Middeleeuwse medische recepten.

Bewerkt door Nico Koomen.  

Nederbergse geneeskundige recepten, midden 13de eeuw.

 

1. Pastinaken.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 

Pasternake is gut der wrove alse si des kindes genesen is.

Nim des crudes eín bundel ande saluenen also wil.

suht bit watere harde ande bade si an water bade so si ut get so gif ire drinken warm.

Dit do tín dage.

Of dat wif rasende wirt. so roke si bit den crude.

Of di man erstummet so sut den pasternaken an watere vnde gif síuen dage drinken.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 

Pastinaak is goed voor de vrouwen als ze van het kind verlost is.

Neem van dit kruid een bos en zalf alzo goed.

Kook het beter goed in water en baadt haar in dit water, baadt haar zo het goed als ze het warm drinkt. Dit doe je tien dagen,

Of als het wijf razend wordt, dan berook je haar met dit kruid.

Of als die verstomt, dan kook je de pastinaak in water en geeft het zeven dagen te drinken.

 

1.1.  Samenvatting.

 

Pastina sativa, pastinaak en peen, Daucus, worden nog wel eens door elkaar gebruikt omdat ze vaak dezelfde naam hebben en ook dezelfde werkingen. Hier lijkt het toch om de pastinaak te gaan.

De wortels blijken toch niet zo gebruikt zijn om de vrouwen te zuiveren want er staat duidelijk dat ‘als ze van het kind genezen zijn’, maar lijken eerder een ander doel te hebben en wel dat van bijslapens lust.

2.  Speenkruid.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

her sprecket Golda

is gut to spile so men wiscet puluer si ande wirp si an dat water so wilc wisc iren bitet her snewet.

allet dat blint wirt geboren dat wer sende of man it ime giue nutten.

Gif it droge wnde nat.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Hier spreekt golda.

Het is goed tegen aambeien, zo men wrijft het tot poeder en werpt het in het water en zo ik weet verbetert hun snijdingen.

Allen die blind worden geboren die worden ziende als men het ze geeft te nuttigen.

Geef het droog en nat.

 

 

2.1.      Samenvatting.

 

Golda is een naam die zeker op een gele bloem slaat zoals Calendula officinalis, maar naar het gebruik moet het wel het speenkruid zijn, Ranunculus ficaria. Herbarius in Dyetsche spreek eigenlijk niet over de ficaria als speenkruid, wel als oogmiddel. Doordat de zwaluwen er het gezicht van hun jongen mee verbeteren is het een oogkruid. De aambeien of spenen worden genezen door de spenen die onder de plantjes liggen.

 

3.         Gamander.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Gamandrea is gut den warlosen menschen.

of man si nuttet. suht si mít starken wíne of mit eteke.

ande drinket dicke vnde dua dig dar mide it gudeti

[Nederbergse geneeskundige recepten]

(3) Gamander is goed de weerloze mens.

Als men het nuttigt, kook het met sterke wijn of azijn.

En drink het veel op en u doet daarmee het goede.

 

3.         1. Samenvatting.

 

Het verschil ligt hem in het woord warlosen, is dat weerloos, dus aanvallen van buiten af en daardoor inweinge pijnen botbreuken en dergelijke of waerlosen, verwaarlozen zodat die gereinigd moet worden. In ieder geval helpt het Teucrium chamaedrys of gamander bij alle twee.

 

4.         Salamonszegel.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Sigilata is gut deme dat blut weret an de lide mal puluer nutte it.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 Sigilata is goed dat men dat bloed weert aan de leden, men zal het verpoederd gebruiken.

 

4.         1. Samenvatting.

 

Doordat Salomon zijn zegel in de wortel heeft gedrukt heeft die geweldige kracht ontvangen en wordt het Salonszegel genoemd. Ook wordt Bryonia en Tamus wel Sigillum genoemd, Sigillum Beatae Mariae, maar dat is meer vanwege de genezende werking op geslagen plaatsen. Verder werden deze kruiden meest als purgatief gebruikt.

 

5.         Hertstong.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Hertes tunge is gut dere diuuorme of di derme so we dot, dat henuet ne mag slapen. Drinke dit crut mit nue gesodenen bíre, di worme sterwen. dat ním dikke.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Hertstong is goed die dauwworm of de darmen zo zeer doet dat hij er niet van kan slapen.

Drink dit kruid met pas gekookte bier en de wormen sterven, neem dat veel.

 

5.1.      Samenvatting.

 

Asplenium scolopendrium werd vooral gebruikt tegen miltziektes. Mogelijk is er verband met dauwworm vanwege de strepen achter op het blad naar de gelijkenis van de ruige veelvoetige worm die men in het Griecks Scolopendra plag te noemen wiens gedaante in dit gewas eensdeels gezien wordt. Onduidelijk blijft het echter.

Persicaria amplexicaulis wordt ook hertstong genoemd, maar zijn werking is ook anders en wordt meer gebruikt als tegenmiddel tegen beten van venijnige dieren.

6.         Sanwort.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Sanwort is gut deme di clenen worme an den buke wasset.

Puluer unde itít so wo du mag.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 Sanwort is goed voor hen die kleine wormen in de buik groeien.

Verpoeder het en eet het zo veel je kan.

 

6.1.      Samenvatting.

 

Onduidelijk is de naamgeving, san =? en wort is een kruid. Mogelijk is san het begin van Sanicula. Van Ravelingen; ‘De oorzaak van de naam Sanicula is omdat het zo krachtig gevonden wordt om de wonden te genezen, zo Ruellius zegt.’ Dus niet. Mogelijk varkensbrood en dan sowwort, maar die werkt niet tegen de kleine wormen. Of Tanacetum, reinvaarn. Of santwoertel zo in Medische en technische Middelnederlandse recepten, zandwortel, Daucus carota?

7.         Basilicum.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Basilica is gut den di luttel worm anedat lif cumet

sclapende suht di worte bit watere, vnde lat it colen.

Vnde menget mit morate ande mit eteke so gif ime drinken diworm sterwet vnde weret wan ime.

Oc is si gut deme dropegen menschen.

nutte dat sap mit pepere ande mit wíne ande drink.

stric an di stat dar di drope is hegeneset alto hant.

Of tu dat antlítte wile scone maken.

Nim wiroc ande mastix ande stot it mit eteke ande stric anedín worehowet.

it wíttet so der tribulo dat witte mal mít watere dunne ande dua dar mide duscones.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Basielkruid is goed voor hen die wat wormen in het lijf hebben.

Gesneden kook je dit kruid met water en laat het verkoelen.

En meng het met moerbeiwijn en met azijn, dan geef hem te drinken, de worm sterft en gaat van hem.

Ook is ze goed de waterzuchtige mensen.

Nuttig het sap met peper en met wijn en drink.

Strijk aan de plaats waar de waterzucht is en het geneest gelijk.

Of als u dat aanzicht wil schoon maken.

Neem wierook en mastix en stamp het met azijn en strijk het aan het voorhoofd.

Het wit zo de kwalen, dat witte wel met water verdunnen en doe daar mee dusdanig.

 

7.         1 Samenvatting.

Sclapende of s(l)apende is scheiden. Dropegen of drope, druppelende, Cd-Rom middennederlands zegt dat het komt van drope, in den zin van jicht . Naar de beschrijving lijkt het niet op bazielkruid, Ocimum. Ook Geum komt er niet mee overeen. Wel komt het meer overeen met Clinopodium calamintha die ook bazielkruid genoemd werd.

8.         Zilverschoon.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Grensinc is gut den wrowen di to wile der mimme geret puluer en wnde gif ire nuhte so gehermet si. 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

 Grenzing, (Potentilla anserina) is goed voor de vrouwen en doet hen goed, neem gereed poeder en geef hen te nuttigen zo worden ze rustig.

 

8.1       Samenvatting

De naam en het gebruik stemmen overeen met zilverschoon of Potentilla anserina.

9.         Solis.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Solis is gut to mensliken dingen di mít

wrowen nith maggewesen.

Nim des worsmes gemete ande puluer bit honege ande bit wine gemenget so ním et der man her geneset.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

(9) Solis is goed tot menselijke dingen die met vrouwen niet mogen wezen.

Neemt het warm gemengd en verpoeder het met honing en wat wijn gemengd, dan neem het en men geneest haar.

 

9.         1. Samenvatting.

Cichorium wordt ook Sponsa solis genoemd vanwege de blauwe bloemen die in de middag naar de zon kijken. Het is vooral een leverkruid.

Maar de tekst komt beter met Calendula overeen. Met de dingen die bij de vrouwen niet mogen wezen wordt wel op de overvloedige maandstonden gedoeld.

10.       Bevernel.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Di wile scriuen nim bíuenellen. ruten. yserenhart. stot dat to samene maket to dranke mít vine vnde drink it auedes vnde morgens. it verdríuet dat blot van den ougen.

Tu deme ruden an den rossen Nim strias bírn to aschín.make lougen. dar mide bade it it geneset.

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Er zijn er die schrijven; neem bevernel, ruit, ijzerhard, stamp dat tezamen en maak het tot een drank met wijn en drink ’s avonds en ‘s morgens. Het verdrijft het bloed van de ogen.

Tegen het ruwe aan de schaamstreek; 

Neem storax en brandt het tot as en maak een loog, daarmee baad je en het geneest.

 

11.1.    Samenvatting.

Pimpinella saxifraga is bevernel, ruit is Ruta graveolens en ijzerhard is Verbena officinalis.

 

12.       Bijvoet.

 

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Alse de geburt den wíwen to deme herten cumet. So salmen nemen bíwot vnde polei. agrimonien. millefolium.ande osternen. ande stoten al dat samen ande nemen dat sap. ande do dar to ein luttel wines. ande do dat in eínen pot ande sut dat eine wile. alse it dan is verwallen so salmen it wan den wore nemen. vnde nemen castorien vnde stot to cleinen puluere vnde spreue dat puluer uppe dat crut. vnde sut auer dat crut. alsit wal gewallen is. so lat it kolen vnde gif it lau drinken

wileker wrouen so dise sake wirret di dumen sitten uppe einen stol vnde lat ir di hítte anedat lif undene sclan vnde bestoppe si wol al umbe so cumet ire

[Nederbergse geneeskundige recepten]

Als de geboorte de wijven tot hun hart komt. Dan zal men nemen bijvoet en polei, agrimonia, duizendblad en oosterlucie, stamp dat tezamen en neem dat sap en doe daartoe een beetje wijn en doe dat in een pot en kook dat een tijdje, als het dan afgekoeld is zal men het van het vuur nemen.

En neem beversgeil en stamp dat klein tot poeder en sproei dat poeder op het kruid. En kook haver, het kruid, als het goed gekookt is, laat het dan koelen en geef het lauw te drinken.

Welke vrouwen deze zaak waard vinden die laat men op een stoel zitten en laat haar de hitte onderaan het lijf slaan en stop haar wel al over toe zodat het in haar komt.

 

 

12.       1. Samenvatting.

Bijvoet, Artemisia vulgaris, of Mater herbarum als moederkruid. Polei, Mentha pulegium, of onze vrouwe wiegstro. Agrimonia, Agrimonia eupatoria, als plaskruid. Duizendblad of Achillea millefolium als bloedstelpend middel. Sarasine of Aristolochia clematitis heet geboortekruid.

 

Nederbergse geneeskundige recepten uit het midden 13e eeuw.

A. Origineel: Oxford, Bodleian Library, hs. Latin misc. e. 2, f° 19 v°, 53 v° en 54 r°.

5          Uitg.: Robert Priebsch, Deutsche Handschriften in England, I, Erlangen

1896, 183-184, nr. 180.

Deze recepten zijn in het midden van de 13e eeuw door een andere hand

toegevoegd in opengebleven ruimten in een handschrift uit de eerste helft van

die eeuw (H 222, B 138 mm), dat Latijnse geneeskundige traktaten bevat.

10      Het pronomen dig als enige verschoven vorm wijst naar de streek tussen de

          ik-ich-lijn en de maken-machen-lijn. Het voegwoord ande is een kenmerk

          van zuidwestelijk Westfalen (Dortmund-Münster) en wisselt daar, zoals in

          deze recepten, af met unde. De afwisseling van -t en -en als uitgang van de 3e

          persoon pluralis indicatief (dot, sterwet, sterwen, wasset) is eveneens Westfaals.

15      Men mag bijgevolg aannemen dat de recepten thuishoren in het Nederrijns-

Westfaalse grensgebied, ongeveer Kettwig-Wuppertal.

Uit CD-Rom- Middelnederlands.

Nico Koomen. Dit zijn al oude recepten waarvan de meesten zich zullen afvragen wat er nu bedoeld wordt, dat gaat bij mij ook zo. Als je nu de eerste neemt, pastinaak, kan ik me herinneren dat ik die vroeger gegeten en er weinig aan vond. Voor de krachten of werkingen die ze bijbrengt was ik toen waarschijnlijk te jong en nu wel te oud. Het zijn meestal vrouwenkruiden of bloedstelpende middelelen. Beversgeil om bij te komen.

Medische en technische Middelnederlandse

Recepten.

editie Willy L. Braekman

Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/_med002medi01_01/colofon.php

[Recepten uit Hs. 8o MS. Med. 3 (Kassel) (no1-196)]

(fol. 1r) 1. Omme quade hoefde te ghenesene.

Neemt euforbium, staphi, castonie, witte marouie, scorse van hulze, mostaert saet, ende honich ende maect hier of een salue. Ende salfter thoeft mede.

[fol. 1r] 1. Om zere hoofden te genezen.

Neem, mogelijk Excoecaria agallocha, staverkruid of Delphinium staphisagria, tamme kastanje of Castanea vesca, witte malrove of Marrubium vulgare, schors van hulst of Ilex aquifolium, mosterd zaad van Sinapis alba of Brassica nigra en honing en maak hiervan een zalf. En zalf er het hoofd mee.

2. Item.

Of neemt selidonie, datmen eet scelworte, ende adic ende scorse van roeden wulghen. Ende brent dit al te puluere. Ende dan neemt spec, ende wriuet te sticken ende minct dat puluer daerin ende salue thoeft daermede. Ende dwa thoeft teerst met orinen ende met zoute.

2.              Item.

Of neem stinkende gouwe of Chelidonium majus dat men scelworte noemt en kruidvlier of Sambucus ebulus en schors van rode wilg of Salix purpurea. En verbrand dit al tot poeder. En dan neem spek en wrijf het stuk en meng dat poeder daarin en zalf het hoofd daarmee. En was het hoofd eerst met urine en met zout.

3.              Item.

Of neemt bladere van esschen ende wrijfse te sticken ende temperse met aysile. Ende daer of maect een plaester ende (fol. 1v) legse v[p]t thoeft.

3.              Item.

Of neem bladeren van es of Fraxinus excelsior ende wrijf het stuk en temper het met azijn. En maak daarvan een pleister ende [fol. 1v] leg het op het hoofd.

4.              Item noch jeghen tselue.

Neemt bladere van popeliere ende zietse met orinen ende doeter toe zout, en[de] bint dat vp thoeft en[de] doet dit dicke, dan so sal uallen dat quade haer uten hoefde ende werden gans.

4.              Item nog tegen hetzelfde.

Neem bladeren van populier of Populus nigra en kook het met urine en doe er zouttoe  en bindt dat op het hoofd en doe dit vaak dan zo zal dat slechte haar uit het hoofd gaan en genezen worden.

5.              Item ieghen rudichede.

Men sal de rudichede wriuen met eere roeder docken ende saluense met olien van taerwen of met olien ende met taerwen.

5.              Item tegen ruigheid of huidziekte.

Men zal de ruigheid wrijven met een rode zuring of Rumex sanguineus en zalf het met olie van tarwe of Triticum vulgare  en met tarwe.

6.              Item salue ieghen rudichede.

Neempt de wortele van roeden docken ende van parten of van lauesschen ende maelrouie ende ziedent te gadere. Ende latent also staen eenen dach of twee ende stampent dan ende temperet met verscher sanen of smeltent in een vat met verscher botren. Ende wringhet (fol. 2r) dore een cleet dese salue es goed ieghen seer int aensichte.

6.              Item zalf tegen ruigheid of huidziekte.

Neem de wortels van rode zuring of Rumex sanguineus en van zuring of Rumex patientia (?)of van maggi of Ligusticum officinalis en malrove of Marrubium vulgare en kook het tezamen. En laat het alzo staan een dag of twee en stamp het dan en temper het met verse room van melk of smelt het in een vat met verse boter. En wring het [fol. 2r]door een kleed, deze zalf is goed tegen pijn in het gezicht.

7.              Item saluen tallen manieren van dropen die ute es ghesleghen.

Neempt olie van oliuen, wieroech, harst, meysche botre, barghin smeere, eppe, materne, venkel, ende bonghe, dat in beken staet ghelyc heleghen. Dit al ghestampt te gadere, ende ghesoden, ende ghewronghen duer een cleet, so hebdi goede salue ter vorseide drope.

7.              Item zalven tegen alle soorten van huidziekte zoals schurft die uitgeslagen is.

Neem olie van olijf of Olea sativa, wierook van Boswellia thurifera, hars, boter in mei gewonnen, vet van het mannelijke zwijn, eppe of Apium graveolens, moederkruid of Tanacetum parthenium, venkel van Foeniculum vulgare en beekpunge of Veronica beccabunga dat in beken staat gelijk bruinheylighe of Mentha aquatica. Dit alles tezamen gestampt en gekookt en gewrongen door een kleed, dan heb je een goede zalf tegen voor vermelde huidziekte zoals schurft.

Dit recept komt zogoed als woordelijk overeen met De Vreese 309, waar echter de laatste woorden, so hebdi ... drope, ontbreken: Zalve tallen manieren van drope, die huutghesleghen sin: neemt olie van oliven, ende wieroec, arst, meische botre, barghinsmeer, eppe, martenekervel ende bonnie die int water staet ghelijc heleghen [...] dit al ghestampt te gader, ende ghesoden, ende ghewronghen duer een cleet.

Uit de vergelijking van beide teksten blijkt dat De Vreese ten onrechte matenekervel drukte: bedoeld is martene (d.i. materne) en kervel (cf. W. Braekman, ‘De Middelnederlandse Recepten in W. De Vreeses Uitgave’ VMKVA (1963), 97, waar de daar gegeven verklaring nu wel zeer onwaarschijnlijk blijkt te zijn). Op te merken is ook dat de nota door De Vreese bij heleghen gemaakt onjuist is; hij schreef: ‘Hier is door een afschrijver blijkbaar een plantennaam overgeslagen’; heleghe is zelf de naam van een plant.

8.              Item salue ieghen drope die droghe es ghelike pakers.

Neemt borsene ende meysche botre ghestampt ouer een.

8.              Item zalf tegen huidziekte zoals schurft die droog is gelijk een melaatse.

Neemt herderstas of Capsella bursa-pastoris en boter in mei gewonnen en door elkaar gestampt.

9.              Item salue om quade veden te heelne.

Neemt papple, sinchin, ende smer wort ende stampent alst wel ghesoden es ouer een, ende minghet met bloemen van lynsade (fol. 2v) tote et dicke wert. Ende es oec goed ieghen alle quade gate te ghenesene. Te wintre legghet eene wieke ghenet in wermen wyn ende in terebentinen ende te zomere in wine ende in melke.

9.              Item zalf om zere roede te helen.

Neem kaasjeskruid of Malva sylvestris, kruiskruid of Senecio vulgaris (?), en smeerwortel of Symphytum officinale (1) en stamp het als het goed gekookt is door elkaar en meng het met meel van lijnzaad of Linum usitatissimum [fol. 2v] tot het dik wordt. En is ook goed om alle kwade gaten te genezen. In de winter leg een doek genat in warme wijn en in terpentijn van Pistacia terebinthus en in de zomer in wijn en in melk.

(1)       Of Hylotelephium telephium.

 

10.           Item poeder om alle dinc te droeghene.

Neemt mele ende witte boenen ende puluer van wynsteene, dit doet vp: et sal droghen.

10.           Item poeder om alle dingen te drogen.

Neem meel en witte bonen of Vicia faba en poeder van tartarus of wijnsteen, doe dit er op: het zal drogen.

11.           Item ieghen alle manieren van iocten so waer dat es.

Nempt tsap van roeden docken, olie, asyl, wit van spaengen, elcx een onse. Ende esset somer, so droghet ter sonnen, ende eesset winter, so siedet toten derdendele in. Ende salfter mede iocten (Na salfter staat er i het hoofdstuk niet.)

11.           Item tegen alle soorten van jeuk zo waar dat is.

Neem het sap van rode zuring of Rumex sanguineus, olie van Olea sativa, azijn, loodwit van Spanje, van elk een ons. En is het zomer zo droog het in de zon en is het winter zo kook het tot een derdedeel in. En zalf er mee de jeuk (Na salfter staat er i het hoofdstuk niet.)

12.           Item noch ieghen tselue.

Neemt nitrum, dats .i. maniere van zoute, ende asyl ende (fol. 3r) seepe ende olie ende siedet te gadere tote et dicke wert. Ende daermet salft die iocte biden viere.

12.           Item noch tegen hetzelfde.

Neem nitrum, dat is een soort van zout, en azijn en [fol. 3r] zeep en olie en kook het tezamen totdat het dik wordt. En daarmee zalf de jeuk bij het vuur.

13.           Item om vrowen die faeute hebben van haren stonden .i. iaer lanc of meer.

En[de] haer ansichte wert met porren ende roet gheminct ghelijc dat zij besiect ware. Ende dat comt hem bi desen faeuten. Ende daerbi, om die te ghenesene, doet hem eten den cnop vander materne, ende cleen saelie, ende keruele, ende biest loec, elcx euen uele sonder van der materne meest, ende sceruet al dit wel cleene ende frute in botere ende slater eyere op ende doeter wel botere toe ende siedet niet te vele in botere. Ende dit doet den vrowen eten smergens tileke, ende sauons waert oec goed gheten (fol. 3v) der jeghen diet vermochte. Ende van desen vorseiden cruden neemt een hant vulle, ende dit doet vpden tijdt dat et sculdich es te commene vander maent. Ende dat doet .iij. maent of .iiij. alset comt euen lanc dat ghi yt hebt tote dat ghij syt wel ghesuuert. Ghi sult aldat genesen doedyt aldus.

13.           Item om vrouwen die fouten hebben van hun stonden 1 jaar lang of meer.

En hun aanzicht wordt met vlekken en rood gemengd net alsof ze ziek waren. En dat komt hen door deze fouten. En daarbij, om die te genezen, laat hen eten de knop van moederkruid of Tanacetum parthenium en kleine salie of Salvia officinalis en kervel of Anthriscus cerefolium, en bieslook of Allium schoenoprasum, van elk even veel, uitgezonderd het meest van moederkruid of Tanacetum parthenium, en snij  dit alles goed klein en fruit het in boter en sla er eieren op en doe er wel boter toe en kook het in niet teveel boter. En laat dit de vrouwen eten ‘s morgens op tijd eten en ’s avonds was het ook goed daartegen te eten [fol. 3v]  die het mogen. En van deze voor vermelde kruiden neem een hand vol en doe dit op de tijd dat het moet komen in de maand. En dat doe het 3 maanden of 4 als het komt en even lang dat je hebt tot je goed gezuiverd bent. Ge zal al dat genezen doe je aldus.

14.           Item om te proeuene wie besiect es.

Wriue vp sinen aerm anden puls met olien van akolien. Ende wriuet seere met uwen dume vpden puls; es hi besiect, die olie sal scumen gelyc dat een beer doet die uecht. Ende en es hi niet besiect, en sal niet scumen. Ende dese olie maectmen ghelike der olien van roesen of van violetten.

14.           Item om te onderzoeken wie ziek is.

Wrijf op zijn arm aan de pols met olie van akelei of Aquilegia vulgaris. En wrijf zeer met uw duim op de pols; is hij ziek zal de olie schuimen gelijk dat een beer doet die vecht. En is hij niet ziek het zal niet schuimen. En deze olie maakt men gelijk de olie van rozen of Rosa of van viool of Viola odorata.

15.           Item.

Of doeten laten inde hert adre anden (fol. 4r) rechtren harem. Ende doet .i. ey in vat daer syn bloed in valt so dat bloed uter aderen comt ualle vp dey al werm; es hi besiect et salre inbraden. Ende die besiect es doet hem drinken met wine tsop van griseconten, van boragen, van papen crude, ende vander cossouden (1), vander groter vander middelre ende der cleenre. Inden mey waert best maer alt iaer waert goed die crude ghelesen adde. Ende ghedroghet ende ghestampt met wine ghedronken .xl. daghe, het soudene doen ghenesen ende purgeren.

15.       Item.

Of doe hem bloed laten in de hartader aan de [fol. 4r] rechter arm. En doe een ei in een vat daar zijn bloed in valt zodat het bloed uit de ader komt te vallen op het ei al warm; is hij ziek het zal er inbranden. En die ziek is laat hem drinken met wijn het sap van duivenkervel of Fumaria officinalis, van bernagie of Borago officinalis, van paardenbloem of Taraxacum officinale en van de Consolida (1), van de grote, van de middelste en van de kleine. In mei was dit het beste maar het hele jaar is het goed die kruiden verzameld had. En gedroogd en gestampt met wijn gedronken 40 dagen, het zou hen laten genezen en purgeren.

(1) Men onderscheidde van consolida: plant om te verenigen, drie soorten: grote en middelste en kleine, respectievelijk smeerwortel of Symphytum officinale, zenegroen of Ajuga reptans en brunel of Prunella vulgaris.

 

16.       Item om alle manieren van smette int aensichte te werne ende daensichte te makene claer ende wit.

Doet hem drinken water ghemaect met clocken (fol. 4v) smerghens ende sauons van mateliven(2) of tcruut ghestampt of gheleit in wine. (2) mateliven:  het Hs. heeft mateseliven. water ghemaect met clocken: gedistilleerd water.

16.           Item om alle soorten van smetten in het aanzicht te weren en het aanzicht helder en wit te maken.

Laat hem drinken water gemaakt met distilleerkolven [fol. 4v] ’s morgens en ‘s avonds van madelief of Bellis perennis of het kruid gestampt of gelegd in wijn.

17.           Item jeghen tselue. (3) (?)

Legt eene muus in olien van oliuen in een vat(3), ende laetse der in lighen so langhe datse vorte zij, ende dan wriuet dolie ende de muus dore een cleet. Ende met diere olie saluet hu aensichte, so meer so beter, het wert alle smette af.

17.           Item tegen hetzelfde. (3)

Leg een muis in olie van olijf van Olea sativa in een vat(3), en laat het daarin liggen zolang dat het verdwenen is en dan wrijf de olie en de muis door een kleed. En met die olie zalf hun aanzicht, zo meer zo te beter, het weert alle smetten af.

Men vgl. MGR 172. Dit laatste nummer is veel beknopter wat het eigenlijke recept betreft: Bernet muse ende maecter of puluer ende tempert met olien ende salueter mede v aensichte. Het opschrift echter is er veel gedetailleerder.

18.           Item ieghen tseter salue.

Neemt smout van glase aluun gemalen ouer een, ende quicseluer, ende meysce botre ghestampt ouer een.

18.           Item zalf tegen serpigo, een huidziekte zalf.

Neem vet van aluin in kristalvorm gemalen door elkaar en kwikzilver en boter in mei gewonnen en door elkaar gestampt.

Dit recept vertoont een eerder vage gelijkenis met MGR 48.

19.           Item om te makene witte tande alse wit als snee..

Neemt .i. onse salpeter ende .ij. onsen salmoniach ende legghet in eene clocke (fol. 5r) ende maket ghelike dat men roese water doet. Ende dan wriuet uwe tande daer met desen watere met eenen wullenen cleede, si sullen werden scone(4) ende wit.  (4) scone:  het Hs. heeft scone  met afkortingsteken voor n  boven de e .

19.           Item om te maken witte tanden zo wit als sneeuw..

Neemt 1 ons salpeter en 2 ons steenzout en leg het in een distilleerkolf [fol. 5r] en maak het net zoals men rozenwater doet. En dan wrijf uw tanden daar met dit water met een wollen kleed, ze zullen worden mooi en wit.

Er is een zeer sterke gelijkenis met De Vreese 330: Om te makene witte tande, also wit als snee, neemt een onse salpeters, ende .ij. onsen salmoniach; ende legghet in een clocke ende maect ghelijc roesewater; ende dan [wrivet] hu tande daermede met eenen wullin cleede, si sullen werden wit ende scoene.

20.           Item om zenewen die ghecrompen zyn.

Siedet in wine sarasine dat es astrologie, of longhe wortel of loef, ende bayet der mede de zenewen die vercrompen syn. Ende maect een plaester ende netse daer in ende legse daer vp, si sullen al ghenesen.

20.           Item om zenuwen die gekrompen zijn.

Kook in wijn Aristolochia clematitis dat is Aristolochia, of longwortel of Pulmonaria officinalis wortel of blad en baadt daarmee de zenuwen die gekrompen zijn. En maak een pleister en maak het nat daarin en leg het daarop, ze zullen geheel genezen.

21.           Item.

Of neempt eenen vos ende zieten in water met al metten stronte al ontwe. Ende werpt dat water in een bat in eene kupe ende doenre in sitten den sieken, baden .iij. waerf .iij. daghe of meer eist te doene ende telken bat verwermt. Ende ligghen in syn (fol. 5v) bedde onghespoelt met andren watere, hi sal seker ghenesen ouer waer.

21.           Item.

Of neem een vos en kook het geheel in water met de stront al stuk. En werp dat water in een bad in een kuip en laat de zieke er in zitten en 3 maal per dag bad of meer als het te doen is en verwarm telkens het bad. En leg in zijn[fol. 5v] bad geen ander water, hij zal zeker genezen voor waar.

22.           Item om har af te doene waer dat staet.

Nempt orpriment een deel, ende leuende calc de twee deel, ende wriuet wel ontwee als bloeme ende temperet met borne of met wine. Ende doet zieden vp tvier dat zi alse pappe ende dan legghet daer ghi wilt haer verweeren alse eet als ghi cont ghedoeghen ende latet daer vp droghen. Ende dan dwaet of met wermen borne het sal al(5) ute uallen ende of ghaen ende niet weder commen vp dat ghi de stede salft met beelde sade.

22.           Item om haar af te doen waar dat staat .

Neem auripigmentum of natuurlijk arseensulfide een deel en ongebluste kalk twee deel en wrijf het goed stuk zoals bloem en temper het met (bron)water of met wijn. En laat het koken op het vuur zodat het als pap wordt en leg het dan waar ge haar wil weren als u het kan verdragen en laat het daarop drogen. En dan was af met warm (bron)water alles zal(5) uitvallen en weggaan en niet terug komen indien dat ge de plaats zalft met bilzekruid zaad of Hyoscyamus niger.  (5) Het Hs. heeft dittografie van al.

Men vgl. 568. Dit laatste recept is veel uitgebreider en voegt aan de ingrediënten uit 22 nog enkele toe. Ook de preparatie is veel ingewikkelder. Er is een sterke gelijkenis tussen 22 en MGR 164. Men vgl. ook de aantekening bij MGR 164.

23.           Item om de spenen te werne ende te genesene.

Bernet eenen mol tasschen ende legse vp de spenen, si sullen genesen ende verghaen.

(5)            Het Hs. heeft dittografie van al.

23.       Item om de spenen te weren en te genezen.  

Verbrand een mol tot as en leg het op uw aambeien, ze zullen genezen en vergaan.

Dit recept komt zo goed als letterlijk overeen met De Vreese 337: Om spenen te verjaeghene, berrent eenen mol tasschen, ende lechse up de spenen: si zullen ghenesen ende vergaen.

24.       Item jeghen dwater.

Drinct .ix.(6) (fol. 6r) tedeke al ontwee ghestampt met wine(7) of met borne .ix. daghe. Ende etet caempsaet ende drinket wyn.

(6)            In de ondermarge werd in een 15e-eeuwse hand een recept toegevoegd dat echter onleesbaar geworden is. (7) Vóór wine staat in het Hs. wi.

24.       Item tegen het water.

Drink 9.(6) [fol. 6r] aardwormen geheel stuk gestampt met wijn(7) of met (bron)water in 9 dagen. En eet zaad van hennep of Cannabis sativa en drink wijn.

(6)            In de onder marge werd in een 15e-eeuwse hand een recept toegevoegd dat echter onleesbaar geworden is. (7) Vóór wine staat in het Hs. wi.

 

25.       Item om alle hoeftswere te genesene.

Legt witte mu[n]t, of munte die in deuene wast, of witte rochine gestampt met aysile inden necke ende vp dhersenen metten slape, het sal genesen. Ende diet dronke et ware beter.

25.           Item om alle hoofdpijn te genezen.

Leg witte munt of munt of Mentha arvensis die in de vlakte groeit, of witte rochine (viskuit of wierook?) gestampt met azijn in de nek en op de hersens bij het slapen, het zal genezen. En die het drinkt het was hem beter.

26.           Item om de quade gate te genesene.

Doeter in dasscen van oueriaregen boenen ende van oueriaregher poreyen die stele gheberent beede te gadere. Ende daer bouen so legt dlym ende trette dat vlotet vp dwater van grachten, ende van fonteynen waert beter.

26.           Item om de kwade gaten te genezen .

Doe in de as van overjarige bonen of Vicia faba en van overjarige prei of Allium porrum de stelen van beide en verbrand ze tezamen. En daarboven zo leg de lijm er boven en kroos, Lemna (?) dat vloeit op het water van grachten en van fonteinen was het beter.

In MGR 478 komt ‘poreiden stroe’ voor in een recept dat bestemd is ieghen den seeren mont vanden cankere. Voor het overige vertonen beide recepten geen overeenkomst.

27.           Item omden canker te genesene.  (8).

Nempt cocuux loec ghelesen in meye ende ghedroghet ende dan gemalen te puluer (fol. 6v) doet vp den kanker, het hetet tquade vleesch ute ende ghenesettene. (8) te genesene: is in de ondermarge toegevoegd door dezelfde hand.

27.           Item om de kanker te genezen  (8).

Neem klaververzuring of Oxalis acetosella verzameld in mei en gedroogd en dan gemalen tot poeder en (fol. 6v) doe het op de kanker, het eet het kwade vlees uit en geneest het.

Men vgl. 30 dat uitvoeriger is doch dat hetzelfde hoofdbestanddeel bevat in een recept tegen quade veden. In De Vreese 331 treft men hetzelfde recept aan, samen met twee andere recepten (zie no 28 en 29 hieronder).

28.           Item jeghen den canker in veden ofte elre.

Nempt water pollioen datmen eet water muer ende droghet ende malet te puluere ende legter dat puluer op, het gheneestene. Ende dit solue cruut slaect geswel van veden diet der vp leght.

28.           Item tegen de kanker in de roede of anders.  

Neem water van pollioen dat men heet waterkers of Rorippa nasturtium-aquaticum ende droog en maal het tot poeder ende leg dat poeder op, het geneest het. En ditzelfde kruid vermindert het gezwel van roede die het er op legt.

Vgl. De Vreese 331 en hierboven. Bij De Vreese is gheswel van diet der up leit te lezen als gheswel van [veden] diet der up leit.

29.           Item.

Daschen van wedewinden zijn oec goed in canker gate.

29.           Item.

De as van wedewinde, Calystegia of Convolvulus, is ook goed in kanker gaten.

Vgl. De Vreese 331: er is zogoed als letterlijke overeenstemming met de laatste zin bij De Vreese: Item dasschen van wedewinden sijn goet in kankergate.

30.           Item salue ieghen quade veden.

Ziedt coccuucx loec voren ghestampt ende dan gesoden met meyscer botren ende gewronghen duer een cleet, dit es goede salue jeghen den canker vanden vede. Ende tpuluer daer of dat doet onder vp de (fol. 7r) gate. Ende doet hem drinken sop van tremorse met wine ende daer mede dwaen, het genestene.

30.           Item zalf tegen kwade roede.

Kook klaververzuring of Oxalis acetosella tevoren gestampt en dan gekookt met boter in mei gewonnen en gewrongen door een kleed, dit is goede zalf tegen de kanker van de roede. En het poeder daarvan doe dat onderop het[fol. 7r] gat. En laat hem drinken sap van duivelsbeet of Succisa pratensis ? en met wijn en daarmee wassen, het geneest ze.

Vgl. 27 dat beknopter is en dient omden canker te genesene; het gebruik van

‘tremorse’ voor dezelfde kwaal als in 30 komt ook voor in MGR 619 en 1024. De Vreese 331 vertoont ook enige gelijkenis, vooral wat het hoofdbestanddeel ‘coccuucxloec’ betreft.

31.           Item.

Scorse van bongi ghepuluert droegt quade gate in veden ende elre; bloeme van alume doet tselue ende slaect den canker.

31.           Item.

Schors van beekpunge of Veronica beccabunga verpulverd droogt kwade gaten in de roede en elders; bloem van aluin doet hetzelfde en vermindert de kanker.

32.           Item om alle manieren van paerlen in doegen, witte of brune te ghenesene.

Stampt venkel ende alse vele maerche van vliedere beede te gadere ende sietse in wine of in borne. Ende maect een plaester ende legse vp doegen sauons waerm, si sullen genesen.

32.       Item om alle soorten van parels (1) in de ogen, witte of bruine te genezen.

Stamp venkel of Foeniculum vulgare en alzo veel merg van vlier of Sambucus nigra en beide tezamen en kook het in wijn of in (bron)water. En maak een pleister en leg het op de ogen ’s avonds, ze zullen genezen.

(1)  Oogziekte.

Er is een sterke overeenkomst tussen dit recept en MGR 1295: Jeghen die paerle op die oghen. Men neme venkel sap, ende van vlieder, ende stampe te gader, ende siedent, ende legget op die oghen, ende een linen cleet daer tusken.

33.       Item om alle wonden te genesene sonder lycteeken of arde lettel ende zenewen vergaderen ende been cnoepen, meer binnen eere (fol. 7v) maent dan met andre salue binnen tween maenden.

Neempt sauer ghesmolten dassin smout, ende maect daer of plaester up werc of up lynwaet also men pleet; het sal ghenesen harde varinc, dit es gheproeft ouer waer.

33.       Item om alle wonden te genezen zonder of erg weinig litteken en zenuwen verzamelen en beenknopen, maar binnen een [fol. 7v] maand, dan met andere zalf binnen twee maanden.

Neem zuiver gesmolten dassen vet en maak daarvan een pleister op pluksel of op linnen zoals men pleegt; het zal genezen zeer snel, dit is beproefd voor waar.

De overeenkomst met De Vreese 199 is zogoed als volledig: voor pleet heeft De Vreese pleecht: Omme wonden te ghenesene sonder lijcteken, of harde lettel, ende zenuwen vergaderen ende beencnoepen, meer binnen .j. maend dan met andren zalven binnen .ij. maende, neemt zuver ghesmolten dassensmout ende maect derof plaesteren up werc of up linwaet, also men pleecht; et sal

ghenesen harde varinghe. dit es gheprouft.

34.       Item om te doene dat eene vrowe werde alse nauwe of zo ware maecht, al adde soe een kint geadt.

Nemt berge ende cleene consoude euen vele, ende stampse wel ende nemet tsap ende doeter vrowen in haer lijf met eenen lijninen cleede ende tcruut daer bouen geleit.

34.           Item om te doen dat een vrouw wordt alzo nauw alsof ze maagd was, al had ze een kind gehad.

Neen bernagie of Borago officinalis (?) en Prunella vulgaris, even veel, en stamp ze goed en neem het sap en doe het de vrouwen in hun lijf met een linnen kleed en het kruid daar bovenop gelegd.

35.           Item (fol. 8r) jeghen draunkelhede van wonde inden lichame.

Men sal nemen ghinghebere, sedewaere, galigaen ende stampent in eenen mortier ende temperent met witten wine ende ziedet in eenen stoep wits wyns ende scumet wel, ende alse men ghaet te bed salment drinken al eet, ende den sieken wel decken, hi sal sweeten ende ghenesen.

35.           Item [fol. 8r] tegen ettering van wonden in het lichaam.

Men zal nemen gember of Zingiber officinale, zeduar of Curcuma zedoaria, galanga van Alpina officinarum en stamp het in een mortier en temper het met witte wijn en kook het in een stoop witte wijn en laat het goed schuimen en als men te bed gaat zal men het al heet drinken en de zieke goed bedekken, hij zal zweten en genezen.

36.           Item jeghen den lichame die hart es.

Neemt de wortele van wheghebreeden ende stampse met bergenen smere ende maecter of een plaester ende legse al werm vp den lichame, al te hant sal hem smelten de buuc.

36.           Item tegen de loop die hard is.

Neem de wortels van grote weegbree of Plantago major en stamp het met mannelijk zwijnenvet en maak er een pleister van en leg het al warm op het lichaam, dadelijk zal hem smelten de buik.

Er is sterke gelijkenis met 1039.

37.           Item jeghen torsioen ende venyn.

Men sal nemen betonie ende siedense met gheetinre melc ende drinken dat, et ganst torsioen (fol. 8v) van den lichame ende veriaecht venijn vanden lichame.

37.           Item tegen kramp en venijn.

Men zal nemen betonie of Stachys officinalis en koken het met geitenmelk en drink dat, het geneest de kramp [fol. 8v] van het lichaam en verjaagt venijn van het lichaam.

Betonie tegen ‘venyn’ komt ook voor in MGR 107 en 1312.

38.           Item jeghen walghinge ende braken.

Neemt crumen van ruggenen broede ende alse uele menten ende een hant vul alsenen ende roese bladere ende alse uele averoenen ende siedent te gadere in een sackelkyn met witten wine. Ende dan legge tsackelkyn al werm met alle vpden herte put iegen die mage ende dit doet dicke verwermen inden wyn van seluen du salt genesen van walgene ende van rispenne(9). (9) rispenne: het Hs. heeft rispaene.

38.           Item tegen walging en braken.

Neem kruimels van roggebrood en alzo veel munt of een Mentha soort ende een hand vol alsem of Artemisia absinthium en rozen bladeren en alzo veel averuit of Artemisia abrotanum en koken het tezamen in een zakje met witte wijn. En leg dan het zakje al warm geheel op de het laagste puntje van het borstbeen tegen de maag en laat dit vaak verwarmen in de wijn van ditzelfde, u zal genezen van walgen en van oprispen.

39.           Item jegen den vetten te makene mager.

Men sal drinken couden borne elkes smergens, dus werti mager, doetyt langhen tydt.

39.           Item tegen de vetten te maken mager.

Men zal drinken koud (bron)water elke morgen, dus word je mager, doet het een lange tijd.

40.           Item.

Si dat sake dat de vette (fol. 9r) mensche vp staet tilcke van sinen slape ende voeruoets gha slapen ander werf. Ende alse hi ander werf gheslapen heeft so ete drie soppen van ghebradenen broede in aysile genet. Ende hi legge in sine spise die hi eedt puluer van wyndroesenen ende van pepere, ende loepe ende springe uele, hi sal werden magher.

40.           Item.

Is het zo dat de vette [fol. 9r] mens tijdig opstaat van zijn slaap en dadelijk weer gaat slapen. En als hij weer geslapen heeft zo eet hij drie sappen van gebraden brood in azijn genat. En hij legt in zijn spijs die hij eet poeder van wijnsteen of tartarus en van peper of Piper nigrum en loopt en springt veel, hij zal worden mager.

41.           Item om te hebbene claer stemme.

Nempt menten sop ende drinket dat.

41.           Item om te hebben een heldere stem.

Neem munt of een Mentha soort sap en drink dat.

Het drinken van muntsap om te hebbene claer stemme komt eveneens voor, samen met andere middelen, in MGR 1319.

42.           Item om te brakene stappans.

Neempt sofferaen ende temperet met lauwen borne ende dat sal men drinken.

42.           Item om dadelijk te braken.

Neem saffraan of Crocus sativus en temper het met lauw (bron)water en dat zal men drinken.

43.           Item iegen de worme inden lichame.

Neempt alsene ende reinuane ende perseker loeuere, of inden winter de scorse, ende (fol. 9v) de scorse vanden wortele van stekel doerne, dit sal men stampen al ontween in eenen mortier ende minghen dat sop met aysile ende drinken dat.

43.           Item tegen de wormen in het lichaam.

Neem alsem of  Artemisia absinthium ende reinvaarn of Tanacetum vulgare en perzik of Prunus persica blad of in de winter de schors en [fol. 9v] de schors van de wortel van sleedoorn of Prunus spinosa, dit zal men stuk stampen in een mortier en mengen dat sap met azijn en drinken dat.

Er is een sterke overeenkomst met 181, dat echter iets minder gedetailleerd is.

44.           Item ieghen den coeke.

Neempt de wortel van meeden ende .ix. wortelen van weghebreeden ende eene hantvul alsenen ende een hant vul garofilaten ende een hantvul witter menten ende stampen al dit te gadere ende temperent in eenen stoep wyns ende langhe sieden in eenen niewen erdenen pot ende dan salment doen in eenen andren pot ende latent der in claren ende gheuent den sieken drinken nuchterne. Ende alsi ghaet te bedde hi sal genesen binnen .xij. dagen.

44.           Item tegen de koek of verharding in of aan de oppervlakte van het menselijk lichaam.

Neet de wortel van meekrap of Rubia tinctoria en 9 wortels van grote weegbree of Plantago major en een handvol alsem of Artemisia absinthium en een handvol kruidnagel of Syzygium aromaticum en een handvol witte munt of Mentha longifolia en stampen al dit tezamen en temper het in een stoop wijn en lang koken in een nieuwe aarden pot en dan zal men het doen in een andere pot en laten het daarin klaren en geven het de zieke te drinken nuchter. En als hij te bed gaat zal hij genezen binnen 12 dagen.

45.

Plinus segt ons (fol. 10r) so wie dat draghet betonie ouer hem ne gheen boes ersatre hen mach hem deeren. Inde oest maent dan salmen die betonie lesen de bladere der of ende drogense ende maker of poeder ende etent inden winter, alsmen de groene niet en vint.

45.          

Plinius zegt ons [fol. 10r] zo wie er draagt betonie of Stachys officinalis over hem nee geen boos geneesmiddel  mag hem deren. In augustus dan zal men betonie bladeren verzamelen en drogen het en maak er een poeder van en eet het in de winter, als men de groene niet vindt.

Men vgl. 50, 77, 342-357 en MGR 1312.

46.           Item jeghen die worme ende den lichame.

Nempt asschen van hertshoerne gheberrent ende mingse met wine ende met seeme ende saluet daer mede die naffle ende den hers: de worme sullen alle comen neder wert.

46.           Item tegen de wormen en de loop.

Neem as van verbrande herten horen en meng het met wijn en met zeem en zalf daarmee de navel en de aars: de wormen zullen alle naar beneden komen.

Er is een sterke overeenkomst met 68, dat wat minder bijzonderheden vermeldt. Grote gelijkenis valt eveneens te noteren met MGR 179, 180 en 1161.

47.           Jeghen den vierden dach corts.

Neemt dreesene ende gherwe ende cruce wiet ende stampet ende wringhet dor een cleet ende drinct dat sop.

47.           Tegen de vierde daagse koorts.

Neem hondsdraf of Glechoma hederacea en duizendblad of Achillea millefolium en kruiskruid of Senecio vulgaris en stamp het en wring het door een kleed en drink dat sap.

Er is een zekere gelijkenis met MGR 496, dat echter ook ander materiaal bevat en daardoor veel uitvoeriger is.

 

48.           Item ieghen cotidiane ende coridiane ende (fol. 10v) jeghen artetike ende jeghen vercoude longhene ende iegen palesyn ende iegen dwater.

Nemt veenkel saet ende de wertel van venkel ende eppe saet ende merradic ende persyn ende de wertele van roeden docken ende wlle docken ende lauessche, ende siedet al te gadere in een vierendeel honichs ende in vier stoep borrens tote de heelt versoden es, ende dat salmen drinken.

48.           Item tegen dagelijkse koorts en soort koorts en [fol. 10v] tegen jicht en tegen verkouden longen en tegen verlamming en tegen het water.

Neem venkel of Foeniculum vulgare zaad en de wortel van venkel en eppe of Apium graveolens zaad en mierikswortel of Armoracia rusticana en peterselie of Petroselinum crispum en de wortel van rode zuring of Rumex sanguineus en wilde zuring of Rumex acetosa en maggi of Ligusticum officinalis en kook het alles tezamen in een vierendeel honing en in vier stoop (bron) water tot de helft verkookt is en dat zal men drinken.

49.           Jeghen yechtichede.

Stampt witte malrouie ende dr[i]nket tsop ende eist te bitter, so doeter toe sucker of recolissie of wyn of ander dinc dat den dranc maect soete.

49.           Tegen jicht.

Stamp witte malrove of Marrubium vulgare en drink het sap en is het te bitter zo doe er toe suiker of zoethout van Glycyrrhiza glabra of wijn of ander dingen die de drank zoet maakt.

50.

Betonie die heuet diuerse cracht na diuerse meestren: tsop daer of of puluer met wine ...(10). (10) Na fol. 10 is een deel van het Hs. verloren gegaan; het nummer is daardoor onvolledig. Men vgl. 45, 77, 342-357 en MGR 1312.

50.          

Betonie of Stachys officinalis die heeft verschillende krachten naar verschillende meesters: het sap daarvan of poeder met wijn ...(10). (10) Na fol. 10 is een deel van het Hs. verloren gegaan; het nummer is daardoor onvolledig.

(fol. 11r) 51. Als eenen ghewonden man die darmen wt hanghen.

Men sal nemen van enen kiekine dinadren al waerm [so] sulsi weder ingaen.

[fol. 11r) 51. Als een gewonde man de darmen uit hangen.

Men zal nemen van een kuiken zijn aderen al warm, zo zullen ze weer ingaan.

Men vgl. 974 dat, naast de remedie aangegeven in 51, ook nog een paar andere middeltjes aanbeveelt. Dit is ook het geval - zij het in mindere mate - voor MGR 557. Er is zogoed als volledige overeenkomst met MGR 1146. Zie ook 52 hieronder.

52.           Alse die wonde blaest.

Men leggher up die longene van eenen scape al waerm.

Er is overeenkomst tussen dit nummer en een deel van 406. Nummers 51 en 52 worden samen aangetroffen in MGR 557 en de gelijkenis tussen 52 en MGR 1138 is zogoed als volledig.

52.           Als de wonde blaast.

Men legt er op de longen van een schaap al warm.

53.           Jeghen ghedrawonkelde wonden.

Men sal nemen smout van specke ende claerheit ende honech ende ziedent ouer een ende minghent metten witten vanden eye al cout ende maken een plaester ende legghense daer op.

Overeenstemming met MGR 1147 is praktisch volledig; men vgl. ook de aantekening bij dit nummer.

53.           Tegen verzweerde wonden.

Men zal nemen vet van spek en gesuikerde, aromatische kruidenwijn en honing en koken het tezamen en meng het met het witte van een ei al koud en maak een pleister en leg het daarop.

54.           Jeghen een tebroken been.

Neemt duuen quaet ende scapin ende botter ende zout ende temperet met wine ende maect een plaestre ende legtse daer op ende (fol. 11v) laetse daer ligghen vaste ghebonden .iij. daghen.

54.           Tegen een gebroken been.

Neem duivendrek en schapendrek, boter en zout ende temper het met wijn en maak een pleister en leg het daar op en [fol. 11v] laat het daar liggen vast gebonden 3 dagen.

55.           Die hem verbernet heeft.

Neemt lindine leuende colen ende blusschense in houden wijn ende wrijfse te sticken ende wrijfse vp dat verbernede ende wacht dat hijt niet ander sijns zalue.

55.           Die zich verbrand heeft.

Neem van linde of Tilia europaea brandende kolen en blus ze in oude wijn en wrijf het stuk en wrijf het op dat verbrande en let er op dat hij zijn zalf niet verandert.

Dit recept stemt geheel overeen met 1031 en MGR 1149, MGR 562 is wat beknopter doch bevat eveneens dezelfde geneeswijze.

56.           Jeghen den scoerfden hals.

Men neme eene rode slecke ende wijn ende legse beede(11) in een coprin vat ende dect wel .ix. daghe ende zalue dar mede den hals. (11) beede: be verbeterd uit m.

56.           Tegen de schurftige hals.

Men neemt een rode slak en wijn en leg ze beide(11) in een koperen vat en bedek dat goed 9 dagen en zalf daarmee de hals.

57.           Jeghen tquat euel.

Men neme .iij. zwaluwen ionghen ende trecken hem vte die herten ende verbernese in eenen nieuwen pot ende gheeft hem tpuluer drinken.

57.           Tegen de vallende ziekte.

Men neemt 3 zwaluwen jongen en trek hen het hart uit en verbrand het in een nieuwe pot en geeft hem het poeder te drinken.

Het medicinaal gebruik van as van zwaluwjongen komt ook voor in de bereiding van het aqua yrundinea in 724 en MGR 365. Men vgl. ook de aantekening bij het laatstgenoemde nummer.

58.           Jeghen venijn (fol. 12r) dat een ghenut heeft.

Men sal maken(12) eene stagghe moede so dat hi al ouer al zweete ende dorine die hi stalt up derde salmen drinken al heet ende dat moetmen doen .ix. daghen of meer. Ende al hadhi een serpent inden buuc, het soude ten monde commen vte ende dan moesti drinken dranc van botren ghemaect. (12) Het Hs. heeft dittografie van sal maken.

58.           Tegen venijn [fol. 12r] dat een genuttigd heeft.

Men zal (12) een paard met rechtopstaande oren moe maken zodat het overal zweet en de urine die het urineert op de aarde zal men drinken al heet en dat moet men doen 9 dagen of meer. En al had hij een serpent in de buik, het zou te mond uitkomen en dan moest hij drinken drank van boter gemaakt.

59.           Jeghen oghen die ghelopen sijn met enigher auen turen.

Men sal nemen tsap van eere wilder carden ende ghietent .iij. nacht in doeghen ende daer na salmense zaluen met ganzine smoute.

59.           Tegen ogen die lopen met enig ongeluk.

Men zal nemen het sap van een wilde kaardendistel of Dipsacus pilosus en gieten het 3 nachten in de ogen en daarna zal men ze zalven met ganzen vet.

De inhoud van dit nummer komt, samen met die van 60, voor in MGR 874. Ook 344 en MGR 544 en 1152 vermelden het gebruik van betonie tegen tranende ogen. Dit is eveneens het geval voor De Vreese 300: Jeghen tranende oeghen: salfse metten sape van betonien; si sal claeren ende scerpen die sie.

60.           Jeghen tranende.

Men sal eten betonie die tzien star (fol. 12v) ket.

60.           Tegen tranende.

Men zal eten betonie of Stachys officinalis die het zien versterkt [fol. 12v].

Zie hierboven. Nr. 344 en MGR 544 en 1152 vermelden eveneens het gebruik van betonie tegen tranende ogen; dit is ook het geval voor De Vreese 300.

61.           Jeghen donkere.

Men sal nemen rute ende dau vander marghenstonden ende zaluer de oghen mede.

61.           Tegen donkere .

Men zal nemen wijnruit of Ruta graveolens en dauw van de morgenstond en zalf er de ogen mede.

Er is een zeer sterke overeenkomst met 852. Ook met De Vreese 301, doch hier wordt nog toegevoegd dat de wijnruit .ix. daghe lang in meidauw dient te liggen voor ze mag gebruikt worden: Jeghen donker oeghen van den hersenen: nem rute, ende doet in een vat

met dauwe in meye .ix. daghe; dan salve elkes daghes dijn oeghen.

62.           Als enen heft de tonghe ru oft scaerp.

Men sal nemen tsap van menten ende zaluen sine tonge daermede ende wriuent wel in metten vingher dan vergaet alt ruwe.

Wat de inhoud betreft is er een zeer grote gelijkenis met 443, alhoewel dit laatste een remedie tegen een gekloven tong genoemd wordt.

62.           Als een heeft de tong ruw of scherp.

Men zal nemen het sap van munt of een Mentha soort en zalven zijn tong daarmee en wrijf het goed in met de vinger dan vergaat al het ruwe.

63.           Die serpent ofte ander woermen heuet in.

Hij neme dicke atrement ende drinke met wine, dan sal hi ghenezen.

63.           Die een serpent of andere worm in heeft.

Hij neemt vaak inkt of koper- of ijzersulfaat en drinkt het met wijn, dan zal hij genezen.

64.           Die met pinen orine maect.

Neemt de blaze van eere gheet ende verbernetse ende drinket tp[u]luere met borne. Ooc es hem goet dat hi neme die herssinen van enen haze ende ziedse ende wrijfse te stucken (fol. 13r) ende drinke met wine.

Er is zogoed als volledige overeenkomst met De Vreese 370: Die met pinen orine maect, neemt de blaese van de gheeten ende barrense te pulvre, ende drinct dat met wine of borne. Oec es goet die hersene van den hase, ende wrijfse te sticken, ende dan drinc met wine.

64.           Die met pijn urine maakt.

Neem de blaas van een geit en verbrand het en drink het poeder met (bron)water. Ook is het voor hem goed dat hij neemt de hersens van een haas en kook het en wrijf het stuk [fol. 13r] en drink het met wijn.

Ook MGR 1365 en 94 bevatten samen een vergelijkbare materie. Men vgl. ook de aantekening bij MGR 1365.

65.           Jeghen die bloet zeeken.

Men neme de herte van hert ende bernesse ende drincse met melke.

65.           Tegen dat bloed plassen.

Men neemt het hart van een hert en verbrand het en drinkt het met melk.

Er is sterke gelijkenis met MGR 324 en 1158.

66.           Jeghen die beuen.

Men neme zap van biuoete ende minghelt met olijen rosaet ende zalfter enen mede.

66.           Tegen dat beven.

Men neemt sap van bijvoet of Artemisia vulgaris en meng het men rozenolie en zalf er een mee.

Er is verwantschap met MGR 287 daar twee soorten van hetzelfde geslacht Arthemisia hier voor koorts aangewend worden. Men vgl. ook De Vreese 453.

67.           Jeghen die kinder die te vele screijen.

Men neme hertin maerch ende salfter mede haren slaep.

67.           Tegen de kinderen die teveel schreien .

Men neemt herten merg en zalft ermee hun slaap.

Er is een sterke overeenkomst met MGR 281 en 1160.

 

68.           Jeghen die wormen binnen.

Men sal nemen hertshornen ende verbernen te puluere ende minghent met honeghe ende drinkent met waermen wine.

Men vgl. 46 en MGR 179, 180 en 1161.

68.           Tegen de wormen binnen.

Men zal nemen herten horen en verbranden tot poeder en mengen het met honing en drinken het met warme wijn.

69.           Alse enen de(13) naghelen vallen.

Hi neme taerwe te sticken ghewreuen ende dwitte vanden eye ende leght daer vp dan zelsij wassen. (13) de  verbeterd uit da .

69.           Als een de(13) nagels vallen.

Hij neemt tarwe stuk gewreven en het witte van een ei en legt het daarop, dan zullen ze groeien.

70.           Jeghen den (fol. 13v) ghenen die haet no dranc ne moghen onthouden.

Men neme gaerwe ende wriuense te sticken ende drincse met laeuwen wine.

70.           Tegen diegene [fol. 13v] die eten nog drank niet mogen onthouden.

Men neemt duizendblad of Achillea millefolium en wrijf het stuk en drinkt het met lauwe wijn.

Er is een sterke overeenkomst met MGR 323, 1070, 1094 en 1163. In dit laatste nummer dient men echter de garwe te drinken met lauw water en niet met lauwe wijn, zoals in al de andere versies. Grote overeenkomst is er eveneens met De Vreese 499: Item nem gheruwe ghestampt met honeghe of met wine.

71.           Die twitte vpte oghen heeft.

Men neme tsap van veenkele ende minghet met tebrokene wieroke ende leght vpte oghen.

71.           Die het witte op de ogen heeft.

Men neemt het sap van venkel of Foeniculum vulgare en meng het met gebroken wierook van Boswellia thurifera en leg het op de ogen.

Men vgl. MGR 1164 waar in plaats van twitte in het opschrift dat wit of die scelle staat.

72.           Die de tanden wit wille hebben.

Nem mele van gheersten ende minghet met honeghe ende wriue sine tanden dicken daer mede.

72.           Die de tanden wit wil hebben.

Neem meel van gerst of Hordeum vulgare en meng het met honing en wrijf vaak zijn tanden daarmee.

Interessant is de vergelijking met MGR 187, waar naast gherste ook gorsenseil aangetroffen wordt.

73.           Jeghen betringhe van zinne.

Men neme vier paerds houuen of zenuwen ende verbernesse te puluere ende etet in drien eyeren alstie mane wast ende dander alstie mane waendt.

73.           Tegen verbetering van de geest.

Men neemt vier paardenhoeven of zenuwen ende verbrand het te poeder en eet het in drie eieren als de maan wast en de andere als de maan afneemt.

74.           Die vergheuen es met venine.

Nutte hertin (fol. 14r) maerch met wine.

74.           Die vergeven is met venijn.

Nuttig herten [fol. 14r] merg met wijn.

75.           Jeghen donkere oghen.

Neemt de wortel van den veencle ende zietse in watre ende tempertse met aysile ende zalft dogen(14) daermede, het neemt de donkerhede ende verclaert. (14) dogen:  het Hs heeft dognen.

75.           Tegen donkere ogen of slecht zien.