Gladiolus communis is goed de borst warm en droog. En tegen verstopping van de lever en van de milt. En van longen en de blaas die de wortel kookt met wijn en drinkt het sap met warm (bron)water.

(Men vgl. L.J. Vandewiele, Op. cit., II Herbarijs, no 4. Ook hier gaat de tekst wel terug op de Circa instans. Er is grote overeenkomst met De Vreese 66, minder met De Vreese 345. De Vreese 66 luidt als volgt: Glaedie es goet jeghen ziechede vander borst ende jeghen verstopthede van der leveren, ende jegen quaede lendenen ende milte, ende jeghen quade blaese; si dat men haere wortele ziedet in wine ende dien wijn drinct.)

 

159.

Lavesce maect den lichame ende so verdriift melancolie ende so es goet gheghen ridinghe ende ieghen de crampe. Ende so es goet in herst ghanghe ende daer (fol. 35v) of puluer met seme droghet wonden ende puluer met rose watre es goet <i>egen den cuke.

159.

Maggi of Ligusticum officinalis maakt de loop en het verdrijft melancholie en het is goed tegen aanval van de koorts en tegen de kramp. En het is goed in hars gehangen en daarvan [fol. 35v] poeder met zeem droogt wonden en poeder met rozenwater is goed tegen de verharding in het lichaam, vooral van de lever.

(Na maect den lichame is varinc of licht vergeten. Men vgl. L.J. Vandewiele, Op. cit. II Herbarijs, no 103 en idem, Circa Instans, pp. 181-182.)

 

160.

Polioen in wine ghesoden jeghen verstopheit van leueren, van milten, van gallen ende van lendinen, ende het ontstopt orine ende het sterct de mag<h>e en[de] verduwet wel, ende dien therte we doet of de borst, ete polioen nuchterne, ende die bloet spuwet drinke polioen met watre.

160.

Polei of Mentha pulegium in wijn gekookt(25) tegen verstoptheid van lever, van milt, van gal en van lenden en het opent urine en het versterkt de maag en het verteert goed en die het hart pijn doet of de borst, eet polei nuchter en die bloed spuwt drinkt polei met water.

(Men vgl. L.J. Vandewiele, Op. cit. II Herbarijs, no 134. Ook hier is de uiteindelijke bron wel de Circa Instans geweest. Men vgl. ook De Vreese 245 en 342.)

 

161.

Colne suuert de borst van taeter uuuren diese drinct met wine ende met se<e>me. Coln<e> es goet ghedronken ieghen die in onmach [es] ende so helpt der milte ende der maghe ende der leueren daert comt van vercoutheden ende ieghen walghinghe daert comt van vercoutheden. Ende colne met wine doet wel orine maken ende so suuert (fol. 36r) de moeder ende so meret luxurie.

161.

Kool of Brassica oleracea zuivert de borst van hitte voor die het drinkt met wijn en met zeem. Kool is goed gedronken tegen die in onmacht is en het helpt de milt en de maag en de lever waar het komt van verkoudheid en tegen walging waar het komt van verkoudheid. En kool met wijn doet goed urine maken en het zuivert [fol. 36r] de baarmoeder en het vermeerdert geslachtsdrift.

(De oorsprong van dit nummer is uiteindelijk wel de Circa instans van Platearius geweest.)

 

162.

Dille doet wel orine maken in wine ghesoden of in poelmente ghenomen. Ende dille met netelen ghesoden es goet ieghen spenen die bloeden daerop gheleit, ende dille met vlee<c>sche ghesoden sterct die hersinen ende doet wel slapen ende sterct de maghe ende benemt walginghe ende spuwen ende siecheden die commen van verwltheden, ende dille in olie ghesoden ende dan den slaep daer mede ghesaluet doet wel slapen ende muruet ripe sueren. Ende droghet versche wonden metter netelen gheminct, ende dille dicken ghenut cranct de sie ende benemt fraiede.

162.

Dille of Anethum graveolens doet goed urine maken in wijn gekookt of in brij genomen. En dille met brandnetel of Urtica urens gekookt is goed tegen aambeien die bloeden, daarop gelegd, en dille met vlees gekookt versterkt de hersens en doet goed slapen en versterkt de maag en beneemt walging en spuwen en ziektes die komen van overladenheid en dille in olie gekookt en dan de slaap daarmee gezalfd doet goed slapen en zacht rijpen pijnen. En droogt verse wonden met de brandnetel of Urtica urens gemengd en dille vaak genuttigd verzwakt het zien en beneemt waanzin (?)

(Een deel van dit recept vindt men terug in MGR 998. Er is ook enige overeenkomst met De Vreese 344 en 590. Men vgl. L.J. Vandewiele, Op. cit., II Herbarijs, no 6. Ook hier is de uiteindelijke bron wel de Circa instans. Er is ook een treffende overeenkomst met de behandeling van dille in het Keulse fragment van de Herbarijs: Zie W.L. Braekman, ‘Het Keulse Fragment van een

Middelnederlandse Herbarijs’, VMKANTL (1973), 38-64.)