Matthias de Lobel, 1581, cruydtboeck.

Tekst en afbeeldingen uit http://www.biodiversitylibrary.org/item/30651

 

 

U als u wordt u, r als z wordt gewoon r.

 

 

Geschreven en vertaald door Nico Koomen.

 

DEN

DOORLUCHTIGHEN

ENDE HOOGHGEBOREN

VORST ENDE HEERE, HEER EN

WILHELM, PRINCE VAN ORANGIEN, GRAVE

VAN NASSAU, CATZENELLEBOGHEN, VIANDEN, Diest, Stadt-houder generael vande Nederlanden, Gouverneur over Brabandt, Hollandt, Zeelandt, Vrieslandt, ende Utrecht, Erf-burchtgrave van Antwerpen, &c.

 

DEN EDELEN, VROMEN, WYSEN,

SEER VOORSIENIGHEN HEEREN, SCHOUTETH,

AMPTMAN, BURGHEMEESTEREN, SCHEPENEN,

Raedt, VVijckmeesters, Dekens vanden Ambachten, ende andere Heeren ende Inghesetenen deser Stadt.

 

l eest soo Doorluchtighe, Hoochgeboorne Vorst, Edele, Wyse, ende seer voorsienighe Heeren, dat de teghenwoordighe ghesteltenisse deses tyts, ende de menichfuldighe, ende beclaegeliicke ellenden die nu verscheyden iaeren, deur toedoen der vyanden vande gemeyne ruste ende deser Nederlanden, over den inwoonders der selver syn ghevallen, sulcx syn, dat sy niet alleenliick den moet lichteliick benemen conden, den ghenen die sich tot oeffeninghe eeniger goeder ende loffeliicker consten souden moghen ghebruycken (waer door de ghemeynte merckeliick voordeel ende nut soude moghen ontfangen) maer oock verscheyde steden, plaetsen ende luyden connen brengen, ende alreede deur de onmatighe wreetheyt derselver vyanden ghebracht hebben in groot ende swaer verdriet: Nochtans aenmerckende dat het den almoghenden Godt belieft heeft deur u Vorsteliicke Genaede het meeste deel der beswaernissen, leets ende ellenden die byden voorseyde gemeyne vyanden, desen landen noch meer toebereyt waeren, [2] af te weeren, ende oock de selve Godt u mijne heeren de ghenaede ghedaen heeft dat uwe Edelheden alle haere middelen ende hulpe daer toe hebben geschickt, ende vrymoedeliick ghebruycket. Ende beweghen wesende deur de liefde die ick altijt gehadt hebbe, omme naer mijn vermoghen den ghemeynen oirboir te voirderen, en hebbe ick niet connen onderlaten eenighe voorgaende iaeren daer toe te arbeyden, dat eene bequame ende volmaeckte beschrijvinghe der cruyden in dese spraecke int licht ghebracht mocht worden, hopende dat gheliick my de groote ghenegentheyt die ick tottte ghemeynte deser stadt, over de welcke uwe F. G. ende Edell.als hoofden ghestelt syn, int besundere altiit hebbe ghehadt, ende die liefde die ick den selven schuldich ben toe te draghen, daer toe verweckt hebben, dat sulcx ock den selven niet alleenliick aengenaem en sal wesen, maer oock daer en boven dieneliick bevonden worden, omme met eene soo schoone ende ghenoecheliicke becommernisse ende oeffeninghe de swaricheden deses tydts eenichsins te vergheten, ofte emmers grooteliicx te verminderen. Ende gheliickerwyse ick my heb laeten voorstaen (desen mynen arbeyt totten eynde ghebracht synde) myne schuldighe plicht te verheysschen den selven V. F. G.ende u myne heeren voor te draeghen, als hebbende over eenighe iaeren de eere ghehadt van te wesen dienaer vanden huyse uwes F. G.ende oock merckeliicken langhen tyt als inwoonder ghebruyckt ende ghenoten hebbende de goede rechten ende nutheden deser stadt, alsoo dochte my oock, dat ick my behoirde te versekeren, dat aengaende tgene vanden ghemeynen oirboir ende vermaekinge in desen beswaerliicken tyt by my verhopt is, dat ick my daer inne niet gheheeliick bedroghen vinden en soude. Want wat soude men onder de sonne naest de groote verhueginge die een iegheliick Godt lief-hebbende mensche is scheppende wt de kennisse Godts, connen bevinden meer tot verlichtinghe des gheests te dienen, dan het aenschouwen vande heerliickheyt der wercken synder handen, de welcke haer niet int minste is opebaerende deur de lieffeliicke landouwen, velden ende hoeven verciert met een ontalliickheyt ende wonderbaere onderscheydentheyt van boomen, planten ende cruyden, met seer groote menichte van alderley bloemen, van [3] soo vele verscheyden verwen, reucken ende maecksel: Waer af het aenschouwen ende bemerck soo lustigh is, ende van sulcker weerden te syne gheacht is gheweest, dat Godt almachtich begeerende den mensche opder aerden met groote weldaden te vereeren, den selven, voor synen afval, ghestelt heeft in den lusthof met gheliicke ofte meerder liefliickheyt overvloedeliick begaeft ende verciert, hem maeckende meester over de selve syne heerliicke wercken, ende eerste ackerman ende hovenier desselfs lusthofs. Soo oock van hem, ende deur dese oirsaecke voortghecomen ende ghesproten syn vele ende verscheyde cloecke, vermaerde ende verstandighe ondersoeckers deser dingen, die daer deur voorts veroirsaeckt syn gheweest sich te begheven tot het bemerck van tgene de kennisse der naturen, ende oock meerder wysheyt is aengaende, soomen claerliick inde heylige schriften van velen can lesen, ende oock daer naer van ander volcken speuren, als van Orpheo, Democrite, Empedocle, Aristotele, Pythagora, Theophrasto ende diergheliicke andere. Ende dat meer is, en heeft de ghewichticheyt ende verscheydenheyt vanden saecken der regeeringe der landen ende Coninckriicken aengaende, seer veel vermaerde ende grootmachtighe Keysers ende Coninghen niet soo verre connen brenghen, oft beletten, dat sy sich van eene soo loffeliicke oeffeninghe souden afwenden, oft daer toe eenighen cost, arbeyt, ofte moeyte spaeren: Gheliick sulcx vande Coninghen Syro, Ptolomeo, Mithridate, ende besundere vanden wysen ende vreetsaemigen Coninck Solomon, ghenoechsaem verstaen can worden, vande welcke men soude moghen segghen dat de kennisse der cruyden, ende de oeffeninghe der selver haeren oirspronck ghenomen, ende voorts totten naecomelingen als van handt tot handt overghelevert is. Waeromme niet en is te verwonderen, dat de Poeten (als met heure versierselen verscheyden goede ende oorboirliicke dingen beteeckenenden) hier voortyts gheschreven hebben, dat de Mus¾, Nymph¾, Hamadriades, Sylvani, Satyri, ende andere dusdanighe versierde goden, de bosschen, hoeven ende diergheliicken plaetsen met lieffeliickheyt der boomen, bloemen ende vruchten verheerliickt ende verciert, bewoont ende daerinne haeren lust ghehadt hebben, ende den selven voorts overghegeven, ende [4] belast te bouwen, ende in haer cieraet opvueden ende onderhouden, den genen der welcker verstandt daer toe bequaem ende gheschickt gheacht hebben. Soo ons wt sulcker oirsaecke de naemen van Ceres, Flora, Pan ende diergheliicke achterghelaten syn, welcke oude ende loffelycke hercompsten verscheyden Keyseren, Coninghen ende Vorsten van onsen tyde, met oock vele vermaerde ende treffelycke mannen, volghende dese wetenschap ende opvueden der cruyden, niet alleenlyck in groote weerden ende achtinghe en hebben ghehouden, ende sich daerinne met alle neersticheyt gheoeffent, maer oock de selve conste door de quaetheyt des tyts seer vervallen ende oock vervalst synde, tot haere ierste ende verheyschte volmaecktheyt ghebracht; ende dat niet sonder groote redenen: want soo verre men boven desen wil aenmercken de nutheyt ende oirboir die de ghemeynte der menschen in dese werelt ontfanckt ende gheniet deur dese oeffeninghe ende conste, salmen bevinden de selve soo groot te wesen dat sy seer qualiick met eenighe andere soude connen vergheleken worden. Aenghesien dat, alsoo naest den geest ende siel die wy onsterffelyck vanden heere almachtich ontfanghen hebben, de mensche egheen dinck en is besittende dat hem naerdere bestaet ende aengaet ende dÕ welck hy met meerder sorghe vliet, arbeyt ende neersticheyt behoort te bewaeren ende gaede te slaen, dan het lichaem, voor dÕ welcke alle goeden, haven, gelt, erven ende diergheliicke moeten wycken; soo moet oock daer wt nooteliick volghen dat het middel waer deur de voorseyde bewaernisse is gheschiedende, wel de ierste plaetse is hebbende onder de dinghen die byden menschen ende in deser werelt behooren in weerden ghehouden te worden. Nu en meynen wy niet dat iemandt twyffelt oft de hulpe ende raedt die den lichaemen in desen deele gheschiet (te weten deur de medicyne) en bestaet sunderlinghe inde werckinghe ende cracht der cruyden, welck deel der medicinen, sich oock soo verre streckt, dat het de andere by naest doet als verdwynen. Ende desen aengaende, achten wy gheheeliick den ghenen seer qualiick te oordeelen, die meynen datmen inder medicine sonder dese wetenschap yet goets ende eeren-weerdichs soude connen wtrechten, ende dat het onderscheyt ende wtdeylen der [5] cruyden den apotekers sonder eenighe keuse ende in dese conste niet ghenoech ervaren synde, alleen soude wesen te betrouwen. Twelck hier wt (achterlaetende de andere redenen) ghenoech verstaen can worden, dat boven dien dat alsulcke menschen nemmeermeer in haeren handel en connen versekert wesen, maer hen altiit op andere verlaeten soo verre het ghebeurde sich te vinden in eenige landen oft plaetsen daer het ghene dat sy ghewoonliick in handen nemen als Cassia, Rhabarbarum, Sene, Manna ende diergheliicke niet en waere te becomen, dat sy in sulcken ghevalle als van alle raedt ende hulpe, iae van haere conste berooft wesende, oock den naem die sy draeghen gheheeliick souden moeten verliesen. Waeromme al eest soo dat verscheyde gheschickte mannen deur gheleertheyt ende ervarentheyt grooteliick vermaert synde, goede ende groote neersticheyt int verclaeren ende wtbreyden deser conste ghedaen hebben, ende daer door by eenen yegeliicken groote eere verworven, nochtans mitsdien sy in eene saecke van langhen ende swaeren arbeyt wesende den naevolgers veel stoffe ende oorsaecke achtergelaeten hebben, om nu dit stuck naerder te ondersoecken: Soo hebben wy nae de langduerige oeffeninghe die wy hopen in desen deel niet sonder vrucht gedaen te hebben, ook wel willen de hant aent werck slaen, ten eynde dat dit boeck inde tegenwoordigher grootte ende vermeerderinghe int licht ghebracht mocht worden, meynende de selve vermeerderinge sulcx te wesen dat sy lichteliick alle andere wtgevingen die in desen by yemanden oit ghedaen souden moghen wesen, niet alleenliick te boven en gaet, maer oock dat wy ons laeten duncken, egheen andere in grootte, daer by te connen vergeleken worden: Soo wy insgeliicx ghevoelen vande gene die by ons tanderen tyden inder Latynscher spraecke wtghegeven is. Wesende tot tselve verweckt niet alleenliick deur het ernstich bidden ende aenhouden van vele treffeliicke vermaerde mannen van verscheyde landen ende plaetsen deser Nederlanden, maer oock deur de hulpe ende onderstandt die wy int becomen der cruyden van henlieden neersticheyt hebben ghevoelt ende ghenoten, de welcke sulcx is geweest dat boven de sorghe ende cloecheyt die sy gebruyckt hebben int opbrenghen van verscheyden cruyden, waer af sy eensdeels het saedt ende eensdeels de [6] (4) planten van ons wt andere plaetsen hen ghesonden, hadden ontfanghen, sy hen oock niet en hebben laeten verdrieten, wt verre landen, als wt beyde de Indien, Constantinopolen, Italien, Spaengien, Duytslandt ende meer andere, niet sonder wtnemende moeyte, merckeliick ghetal van cruyden herwaerts te doen comen, ende in heuren hoeven met eene sunderlinghe sorchvoldicheyt op te voeden. Welcken aengaende ghelijck wy ons laeten duncken, dat andere volcken behooren te bekennen, het Nederlantsche, in desen deel boven anderen sunderlinghe eere ende lof te verdienen: alsoo en connen wy oock niet verswyghen hierinne, naest den vermaerden Caerle de lÕ Ecluse (die in de oeffeninge ende ervarentheyt in dese conste by hem soo in Oistenriick als andere landen vercregen by niemanden naer ons goet duncken en wordt te boven ghegaen) de voornaemtste gheweest te syne wylen myne heeren van Reynoultre, van Brancion ende vander Delft, ende nu teghenwoordeliick in dese saecke gheliick in alle andere seer pryseliick te wesen heere Philps van Marnix, Heere van Sint Aldegonde, met oock voornamentliick heeren Caerle de Houchin, heere van Longastre, heere Ian Bosoit, Mathias Laurin, Tresorier der Staten deser Nederlanden, Cornelis Pruynen, Tresorier: meesters, Willem Martini, ende Ian van Hobboken Greffiers der voorseyde stadt van Antwerpen: Ionchers Iacob Duym ende Iaspar Roelofs: Ian Mouton, Iaques Durin, ende eenighe andere. De welcke soo veele by ons hebben ghevoirdert, dat wy niet alleenliick den arbeyt en hebben ghenomen, omme verscheyden cruyden, planten ende saden, die wy met groote moyete wt Italien, Duytslandt, Enghellandt, Languedoc, Piemont, Provence, ende andere landen hadden ghebracht, ende door de ongerustheden deser Nederlanden waren verstroyt, wederomme te becomen: maer oock de voorderinghe van desen sulcx hebben ter herten ghenomen, dat wy ons niet vermydt en hebben om dieswille in onse eyghene saecke merckeliick ende verscheyden achterdeel te lyden. Vertrouwende oversulcx, hoe wel wy noch niet alles ghedaen en hebben dat wy begeert hadden, ende metter tydt meer souden moghen doen, dat nochtans dese onse goetwillicheytende arbeydt van een yegheliick int goet ghenomen sal worden. Ende naementliicken [7] dat aenghemerckt de conste ende leeringhe der cruyden, niet in woorden, maer inder daet ende werck bestaet dat niemandt sich en sal willen vasteliick houden int ondersoecken der selver woorden, soo verre eenighen niet eygentliick ghenoech ghenomen ende ghestelt soude moghen wesen. Wy willen wel bekennen dat soo verre in dese saecke (niet van cleyne moeyte ende van grooten oncoste wesende) ons de middelen waeren ghegeven, die wy weten anderen nochtans niet in soo swaere werck ghegunt te syne, dat wy niet alleenliick desen onsen arbeydt eer int licht souden hebben laeten comen, maer dat mogheliick de selve sulcx soude gheweest syn, dat hy midts meerder volmaecktheyt eenen yegeliicken tameliick ende meerder ghenoegen soude hebben connen ghegeven. Niet te min wy weten dat sulcke eene niet geheeliick van allen danck wtghesloten en behoort te worden, de welcke het gene gheeft dat hy vermach. Desen mynen arbeydt dan, Doorluchtighe, Hoochgheborne Prince ende Vorst, Edele voorsiennighe ende seer wyse heeren ick uwer F. G. Edelheden ende ende Eersaemheden overmidts den redenen my hier voren verhaelt wel hebben willen toeeyghenen, als my laetende voorstaen dat uwe ingheboorne Princeliicke Genaede ende goedertienheyt, ende uwe myne heeren ghewoonliicke gunste, den selven int goet sal aennemen. Ende grooteliick verhopende, dat gheliick alle vrome ende goede menschen, iae de geheele Christeliickheyt uwer F. G. met ganscher ende vierigher herten danckt voor de onweerdeerliicke weldaden door desselfs handt met de vryheyt des ghemoets ende des lichaems ontfanghen, ende den selven bekendt een heerliick tusschen-middel van Godt almachtich geschickt te syn, omme syne bermherticheyt over dese Nederlanden, ende vele andere ontalliicken mensen wt te storten. Ende dat hy u myne heeren oock de ghenaede doet van u met vele wysheyts ende cloeckheyts tot goede regeringe deser stadt (wesende als een hooft der anderen) te begaven, dat soo oock een yegheliick dese wetenschap beminnende, middel sal ghegeven worden omme sich te verblyden, dat op u lieder naem dit tegenwoordich werck int licht is ghecomen, ende den oorboir, vrucht ende lust daer wt spruytende vele menschen mede ghedeylt. De heere almachtich beschermer alder Coninghen, Vorsten, Heeren, Coninckriicken ende landen wil uwe [8] F. G.ende Edel.in eene langhe gheluckighe regeringhe bewaeren tot voorstant, troost ende hulp der goeder, ende tot gheheele wtvueringhe van een soo ghenadighen ende heerliicken werck by hem over desen landen begonst. Wt Antwerpen den eersten dach van May, M. D. LXXXI.

 

Vwer V. G. Edelen ende Eersaemheden seer ootmoedighe ende onderdaenighe dienaer

 

Matthias de Lobel. [8]

DE

DOORLUCHTIGE

EN HOOGGEBOREN

VORST EN HEER, HEER EN

WILHELM, PRINS VAN ORANJE, GRAAF

VAN NASSAU, CATZENELLEBOGHEN, VIANDEN, Diest, Stadhouder generaal van de Nederlanden, Gouverneur over Brabant, Holland, Zeeland, Friesland en Utrecht, Erf-burchtgraaf van Antwerpen, &c.

 

DE EDELE, VROME, WIJZE,

ZEER VOORZIENIGE HEREN, SCHOUTEN,

AMBTMAN, BURHEMEESTERS, SCHEPENEN,

Raad, wijkmeesters, dekens van de ambachten en andere heren en ingezetenen van deze stad.

 

 

Al is het zo doorluchtige, hoog geboren vorst, edele, wijze en zeer voorzienige heren dat de tegenwoordige toestand van deze tijd en de menigvuldige en beklagenswaardige ellende die nu verschillende jaren door toedoen van de vijanden van de algemene rust deze Nederlanden over zijn inwoners is gevallen die zo zijn dat ze niet alleen gemakkelijk de moed kunnen benemen van diegenen die zich bezig houden met enige goede en loffelijke kunsten die gebruikt zou kunnen worden tot merkelijk nut en voordeel  voor de gemeente en ook aan verschillende steden, plaatsen en lieden die reeds door de onmatige wreedheid van die vijanden in groot en zwaar verdriet gebracht zijn. Nochtans opmerkende dat het de almogende God het belieft heeft door u vorstelijke genade om het meeste deel van de bezwaren, leed en ellende die de voor vermelde gemene vijanden die deze landen nog meer wilden doen [2] af te weren en ook God u mijne heren genade gegeven heeft dat u edelen al hun middelen en hulp daartoe heeft beschikt en vrijmoedig gebruiken. En bewogen door de liefde die ik altijd gehad heb om naar mijn vermogen het algemeen nut te bevorderen heb ik niet na kunnen laten om er enige jaren aan te werken zodat een goede en volmaakte beschrijving van kruiden in deze taal in het licht gebracht zal worden en hoop dat gelijk zoals ik een altijd een bijzondere grote genegenheid tot deze stad heb, waarover u en edelen als hoofden gesteld zijn, en die liefde die ik het schuldig ben toe te dragen en daartoe verwekt ben dat zulks ook niet alleen aangenaam zal zijn maar ook daarboven dienstig zal bevonden worden om met zoÕn mooie en genoeglijke bekommernis en oefening de zwaarheden van deze tijd enigszins te vergeten of immers zeer te verminderen. En net zo ik met heb ik me laten voorstaan als mijn arbeid tot een einde gebracht is dat ik die aan u edele heren wil opdragen omdat ik de eer gehad heb om enige jaren dienaar van uw huis te zijn en ook een opmerkelijke lange tijd als inwoner het gebruik genoten heb van de goede rechten en nuttigheden van deze stad. Daarom dacht ik ook dat ik me behoorde te verzekeren aangaande hetgene voor het algemeen nut en vermaak in deze bezwaarlijke tijd gemaakt is waarin ik hoop dat ik daarin niet geheel bedrogen wordt. Want wat zou men onder de zon naast de grote vreugde die elke God liefhebbende mens uit de kennis van God schept meer kunnen vinden om de geest te verlichten dan het aanschouwen van de heerlijkheid uit de werken van zijn handen die zich niet in het minst openbaren door de liefelijke landouwen, velden en hoeven die versierd zijn met ontelbare en wonderbaarlijke soorten van bomen, planten en kruiden en met een zeer grote menigte van allerlei bloemen [3] van zo veel verschillende kleuren, reuk en vorm. Daarvan is het zien en opmerken zo lustig en wordt van zoÕn grote waarde geacht dat God almachtig de mensen op de aarde met grote weldaden wilde vereren en die voor zijn val in de lusthof gezet heeft die met gelijke of grotere lieflijke overvloedig versierd werd en maakte hem meester over al zijn heerlijke werken en eerste akkerman en hovenier van die lusthof.  Zo ook van hem en door deze oorzaak zijn voortgekomen en gesproten vele en verschillende kloeke, vermaarde en verstandige onderzoekers van deze dingen die daardoor genoodzaakt zijn geweest om zich te begeven tot het opmerken van de kennis van de natuur en meer wijsheid kregen zo men duidelijk in de heilige schriften van velen kan lezen en ook daarvan in andere volken kan zien, als van Orpheus, Democritus, Empedocles, Aristoteles, Pythagoras, Theophrastus en meer anderen. En wat meer is het heeft de gewichtigheid en verschillen van de zaken wat regeringen en koninkrijken van landen aangaat zeer veel vermaarde en machtige keizers en koningen niet zo ver kunnen brengen of beletten dat ze zoÕn loffelijke oefening  niet zouden doen of daartoe enige kosten, arbeid of moeite zouden sparen. Net zo als zulks van de koningen van Syri‘, Ptolomeus, Mithridates en vooral van de wijze en vreedzame koning Salomon voldoen begrepen kan worden waarvan men zou kunnen zeggen dat de kennis van de kruiden en de teelt daarvan hun oorsprong heeft gekregen en verder door de nakomelingen van hand tot hand overgeleverd is. Waarom niet te verwonderen is dat de po‘ten, die met hun versiersels verschillende goede en nuttige dingen betekende, hiervan vroeger geschreven hebben, dat de Musae, Nypmhae, Hamadriades, Sylvani, Satyri en andere dusdanige versierde goden de bossen, hoven en dergelijke plaatsen met lieflijkheid van bomen, bloemen en vruchten verheerlijkt en versierd bewoond en daarin hun lust gehad hebben en die verder over gegeven en [4] belast om te bouwen en in hun sieraad op te voeden en te onderhouden diegenen wiens verstand ze daartoe bekwaam en geschikt geacht hadden.  Uit die oorzaak zijn de namen van Ceres, Flora, Pan en dergelijke nagelaten welke oude en loffelijke herkomst deze wetenschap gevolgd hebben verschillende keizers, koningen en vorsten van onze tijd met vele vermaarde en voortreffelijke mannen. Die het niet alleen in grote waarde en achting hebben gehouden en zich daarin met alle vlijt hebben bezig gehouden maar ook die kunst die door de kwaadheid van de tijd zeer vervallen en ook vervalst was tot haar eerste en vereiste volmaaktheid hebben gebracht. Dat is niet zonder reden. Want als men het nut en gebruik hiervan wil zien die de gemeente van mensen in deze wereld er van ontvangt en geniet door deze oefening en kunst zal men zien dat die zo groot is zodat men die nauwelijks met een ander zou kunnen vergelijken. Aangezien dat er, naast de geest en ziel wie we onsterflijk van de Heer almachtig ontvangen hebben, er voor de mens geen ding is die dichter bij hem staat en aangaat en die hij met meer zorgen vliedt, arbeid en vlijt behoort te bewaren en gade te slaan dan het lichaam waarvoor alle goederen, haven, geld,  erfenissen en dergelijke moeten wijken zo moet ook daaruit noodzakelijk dat het middel waardoor de voor vermelde bezwaren geschieden wel de eerste plaats behoort te hebben onder de dingen die bij de mensen en in  deze wereld in waarde gehouden moet worden. Nu menen wij niet dat iemand twijfelt of de hulp en raad die het lichaam hierin geschiedt, te weten door de medicijnen, vooral bestaat in de werking en kracht van de kruiden welk deel van de medicijnen zich ook zo ver uitstrekt dat de anderen vrijwel verdwijnen. En wat dit aangaat achten wij geheel diegene zeer kwaad die oordelen dat men in de medicijnen zonder deze wetenschap iets goeds en eerbaars zou kunnen voort brengen en dat de apothekers die het onderscheid en uitdelen van [5] de kruiden zonder enige keuze in deze kunst niet voldoende ervaren zijn alleen te vertrouwen zijn. Waaruit, ik spreek niet van andere reden, begrepen kan worden dat zulke mensen in hun handel nooit verzekerd kunnen zijn en zich altijd op anderen verlaten zo ver het gebeurd en ze zich bevinden in enige landen of plaatsen waar hetgene dat ze gewoonlijk in de handen nemen als Cassia, Rhabarbarum, Senna, Manna en dergelijke niet te krijgen zijn zodat ze in zulke gevallen van alle raad en hulp, ja zijn van hun kunst beroofd en zouden ook de naam die ze dragen geheel moeten verliezen. Waarom, en al is het zo dat verschillende geschikte mannen door geleerdheid en ervaring zeer vermaard zijn en goede en grote vlijt in het verklaren en uitbreiden van deze kunst gedaan hebben en daardoor door iedereen in grote eer staan, nochtans omdat ze in een zaak van lange en zware arbeid de opvolgers veel stof en oorzaak nagelaten hebben om die stukken verder uit te zoeken zo hebben wij na lange studie, die we hopen in dit deel niet zonder vrucht gedaan te hebben, ook daarin de hand willen slaan zodat dit boek in de tegenwoordige grootte en vermeerdering uitgegeven zal worden en menen dat die vermeerdering dusdanig is dat ze gemakkelijk alle andere uitgaven die hierin ooit door iemand gedaan is niet alleen te boven gaat maar ook dat we denken dat er geen andere in grootte daarbij vergeleken kan worden. Zo denken we er ook over van diegene die van ons in andere tijden in de Latijnse taal uitgegeven is. Ik ben daartoe verwekt niet alleen door het ernstig bidden van vele voortreffelijke vermaarde mannen van verschillende landen en plaatsen van ons Nederland, maar ook door de hulp en bijstand die we in het verkrijgen van kruiden door hun vlijt hebben gevoeld en genoten die dusdanig was dat boven de zorgen en kloekheid die ze gebruikt hebben in het opbrengen van verschillende kruiden waarvan ze eensdeels het zaad en eensdeels de planten [5] die van ons uit andere plaatsen waren gezonden ontvangen hebben en zich ook niet hebben laten verdrieten uit verre landen als uit beide Indien, Constantinopel, Itali‘, Spanje, Duitsland en meer andere vaak met veel moeite om een opmerkelijk getal van kruiden hier te laten komen naar hun hoven om die met een bijzondere zorgvuldigheid op te voeden. Waardoor wij denken dat andere volken behoren te bekennen dat de Nederlandse hierin boven anderen vooral de eer en lof verdienen. Zo kunnen we hierin ook niet verzwijgen naast de vermaarde Karel Clusius , die in de teelt en ervaring in deze kunst die hij in Oostenrijk en andere landen gekregen heeft door niemand volgens ons te boven wordt gegaan, de voornaamste geweest zijn wijlen mijnheer van Reynoulte, van Brancion en vander Delft en nu tegenwoordig in deze zaak zeer te prijzen de heren Philips van Marnix, heer van Sint Aldegonde en ook Caerle de Houchin, heer van Longastre, heer Ian Boisot, Mathias Laurin, penningmeester van de Staten van Nederland, Cornelis Pruynen, penningmeester,  meesters Willem Martini en Jan van Hobboken, griffiers van de voor vermelde stad Antwerpen. Jonkers Jacob Duym en Jaspar Roelofs, Jan Mouton, Jacques Durin en enige andere. Die zo veel van ons hebben gevorderd zodat we niet alleen de arbeid hebben genomen om verschillende kruiden, planten en zaden die we met grote moeite uit Itali‘, Duitsland, Engeland, Languedoc, Piedmont, Provence en andere landen hebben gebracht en door de moeilijkheden in Nederland waren verstrooid om die weer te krijgen. Maar ook het bevorderen er van ter harten hebben genomen zodat we niet vermijd hebben om daardoor in onze eigen zaak opmerkelijk en verschillend nadeel te lijden. Vertrouwende hierdoor, hoewel we nog niet alles gedaan hebben wat we zouden willen en met de tijd meer mogen doen, dat nochtans deze onze goedwillende arbeid door iedereen voor goed zal worden genomen. En namelijk [6] dat de kunst en het leren van de kruiden niet in woorden zal opgemerkt worden maar inderdaad in het werk bestaat zodat niemand zich zal vasthouden in het onderzoek van die woorden als die eigenlijk niet goed genoeg gesteld zijn. We willen wel bekennen dat zo ver in deze zaak, die van grote moeite en van grote kosten is, ons de middelen waren gegeven die anderen in minder zwaar werk gegeven zijn zodat we niet alleen deze onze arbeid eerder uit zouden brengen maar dat het mogelijk geweest zou zijn dat ze meer volmaakt zou zijn waardoor het iedereen tamelijk en meer genoegen gegeven zou hebben. Niettemin weten we dat zoiets niet door iedereen in dank ontvangen zal worden die hetgene geeft dat hij kan. Deze mijn arbeid dan doorluchtige hoog geboren prins en vorst, edele voorzienige en zeer wijze heren wil ik uw edelheden en eerzame overheden vanwege de redenen hiervoor verhaald willen toe-eigenen en laat me voorstaan dat u ingeboren prinselijke genade en goedertierenheid en u mijne heren gewoonlijke gunsten die voor goed zal aannemen. En hoop zeer dat gelijk alle vrome ende goede mensen, ja de gehele Christenheid u edele met ganse en vurige harten dankt voor de onwereldse weldaden door uw hand met vrijheid van gemoed en lichaam ontvangt en die bekend een heerlijk tussen middel van God almachtig geschikt te zijn om zijn barmhartigheid over deze Nederlanden en vele andere ontelbare mensen uit te storten. En dat hij u mijne heren ook de genade doet van u met veel wijsheid en kloekheid tot goede regering van deze stad, die als een hoofd is van de anderen, te begiftigen zodat ook iedereen die deze wetenschap bemint het middel zal gegeven worden om zich te verblijden dat op uw naam dit tegenwoordig werk in het licht is gekomen en het gebruik en lust die daaruit spruit vele mensen wordt meegedeeld. De Heer almachtig en beschermer van alle koningen, vorsten, heren, koninkrijken en landen wil u [6] en edelen in een lange gelukkige regering bewaren toot voorstand, troost en hulp van de goede en tot gehele uitvoering van zoÕn genadig en heerlijk werk die door hem in deze landen begunstigd wordt. Uit Antwerpen de eerste dag van mei in 1581.

 

 

 

[9]

Extract van Privilegie.

De Conincklycke Maeisteyt heeft toeghelaeten Christoffel Plantyn, synen ghesvvoren Drucker, vvoonende inder Stadt van Antvverpen, te moghen drucken, vercoopen ende distribueren binnen alle dese landen van hervvaertsouex, eenen boeck gheintituceert den Cruydtboeck oft Herbarius, nieuvvelijck ghemaeckt by B. Mathias de Lobel, Medicyn van synder Excellentie, ende dat in alle talen soot hem sal goetduncken tot profyt vander ghemeuynten: Verbiedende allen anderen Druckers oft Boeckvercoopers vvie dat sy moghen vvwesen, hen te vervoorderen het selffte boeck, tsy int gheheel oft in deelen, in gheender manieren nae te drucken oft eenighe elders ghedruckt synde, te vercoopen oft te distribueren in syne landen van hervvaerts over, ende dat ghedurende den tyt van thien iaeren, naer dat elcken druck van eenighe tael daer hy in ghedruckt sal vverden, sal voleyndt vvesen. Op de pene ende confiscatie van alle sulcke boecken elders ghedruckt, ende noch daerenboven te betaelen de amende: achtervolghende de brieven ghegeven tot Brussel.

 

Onderteeckent.

 

I. Blyleven. [10]

[9]

Extract van privilegie.

De koninklijke majesteit heeft toegelaten Christoffel Plantyn, zijn gezworen drukker die in de stad Antwerpen woont te mogen drukken, verkopen en distribueren binnen alle deze landen van herwaarts over een boek getiteld het Cruydtboeck oft Herbarius, nieuw gemaakt door B. Mathias de Lobel, dokter van zijn excellentie ende dat in alle talen zo het hem zal goed dunken tot profijt van de gemeente. Verbiedende alle anderen drukkers of boekverkopers wie dat zouden mogen wezen hen te bevorderen hetzelfde boek, hetzij in het geheel of in delen, op geen manier na te drukken of enige die elders gedrukt is te verkopen of te distribueren in zijn landen van herwaarts over en dat gedurende de tijd van tien jaren nadat elke druk van enige taal daar het in gedrukt zal worden voltooid zal zijn. Op de pen en confiscatie van al zulke boeken elders gedrukt en noch daarboven te betalen de boete: achtervolgende de brieven gegeven te Brussel.

 

Ondertekent.

 

I. Blyleven. [10]

 

 

 

[1] Beschrijvinghe der planten ende Cruyden

deur

MATTHIIS DE LOBEL.

Waerschouwinghe tot den goedt-gunstighen leser.

m lichtelicker ende bequaemelicker te gheraecken tot volcomene kennisse der Cruyden, soo int ghemeyn als int besonder, heeft my goedt ende hooch-noodich ghedocht een nieuwe ordeninghe te achtervolghen, tÕsaemen voeghende ende by een brenghende elcke soorte ende aerdt van Cruyden onder haer geslachte, op dat het ghene welck verre van een ander afghesondert, verspreydt ende verdeylt is, wederomme als in een ghevoeght worde. Want die te willen beschrijven ende tÕsamen by een voeghen naer de geleghentheydt der plaetsen daer sy zij groeyende (ghelijck als sommighe hebben bestaen te doen, vergaderende by een alle de Cruyden van de gheberchten in sonderheydt, ende desghelijcks die vande daelen, ende alzoo vande huevelen oft bergachtighe plaetsen, ende vande platte velden, beyde verre vande Zee, ende naeby ligghende: ende voorts int bysonder die vande hoven ende ghebouwede velden) dit soude ontwijsselijck medebrenghen een onordentlijcke ende verwerde vermenghinghe van haeren aerdt ende gheslachte, midts dat de Cruyden die malcanderen zeer onghelijck zijn, by een souden moeten ghevoeght worden. Het welcke ons mocht hinderen ende beletten om de selve in onse ghedachtenisse bequamelick te behouden, ofte haeren aerdt dÕ eene vanden anderen te onderkennen. Aenghesien dat zeer vele cruyden sonder onderscheydt beyde in vlacke oft effene plaetsen ende inde geberchten voortcomen, alsoo ick desghelijckx ghenoech ghemerckt hebbe: ende dat oock vele planten van coude ende onghetemperde berghen liggende in Languedoc ofte heete landen, het zy int Ooste, int Zuyde oft Weste, ghemeynlijck groeyen inde vlacke velden vande coude landen int Noorden ligghende, als Nederlandt, Vlaenderen, Engellandt, Noortmandie ende Picardie.

Ende want behoorlick is voor alle dinghen te weten de namen van de Cruyden daer af men wilt oft behoeft te spreken, ende desgelijcke de teeckenen waer met men die onderkennen ende onderscheyden sal, eermen de kennisse der crachten can becomen, Soo hebben wy de naemen in dÕeerste gheset, ende de bedietselenen daer af verclaert, waer wt dickwils het cruyt oft sijn cracht beter bekent wordt: ende hebben daer nae ghestelt de beschrijvinghe, midtsgaders de aenwijsinghe der plaetsen daer de cruyden ghemeynlijck groeyen. Want waer toe soude het ons baeten, de cracht van eenich cruyt te kennen, ten zy dat wy eerst weten wat het voor een cruyt is? Hierom ten waere saecke dat wy daer op acht hadden ghenomen, als dat dese kennisse aldereerst moet voorgaen: voorwaer wy souden veroorsaeckt zijn gheweest een andere ordeninghe voor te nemen, achtervolghende de ghelijckmaeticheyt der crachten van elcken cruyde, gelijck als Dioscorides int ghemeyne ende aldermeest gedaen heeft: de wyle alsulcke ordeninghe wter maeten bequaem is voor de ghene die alreede de kennisse vande Cruyden hebben, maer niet voor dÕ andere die de selve noch niet wel en weten tÕ onderscheyden. (2) [11]

[1] Beschrijvingen der planten en kruiden.

door

MATTHIIS DE LOBEL.

Waarschuwing tot de goed gunstige lezer.

Om gemakkelijker en beter tot de volkomen kennis van de kruiden te komen zo in het algemeen als apart heeft me goed en hoognodig gedacht een nieuwe ordening na te volgen, tezamen voegende ende bijeen te brengen elke soort en aard van kruiden onder hun geslacht zodat diegene die ver van een ander afgezonderd, verspreid en verdeeld waren weer als ineen gevoegd worden. Want die te willen beschrijven en tezamen bijeen voegen naar de gelegenheid van plaatsen waar ze groeien, zoals sommigen durven te doen die alle kruiden van de bergen bijeen verzamelen en zo ook van de dalen en alzo van de heuvels of bergachtige plaatsen en van de platte velden die beide ver van de zee of nabij liggen en verder die van de hoven en gebouwde velden, dit zou onwijs meebrengen een onordelijke en verwarde menging van hun aard en geslacht omdat de kruiden die elkaar zeer ongelijk zijn bijeen gevoegd worden. Wat ons mocht hinderen en beletten om die in onze gedachte goed te houden of hun aard en van de andere te onderscheiden.

Aangezien dat zeer vele kruiden zonder onderscheidt beide in vlakke of effen plaatsen en in de gebergten voortkomen zoals ik ook zo genoeg gemerkt heb en dat ook vele planten van koude ende ongetemperde bergen liggen in Languedoc of hete landen, hetzij int oosten, in het zuiden of westen en gewoonlijk groeien in de vlakke velden van koude landen die in het noorden liggen zoals Nederland, Vlaanderen, Engeland, Normandi‘ en Picardi‘.

En want behoorlijk is voor alle dingen te weten de namen van de kruiden waarvan men wil of behoeft te spreken en desgelijks de tekens waarmee men die herkennen ende onderscheiden zal eer men de kennis van de krachten kan krijgen. Zo hebben we de namen als eerste gezet en de betekenis daarvan verklaard waaruit vaak het kruid of zijn kracht beter bekend wordt. Daarna hebben we de beschrijving gesteld met de aanwijzing van de plaats waar ze gewoonlijk groeien. Want waartoe zou het ons baten om de kracht van een kruid te kennen tenzij dat we eerste weten wat voor kruid het is? Hierom was  het zaak geweest dat we daar eerst op gelet hebben dat deze kennis eerst moest voorgaan dan zouden we een ander ordening moeten genomen hebben en eerst de krachten van elk kruid te achtervolgen zoals Dioscorides in het algemeen en het meest gedaan heeft. ZoÕn ordening is uitermate geschikt voor diegene die reeds in de kennis van de kruiden hebben, maar niet voor de anderen die ze nog niet goed weten te onderscheiden.[2]

 

 

Allerhande gras.

Alderhande gras.

e Griecsche meesters hebben zeer bequaemelick het Gras in henlieder spraecke ghenoemt Agrostis, alsoo veel te segghen, als een wildt cruyt dat onghesayt inde velden groeyet, oft oock niet en behoeft ghesaeyt te zijn, midts dat over al inde velden, op alle tyden vanden iare, met alle weder, op alle plaetsen, ende met alle influencies des hemels overvloedich van selfs is groyende. Want dit cruyt niet min nut ende profijtelick zijnde, als iaerlicx eenparich van selfs wtspruytende ende voorts comende, verciert alle plaetsen der aerden daer tselfde is groeyende, ende allenskens van den eenen graet tot den anderen sy selven verbreydende, voorts oock de aerde vercierende en becleedende met lustighe groenheydt: waer af het int Latijn schijnt te hebben den naem Gramen. Dit cruyt gelijckerwijs alst den soorten van terwe seer nae is ende ghelijck siet, soo ist oock wel alsoo menigherhande, ende soo wel bekent, iae bykans alsoo oorboirlick. De soorten van dit cruyt worden principalick onderkent wt de wortelen, aren, bladeren, ende bloemen, alle de welcke deylen ende verschillen( ghemerckt dat sy den verscheyden soorten van koren seer ghelijck zijn, ende niet by een te ghelijcken beter onderscheyden ende ghekent worden) ons heeft nut ende voor tbeste ghedocht hier te verhalen ende beschrijven ieghelick van dien, hoe cleyne die oock zijn, met haerlieder namen, teeckenen ende fatsoen. De welcke de nature heeft voorts ghebrocht tot spijse ende voetsel vande beesten, ende niet alleenlick tot t ghebruyck vanden mensche, maer oock om dat die vooral vande menschen souden moghen seer wel ghekent worden. Want de groote Philosophe Aristoteles, in sijn boeck Vande dieren ende oock sijn discipel Theophrastus in sijn boeck Vande planten hebben claerlick gheleert, datter gheen werck en is vande nature hoe cleyn ende veracht dat oock zije, ten is weerdich van ons sterflicke menschen ende Philosophen gheweten ende groot gheacht te zijn. [3]

Allerhande gras.

De Griekse meesters hebben zeer bekwaam het gras in hun taal genoemd Agrostis wat zoveel betekent als een wild kruid dat onbezaaid in de velden groeit of ook niet gezaaid wordt omdat het overal in de velden op alle tijden van het jaar en met elk weer op alle plaatsen en met alle invloeden van de hemel overvloedig vanzelf groeit.

Want dit kruid is niet minder nuttig en profijtelijk omdat ze jaarlijks alle vanzelf uitspruiten en voorts komt en versiert alle plaatsen van de aarde waar het groeit en zich geleidelijk aan zich van de ene graad tot de andere verspreidt, voorts ook de aarde versierende en bekleedt met lustige groenheid waarvan het in het Latijn de naam schijnt te hebben van Gramen. Dit kruid zoals het de andere soorten van tarwe zeer nabij staat en gelijk ziet zo is het ook menigerhande en zo goed bekend, ja bijna alzo gebruikelijk. De soorten van dit kruid worden voornamelijk herkent uit de wortels, aren, bladeren en bloemen alle welke delen verschillen,  gemerkt dat ze de verschillende soorten van koren zeer gelijk zijn en niet bijeen vergelijken beter te onderscheiden en gekend worden, ons heeft nuttig en voor het beste gedacht hier te verhalen en te beschrijven elk van die hoe klein die ook zijn met hun namen, tekens en vorm. Die de natuur heeft voort gebracht tot spijs ende voedsel van de beesten en niet alleen tot het gebruik van de mensen maar ook omdat die vooral van de mensen zeer goed gekend zou worden. Want de grote filosoof Aristoteles in zijn boek van de dieren en ook zijn discipel Theophrastus in zijn boek van de planten hebben duidelijk geleerd dat er geen werk van de natuur is hoe klein en veracht ze zijn dat het waard is om van ons sterfelijke mensen en filosofen geweten en geacht te worden. [3]

 

 

 

Tafel vande soorten van Gras.

Alderhande Gras.

Ghemeyn Gras ende medesoorten:

  1. Groot ghemeyn beemdt-Gras, ende sijn veranderinghe.
  2. Cleyn Gras vande dorre berghen ende huevelen.
  3. Alderminste Gras vande wijnberghen van Languedoc met fijne arenkens zeer wtghespreydt.
  4. Velden-Gras oft Koren-Gras met schoon zeer wtghespreyde arens.
  5. Acker- Windthalme.
  6. Hirs-gras oft Saet-gras.
  7. Groot water-gras met breede Hirs aren.
  8. Wit ghestreept gras.
  9. Sorgsaetgras, oft Pipgras.
  10. Riet-gras, moghelijck Gras van Babylonien.
  11. Pluymen oft vederen gras. Ander seer aerdich Pluymgras.
  12. Cleyn hartachtich Gras.
  13. Amouretten.
  14. Phalarioides gras.
  15. Vossesteerten-Gras, Alopecuroides.
  16. Cleyn Vossesteerten-gras.
  17. Andere Vossesteerten-gras
  18. Lischdodde-gras.
  19. Beemdt ghearent hart Grasken.
  20. Wilde Galigaen ghearent gras.
  21. Riet water-Gras oft Zegghe, Gramen palustre.
  22. Ander watergras oft Bies-gras, palustre Gramen alterum.
  23.  Vlot-gras.
  24. Wit vlot-gras.
  25. Panick-gras.
  26. Ghebaert panick-gras
  27. Ander panick-gras.
  28. Water-gras met stekende arenkens. Gramen echinatum.
  29. Row wilde Galigaen gras. Gramen Cyperio•des hirsutum, Rabis Gras.
  30. Row bosch Gras.
  31. Zee ghearent gras.
  32. Ander Zeeusch ghearent Gras.
  33. Ander Zeeusch dick Grasken.
  34. Zee-Biese-Gras.
  35. Padde-Gras.
  36. Water wilde Galigaen-Gras met stekende aren. Gramen Cyperio•des echinato semine.
  37. Cleyne water wilde Galigaen-gras met biese aren.
  38. Groot water wildt Galigaen-Gras, Gramen Cyperio•des aquaticum vulgare.

 

Hondts-gras ende medesoorten:

  1. Lidtgras oft Peen, ende sijn veranderinghe: Gramen Canarium, vel Canaria herba Plinij. Ligghende Lidt-acker-gras.
  2. Cleyn ghearent Duynen-gras.
  3. Ander Lidtgrasken vande Duynen.
  4. Knobbelachtich gras ende sijn veranderinghe.
  5. Lidt-gras oft Honst-gras, met arenkens van Isch¾mon. Aldermeest Zee Lidt-gras.
  6. Ghemeyn Isch¾mon.
  7. Hemelsdau. Gras van Parnasso.

Aengaende de Graskens gelijck Aizoon van Plinius om dat die desen Grassen zeer onghelijck zijn, soo sullen wy elders daer af spreken. [4]

 

 

Beschrijvinghe van allerley gras.

Ghemeyn Gras wordt in Latijn gheheeten Gramen Pratense.

In Hoochduytsch, Nederduytsch ende Engelsch Gras. In Italiaensche Gramigna. In Spaensch Gramenha ende Grama. In Francois herbe des praiz, oft alleenlick herbe, als zijnde het aldergemeenste, principaelste ende best bekendt onder alle de Cruyden.

 

Ghemeyn Gras, dwelck allen menschen ghenoech bekent is, ende alst drooghe is, Hoy gheheeten wordt, heeft zeer vele ende cleyne aerdtverwige veselachtighe ghecrolde wortelkens, de welcke dÕopperste vander aerden gheheel deurcruypen, ende zeer groote menichte van bladeren voorts brengen, die der groener terwen ghelijck sien, de velden daer mede zeer dicht bedeckende, wt de welcke voorts comen dunne halmen met veel knoopen van eenen voet oft cubitus hooghe, waer op dat groeyen wilde wolachtighe aren die zeer ghelijckende zijn dien vanden Riet, daer men mede dect, inde welcke tsaet is groeyende, dat in de schueren somtijts wtghedorscht wordt, ende by een vergadert. Maer het Cruydt (als Dioscorides segt) is een voetsel ende spijse van ossen, coeyen ende peerden.

Nochtans soo is tsoete ghehouden voor tbeste om de treck-peerden, ende melck-koeyen, want tsuer gras wordt daer toe veracht ende mispresen.

 

Veranderinghe.

Dit voorghenaemt oft voorbeschreven Gras wordt veel grover ende over al grooter in vochtige ende vette beemden van Hollandt: nochtans ist vanden huysman seer goedt ghehouden om de koeyen, de welcke daer af overvloedichlijck gheven vet melck ende boter.

 

Cracht.

Tsaedt van gras wordt van sommighen van onse Medecijns inghegheven teghen verstoptheden des inghewants.

Tsaedt inghenomen is oock goedt teghen de graveele ende steen.

Item van buyten opgheleydt, doet scheyden de harte gheswillen ende winden.

Tcruyt ghesoden ende met sijn bloeme ghestooten, ende dan op eenen doeck ghestreken zijnde, van buyten opgheleydt, verdrijft de pijnen vander milten.

 

 

Cleyn ghemeyn Gras, Gramen minus.

Het selve voorseydt Gras, dwelcke is groeyende op bergachtich, op dalende, op dorre ende wtgemarghelt [5], ghelijck alst beter ende smaeckelicker voetsel is voor de schapen, soo ist oock onghelijck fijnder, cleynder, ende sijn saet crachtigher.

Alderminste Gras van Languedoc met sijn arenkens zeer wtghespreyt.

In Languedoc ontrent Montpelliers wordt ook dickwils ghevonden een ander soorte van grasken op dorre, savelachtighe velden, ende sandtachtighe wijnberghen, dÕwelck is een vanden minsten van allen, ende heeft een seer cleyne faeselachtighe witte wortel, ende halmkens ghelijck hairkens die blinckende ende purper wten rooden zijn, niet onghelijck dien vanden Gras Isch¾mon gheheeten, wtghenomen dat dÕ arenkens sachter, breeder, seer wtghespreydt, frayer ende sijdachtigher zijn.

 

Gewoon gras heet in Latijn Gramen pratense.

In Hoogduits, Nederduits en Engels gras. In Italiaans, gramigna. In Spaans gramenha en grama. In Frans herbe des praiz of alleen herbe omdat het de allergewoonste, voornaamste en best bekende is onder alle kruiden.

(een weidegras als Poa pratensis)

 

Gewoon gras dat alle mensen genoeg bekend is en als het droog is hooi geheten wordt heeft zeer veel en  kleine  aardkleurige vezelachtige gekrulde worteltjes die in het opperste van de aarde geheel door kruipen en zeer grote menigte van bladeren voorts brengen die de groene tarwe gelijk zien en de velden daarmee zeer dicht bedekken waaruit voorts komen dunne halmen met veel knopen van dertig cm of 68 cm hoog waar op dat groeien wilde wolachtige aren die zeer op die van riet lijken waarmee men dekt  waarin het zaad groeit dat in de schuren soms wordt uitgedorst en bijeen verzameld. Maar het kruid, zoals Dioscorides zegt, is een voedsel en spijs van ossen, koeien en paarden.

Nochtans zo wordt het zoete voor het beste gehouden voor de trekpaarden en melkkoeien want het zure gras wordt daartoe veracht en misprezen.

 

 

 

 

Verandering.

Dit voorgenoemde of voor beschreven gras wordt veel grover en over al groter in vochtige en vette beemden van Holland, nochtans is het vanden huisman zeer goed gehouden voor de koeien die daarvan overvloedig vel melk en boter geven.

 

Kracht.

Het zaad van gras wordt van sommige van onze dokters ingegeven tegen verstoppingen van het ingewand.

Het zaad ingenomen is ook goed tegen niergruis en de steen.

Item, van buiten opgelegd laat scheiden de harde gezwellen en winden.

Het kruid gekookt en met zijn bloem gestampt en dan op een doek gestreken en van buiten opgelegd verdrijft de pijn van de milt. 

 

 

 

Klein gewoon gras, Gramen minus. (Lolium vorm?)

Dit hiervoor genoemde gras die op bergachtige, dalende en dorre uitgemergeld [5] landen groeit is gelijk als het beter en smakelijker voedsel is voor de schapen zo is het ook ongelijk fijner, kleiner en zijn zaad krachtiger.

 

Allerkleinste gras van Languedoc met zijn aartjes zeer uitgespreid.

In Languedoc omtrent Montpellier wordt ook dikwijls een ander soort van grasje gevonden die op dorre zavelachtige velden en zandachtige wijnbergen die een van de kleinste van allen is en heeft een zeer kleine vezelachtige witte wortel en halmpjes gelijk haartjes die blinkende en purper uit het rode zijn en niet ongelijk die van het gras Digitaria ischaemon geheten, uitgezonderd dat de aartjes zachter, breder, zeer uitgespreid en fraaier en zijdeachtiger zijn.

 

 

 

 

 

Veldt-Gras oft Koren-Gras met schoone seer wtghespreyde arens wordt int Latijn gheheeten Segetum Gramen, panicula speciosa, latiore.

Veldt-gras is oock schoon van groote ende seer breede aren, ende is groeyende in Koren ende Gerste velden, alzoo wel in Engellandt als Vlaenderen ende Nederlandt. Sijn wortele is faeselachtich, wt de welcke voort comt sijnen halm onderhalf cubitus hooghe met sommighe bladeren, de welcke dien van Hirs niet ongelijck en zijn, waer op dat groeyt een lustighe breede glinsterende aren, wtghespreydt bycans naer dÕ ordene ende t fatsoen van dÕ opperste van water weghebreyd, saecht ghelijck sijde. [6]

 

Acker- wintdhalme, gheheeten int Latijn Agrorum venti spica, ende Gramen Agrorum, latiore, arundinacea, comosa panicula.

Gras gheheeten vande Vlaemmingen, Windthalme, om dat sijn halmen oft aren, die seer wtghspreydt zijn, ghemeynelijck vanden windt ghelijck een veder aen een sijde gheslagen sijn. Anders en ist van grootte, bladeren ende wortelen den voorseyden veldt-Gras niet seer onghelijck: Maer sijn aren ghelijcken dien vanden Hirs. Twordt oock ghevonden in sommighe ackers tusschen tÕkoren.

 

(Elymus arenarius) Veld gras of  koren gras met mooie zeer uitgespreide aren wordt in het Latijn geheten Segetum Gramen, panicula speciosa, latiore.

Veld gras is ook mooi van grote en zeer brede aren en groeit in het koren en verste velden alzo wel wel in Engeland als Vlaanderen en Nederland. Zijn wortel is vezelachtig waaruit voort komen zijn halmen van een 68 cm hoog met sommige bladeren die van hirs vrij gelijk zijn waarop groeit een een lustige brede glinsterende aar die bijna uitgespreid is naar de orde en vorm van het bovenste van de water weegbree, zacht gelijk zijde [6)]

 

 

(Apera spica-venti)

Akker windhalm geheten in het Latijn Agrorum venti spica en Gramen Agrorum, latiore, arundinacea, comosa panicula.

Gras geheten van Vlamingen windhalm omdat zijn halmen of aren, die zeer uitgespreid zijn gewoonlijk van de wind gelijk een veer aan een zijde geslagen worden. Anders is het van grootte, bladeren en wortelen de voor vermelden veld gras niet zeer ongelijk. Maar zijn aren lijken op die van de hirs. Het wordt ook gevonden in sommige akkers tussen het koren.

 

 

 

 

 

 

Hirs-gras, ende Saet-gras, Miliaceum Gramen. Groot Water-gras met breede Hirs-aren.

Dit is den voorseyden seer gelijck van halme ende wortele: sijn are is ghelijck die vanden Hirs.

Onder de soorten van Gras is dit ghenoech bekent, wort overvloedich ghevonden lanckx de rivierkens ende watercanten van Vranckrijck, Engellandt, Duytschlandt, Italien, ende Nederlandt, ende besonderlick in Holland daert oock ghemayt wordt ende zeer goedt bevonden voor de melckoeyen. Theeft bladeren eenen vingher breedt, onderhalf oft twee cubitus lanck, ende de halmen vier oft vijf voeten lanck, met aren van Hirs. De wortele is veselachtich.

 

Phalaris unrundinacea.

Wit ghestreept Gras, gramen sulcatum vel striatum album, gheheeten int Francois Aguillettes dÕarmes.

In Nederduytschlandt ende Engellandt wordt dit Gras gheoeffent inde hoven, maer int gheberchte ende inde bosschen van Savoye groeyet van selfs met bladeren dien vanden Hirs niet onghelijck, [7] maer stijf ende scherp ghelijck die van deck-riet, ende midden inde lengde vande bladeren daer sy groen-grauwachtigh zijn, loopen veel witte aderkens oft silverachtighe strepen, ende heeft halmen ghelijck dwildt Panick-coren. Maer de wortele is cleyn, veselachtich ende wit.

 

(Catabrosa aquatica) Hirs gras en zaadgras, Miliaceum Gramen. Groot water-gras met brede hirs aren.

Dit is de voor vermelden zeer gelijk van halmen en wortel, zijn aar is gelijk die van de hirs.

Onder de soorten van gras is dit genoeg bekent en wordt overvloedig gevonden langs de riviertjes en waterkanten van Frankrijk, Duitsland, Itali‘ en Nederland, en vooral in Holland daar het ook gemaaid wordt en zeer goed bevonden voor de melkkoeien. Het heeft bladeren van een vinger een vinger breed, 68 of 90cm lang en de halmen 120 of 150cm lang met aren van hirs. De wortel is vezelachtig.

 

(Phalaris arundinacea)

Wit gestreept gras, gramen sulcatum vel striatum album, geheten in het Frans aguillettes dÕarmes.

In Nederduitsland en Engeland wordt dit gras geteeld in de hoven, maar in het gebergte en in de bossen van Savoie groeit het vanzelf met bladeren die van de hirs vrij gelijk [7] maar stijf en scherp gelijk die van dekriet en midden in de lengte van de bladeren daar ze groen grauwachtig zijn lopen veel witte adertjes of zilverachtige strepen en heeft halmen gelijk het wilde panik koren. Maar de wortel is klein, vezelachtig en wit.

 

 

 

Pipgras oft Sorg-saet-gras, Gramen Sorghi effigie.

Het groeyt onder halven voet hooghe met luttel breede bladeren: de wortele is cleyn geveselt. Tsaet ende aren zijn van fatsoen ghelijck die van Sorgsaet. Tgroeyt in drooghe beemden.

 

Riet-gras oft Calamogrostis, by aventure Gras van Babylonien.

Dit gras groeyt ghemeenlick in vochtighe, maghere ende sandtachtighe ongheoeffende plaetsen, ende is den gras van Babylonien niet onghelijck, noch eens soo groot als Litgras of Hondtsgras metten arenkens wtgespreydt. Theeft stijve ende rouwe halmen ende bladeren, den Deck-riet seere ghelijck: De tree-peerden ende ander en eten dat niet, ten zy datse grooten honger hebben, ende by groot ghebreck van beter voeder. De schapen en eten dat oock niet, niet alleene om dat te suer is, [8] maer oock om datmen meynt datse daer af mager, dorstich ende wtdroogende worden, ende dat het de tonghe ende kele quetst ende tÕsamen treckt: Oock soo brenghet bloedt inde maeghe, waer wt ghemeenelick volghen gheswillen, ontstekinghen, ende oock de doodt. Ist dat in Babylonien dorrer ende herdter groyet, daer men segt dat soodanighen quaet doet, ende daer de schapen teerder ende herdter zijn van buyck, soo ist noch min te verwonderen dat de peerden tÕselfde daer etende, daer af sterven, want men siet oock dickwils dat de muylen ende lippen vande peerden ende ander beesten bebloedt ende ghequetst sijn als sy soodanich oft derghelijcke Rietgras onder ander hoy oft stroo eten: Aldus dan soo ist half van een rietachtighe, ende half van een grasachtighe nature, ende ghedaente. De wortele is seer veselachtich ghelijck ghemeyn gras, de aren sijn sachte ende wolachtich als sy rijpe zijn ghelijck die vanden deck-riet, maer eer sy rijpe zijn, soo zijnse wat gelijck de aren van rogghe.

 

Pluym-Rietgras, heeft harde stijve ende dorre bladeren dien vanden Schoenanthon niet seer onghelijck: De halmen desghelijck stijf, onderhalf oft twee cubitus hooghe, de aren zijn lanck ende dick, purper rootachtich, cafachtich; als sy volrijp zijn soo worden sy wit, fray ende glinsterende als sijde. Tgroeyt op de dornachtighe canten van sommigen velden van Vlaenderen ende Engellandt: de beesten onnut.

 

Ander seer aerdich Pluymgras, Gramen comosum arundinaceis & lanosis Sparti Pliniani floribus.

Onse liefhebbers der Cruyden hebben in corten tijdt herwaerts vercreghen een seer aerdigh grasken met dunne ende cleyne groene bladerkens ende wortelkens ghelijck die vanden Spartum van Plinius daermen de vijgecorven af maeckt, maer veel cleynder, ghelijck draykens, stijf ende overeynde ghelijck bieskens. Mijn heere Brancion saeliger gedachtenisse, heeft hiervoortijts sijn aren oft pluymkens in weerden ghehouden, om datse lustich zijn ende om datse eenige ghedaente hebben vande pluymkens van den wilden Schoenanthum van Montpelliers, ghelijckende een fijne witte plumagie. De wortelen zijn veselachtich, ende en is hier te landen noch niet zeer bekent.

(Echinochloa crus galli) Pipgras of Sorg zaad gras, Gramen Sorghi effigie.

Het groeit 45cm hoog met wat brede bladeren, de wortel is klein gevezeld. Het zaad en aren zijn van vorm gelijk die van Sorgzaad. Het groeit in droge beemden.

 

(Calamagrostis canescens)

Riet gras of Calamogrostis, bij avonturen gras van Babyloni‘.

Dit gras groeit gewoonlijk in vochtige, magere en zandachtige niet beteelde plaatsen en is het gras van Babylonisch niet ongelijk en noch eens zo groot als kweek of hondsgras met de aartjes uitgespreid. Het heeft stijve en rouwe halmen en bladeren en zeer gelijk het dekriet. De tree paarden en ander eten dat niet tenzij dat ze grote honger hebben en bij groot gebrek van beter voer. De schapen eten dat ook niet en niet alleen omdat het te zuur is,[ 8] maar ook omdat men meent dat ze daarvan mager, dorstig en uitdrogen en dat het de tong en keel kwetst en tezamen trekt. Ook zo brengt bloed in de maag waaruit gewoonlijk volgen zwellingen, ontstekingen en ook de dood. Is het dat in Babyloni‘ dorder en harder groeit waar men zegt dat het dusdanig kwaad doet en waar  de schapen teerder en harder zijn van buik zo is het noch minder te verwonderen dat de paarden die hetzelfde daar eten ervan sterven, want men ziet ook dikwijls dat de muildieren en lippen van de paarden en andere beesten bebloed en gekwetst zijn als ze zodanige of dergelijk rietgras onder ander hooi of stro eten. Aldus dan zo is het half van een rietachtige en half van een grasachtige natuur en gedaante. De wortel is zeer vezelachtig gelijk gewoon gras, de aren zijn zacht en wolachtig als ze rijp zijn gelijk die van het dekriet, maar eer ze rijp zijn zo zijn ze wat gelijk de aren van rogge.

 

(Calamagrostis arundianaceae)

Pluim rietgras heeft harde stijve en dorre bladeren die van de Schoenanthus niet zeer ongelijk. De halmen zijn desgelijks stijf, 68 of 90cm hoog, de aren zijn lang en dik, purper roodachtig, kafachtig en als ze volrijp zijn zo worden ze wit, fraai en glinsterend als zijde. Het groeit op de dorenachtige kanten van sommigen velden van Vlaanderen en Engeland, de beesten onnut.

 

 

Ander zeer aardig pluim gras, Gramen comosum arundinaceis & lanosis Sparti Pliniani floribus.

Onze kruidliefhebbers hebben een korte tijd geleden een zeer aardig grasje gekregen met dunne en  kleine  groene bladertjes en worteltjes gelijk die van het Spartum van Plinius waar men vijgenkorven van maakt, maar veel kleiner en gelijk draadjes die stijf en overeind staan gelijk biesjes. Mijn heer Brancion zaliger gedachtenis heeft vroeger zijn aren of pluimpjes in waarde gehouden omdat ze lustig zijn en omdat ze enige gedaante hebben van de pluimpjes van de wilde Schoenanthus van Montpellier die op een fijne witte pluim lijkt. De wortels zijn vezelachtig en is hier te lande noch niet zeer bekend.

 

 

 

C. Clusius heeft seer fray dese figuren uyt ghegheven [9]

 

Cleyn hartachtich gras, Exile Gramen durius.

Cleyn hardtachtich Gras heeft suere biesachtige bladerkens van eenen duym oft onderhalve hooghe, spruytende wt een cleyne wortele, die van veel veselinghen tsamen ghevoegt is, ende groeyet in Vranckrijck, Engellandt, Hooch ende Nederduytschlandt, op heyen ende savelachtighe onghebouwede velden. De arenkens ende tsaet zijn cafachtich ende hart: maer den schapen en ist soo aengenaem niet, alst voorgaende.

 

Amouretten oft Lieflick Gras, Gramen paniculosum Phalario•des.

Dit Gras wordt om sijn lieflijckheydt ende aerdicheydt vande Spaniaerden ghenoemt Amourettes, ende heeft een cleyne wortele van veel ghecrolde veselinghen in een ghevlochten, voorts brenghende halmkens van dry palmen ofte eenen voet hooghe, waer op dat groeyen veel fraye, ghehayrde, wijde ende lustighe by een ghevoegde aren, de welcke rijp wesende wit zijn. TÕsaet van desen heeft wt Spaignen in Neder-landt ghebrocht die zeer cloecke ende gheschickte ondersoecker ende beschrijver vande wtlantsche Cruyden ende Planten M. Caerle Clusius. Twordt oock ghevonden op sommighe plaetsen van Languedoc, ende ooc zeer vele in Arthhons by tslot van Auxy ende ander plaetsen daer ontrent gheleghen, ende desghelijckx by Betune twee boghen-schutten van Õt huys van Mijn-heere Kaerle de Houchin, Heere van Longastre, de welcke een vande grootste gheleerdste ende gheschickste liefhebbers is van dese gantsche Neder-landen. [10]

C. Clusius heeft zeer fraai deze figuren uit gegeven [9]

 

(Aira preacox?)

Klein hardachtig gras, Exile Gramen durius.

Klein hardachtig gras heeft zure biesachtige bladertjes van een of anderhalf hoog die spruit uit een kleine wortel die van veel vezels tezamen gevoegd is en groeit in Frankrijk, Engeland, Hoog en Nederduits landt, op heide en zavelachtige ongebouwde velden. De aartjes en het zaad zijn kafachtig en hard, maar de schapen is het niet zo aangenaam zoals de voorgaande.

 

(Eragrostis minor)

Amouretten of lieflijk gras, Gramen paniculosum Phalario•des.

Dit gras wordt om zijn lieflijkheid en aardigheid van de Spanjaards genoemd Amourettes, en heeft een  kleine  wortels van veel gekrulde vezels ineen gevlochten die voorts brengen halmpjes van drie palmen ofte dertig cm hoog waarop dat groeien veel fraaie, gehaarde, wijde en lustig bi een gevoegde aren die als ze rijn zijn wit worden. Het zaad hiervan heeft uit Spanje in Nederland gebracht die zeer kloeke en geschikte onderzoeker en beschrijver van de buitenlandse kruiden en planten M. Caerle Clusius. Het wordt ook gevonden op sommige plaatsen van Languedoc en ook zeer veel in Arthhons bij het slot van Auxy en ander plaatsen daar omtrent gelegen en desgelijks bij Betune twee boogschoten van het huis van mijnheer Kaerle de Houchin, heer van Longastre die een van de grootste geleerdste en geschiktste liefhebbers is van deze ganse Nederlanden. [10]

 

 

 

Ander gras gelijckende tÕcruydt van Spaensche-saedt oft Canarien saedt, Gramen Phalario•des alterum.

Dit hebben wy oock Phalaro•des gheheeten, om dat sijn aren dien van Õt Cruyt Phalaris of Spaensch saedt niet qualijck en ghelijcken. Theeft oock een veselachtige wortele voortsbrenghende sijnen halm een oft onderhalf cubitus hooge met twee oft dry bladerkens. Twordt ghevonden alsoo wel inde velden als inde beemden lancks de weghen.

 

Vosse-steerten gras, Gramen Alopecuro•des.

Dit gras wordt ghevonden inde velden ende beemden lancks de weghen ende grachten. Aldus ist ghenaemt, om dat sijn aren lanck zijn van fatsoen van eenen vossensteert. Den halm is onderhalven voet of twee cubitus hooghe met luttel bladeren ende knoopen. Theeft hayrachtighe wortelkens.

Ander gras gelijkende het kruid van Spaans zaad of Kanarie zaad, Gramen Phalario•des alterum.

Dit hebben we ook Phalaro•des genoemd omdat zijn aren die van het kruid Phalaris of Spaans zaad niet slecht gelijken. Het heeft ook een vezelachtige wortel die voort brengt zijn halm van 45 of 68cm hoog met twee of drie bladertjes. Het wordt gevonden alzo wel in de velden als in de beemden langs de wegen.

 

(Alopecurus pratensis)

Vossenstaarten gras, Gramen Alopecuro•des.

Dit gras wordt gevonden in de velden en beemden langs de wegen en grachten. Aldus is het genoemd, omdat zijn aren lang zijn van de  vorm van een vossenstaart. Den halm is 45 of 90cm hoog met weinig bladeren en knopen. Het heeft haarachtige worteltjes.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Cleyn Vossesteerten Gras, Gramen Alopecuro•des minus.

Tcleyn is bycans even hooghe van halmen, maer sy zijn veel dunner ende desghleijckx sijn bladeren ende aren veel smalder, ende de wortelkens ende onderste bladeren veel cleyndere.

 

Ander Vossesteerten gras, Gramen Alopecuro•des tertium.

Noch sullen wy een derde soorte hier by stellen groeyende oock by de weghen ende grachten vande velden met halmen een ende twee cubitus hooghe, ende luttel bladeren. [11]

Klein vossenstaart gras, Gramen Alopecuro•des minus.

Het kleine is bijna even hoog van halmen, maar zij zijn veel dunner en desgelijks zijn bladeren en aren veel smaller en de worteltjes en onderste bladeren veel kleiner. (Alopecurus auqualis?)

 

(Alopecurus geniculatus)

Ander vossenstaarten gras, Gramen Alopecuro•des tertium.

Noch zullen we een derde soort hierbij stellen die ook bij de wegen en grachten van de velden groeit met halmen van 45 en 90cm hoog en weinig bladeren. [11]

 

 

 

Lischdodde gras, Gramen Typhinum.

TÕgras datmen Typhinum noemt, groeyet geerne op alsulcke plaetsen als het cleyn herdtachtich gras: maer ontrent den Zee-cant, ghelijck alst naest volghende Cypero•des ghenoemt. Sijn wortel is cleyne ende veselachtich, maer de halmen groeyen dry palmen ofte eenen voet hoogh.

 

Ghearent grasken Cypero•des met bladeren van genoffelen, Gramen spicatum foliis Vetonic¾ Caryophyllat¾.

Dit is zeer naer ghelijck den Rabis-Gras beschreven van Gesnerus: Nochtans heeft my goet ghedocht dit Cruydt liever Cypero•des te noemen, om dat sijn wortelen oock zijn lanck aen een hanghende, de sandtachtighe ende vochtighe aerde deurcruypende, also wel in dalen als in huevelen van Duytschlandt, Vlaenderen, Engellandt, Vranckrijck ende Piemont, de welcke stijve, harde, dickachtige, corte, groene bladeren voortsbrenghende zijn, die den bladeren van wilde Genoffels oft Keykens ghelijck sien, waer wt voort comt de stam een palme ofte enen halven voet hooghe, sijn arenkens zijn lanckachtich, in dÕ eerste bruyn ende daer naer rosch. Onse Herders ende Coeyemelckers en [12] prijsent niet zeer, om dat de koeyen tselve niet gheerne en eten, ende niet veel melcks daer af en gheven, want tÕis suer ende hardt: Daer deur het blijckt dat tselfste Gras niet en is welck Gesnerus Rabis-Gras gheheeten heeft, alsoo vele te segghen, alst tbeste ende sonderlinckste gras voor de beesten ende melck-koeyen, ghelijck oock dÕalderbeste Terwe Robus ghenoemt wordt. Ist dat my wel voor staet, ick hebbe voorseyde Rabis-Gras hiervoortijdts ghesien inde huevelen van Savoye, Piemont ende Swytserlandt.

 

Rabis-Gras van Gesnerus ende Switseren, Gramen Rabinum.

Gesnerus beschrijvet bycans in dese maniere. Twordt vanden Herders die aen tgeberchte woonen van Savoye ende Switserlandt gheheeten Rabis-gras oft Rabinum, alsoo vele te segghen, als tbeste ende sonderlinckste gras, met corte ende dicke bladeren (aen de welcke gheen zenuen deurloopende ghemerckt en worden) vele tsamen by een int ronde aen de wortel ghevoegt. Ick en hebbe noch sijn bloemen niet ghesien. Men seydt dat de melck-koeyen zeer veel melcks daer af gheven.

Lisdodde gras, Gramen Typhinum. (Phleum arenarium)

Het gras dat men Typhinum noemt groeit graag op al zulke plaatsen als het kleine hardachtige gras maar omtrent de zeekant net zoals het volgende dat Cypero•des heet. Zijn wortel is  klein en vezelachtig, maar de halmen groeien drie palmen of dertig cm hoog.

 

(Aira caryophyllea)

Aarvormig grasje Cypero•des met bladeren van anjers, Gramen spicatum foliis Vetonic¾ Caryophyllat¾.

Dit is zeer na gelijk het Rabis gras beschreven van Gesnerus. Nochtans heeft me goed gedacht dit kruid liever Cypero•des te noemen omdat zijn wortels ook lang aaneen hangen die de zandachtige en vochtige aarde doorkruipende alzo wel in dalen als in hevels van Duitsland, Vlaanderen, Engeland, Frankrijk en Piedmont die stijve, harde, dikachtige, korte groene bladeren voortbrengt die de bladeren van wilde anjers of keikens gelijk zien waaruit voortkomt de stam van een 10 of 15cm hoog,  zijn aartjes zijn langachtig en in het begin bruin en daarna roze. Onze herders en koeienmelkers [12] prijzen het niet zeer omdat de koeien het niet graag eten en niet veel melk daarvan geven want het is zuur en hard. Daardoor blijkt het dat het niet is wat Gesnerus Rabis gras geheten heeft wat betekent als het beste en bijzonderste gras voor de beesten en melkkoeien gelijk ook de allerbeste tarwe Robus genoemd wordt. Is het dat me wel voor staat, ik hebbe voor vermelde Rabis gras hier voortijds gezien in de hevels van Savoie, Piedmont en Zwitserland.

 

(Avena caespitosa)

Rabis-Gras van Gesnerus en Zwitsers, Gramen Rabinum.

Gesnerus beschrijvft het bijna in deze manier. Het wordt van de herders die aan het gebergte wonen van Savoie en Zwitserland geheten Rabis gras of Rabinum, wat betekent, als het beste en bijzonderste gras met korte en dikke bladeren (waaraan geen zenuwen doorlopende gemerkt worden) vele tezamen bijeen in het ronde aan de wortel gevoegd. Ik heb noch zijn bloemen niet gezien. Men zegt dat de melkkoeien zeer veel melk daarvan geven.

 

 

  

 

Gras Cypero•des, dat is te segghen, ghelijck wilde Galigaen, Gramen Cypero•des.

Tgras Cypero•des gheheeten, mach alsoo ghenoemt zijn om dat het sijne wortel heeft tsaemen gevlochten ende lanck, gelijck Cyperus longus, waer door dit van ander Gras mach onderscheyden worden. De bladers zijn eenen voet lanck, eenichsins den ghemeynen Zee-mosch ghelijck, waer mede het Veneetsche glas inghepackt wordt, draghende op stelen van dry palmen ofte eenen voet hooge arenkens van eenen duym oft onderhalven lanck, die cafachtich zijn, gelijck die van Typhinum oft Lisch-dodde.

 

Zegghe oft Water-Rietgras, Gramen Palustre maius.

Dit water-gras is vanden Vlaeminghen Zegghe oft Water-Rietgras gheheeten: Õt groeyet in staende ende saecht loopende wateren, hebbende een wortele eenichsins ghelijck die vande gemeyne biesen ende langhe scherpe bladeren. Den halm is dry-cantich onderhalf ende twee cubitus hooghe, aen de welcke staen twee oft drye langhe swarte arenkens. [13]

 

Ander Water-Rietgras oft Bies-water-gras, Gramen aquaticum alterum.

Water-Bies-gras heeft een cleyne veselachtighe wortele die gras-blaederkens voortbrenghen, wt de welcke voorts comen dunne halmen eenen voet hooghe, waer op groeyen biesen oft wilde-Galigaen aren. TÕ comt oock voorts in dusdanige plaetsen daer tÕvoorgaende groeyet.

Gras Cypero•des, dat is te zeggen gelijk wilde galigaan, Gramen Cypero•des. (Carex pseudo-cyperus)

Het gras Cypero•des geheten mag alzo genoemd zijn omdat het zijn wortel heeft tezamen gevlochten en lang gelijk Cyperus longus waardoor dit van ander gras mag onderscheiden worden. De bladeren zijn dertig cm lang en enigszins de gewone zeemos gelijk waarmee het Veneetse glas ingepakt wordt. Ze draagt op stelen van drie palmen of dertig cm hoge aartjes van een duim of anderhalf lang die kafachtig zijn gelijk die van Typhinum of lisdodde.

 

Zegge of water rietgras, Gramen Palustre majus. (Carex aquatilis)

Dit watergras is van de Vlamingen zegge of water rietgras geheten. Het groeit in staande en zacht lopende wateren en heeft een wortel enigszins gelijk die van de gewone biezen en lange scherpe bladeren. De halm is driekantig 68-90cm hoog waaraan twee of drie lange zwarte aartjes staan. [13]

 

(Cladium mariscus)

Ander water rietgras of bies watergras, Gramen aquaticum alterum.

Water bies gras heeft een kleine vezelachtige wortel die grasbladertjes voortbrengen waaruit voort komen dunne halmen van dertig cm hoog  waarop groeien biezen of wilde galigaan aren. Het komt ook voort in dusdanige plaatsen daar het voorgaande groeit.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ghemeyn Vlot-gras, Gramen aquis innatans ende Wit Vlot-gras, Gramen aquaticum spicatum.

Men vindt in dese Neder-Landen in grachten ende loopende rivierkens tweederley Vlot-gras. Sy hebben allebeyde grooter ende langher blaederen dan tÕghemeyn beemdt-gras vlottende ende ligghende boven op twater. Het ghemeynste heeft sijn aren bycans ghelijck ghemeyn gras, maer meer verstroyt van malcanderen. DÕander is witter van blaederen, ende en heeft maer een aren op [14] elcken halm. De wortelen zijn faeselachtich ende setten voort ghelijck ander water-cruyden. De melck-koeyen eten dese Vlot-gharsen zeer gheerne.

 

Panickkoren-gras met enckelen arens, Panici effigie, Gramen simplici spica.

Dit is den wilden Panick-koren van voortscomen, fatsoen, saet, halmen, bladers ende knoppen [15] niet zeer ongelijck, maer tÕcruydt is meer ligghende: Sijn halmen zijn een spanne lanck, elck met een besonder groene arenken wat hayrich onderhalven duym lanck. TÕgroeyt in vochtighe plaetsen, ghelijck de twee naestvolghende soorten.

 

(Glyceria fluitans en maxima) Gewoon vlotgras, Gramen aquis innatans en wit vlotgras, Gramen aquaticum spicatum.

Men vindt in deze Nederlanden in grachten en lopende riviertjes twee soorten vlotgras. Zij hebben alle beide grotere en langere bladeren dan het gewone beemdgras vlottende en liggende boven op het water. Het gewoonste heeft zijn aren bijna gelijk gewoon gras, maar meer verstrooid van elkaar. De ander is witter van bladeren, en heeft maar een aar op [14] elke halm. De wortels zijn vezelachtig en zetten voort gelijk ander waterkruiden. De melkkoeien eten deze vlotgrassen zeer graag.

 

 

(Setaria viridis)

Panikkoren gras met enkele aren, Panici effigie, Gramen simplici spica.

Dit is de wilde Panikkoren van voort komen, vorm, zaad, halmen, bladeren en knopen [15] niet zeer ongelijk maar het kruid is meer liggend. Zijn halmen zijn een 10cm lang en elk met een apart groen aartje die wat harig en anderhalve cm lang is. Het groeit in vochtige plaatsen gelijk de twee volgende soorten.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ghebaerdt Panick-koren-gras.

DÕ ander is den voorgaenden zeer ghelijck, wtghenomen dat het hoogher groeyt ende vele rosachtighe ende rouwe aren op elcken halm heeft. De wortelen van alle drye zijn hayrich.

 

TÕderde is dunder ende delicater dan dÕ ander, Sijn aren zijn ghelijck die vanden Isch¾mon oft Crus Galli van Appuleius, swert van coleure.

(Echinochloa crus-galli)

Baardachtig panik koren gras.

De andere is de voorgaande zeer ghelijk, uitgesonderd dat het hoger groeit en vele rozeachtige en rouwe aren op elke halm heeft. De wortels van alle drie zijn harig.

 

Het derde is dunner en delicater dan de andere, zijn aren zijn gelijk die van de Ischaemon of Crus Galli van Apuleius, zwart van kleur.

 

 

De derde soorte van Panick-gras. Water-gras met stekende arenkens.

TÕwordt oock ghemeynelijck ghevonden in vochtighe ende leeghe beemden met groene bladerkens [16] een palme oft twee lanck, met stekende arenkens op elcken halm van eenen halven voet. De wortele is veselachtich ende swert. Men ghebruycket nerghens toe, dat ick weet.

Ander cleyn hayrich gras den wilden Galigaen oock ghelijckende, Gramen exile hirsutum Cypero•des.

Dit is cleynder dan de voorseyde ghearende graskens Cypero•des, tÕzy van stamme oft bladeren die ghehayrt zijn ende van ghelijcken smaeck, maer sijn bloemen ende aren zijn corter, meer op een ende tÕsamen ghevoegt ghelijck die vande biesen, van coleur van verroest yser. De wortelen en zijn oock den voorseyden niet onghelijck. Twordt ghevonden in Neder-landt, ende Engellandt lancx sandtachtighe velden, ende inde selve plaetsen daer tvoorseydt gras is groeyende.

(Catabrosa aquatica?)

De derde soort van panikgras, watergras met stekende aartjes.

Het wordt ook gewoonlijk gevonden in vochtige en lage beemden met groene bladertjes [16] een 20cm lang met stekende aartjes op elke halm van een 15cm. De wortel is vezelachtig en zwart. Men gebruikt het nergens toe dat ik weet.

Ander klein harig gras die ook op de wilde galigaan ook lijkt, Gramen exile hirsutum Cypero•des.

(Juncus campestris) Dit is kleiner dan de voor vermelde aarvormige grasje Cypero•des, hetzij van stam of bladeren die gehaard zijn en van gelijke smaak, maar zijn bloemen en aren zijn korter, meer op een en tezamen gevoegd gelijk die van de biezen, van kleur van verroest ijzer. De wortels zijn ook de voor vermelde niet ongelijk. Het wordt gevonden in Nederland en Engeland langs zandachtige velden en in dezelfde plaatsen daar het voor vermelde gras groeit.

 

 

 

Hayrich oft Rou bosch-gras, Gramen hirsutum nemorosum.

Dit gras groeyet vele in donckere ende berchachtighe bosschen van Piemont, Lionnois, Engellandt ende Neder-landt; theeft de bladers tweemael soo groot als die van Lidt-gras, maer saechter ende nederwaerts hanghende, hayrachtich, ghelijck die van Hirs, bleeckverwich, spruytende wt eenen knoopachtighen halm van eenen cubitus hooghe, waer op dat bloemen comen dien van Biesgras ghelijck. De wortel is veselachtich ghelijck die van ghemeyn gras. Het en bloeyet niet dan in lommerachtighe plaetsen in Junio ende Augusto.

Eenighe gheleerde mannen mijn vrienden hielden dat voor Holosteum: maer niet wel ghefondeert. Veel beter souden sijt ghehouden hebben voor Isch¾mon van Plinius, want het cruypt wt oft op der aerden ghelijck Hirs met rouwe ende wolachtighe bladers, ende wordt inde neusegaten ghesteken. Niettemin de Herbaristen van onsen tijden hebben gheleert een ander Gras te stellen voor Isch¾mon, van dÕwelcke wy corts sullen mencie maecken.

 

Zee ghearent gas, Gramen marinum spicatum.

Dit groeyet overvloedigh in Zeelandt aende canten vande rivierkens ende grachten daer twater[[17] op ende af loopt, met opstaende dicke blaederkens ghelijckende bycants dien van Phalangium. De stam is een spanne hooghe met een aren helijckende de Weghebreyde.

 

Ander Zee oft Zeelandts ghearent Gras.

In dusdanighe plaetsen van Walkeren is een ander grasken twelck oock dick op een van harde bladeren groeyet als cleyne bieskens. De stammen ende groene arenkens gelijcken dien van Weghebreyde, maer sijn saet is lanck. Dese twee graskens zijn suer, ende daerom den peerden, koeyen ende ossen onnut.

(Luzula sylvatica) Harig of ruw bos-gras, Gramen hirsutum nemorosum.

Dit gras groeit veel in donkere en bergachtige bossen van Piedmont, Lionnois, Engeland en Nederland. Het heeft de bladeren tweemaal zo groot als die van kweek, maar zachter en nederwaarts hangen, haarachtig gelijk die van hirs, een bleke kleur en spruit uit een knoopachtige halm van een 45cm hoog waarop bloemen komen die van biesgras gelijk. De wortel is vezelachtig gelijk die van gewoon gras. Het bloeit niet dan in lommerachtige plaatsen in juni en augustus.

Enige geleerde mannen, mijn vrienden hielden dat voor Holosteum. maar niet goed gefundeerd. Veel beter zouden zij het gehouden hebben voor Ischaemon van Plinius want het kruipt uit of op de aarde gelijk hirs met rouwe en wolachtige bladeren en wordt in de neusgaten gestoken. Niettemin de herbaristen van onze tijden hebben geleerd een ander gras te stellen voor Ischaemon die we gauw zullen vermelden.

 

(Triglochin maritima)

Zee aarvormig gas, Gramen marinum spicatum.

Dit groeit overvloedig in Zeeland aan de kanten van de riviertjes en grachten daar het water[17] op en af loopt, met opstaande dikke bladertjes die bijna op die van Phalangium lijken. De stam is een 17cm hoog met een aren die lijken op de weegbree.

 

(Triglochin palustris)

Ander zee of Zeelands aarvormig gras.

In dusdanige plaatsen van Walcheren is een ander grasje wat ook dik opeen van harde bladeren groeit als  kleine  biesjes. De stammen en groene aartjes lijken op die van weegbree, maar zijn zaad is lang. Deze twee grasjes zijn zuur en daarom de paarden, koeien en ossen onnut.

 

 

 

Zeeuwsch dick Grasken, met arenkens bycants ghelijck de cleyne Water-Biese.

Dit wordt oock ghevonden aende grachten hardt by Middelbourg, sijn wortelkens ende bladerkens zijn vast by een, hardt ende stijf, ghelijck cleyn bieskens. De halmen draghen cleyne arenkens ghelijck de waterbieskens, Anderssins en ist niet nutter dan dandere voorseydt suer Zeegras. [18]

 

Zee Biese-gras, Gramen Iunceum maritimum.

Dit comt ghemeynlijck voort in beemden ontrent de Zee ligghende, als by Middelborgh, Vlissinghen, Bristo in Engellandt, Ghendt ende andere plaetsen lanckx de grachten. Sijn bladeren zijn stijf, ende hardt, effen, ghelijck die vanden Spartum van Plinius, vele tsamen by een als bieskens, wt de welcke groeyen ghespreyde arenkens ghelijck de wilde-Galigaen, maer veel cleynder, met bloemkens die in dÕ eerste groen zijn ende daer naer bruyn oft swertachtich. De wortele is seer veselachtich ende menichvuldich. Tgeheel cruydt is oock desghelijckx hardt ende suer, verlaeten vande beesten ghelijck het Padde-gras hier naest volghende.

 

Padde-gras, Holosteum van Matthiolus, Gal. Herbe aux Crapaus ou Crapaudine.

De Vlaeminghen hebben dit Cruydt Padde-gras gheheeten, niet om dat de padden tÕcruydt lief hebben, maer om dat het overvloedigh groeyet in West-Vlaenderen omtrent Ypre in waterachtighe oft leeghe plaetsen lanckx de weghen, daermen ghemeynelijck veel padden vindt. Twordt oock ghenoech ghevonden in leeghe sandighe velden, by Brugghe, Middelborg, ende tusschen Cortrijcken ende Dornick. Matthiolus ende sommighe die hem volghen, zijn van opinie gheweest, dat dit selve soude wesen Holosteum van Dioscorides. Tgeheel cruydt en is ghemeynelijck maer dry oft vier duymen hooghe, brenghende voort tÕsamen by een, overvloedicheydt van speurie-bladerkens, ghelijckende intsghelijckx tÕvoorseyde Biese-gras. Sijn arenkens zijn oock in deser voeghen wtghespreydt, Maer tgeheel cruydt is ses-mael in al sijn deelen cleynder. De wortel is ros ende hayrich. Wy en hebben niet connen vernemen datse erghens toe ghebruyckt wordt. tÕen heeft gheenen sonderlinghen smaeck, dan drooghenden: Men merckt niet dat het soo lijmachtich is, dat het vleesch weder aen een soude moghen hechten, daer mede ghesoden, ghelijck Holosteum Dioscoridis. [19]

 

Zeeuws dik grasje met aartjes die bijna gelijk de kleine waterbies zijn. (Blysmus compressus)

Dit wordt ook gevonden aan de grachten dicht bij Middelburg, zijn worteltjes en bladertjes zijn dicht bijeen, hard en stijf, gelijk kleine biesjes. De halmen dragen kleine  aartjes gelijk de waterbiesjes. Anderszins is het niet nuttiger dan de andere voor vermelde zuur zeegras. [18]

 

(Juncus maritimus)

Zee biezen gras, Gramen Iunceum maritimum.

Dit komt gewoonlijk voort in beemden die omtrent de zee liggen zoals bij Middelburg, Vlissingen, Bristol in Engeland, Gent en andere plaatsen langs de grachten. Zijn bladeren zijn stijf en hard, effen, gelijk die van de Spartum van Plinius, vele tezamen bijeen als biesjes waaruit groeien gespreide aartjes gelijk de wilde galigaan, maar veel kleiner en met bloempjes in eerst groen zijn en daarna bruin of zwartachtig. De wortel is zeer vezelachtig en menigvuldig. Het gehele kruid is ook desgelijks hard en zuur en wordt verlaten van de beesten gelijk het paddengras die hierna volgt.

 

(Juncus bufonius)

Paddengras, Holosteum van Matthiolus, Galenus. Herbe aux crapaus of crapaudine.

De Vlamingen hebben dit kruid paddengras geheten en niet omdat de padden het kruid lief hebben, maar omdat het overvloedig groeit in West-Vlaanderen omtrent Iperen in waterachtige of lage plaatsen langs de wegen waarmee gewoonlijk veel padden vindt. Het wordt ook genoeg gevonden in lage zandige velden bij Brugge, Middelburg en tussen Cortrijk en Doornick. Matthiolus en sommige die hem volgen zijn van opinie geweest dat dit zou wezen het Holosteum van Dioscorides. Het gehele kruid is gewoonlijk maar drie of vier centimeter hoog en brengt bij elkaar een overvloed van spurrie bladertjes voort wat lijkt op het voor vermelde bies gras. Zijn aartjes zijn ook op deze manier uitgespreid, maar het gehele kruid is zes maal in al zijn delen kleiner. De wortel is roze en harig. Wij hebben niet kunnen vernemen dat ze ergens toe gebruikt wordt. Het heeft geen bijzondere smaak, dan drogende. Men merkt niet dat het zo lijmachtig is dat ze het vlees weer aaneen zou mogen hechten als het daarmee gekookt wordt gelijk Holosteum Dioscoridis. [19]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Water wilde Galigaen-gras, Gramen palustre Cypero•des.

Men vindt dit lichtelijck in waterighe plaetsen met bladeren van Lischdodden oft wilden-water-Galigaen, onderhalf oft twee cubitus lanck, waer wt comen dryecantighe stelen ghelijck Cyperus, twee cubitus hooghe, met stekende aren twee duymen lanck, bruyn gheel. De wortele is ghelijck die vanden biesen, seer veselachtich.

 

Cleyne water-wilde-Galigaen-gras, Gramen Cypero•des parvum aquaticum.

Van dit ghewas isser een cleyn in dusdanighe waterachtighe plaetsen voortcomende, maer sijn bladeren zijn ses-mael cleynder, de stelen oock drycantich eenen cubitus hooghe met biese-aren, ende wortelkens desghelijcks van fatsoen ende verwe. [29] (20)

 

Groot ende ghemeynste wildt-Galigaen-gras, Gramen Cypero•des aquaticum vulgatius.

Onse watergrachten zijn ghemeynlijck met dit wel ghestoffeert. De steel is oock drycantich, De bloemkens comen met troskens vijf tsaemen by een, van couleur van verroest yser, De wortele is swert, voort brenghende int moer bollekens ghelijck Cyperus rotundus, ist dat het my wel voor staet.

 

(Carex vulpina) Water wilde galigaan gras, Gramen palustre Cypero•des.

Men vindt dit gemakkelijk in waterachtige plaatsen met bladeren van lisdodde of wilden water galigaan, 69 of 90cm lang waaruit komen driekantige stelen gelijk Cyperus, 90cm hoog met stekende aren van twee cm lang, bruingeel. De wortel is gelijk die van de biezen, zeer vezelachtig. 

 

(Carex acutiformis?)

Kleine water wilde galigaan gras, Gramen Cypero•des parvum aquaticum.

Van dit gewas is er een kleine die in dusdanige waterachtige plaatsen voortkomt maar zijn bladeren zijn zes maal kleiner, de stelen ook driekantig een 45cm hoog met biezen aren en worteltjes desgelijks van vorm en kleur. [20]

 

(Schoenoplectus lacustris)

Groot en gewoonste wilde galigaan gras, Gramen Cypero•des aquaticum vulgatius.

Onze watergrachten zijn gewoonlijk met deze goed gestoffeerd. De steel is ook driekantig, De bloempjes komen met trosjes vijf tezamen bijeen met een kleur van verroest ijzer. De wortel is zwart die voortbrengt in de grond bolletjes gelijk Cyperus rotundus, is het dat het me wel voorstaat.

 

 

 

Lidt-gras, Peien, Gramen Canarium.

Dit gras wordt in Latijn gheheeten Gramen Canarium, Medicatum. In Neder-duytsch, Honts-gras, Lidt-gras oft Peien, In Hoochduytsch Grasz, In Engels Quichgras, In Franchois Chiendient. In Italiaens Gramigna. In Spaens Gramenha ende Grama.

Lidt-gras is seer wel bekent ende groeyet ghemenlijck in ackers ende besande velden, maer niet inde beemden, ende is den vruchten seer schadelijck: waerom dat vande acker-lieden die inden Herfst ende Lente willen saeyen, metter egghen ende handen wtgheroeyet wordt. Dit Gras streckt wt zijn wortels lanck ende breet onder dÕaerde, de welcke wit zijn, lanck ende dickachtich geknoopt, ende soetachtich van smaecke, maer het en brengt soo veel bladers niet voort als tghemeyne gras, ende zijn die vanden rogghe ghelijck, maer minder dan vanden Riet-gras, de welcke spruyten wt de gheknoopte halmkens, die grover, stijver ende langher zijn ghelijck oock de bladers zijn, dan die vanden ghemeynen beemdtgras. Theeft oock de bloeme gheaerdt, maer smalder ende dunder niet soo wolachtich, bycants ghelijck Lolium. Tsaedt is rouwer, ende de gheheele plante smaeckelijcker, soeter, korenachtigher, ende int ghebruyck vander Medecijne meest bequaem, principalick de wortel.

Galenus segt dat de wortel een weynich cout is ende drooghe, wat bijtende ende subtijl van substantie, maer het cruydt is cout inden eersten graet, maer in Parnaso ist drooghende ende subtijl van substantie ende amperachtich. [21] De wortel vanden Gras is soet ende amperachtich, van ghetemperde, subtijle ende een weynich inciderende substantie.

 

Ligghende Peyen-gras, Gramen caninum supinum.

Alsmen dickmaels in gheboude velden oft ackeren peyen-gras soeckt, soo vindtmen ghemeynlijck overvloedicheydt van dit grasken, twelcke neder leydt ende verspreydt sijn halmen op dÕ aerde, ghelijckerwijs het ghemeyn peyen-gras sijn wortelen doet onder dÕ aerde: sijn aren glinsteren wt de purper, wtghespreydt ghelijck die van ghemeyn beemd-gras, ende sijn bladeren ghelijcken dien van den cleynen veld-gras. De wortel is hayrich. Dit gras is den schapen liefghetal ende aenghenaem. [22] Maer ist saecke dat het in sandtlandt groeyet daer de zee aen comt, als by thooft van Middelborg, daer ick dese voorleden daghen gheproeft hebbe, soo ist sout ende suer, gelijck tgemeyne Peyen-gras, welck ick op de selve plaetsen ghevonden hebbe daer de wallen ende baren vander Zee slaen ende schuymen. Anderssins ist den ghemeynen Peyen-gras van fatsoen ghelijck, wtghenomen dat sijn bladeren dicker ende van bruyn blau coleur zijn.

(Elytrigia repens) Lidgras, peien, Gramen Canarium.

Dit gras wordt in Latijn geheten Gramen Canarium, Medicatum. In Nederduits hondsgras, lidgras of peien. In Hoogduits Grasz. In Engels Quichgras. In Franchois Chiendient. In Italiaans Gramigna. In Spaens Gramenha en Grama.

Kweek is zeer goed bekend en groeit gewoonlijk in akkers en bezande velden, maar niet in de beemden en is de vruchten zeer schadelijk waarom dat van de akkerlieden die in de herfst en lente willen zaaien, met de eg en handen uitgeroeid wordt. Dit gras strekt zijn wortels lang en breed onder de aarde uit die wit zijn, lang en dikachtig geknoopt en zoetachtig van smaak  maar het brengt niet zo veel bladeren voort als het gewone gras en zijn die van de rogge gelijk, maar kleiner dan van het rietgras, die spruiten uit de geknoopte halmpjes die grover, stijver en langer gelijk ook de bladeren zijn dan die van het gewone beemdgras. Het heeft ook de bloemen aarvormig, maar smaller en dunner en niet zo wolachtig, bijna gelijk Lolium. Het zaad is ruwer en de gehele plant smakelijker, zoeter, korenachtiger en in het gebruik van de medicijnen het meest geschikt, voornamelijk de wortel.

Galenus zegt dat de wortel een weinig koud is en droog, wat bijtende en subtiel van substantie, maar het kruid is  koud in de eerste sus maar in Parnaso is het drogende en subtiel van substantie en zuurachtig. [21] De wortel van het gras is zoet en zuurachtig en van getemperde, subtiele en een weinig insnijdende substantie.

 

(Agrostis canina)

Liggend Peyen-gras, Gramen caninum supinum.

Als men vaak in gebouwde velden of akkers peyen gras  zoekt, zo vindt men gewoonlijk overvloedheid van dit grasje wat neer ligt en verspreidt zijn halmen op de aarde net zoals het gewone kweek zijn wortels doet onder de aarde. Zijn aren glinsteren uit het purper en zijn uitgespreid gelijk die van gewoon beemdgras en zijn bladeren lijken op die van het kleine veldgras. De wortel is harig. Dit gras is de schapen lieflijk en aangenaam. [22] Maar is het zaak dat het in zandland groeit daar de zee aan komt zoals bij het hoofd van Middelburg waar ik het een paar dagen geleden geproefd heb zo is het zout en zuur gelijk het gewone kweek die ik op dezelfde plaatsen gevonden heb daar de wallen en baren van de zee slaan en schuimen. Anderszins is het de gewone kweek van vorm gelijk, uitgezonderd dat zijn bladeren dikker en van bruinblauwe kleur zijn.

 

 

 

 

Cleyn ghearent Duynen-Lidt-Gras.

Duynen Lidt-grasken brengt voort sommighe bladerkens een spanne hooghe, waer wt spruyt eenen cleynen halm met een arenken op de wijse van cleyn hardtachtich grasken. De wortel is lanck ghelijck die van Lidt-gras. Inde Duynen oft Zandt-bergen van Zoutelande in Walkeren ist overvloedich, als het naest voghende.

 

Ander cleyn Duynen-Lidt Gras.

Dit en is anders-sins niet onghelijck den voorseyden in bladeren, gewas, ende wortelen, dan dat het voort brengt inde plaetse van sijn aren tusschen de blaederen, een schubachtich ende cafachtich hoofdeken.

 

Knobbelachtich oft Clisterachtich Gras, Gramen bulbosum, nodosum.

Knobbelachtich oft Clisterachtich Gras en is soo gemeyn niet alst voorgaende Hondts-gras, ende en is oock op veel plaetsen van Europen soo wel niet bekent, noch oock gebruyckt, maer groeyet vele in ackers ende koren-velden die ghelegen zijn ontrent het staende water van Losane, in Savoye, Vlaenderen, Brabandt ende Engellandt, daer het van zeer gheleerde Medecijns, sonderlinghe van die van Londen, ghebruyckt ende zeer crachtich bevonden wordt. Voorts soo ist den Hondts-gras in alle saecken ghelijck, behalven dat het ronde, lanckworpige knobbelkens, die soet zijn van smaecke, heeft hangende aende cromten van de wortelkens. [23] Sijn veranderinghe is dese, dat meestendeels alle sijn wortelen aen een gheknobbelt oft geknopt zijn ghelijck de grootste figure bewijst.

 

Cracht.

De wortel van Lidt-gras, opent de verstoptheydt van dÕinghewant ende nieren sonder verhittinghe.

Water van Lidt-gras ghedistilleert, doodet de wormen, midts dat henlieden daer door tvoetsel vande rotte humeuren benomen wordt.

De wortel van Lidt-gras ghestooten ende op de wonden gheleydt, gheneest die, als Dioscorides ende Galenus schrijven.

Eenen dranck daer af ghesoden ende inghedroncken, verdrijft de pijnen ende winden des buycks, Dioscorides.

De selfde dranck is oock seer goedt den ghenen, die qualick connen water lossen. Diosc.

In wijn ghesoden ende ghedroncken, gheneset de quetsuren vande blase.

Eenen dranck daer af ghesoden breeckt oock de graveele ende steenachtighe materie vande blase, ende beneemt oock de verhittinghe vande blase, Maer Plinius schrijft sulcks toe den Gras van Parnaso dat de bladers heeft den Veyl ghelijck.

Tot desen dranck wordt van sommighe byghevoegt wijn ende honich, met een derde deel wieroock, Myrre ende peper, ende dan wederom ghesoden in een coperen vat, so is die goedt teghen de tantsweere ende loopende ooghen. Diosc.

Tsaedt doet sterckelick water losen, ende stoppet den stoelganck ende tbraken. Diosc.

Plinius schrijft meer andere saecken int laetste capittel van sijn 24 boeck, die men nu ter tijdt niet meer en ghebruyckt.

Appuleius segt dat de wortel wonden gheneest.

Tknobbelachtich gras heeft de selfde nature ende cracht vanden voorseyden Lidt-gras.

(Ammophila arenaria?) Klein aarvormig duinen lidgras.

Duinen lidgrasje brengt voort sommige bladertjes een 17cm hoog waaruit spruit een kleine halm met een aartje op de wijze van klein hardachtig grasje. De wortel is lang gelijk die van kweek. In de duinen of zandbergen van Zoutelande in Walcheren is het overvloedig zoals de volgende.

 

Ander klein duinen lidgras.

Dit is anderszins niet ongelijk de voor vermelde in bladeren, gewas en wortels dan dat het voortbrengt in de plaats van zijn aren tussen de bladeren een schubachtig en kafachtig hoofdje.

 

(Alopecurus bulbosus)

Knobbelachtig of klisterachtig gras, Gramen bulbosum, nodosum.

Knobbelachtig of klisterachtig gras is niet zo gewoon als het voorgaande kweek ende is ook op veel plaatsen van Europe niet zo goed bekend noch ook gebruikt maar groeit veel in akkers en korenvelden die gelegen zijn omtrent het staande water van Lausanne, in Savoie, Vlaanderen, Brabant en Engeland daar het van zeer geleerde dokters en vooral die van Londen gebruikt en zeer krachtig bevonden wordt. Voorts zo is het kweek in alle zaken gelijk, behalve dat het ronde, langwerpige knobbeltjes die zoet van smaak zijn, heeft hangen aan de kromten van de worteltjes. [23] Zijn verandering is deze dat meestal alle zijn wortels aaneen geknobbeld of geknoopt zijn gelijk de grootste figuur bewijst.

 

Kracht.

De wortel van kweek opent de verstoppingen van het ingewand en nieren zonder verhitting.

Water van kweek gedistilleerd doodt de wormen omdat hen daardoor het voedsel van de rotte levenssappen benomen wordt.

De wortel van kweek gestampt en op de wonden gelegd geneest die als Dioscorides en Galenus schrijven.

Een drank daarvan gekookt en opgedronken verdrijft de pijnen en winden van de buik, Dioscorides.

Dezelfde drank is ook zeer goed diegenen die kwalijk water lossen. Dioscorides.

In wijn gekookt en gedronken, geneest de kwetsingen van de blaas.

Een drank daarvan gekookt breekt ook het niergruis en steenachtige materie van de blaas en beneemt ook de verhitting van de blaas, maar Plinius schrijft zulks toe het Gras van Parnassus dat de bladeren heeft de klimop gelijk.

Tot deze drank wordt van sommige bijgevoegd wijn en honing, met een derde deel wierook, mirre en peper en dan wederom gekookt in een koperen vat zo is die goed tegen de tandpijn en lopende ogen. Dioscorides.

Het zaad doet sterk water lossen en stopt de stoelgang en het braken. Dioscorides.

Plinius schrijft meer andere zaken in het laatste kapittel van zijn 24ste boek die men nu ter tijd niet meer gebruikt.

Apuleius zegt dat de wortel wonden geneest.

Het knobbelachtig gras heeft dezelfde natuur en kracht van het voor vermelde kweek.

 

 

 

 

 

 

 

Hondts-gras met de arenkens van Isch¾mon, gramen Canarium alterum.

Dit Gras wordt ghenoemt in Latijn, Gramen Canarium alterum, Isch¾mi paniculis. In Nederduytsch Hondts-gras-metten arenkens van Isch¾mon, ende is een soorte van dÕmeeste Zee-Riet-gras. In Franchois oock Chien-dent.

Dese soorte van Gras is den Lidt-gras oft Hondts-gras zeer ghelijck van gedaente, behalven dat het heeft wijder wytghespreyde, vingherwijse aren, den ghemeynen Isch¾mon ghelijck, oft den Gras Hemels-dau ghenoemt, hoe wel dat niet soo gemeyn en is, noch soo wel bekent, Het saedt is rouw ende cafachtich.

Aenden zee-cant ontrent Narbonne, ist van wortelen den Deck-riet soo ghelijck, dat men seggen soude dat tselfde ware.

 

Cracht.

Dit Gras heeft de selfde cracht ende tÕghebruyck van tÕ Lidt-gras.  [24]

 

Aldermeeste Zee-Riet-gras, Gramen marinum arundinaceum maximum.

Op de scorren vande zee-cant van Montpelliers, aende sijde daer de baren ende vloet vander zee comen, sonderlinghe ontrent Aques mortes ende Peraus, hardt by de hutten vande visschers, groeyt zeer vele van dit Gras, dat den Riete ghelijck siet, ende en deelachtich van beyde de natueren, maer is ongelijck meerder, hebbende wortels van drye oft vier ellen lanck ende eenen vingher dicke, met veel cromten, haer wystreckende ende cruypende onder tsandt, ghelijck de Cruyswoortel, ende is gheknoopt ende wit, van smaecke ende fatsoen die vanden Lidt-gras gheheel ghelijck, behalven datter min veselinghen aen hanghen. De halmen oft stelen zijn van knoopen ende blaeders dien vanden naestvolghenden gras ghelijck, maer langher.

 

Isch¾mon vulgare.

Dit Gras heet in Latijn Isch¾mon vulgare, Plinius heet dat Dactylon, ende schijnt te wesen Scirpus Tragi. Canaria Plinij Anguillar¾, Crus Galli Appuleij, ende Pes Corvi oft Coronopus Leoniceni. In Italiaensche Sanguinella ende Capriola.

Dit Gras groeyt op sommighe Somers zeer overvloedich inde wijngaerden van Provencen ende is zeer cleyn, nochtans weerdich dat ghekent zy om de aerdicheyt vande bloemen ende clawierkens. Want de halmkens zijn blinckende ende bruyn root, gheknoopt ende recht opgaende, elck ghedeelt in vijf oft ses witte steertwijse arenkens oft wolachtighe ranckskens vingherwijs wtghespreydt, ghelijck vanden Cyperis, oft eer ghelijck die van tÕgras Hemels-dau gheheeten. De wortels ende blaeders zijn dien vanden cleynsten beemdt gras ghelijck, soetachtich van smaeck, maer tsamen treckende ende drooghende, waer wt dat sommighe wel geleerde Medecijns, ghelijck als Rondelet ende Assatius mijn zeer vervaren Meesters, ghetwijfelt hebben dat soude wesen het Isch¾mon van Plinius. [25]

 

Cracht.

Dit Cruydt ghestooten met smeyr ende bruyn broot, opde hondts-beten gheleydt, sal die terstondt ghenesen, Appuleius.

Tselfde cruydt alsoo bereydt, verdrijft de hardicheden, ghelijck oock het Gras doet.

Tgras dat dryetandich is (want het is in meer deelen ghedeylt) ghepluckt int breken vande Mane, is zeer goedt teghen de loopende ooghen. Daerom bewaert sulcks wel, want als yemandt loopende ooghen crijght, bindet hem aenden hals, tsal die terstondt ghenesen ende dÕloopen verdrijven.

 

Hemels dau, Gramen Mannae esculentum.

Dit Gras wordt in Latijn geheeten Gramen Mann¾ esculentum. In Hoochduytsch, Himmels dau, ende in Nederduytsch Hemels dau. In Italiaensch Sanguinella ende Capriola herba.

Niemandt en heeft moghen bequaemer beginnen tbeschrijven vande soorten van koren, noch oock met beter kennisse ende naevolghen vande natuere dan van hier. Want de natuere is houdende soo wonderlicken ordonnantie ende fraye veranderinghe, datse gaet van het gras tot de Terwe ende rietachtighe ghewassen by gheslachten ende soorten die van beyder natueren zijn, ghelijck als dit korenachtich gras, dwelck vande Noordersche natien gheheeten wordt Hemels dau. Dit is den gemeynen Isch¾mon soo ghelijck datter gheen onderscheydt en schijnt tusschen hen beyden te zijn, dan dat dit ghesaeyt wordt. Want dit is alleene een weynich gelijviger, ende de wortel wat veselachtiger, breeder van bladeren, ende niet soo ront van halmen. Theeft oock meer gheaerde stelen, ende tsaedt sienlijcker in sijn vlimmen, nochtans cleyn, witachtich ende ghedronghen dwelck den smaeck heeft van Rijs. De Duytschen aen het geberghte van Alpes woonende, sayent ende winnent, want zy etent gheerne in pap ghesoden, oft in vet vleeschsop, ende heetent Hemels Manna.

 

Cracht.

Men segt dat dit doet scheyden ende vergaen de hartdheydt vande borste.

 

Gras van Parnaso, Parnasium hederaceum.

Gras van Parnaso, daer Dioscorides mencie af maeckt, schijnt alsoo gheheeten te zijn, meer om sijn goedt ende ghesont voetsel, dan om de ghelijckenisse diet mach hebben met eenich gras, want theeft een ander fatsoen, te weten, bladers den Veyl ghelijck, ende een witte bloeme, ende is oock de cleyne Gouwe ende Lepelcruydt zeer ghelijck, waerom dat wy den Leser by de selfde wijsen, om dit te beter te moghen kennen. Anderssins soude yemandt nae costuyme vanden gemeynen man het Bourgoens Hoy, Cytisus, Seven ghetijde cruydt, ende ander soorten van Claveren, aenghesien datse zeer goedt voeder zijn, moghen Gras noemen, ende hier by voeghen. Dwelck schijnt Plinius een oorsaecke gegheven te hebben van sommige Grassen te stellen die den brandende Aizoi oft Muerpeper ghelijc sien, vande welcke dÕ een de sweirende nijnnaghels ende wratten op de vinghers gheneest, ende wordt daerom Dactylon gheheeten.

Maer dÕander dat opde mueren ende daken groeyt, dwelck oock een brandende cracht heeft is nut ende bequaem om te beletten tvoorts gaen vande etende seeren. De welcke beyde de soorten van [26] Muerpeper oft de vierde soorte van Aizoi soo ghelijck zijn dat een yeghelijck diese niet zeer wel en kent, claerlick soude meynen datse tselfde cruydt waren, dat Plinius beschrijft, midts dat groeyt aende dorre canten vande weghen, ende oock van selfs opde mueren.

Oft hy daer mede heeft verstaen het gras van Cilicien van Dioscorides van dwelcke niet en is beschreven, dan dat de ossen ontsteeckt, daer mach men nae slaen, maer sulcks voor seker te segghen en is hier ons voornemen niet.

 

Het meeste-deel van dese voorseyde Graskens is wel gheobserveert vanden vromen Heere goeder ghedachtenissen Mijn-Heer de Reynoutre, ende gheschildert door Meester Jacques van Koren-huyse zeer gheschickt in deze conste.

 

(Digitaria schaemum) Hondsgras met de aartjes van Ischaemon, gramen Canarium alterum.

Dit gras wordt genoemd in Latijn Gramen Canarium alterum, Ischaemi paniculis. In Nederduits hondsgras met de aartjes van Ischaemon en is een soort van het grootste zee rietgras. In Frans ook Chien-dent.

Deze soort van gras is de kweek of hondsgras zeer gelijk van gedaante behalve dat het wijder uitgespreide vingervormige aren heeft en de gewone Ischaemon gelijk of het gras hemels dauw genoemd hoe wel dat niet zo algemeen is noch zo goed bekend. Het zaad is ruw en kafachtig.

Aan de zeekant omtrent Narbonne is het van wortels het dekriet zo gelijk zodat men zou zeggen dat hetzelfde is.

 

Kracht.

Dit gras heeft dezelfde kracht en het gebruik van kweek. [24]

 

(Calamagrostis arundinacea)

Zee rietgras, Gramen marinum arundinaceum maximum.

Op de schorren van de zeekant van Montpellier aan de zijde daar de baren en vloed van de zee komen en vooral omtrent Aques mortes en Peraus, dicht bij de hutten van de vissers groeit zeer veel van dit gras dat het riet gelijk ziet en beide de naturen heeft maar is duidelijk groter en heeft wortels van 200 of 270cm lang en een vinger dik met veel krommingen die zich uitstrekken en kruipen onder het zand gelijk de kruiswortel en is geknoopt en wit, van smaak en vorm die van het kweek geheel gelijk behalve dat er minder vezels aan hangen. De halmen of stelen zijn van knopen en bladeren die van het volgende gras gelijk, maar langer.

 

(Digitaria sanguinalis)

Ischaemon vulgare.

Dit gras heet in Latijn Ischaemon vulgare, Plinius heet dat Dactylon en schijnt te wezen Scirpus Tragi. Canaria Plinij Anguillarae, Crus Galli Appuleij en Pes Corvi of Coronopus Leoniceni. In Italiaanse Sanguinella en Capriola.

Dit gras groeit in sommige zomers zeer overvloedig in de wijngaarden van Provence en is zeer klein nochtans wad dat het gelend wordt om de aardigheid van de bloemen en klauwiertjes. Want de halmpjes zijn blinkend en bruinrood, geknoopt en recht opgaand en elk gedeeld in vijf of zes witte staartvormige aartjes of wolachtige rankjes vingerwijs uitgespreid gelijk van de Cyperus of eerder gelijk die van het gras hemeldauw geheten. De wortels en bladeren zijn die van het kleinste beemdgras gelijk, zoetachtig van smaak maar tezamen trekkende en drogende waaruit sommige goed geleerde dokters zoals Rondelet en Assatius mijn zeer ervaren meesters getwijfeld hebben dat het zou wezen het Ischaemon van Plinius. [25]

 

Kracht.

Dit kruid gestampt met smeer en bruin brood op de hondenbeten gelegd zal die terstond genezen, Apuleius.

Hetzelfde kruid alzo bereidt, verdrijft de hardheden, gelijk ook het gras doet.

Het gras dat drietandig is, want het is in meer delen gedeeld geplukt in het breken van de maan is zeer goed tegen de lopende ogen. Daarom bewaar zulks goed want als iemand lopende ogen krijgt bind het hem aan de hals, het zal die terstond genezen en het lopen verdrijven.

 

(Glyceria fluitans)

Hemels dauw, Gramen Mannae esculentum.

Dit gras wordt in Latijn geheten Gramen Mannae esculentum. In Hoogduits Himmels dau en in Nederduits hemels dauw. In Italiaans sanguinella en capriola herba.

Niemand heeft mogen beter beginnen te beschrijven van de soorten van koren, noch ook met beter kennis en navolgen van de natuur dan van hier. Want de natuur houdt zoÕn wonderlijke ordonnantie en fraaie veranderingen dat ze gaat van het gras tot de tarwe en rietachtige gewassen bij geslachten en soorten die van beide naturen zijn gelijk als dit korenachtig gras wat van de Noordse nati‘n geheten wordt hemels dauw. Dit is de gewone Ischaemon zo gelijk zodat er geen onderscheidt schijnt te zijn tussen beide dan dat dit gezaaid wordt. Want dit is alleen wat steviger en de wortel wat vezelachtiger, breder van bladeren en niet zo rond van halmen. Het heeft ook meer geaarde stelen en het zaad aanzienlijker in zijn vlimmen, nochtans klein, witachtig en gedrongen wat de smaak heeft van rijst. De Duitsers die aan het gebergte van Alpen wonen zaaien en winnen het want ze eten het graag in pap gekookt of in vet vleessap en noemen het hemels manna.

 

Kracht.

Men zegt dat dit doet scheiden en vergaan de hardheid van de borsten.

 

 

(Parnassia palustris)

Gras van Parnasus, Parnasium hederaceum.

Gras van Parnassus daar Dioscorides van spreekt schijnt alzo geheten te zijn meer om zijn goed en gezond voedsel dan om de gelijkenis die het mag hebben met enig gras want het heeft een andere vorm, te weten bladeren de klimop gelijk en een witte bloem en is ook het speenkruid en lepelkruid zeer gelijk waarom dat we de lezer naar die wijzen om dit te beter te mogen kennen. Anderszins zou iemand na gebruik van de gewone man het Bourgondisch hooi, Cytisus, zevengetijdenkruid en andere soorten van klavers, aangezien dat ze zeer goede voeders zijn, mogen gras noemen en hierbij voegen. Wat Plinius schijnt een oorzaak gegeven te hebben om sommige grassen te stellen die de brandende Aizoi of muurpeper gelijk zien waarvan de ene de zwerende fijtnagels en wratten op de vingers geneest en wordt daarom Dactylon geheten.

Maar de andere dat op de muren en daken groeit wat ook een brandende kracht heeft is nuttig en bekwaam om te beletten het voorts gaan van de etende zeren die beide soorten van [26] muurpeper of de vierde soort van Aizoi zo gelijk zijn dat  iedereen die ze niet zeer goed kent duidelijk zou menen dat ze hetzelfde kruid waren dat Plinius beschrijft omdat het groeit aan de dorre kanten van de wegen en ook vanzelf op de muren.

Of hij daarmee heeft verstaan het gras van Cilici‘ van Dioscorides waarvan niets is beschreven dan dat het de ossen ontsteekt daar mag men naar slaan maar om zulks voor zeker te zeggen is hier ons voornemen niet.

 

Het meeste deel van deze voorvermelde grasjes is goed geobserveerd van de vrome heer goede gedachtenis mijnheer de Reynoutre en geschilderd door meester Jacques van Koren-huyse zeer geschikt in deze kunst.

 

 

Graan soorten.

Tafelken vande soorten van Graen oft Koren.

 

De soorten van Graen zijn;

Terwe;

  1. Ghemeyn Terwe.
  2. Robus.
  3. Ghebaerde terwe.
  4. Ghebaerde terwe met heel dobble aren.
  5. Tweederley terwe, in Walschlandt, blˇ Loca gheheeten
  6. Somer-terwe van dry oft van vijf maenden.

 

Rogge.

  1. Winter rogge.
  2. Somer rogge.
  3.  

Gerste.

  1. Winter gerste.
  2. Somer gerste
  3. Andere Somer gerste.
  4. Bloote gerste.
  5. Bastaert gerste van selfs groeyende.

 

Spelte.

  1. Spelte oft Typha.
  2. Spelte van Theophrastus, dÕalderbeste ende onghebaerde.
  3. Terw-spelte, oft bloote gerste.
  4. Duytsch Rijs oft Arinca, ende is van halve deucht.
  5. S. Peeters koren, ende is de slechtste spelte, ende een voetsel den beesten bequaemer dan den menschen.

 

Haver.

  1. Haver.
  2. Onvruchtbaere haver, oft Bromos.
  3. Naeckte haver. [27]

 

 

Koren is in Latijn gheheeten Robus, Robur, oft Rubeus, ende Siligo. In Hoogduytsch, Weyssen. In Nederduytsch, Terwe. In Engelsch, Weete, or Wheate. In Franchois, Froument, Bled. In Italiaensch, Fourmento, Grano ende Solina. In Spaensch, Trigo.

 

Terwe, Siligo spica mutica.

Ghebaerde Terwe, Triticum aristis circumvallatum, Triticum Typhinum Dodon.

 

Terwe is onder alle cruyden dÕalderedelste ende aldernutste plante tot behoef vanden mensche, als de ghene daer by dat de mensche sijn leven is onderhoudende, ende schijnt datse in Latijn ghenoemt is Triticum, om datse met meulens ghebroken oft ghemalen wordt, ende in Griecks Pyros, om dat scherp is, oft om de ghelijckenisse diet heeft met de keernen ende graenen van sommighe vruchten die in Griecks Pyrine gheheeten worden. Oock ist genoemt Sitos, alsoo veel te segghen, als een spijse, hoe wel dat tselfde woordt zeer wel dient tot alle soorten van graen. Alsoo ist oock vanden ouders ghenoemt in Latijn Frumentum, van tgebruycks weghen, de welcke dat in veel soorten ghedeylt hebben, niet van natueren verscheyden, maer alleenlick verscheyden namen hebbende, nae de vremde plaetsen ende landen van daer tselfde ghebrocht werdt, oft deur de diversche maniere van saeyen, oeffenen ende cultiveren. Want het is een zeer bekende iaerlijcksche plante, bladers hebbende die vanden Hondts-gras ghelijck, ende de wortel ghelijck die vanden gemeynen Gras, voorts brenghende zeer volle vruchtbaere aren. De ackerlieden deylen die oock in diversche soorten, nae dat de aren onghebaert oft ghebaert zijn, oft nae dat verscheyden van verwe is, oft nae de diversche teeckenen van deugden, diet heeft, de welcke souden moghen accorderen opde Robus, oft ten minsten opde Winterterwe ende Somerterwe van Varro ende Columella beschreven.

 

Onghebaerde terwe.

Onghebaerde terwe, is het bekentste en ghemeynste in Brabandt, voort-brenghende zeer schoone ende groote aren, de welcke overvloedichlijck gheven witte ende fijne bloeme van meel.

 

Ghebaerde terwe.

Ghebaerde terwe en is niet min bekent als de voorseyde, in Picardije, Vranckrijck ende Engellandt, ende is menigherley: De ghemeyne heeft de aren bycants ghelijck Winter-gherste. [28]

 

Ghebaerde terwe met dobbel aren.

DÕ andere heeft sijne aren schoon, breedt ende wel dobbel. Eertijdts is daer af een veldt vol gheweest by Rijssel in Vlaenderen, tusschen de poorten van de Siecken ende dÕMolenken: desghelijck oock te Brugghe, ende in Hoochduytschlandt mede.

 

Ghebaerde Terwe, ghenaemt vande Rijsselaers Blˇ Loca.

De derde ende vierde soorte van ghebaerde terwe, worden overvloedichlijck ghevonden by Rijssel in cleyachtich landt.

De witte is de beste, met een zeer schoone witte aren, tweemael grootter ende dicker dan de ghemeyne ghebaerde terwe. Het graen daer af is dick, ghevende overvloedichlijck sijne bloeme van meel, zeer wit ende bequaem om te buydelen.

Koren is in Latijn geheten Robus, Robur of Rubeus en Siligo. In Hoogduits Weyssen. In Nederduits Tarwe. In Engels Weete of Wheate. In Frans Froument, Bled. In Italiaans Fourmento, Grano en Solina. In Spaans Trigo.

 

Tarwe, Siligo spica mutica. (Triticum turgidum)

Gebaarde tarwe, Triticum aristis circumvallatum, Triticum Typhinum Dodonaeus.

 

Tarwe is onder alle kruiden de aller edelste en allernuttigste plant tot behoefte van de mensen als diegene waarbij de mens zijn leven onderhoudt en schijnt dat ze in Latijn genoemd is Triticum omdat ze met molens gebroken of gemalen wordt en in Grieks Pyros omdat scherp is of om de gelijkenis die het heeft met de kernen en granen van sommige vruchten die in Grieks Pyrine geheten worden. Ook is het genoemd Sitos, wat betekent als een spijs hoewel dat hetzelfde woord zeer goed dient tot alle soorten van graan. Alzo is het ook van de ouders genoemd in Latijn Frumentum vanwege het gebruik die dat in veel soorten gedeeld hebben, niet van naturen verschillend maar hebben alleen verschillende namen naar de vreemde plaatsen en landen waarvan die gebracht werd of door de diverse manieren van zaaien, telen en cultiveren. Want het is een zeer bekende jaarlijkse plant die bladeren heeft gelijk die van de kweek en de wortel gelijk die van het gewone gras die voort brengt zeer volle vruchtbare aren. De akkerlieden delen die ook in diverse soorten naar dat de aren ongebaard of gebaard zijn of naar dat het verschilt van kleur of naar de diverse tekens van deugden die het heeft die zouden mogen accorderen op de Robus of tenminste op de wintertarwe en zomertarwe van Varro en Columella beschreven.

 

 

 

Ongebaarde tarwe.

Ongebaarde tarwe is het bekendste gewoonste in Brabant die voort brengt zeer mooie en grote aren die overvloedig witte en fijne bloem van meel geven.

 

Gebaarde tarwe.

Gebaarde tarwe is niet minder bekend als de voor vermelde in Picardi‘, Frankrijk en Engeland en is menigerlei. De gewone heeft de aren bijna gelijk wintergerst. [28]

 

Gebaarde tarwe met dubbel aren.

De andere heeft zijn aren mooi, breed en goed dubbel. Eertijds is daarvan een veld vol geweest bij Rijssel in Vlaanderen tussen de poorten van de zieken en het molentje, desgelijks ook te Brugge en in Hoogduitsland mede.

 

Gebaarde tarwe, genoemd van de Rijsselaars Blˇ Loca.

De derde en vierde soorte van gebaarde tarwe wordt overvloedig gevonden bij Rijssel in kleiachtig land.

De witte is de beste met een zeer mooie witte aar die tweemaal groter en dikker is dan de gewone gebaarde tarwe. Het graan daarvan is dik en geeft overvloedig zijn bloem van meel, zeer wit en bekwaam om te buidelen.

 

 

Swerte oft bruyne blinckende terwe, Blˇ luisier.

Dese wordt gheheeten swerte oft bruyne ghebaerde Terwe, en Blˇ luisier in Tournesis ende Castelrije van Rijssel, midts dat sijn graen blinckende is. De aren is schoonder, langer ende grootter dan alle dÕ andere, van bruyne verwe. Maer het graen is hardt, effen, vol van caf ende semelen, niet dienende dan tot grof bruyn broodt. [29]

De beste ende alderschoonste die nu ter tijdt in Europa door de backers bekent is, ende daer tbroodt af gebacken wordt, schijnt te wesen de ghene die wy van sommighe marcten wt Cilicien ende Corsica binnen Luca ende Jenua hebben te coope sien brenghen, dwelcke niet zeer geswollen is, maer vast, gheel, swaer ende drooghe, ende int knouwen niet verduft en smaeckt, maer die haer terstondt laet breken ende claer is, ghewonnen op vet ende goedt landt dat niet vocht en is, maer wel ter Sonnen ende windt staet, sulcks als wy oock ghesien hebben dat ghewassen was op sommighe ackers vanden lande van Granaden ende van Narbonne. Voorwaer het is wonder in dien dat tselfde niet en is de zeer ghepresen Robus van Varro ende Columella: Want men sal niet ghelooven dat de ouders die met sucke neersticheydt het graen ghecultiveert hebben, souden vergheten hebben te saeyen ende vermenichvildighen soo excellent koren, ende noch veel min salmen meynen dat de groote curieusheydt van onsen tijdt om alle leckernijen te bedencken, niet en soude sien weder te crijghen tghebruyck van dese zeer goede spijse, al waer oock dat dit graen tot int wterste eynde vander wereldt (van waer dat zeer veel graens ende specerijen die van veel min verlancks zijn ontboden wordt) den ouders hadd ontrocken gheweest. Maer dese veranderinghe ghelijck die zeer ghemeyne is in ettelijcke vruchten ende fruyten, als appelen, peeren, pompoenen ende meloenen, soo is sy onghelijck veel ghemeynder int graen ende terwe, ende hoe wel dat de terwe tsaedt zy ende oock sijn vrucht, het houdt wel sijn ghedaente, maer tverlaet de qualiteyten vanden smaecke, reucke, oft verwe, ende neemt ander aen, nae den aerdt vanden acker, van den reghen, vande vochticheydt, oeffeninghe ende warmte vande Sonne. Daerom de Robur, Robus oft Rubeus die niet en is, ghesaeyt in bequaem landt, verandert in Terwe die slechter is ende argher van gewichte, verwe, ende oock in cracht van de bloeme. Soodaenighe is die meest bycants over al in Vranckrijck, Duytschlandt, Nederlandt, Engellandt ende Oostland, dwelcke nochtans vande beste is, maer voor wat slechter van aerdt ghehouden moet zijn dan dat alder excellenste koren. Nochtans tghene dat in onse landen groeyt, is vruchtbaerder ende volder van aren, want dat ander brengt min halmen voorts, ende aren die min graens in hebben, soo dat goet om sien is dat alle landt gheensins voorts en brengt alle dingen. Want op sommighe ackers van Scotlandt die sandtachtich zijn groeyt terwe die door den stercken Winter een iaer oft derthien maenden in dÕ aerde geeft gheleghen, van de welcke een sonderlingh goedt broot ghebacken wordt. Maer de ghene die dÕOosterlinghen iaerlicks met grooter menichten tschepe brengen te coopen binnen Antwerpen, en geeft soo goede noch soo smaeckelicken sijn broot niet, hoe wel dat nochtans alle beyde bycants onder een geweste des Hemels ghegroyet zijn, maer de Oostersche is gewassen op een vocht ende leeghe landt, ende dÕ ander op een beter ghebouwet, sandtachtich landt afhangende ende wel te winde gheleghen, ghelijck als oock de ghene die wy in Neder-landt sien brenghen hebben, ghewassen in Spaignen op droogh landt, dwelcke was claer, rootachtich ende blinckende, maer soo hardt dat vande Nederlandtsche cooplieden veracht werdt, om dat hem zeer qualick liet malen. Waerom soo en is gheen ander onderscheydt tusschen de Robus ende Terwe, dan dat de Terwe met grover ende slechter vochticheydt opghewassen is ende met minder hitte rijp gheworden, ende de Robus met een subtijlder ende lieflicker vochticheydt, ende meerder hitte.

 

Somer Terwe.

Dit Koren heet in Griecks Setanium. In Latijn Trimestrum. In Nederduytsch Somer Terwe. In Franchois Bled de Mars. In Italiaensch Fariola ende Marzolo.

De Somer terwe en verschilt oock niet van dese twee voorseyde in gedaente, dan dat die eenichsins swackerder is van complexie. Want midts dat die soo vast niet en is, soo comt de selvighe veel eer uyt, ende brengt sijn halmen voorts, in vuegen dat int eerste vande Lente gesaeyt zijnde, ten alderlancksten voor den Herfst rijpe is. Dat nu niet eer en wordt ghesaeydt dan inde Lente, en is niet als sommighe meynen, om dat de strafheydt des Winters niet en soude connen verdraghen, maer om dat dÕackerlieden als sy verloren hebben den bequaemen tijdt van saeyen inden Herfst, tzy door veel reghens oft ander letsels, henlieden souden behelepen met dit laet te saeyen. Dit wordt vele gesaeydt inde berghachtige landen van Narbonne, waer dat ghenoemt is Tremes, alsoo veel te seggen, als Terwe van drie maenden. De Franchoisen heetent Mertsch-koren, om dat inde Meerte ghesaeydt wordt. Oosterlingen heetent oock dryemandich koren. Maer Noordtwaerts wordet eerst rijpe int eynde vanden Somer, waerom dat oock mach genoemt worden Pentaminum, dat is vijfmaendich koren, niettemin het en is soo lieflick niet om eten noch soo smaeckelick, noch oock soo vruchtbaer, alst wel soude gheweest hebben in dien dat oock inden Herfst ghelijck de twee andere terwen ghesaeydt hadde gheweest. Want alle Terwe [30] sal in alle landen, op wat tijdt des iaers datse ghesaeyt wordt, wytspruyten ende voorts comen, iae oock opwassen soo verre als sy niet en wordt ghedoodt door de coude des Winters, oft vande hitte des Somers.

 

Natuere vande Terwe, wt Galenus ghenomen.

Alsmen die van buyten ghelijck een plaester ghebruyckt, soo verwarmtse inden eersten graet, nochtans en machse niet merckelick drooghen oft vochtich maecken, maer sy heeft oock eenighe vetticheydt oft taeyheydt, ende is van een verstoppende natuere. De plaester die van broot gemaeckt wordt, heeft een meer teirende cracht, dan de gene die vande Terwe ghemaeckt is, midts datter soudt ende heesdeech by is, dwelcke wt het diepe treckt, ende verteirt. Van desen moeght ghy breeder lesen in Galenus. Het rijpet ende verwarmt. Ende neemt soetelick wech, maer veel min dan de Gerste, de welcke vercoelt ende droogt. Met tbroot worden cruyden ghemengt om de heete gheswillen te versoeten by dese oft derghelijcke maniere.

 

Werckinghe.

Neemt cruymkens van broot een half pont, gersten meel twee oncen, lijsaedt anderhalf once, Camille bloemen, Melilote van elcx een handtvol, bladers van Maelwe, van Violetten, van Nascaye, van Donderbaert, oft Navelcruydt in mee ghesoden, van elcks onderhalf handtvol, de welcke ghestooten ende ghesift zijnde, doeter by drye doderen van eyers, olye van Violetten drye oncen, olye van Camille, onderhalf once, ende maeckt daer af een plaester.

Tot de vierighe voorts cruypende gheswillen, doet daer by sap van Nascaye drye oncen, sap van Weghebreen twee oncen, sap van Bilsen een once.

Eenighe soorte van terwe rou gheten, genereert ronde witte seeren ende schorftheydt. Dioscor.

Gheknaut ende op hondts beten gheleydt, is zeer goedt. Dioscorides.

Broot van Terwen bloeme ghebacken voedt meer dan tbruyn broot. Dioscorides.

Broot dat van Somer terwe ghebacken is, is een lichte spijse, ende die lichtelick verteirt wordt. Dioscorides.

Terwe meel met sap van Bilsen ghemengt is goedt ghestreken teghen de catarren vande zenuen, ende oock teghen de gheswillen vande inwendighe leden.

Tmeel ghemengt met Oxymel oft Syrope van azijn, neemt de sproeten wegh.

Meel van Somer-Terwe met azijn of wijn ghemengt, is zeer goedt gheleydt op fenijnighe beten. Dioscorides.

Tselfde ghelijck een papken ghesoden ende ghelect, is goedt teghen tbloet spouwen.

Met Munte ende boter ghesoden is zeer goedt teghen den hoest ende rouwicheyt vande kelen, Dioscorides.

Terwen bloeme in mee ghesoden, verdrijft alle inflammatie. Dioscorides.

Tbroot tzy ongebacken oft ghebacken met mee ghemengt versoet alle heete geswillen met daer op te legghen, midts dat morwe maeckt, ende eenichsins vercoelt, maer datmen daer onder menghe cruyden ende sapen daer toe nut zijnde, ghelijck Violetten, Nascaie, Maelwe, Cauwoorde, Latouwe, ende derghelijcke. Dioscorides.

Broot dat oudt ghebacken ende dorre is, met ander bequaeme saecken daer by gevoegt, als Roosen, Cruydt-naghels, Granaet-bloemen, vleesch van Mispelen ende Sorben, van Sumach ende Myrtus besien, stopt den buyck-loop.

Een papken van ghebuylde ende ghesifte bloeme ghemaeckt, daer mede dat tpapier tsamen ghepapt wordt, is seer goedt den ghenen die bloet spouwen, ist dat dunne oft laeu een eet-lepel vol daer af inghenomen wordt. Dioscorides.

De semelen in stercken azijn ghesoden ende opgheleydt, verdrijven de melaetsheydt, ende versoeten alle inflammatien die eerst beghinnen. Dioscorides.

Met een decoctie van Ruyte ghesoden, stillet de op swillende borsten, ende is oock goedt tegen de beten vande ader-slanghen, ende den ghenen die pijne hebben inden buyck. Dioscorides.

Heesdeech van terwen meel heeft een verwarmende ende wttreckende cracht, ende particulierlick minderet de hardde wieren ende exter-ooghen vande voeten, ende met sout rijpet ende openet alle ander gheswillen ende furonculen. Dioscorides. [31]

 

Een crachtighe Medecijne ende gheproeft, teghen het Pleuris, ende sweeringhe vande borst met veel etters daer een cortse by is, Empieuma gheheeten, van heesdeech ghemaeckt.

Neemt wortels van Lidt-gras drye oncen, Surckel met de wortels drye handtvollen, marck van volders caerden twee handtvollen, Cardus benedictus, Scabiose, Hayrcruyden, van elcks een handtvol, rosijn sonder keernen een once, Calissihout een half once, anijs een half loot, vier vijgen, vande vier groote coude saden, van elcks een half loot, bloemen die cordiael zijn ende Hypericon van elcks een halve handtvol: laet dit tsamen sieden in Bernage water tot op anderhalf pont, waer in ghy doen sult heesdeech van bruyn broot dry oncen, rinsel onderhalf once, Tamarinde, een once, Ende als wtghedruckt is, solveert daer in syroop van tsap oft infusie van Colle oft Clapperroosen ses oncen, om in vijf oft ses reysen te nemen. Desen dranck doet scheyden, ende neemt wegh, ende iaeght wt door dÕurine ende tsweeten, bewaert oock voor inflammatie ende versoet die, belet oock de catarren, verdrijft de cortsen, ende veriaeght de vergaderinghe vande humeuren.

Maer door andere oorsaecken wordt tammen heul int eerste ghegheven, de welcke maeckt vet, ende belet oock tvloeyen vanden catarren, ende versoet dÕinflammatien. Want de Colle is, ghelijck oock alle de wilde cruyden, van subtijlder substantie, ende en wordt oock niet alleene ghebruyckt, maer gevoegt by ander afdrijvende, subtijl maeckende, rijpende ende wter borst ophalende dingen, om datter gheen sorghe en soude zijn, ende als sommighe vreesen, gheen swaericheydt vande fluymen op te halen ende wtspouwen.

 

Een papken van heesdeech ghemaeckt teghen de selfde sieckten.

Neemt wortels van witten heumst oft schorssen vande wortels van Olmboom, Lelien, van elcks twee oncen, Maelwe, Violetten cruydt, S. Jans bloemen, Camille bloemen van elcks twee hantvollen. Siedt dat, stootet en siftet, mengende daer mede heesdeegh van bruyn broot vijf oncen, meel van lijsaedt ende fenegrieck van elcks onderhalf once, olie van Amandels oft onghesouten boter, ende olie van Violetten van elcks twee oncen, maeckt daer af een plaester. Want tversoet, tverteirt ende verdrijt de vergaerde materien.

Zwarte of bruine blinkende tarwe, blˇ luisier.

Deze wordt geheten zwarte of bruine gebaarde tarwe en blˇ luisier in Tournesis en Castelrije van Rijssel omdat zijn graan blinkt. De aren zijn mooier, langer en groter dan alle de andere en van bruine kleur, maar het graan is hard, effen en vol van kaf en zemelen en alleen geschikt om er grof bruin brood van te maken. [29]

De beste en allermooiste die nu ter tijd in Europa door de bakkers bekend is en daar het brood van gebakken wordt schijnt te wezen diegene die we van sommige markten uit Cilici‘ en Corsica binnen Luca en Jena te koop zien brengen die niet zeer gezwollen is maar vast, geel, zwaar en droog en in het kauwen niet verduft maakt maar die zich terstond laat breken en helder is en gewonnen op vet en goed land dat niet vocht is maar goed in de zon en wind staat zulks als we ook gezien hebben dat gegroeid is op sommige akkers van het land van Granada en van Narbonne. Voorwaar het is een wonder indien dat hetzelfde niet is de zeer geprezen Robus van Varro en Columella. Want men zal niet geloven dat de ouders die met zulke vlijt het graan gecultiveerd hebben vergeten zouden hebben te zaaien en vermenigvuldigen zoÕ n excellent koren en noch veel minder zal men menen dat de grote curieusheid van onze tijd om alle lekkernijen te bedenken niet zou proberen het gebruik van deze zeer goede spijs weer te krijgen al was het ook dat dit graan in het einde van deze wereld van de ouders gehaald waren, vanwaar zeer veel graan en specerijen die van veel minder verlangen zijn ontboden worden. Maar deze veranderingen gelijk die zeer algemeen is in ettelijke vruchten en fruiten als appelen, peren, pompoenen en meloenen zo is zij duidelijk veel meer algemeen in het graan en tarwe en hoewel dat de tarwe het zaad en ook zijn vrucht wel zijn gedaante behoudt maar het verlaat de kwaliteiten van de smaak, reuk of kleur en neemt andere aan aar de aard van de akker, van de regen, van de vochtigheid, teelt en warmte van de zon. Daarom verandert de Robur, Robus of Rubeus die niet gezaaid is in bekwaam land in tarwe die slechter is en erger van gewicht, kleur en ook in kracht van de bloem. Zodanige is die meest bijna overal in Frankrijk, Duitsland, Nederland, Engeland en Oostland, welke nochtans van de beste zijn, maar voor wat slechter van aard gehouden moet worden dan dat aller excellentste koren. Nochtans hetgene dat in onze landen groeit is vruchtbaarder en voller van aren want die andere brengt minder halmen voort en aren die minder graan in hebben zo dat goed om te zien is dat alle landen geenszins voortbrengen alle dingen. Want op sommige akkers van Schotland die zandachtig zijn groeit tarwe die door de sterke winter een jaar of dertien maanden in de aarde geeft gelegen waarvan een bijzonder goed brood gebakken wordt. Maar diegene die de Oosterlingen jaarlijks met grote menigte te scheep brengen te kopen binnen Antwerpen geeft noch zoÕn goed noch zo smakelijk brood niet, hoewel dat nochtans alle beide bijna onder een gewest van de hemel gegroeid zijn, maar de Oosterse is gegroeid op een vochtige en laag land en de andere op een beter gebouwd zandachtig landt dat afvloeit en goed in de wind gelegen gelijk als ook diegene die wij in Nederland zien brengen die gegroeid zijn in Spanje op droog land die helder was, roodachtig en blinkend, maar zo hard dat het van de Nederlandse kooplieden veracht werd omdat het zich slecht liet malen. Waarom er geen ander onderscheid tussen de Robus en tarwe is dan dat de tarwe met grovere en slechtere vochtigheid opgegroeid is en met minder hitte rijp geworden en de Robus met een subtieler en lieflijkere vochtigheid, en grotere hitte.

 

 

 

 

 

 

Zomer tarwe. (Triticum aestivum)

Dit koren heet in Grieks Setanium. In Latijn Trimestrum. In Nederduits zomer tarwe. In Frans bled de mars. In Italiaans fariola en marzolo.

De zomer tarwe verschilt ook niet van deze twee voor vermelde in gedaante dan dat die enigszins zwakker is van samengesteldheid. Want omdat die zo vast niet is zo comt die veel eerder uit en brengt zijn halmen voort in voegen dat als het in het eerste van de lente gezaaid wordt het op zijn aller langste voor de herfst rijp is. Dat het nu niet eerder wordt gezaaid dan in de Lente is niet zoals sommige menen omdat het de strafheid van de winters niet zou kunnen verdragen maar omdat de akkerlieden als zij de beste tijd van zaaien in de herfst verloren hebben, hetzij door veel regen of ander letsels, zich zouden behelpen met dit laat te zaaien. Dit wordt veel gezaaid in de bergachtige landen van Narbonne waar dat genoemd is Tremes wat zo veel betekent als tarwe van drie maanden. De Fransen heten het maarts koren omdat in maart gezaaid wordt. Oosterlingen heten het ook drie maandelijkse koren. Maar  Noordwaarts wordt het eerst rijp in het einde van de zomer waarom dat ook mag genoemd worden Pentaminum, dat is vijf maandelijks koren, niettemin het is zo niet zo lieflijk om te eten noch zo smakelijk, noch ook zo vruchtbaar als het wel zou geweest zijn indien dat ook in de herfst gelijk de twee andere tarwe Ōs gezaaid was geweest. Want alle tarwe [30] zal in alle landen en op welke tijd van het jaar dat ze gezaaid worden uitspruiten en voort komen, ja ook opgroeien zo ver als zij niet worden gedood door de koude van de winter of van de hitte der zomer.

 

Natuur van de tarwe uit Galenus genomen.

Als men die van buiten gelijk een pleister gebruikt zo verwarmt ze in de eerste graad, nochtans mag ze niet opmerkelijk drogen of vochtig maken, maar zij heeft ook enige vetheid of taaiheid en is van een verstoppende natuur. De pleister die van brood gemaakt wordt heeft een meer verterende kracht dan diegene die van de tarwe gemaakt is omdat er zout en hees deeg bij is wat uit het diepe trekt en verteert. Van deze mag je uitvoeriger lezen in Galenus. Het rijpt en verwarmt en neemt zachtjes weg maar veel minder dan de gerst die verkoelt en droogt. Met het brood worden kruiden gemengd om de hete zwellingen te verzachten bij deze of dergelijke manier.

 

Werking.

Neemt kruimels van brood een half pond, gerstemeel twee ons, lijnzaad anderhalf ons, kamille bloemen, melilote, 7 gram, van elk een handvol, bladeren van maluwe, van violette, van nachtschade, van Donderbaard, of navelkruid in mede gekookt, van elk anderhalf handvol en als die gestampt en gezeefd zijn doe er bij drie dooiers van eieren, olie van violette drie onzen, olie van kamille anderhalf ons en maak daarvan een pleister.

Tot de vurige voorts kruipende zwellingen doe daar bij sap van nachtschade drie onzen, sap van weegbree twee onzen, sap van bilzekruid een ons.

Enige soorten van tarwe ruw gegeten genereert ronde witte zeren en schurft. Dioscorides.

Gekauwd en op hondenbeten gelegd is zeer goed. Dioscorides.

Brood van tarwe bloem gebakken voedt meer dan het bruine brood. Dioscorides.

Brood dat van zomer tarwe gebakken wordt is een lichte spijs en die licht verteerd wordt. Dioscorides.

Tarwe meel met sap van bilzekruid gemengd is goed gestreken tegen de ontsteking van het slijmvlies en vooral van hoofd en keel van de zenuwen en ook tegen de zwellingen van de inwendige leden.

Het meel gemengd met azijnwater of siroop van azijn neemt de sproeten weg.

Meel van zomertarwe met azijn of wijn gemengd is zeer goed gelegd op venijnige beten. Dioscorides.

Hetzelfde gelijk een papje gekookt en gelikt is goed tegen het bloed spuwen.

Met munt en boter gekookt is zeer goed tegen de hoest en ruwheid van de keel, Dioscorides.

Tarwe bloem in mede gekookt verdrijft alle inflammatie. Dioscorides.

Het brood hetzij ongebakken of gebakken met mede gemengt verzacht alle hete gezwellen met daarop te leggen omdat het murw maakt en enigszins verkoelt maar dat men daaronder mengt kruiden en sappen die daartoe nuttig zijn gelijk violette, nachtschade, maluwe, kauwoerde, sla en dergelijke. Dioscorides.

Brood dat oud gebakken en dor is met andere bekwame zaken daarbij gevoegd als rozen, kruidnagels, granaatbloemen, vlees van mispels en sorben, van sumak en Myrtus bessen stopt de buikloop.

Een papje van gebuilde en gezeefde bloem gemaakt en daarmee zodat het papier tezamen gepapt wordt is zeer goed diegene die bloed spuwen is het dat dun of lauw een eetlepel vol daarvan ingenomen wordt. Dioscorides.

De zemelen in sterken azijn gekookt en opgelegd verdrijven de melaatsheid en verzachten alle ontstekingen die net beginnen. Dioscorides.

Met een afkooksel van ruit gekookt stilt het de opzwellende borsten en is ook goed tegen de beten van de adderslangen en diegene die pijn hebben in de buik. Dioscorides.

Hees deeg van tarwe meel heeft een verwarmende en uit trekkende krach, en voornamelijk mindert het de harde knobbel en eksterogen van de voeten en met zout rijpt en opent het alle ander zwellingen en karbonkels. Dioscorides. [31]

 

Een krachtige medicijn en beproeft tegen pleuris en zweringen van de borst met veel etter daar een koorts bij is, Empieuma geheten, van hees deeg gemaakt.

Neem wortels van kweek drie ons, zuring met de wortels drie handvol, merg van volders kaarden twee handvol, Carduus benedictus, Scabiosa, haarkruiden en van elk een handvol, rozijnen zonder kernen een ons, zoethout een half ons, anijs een half lood, 7 gram, vier vijgen, van de vier grote koude zaden van elk een half lood, 7 gram, bloemen die voor het hart zijn en Hypericum van elk een halve handvol. Laat dit tezamen zieden in bernagie water tot op anderhalf pond waarin ge doen zal hees deeg van bruin brood drie ons, runsel anderhalf ons, Tamarinde een ons en als het uitgedrukt is los daarin op siroop van het sap of vloeistof van papaver of klaprozen zes ons om in vijf of zes maal in te nemen. Deze drank doet scheiden en neemt weg en jaagt uit door de urine en het zweten, bewaart ook voor ontsteking en verzacht die en belet ook de ontsteking van het slijmvlies en vooral van het hoofd en keel, verdrijft de koortsen en verjaagt de verzamelingen van de levenssappen.

Maar door andere oorzaken wordt tamme heul in het eerste gegeven, die maakt vet en belet ook het vloeien van de ontsteking van het slijmvlies en vooral van hoofd en keel en verzacht de ontstekingen. Want de papaver is gelijk ook alle wilde kruide, van subtieler substantie ende wordt ook niet alleen gebruikt maar gevoegd bij ander afdrijvende en subtiel makende, rijpende en uit de borst ophalende dingen omdat er geen zorgen zouden zijn en als sommige vrezen geen zwarigheid van de fluimen op te halen en uit te spuwen.

 

Een papje van hees deeg gemaakt tegen dezelfde ziektes.

Neem wortels van witte heemst of schorsen van de wortels van iep, lelies en van elk twee ons, maluwe, violette kruid, S. Jans bloemen, kamille bloemen en van elk twee handvol. Ziedt dat, stoot en zeef het en meng daarmee hees deeg van bruin brood vijf ons, meel van lijnzaad en fenegriek van elk anderhalf ons, olie van amandels of ongezouten boter en olie van violette van elk twee ons, maak daarvan een pleister. Want het verzacht, het verteerd en verdrijft de verzamelde materi‘n.

 

 

 

Rogge, Secale.

Dit Koren wordt in Latijn genoemt Secale. In Nederduytsch, Rogghe. In Hoochduytsch, Rocken. In Italiaensch Segala. In Spaensch, Centeno.

Rogghe die in veel landen van Europen ghenoech teghen haerlieder danck vanden ghemeynen volcke moet gheten worden om den hongher te verdrijven, is beter bekent ende ghemeynder dan hy aenghenaem is, ende is de terwe van graen, grootte, ende naecktheydt wel soo gelijck als hy van deuchden slechter is, nochtans is hy bruynder, langher ende smalder. Aende aren, de welcke nederwaerts hanghen als sy rijpe zijn, groeyen tusschen de schubben scherpe vlimmen, ghelijck die vande terwe, maer niet soo scherp, noch soo stijf als die vande gerste, ende heeft wt eender wortel voorts comende ses oft seven halmen, die veel hoogher zijn, maer dunner, ende teerder dan die vande terwe, hebbende drye oft vijf knoopen. De wortels is zeer ghelijck die vande Terwe: dÕonderscheydt vanden Rogge is alleene ghelegen inden tijdt van saeyen.

Want dÕackerlieden saeyen den Rogge in September ende Meerte, maer die vande Herfst is stercker, meerder ende vollijvigher, ende die inde Lente oft in Meerte ghesaeydt wordt, is cleynder van stroo, van halmen, van aren, van graen, ende oock niet soo crachtich int voeden. Nochtans soo wordt de bloeme ende meel van beyde de Roggen in Nederlandt ende vande backers ende poorters van Antwerpen in stede van terwe ghebruyckt soo wel om broot te backen als om diversche Bieren te brouwen. Want gheen [32] graen en groeyet daer overvloedigher, om den savelachtighe ende maghere grondt, die de Rogge begheert, noch en woordt oock meer ghebruyckt om broot te backen, van dwelcke nochtans door veel ende neerstich kneen, oft treden metten voeten ghemaeckt wordt goedt deegh, ende oock goedt smaeckelick broot gebacken wordt. Nochtans soo en is dit semelachtich broot niet onghesont den ghenen die hardt van camerganck zijn, ende is oock nut totter Medecijnen.

 

Cracht.

Tbroot oft de bloeme beslaghen oft ghekneet met azijn ende olye van Roosen, ende Noten-muscaten is zeer goedt teghen de gheduerighe catarren ende openinghen vande ghanghen der herssenen.

Tcaf vanden Rogghe ghesoden met Orenge schellen, maeckt gheel ende blinckende hayr ghelijck de vrouwen dickwils bevonden hebben.

De Medecijns van Antwerpen bevinden dat Roggen-broot ende oock den heesdeegh, crachtigher is om te verteiren, trecken, aposteumen te rijpen ende openen, dan Terwen broot.

Plinius schrijft, dat de Rogghe, swert, bitter ende taey broot maeckt, nochtans licht om verteiren, maer het voedt min dan de Terwe oft Gerste.

Asschen vande halmen ghebrant met water ghemengt, ende daer mede ghestreken, geneest de cloven ende spleten van handen ende voeten, Matthiolus.

Rogge, Secale. (Secale cereale)

Dit koren wordt in Latijn genoemd Secale. In Nederduits rogghe. In Hoogduits Rocken. In Italiaans Segala. In Spaans Centeno.

Rogge die in veel landen van Europa genoeg tegen hun dank van het gewone volk moet gegeten worden om de honger te verdrijven is beter bekend en gewoner dan het aangenaam is en is de tarwe van graan, grootte en naaktheid wel zo gelijk als het van deugden slechter is, nochtans is het bruiner, langer en smaller. Aan de aren die nederwaarts hangen als zij rijp zijn groeien tussen de schubben scherpe vlimmen gelijk die van de tarwe, maar niet zo scherp, noch zo stijf als die van de gerst en geeft uit een wortel voortkomen zes of zeven halmen die veel hoger zijn maar dunner en teerder dan die van de tarwe en hebben drie of vijf knopen. De wortel is zeer gelijk die van de tarwe. Het onderscheid van de rogge is alleen gelegen in de tijd van zaaien.

Want de akkerlieden zaaien de rogge in september en maart, maar die van de herfst is sterker, groter en steviger en die in de lente of in maart gezaaid wordt is kleiner van stro, van halmen, van aren, van graan en ook niet zo krachtig in het voeden. Nochtans zo wordt de bloem en meel van beide roggen in Nederland en van de bakkers en poorters van Antwerpen in plaats van tarwe gebruikt zo wel om brood te bakken als om diverse bieren te brouwen. Want geen [32] graan groeit daar overvloediger vanwege de zavelachtige en magere grond die de rogge begeert, noch wordt ook meer gebruikt om brood te bakken waarvan nochtans door veel en vlijtig kneden of treden met de voeten gemaakt wordt goed deeg en ook goed smakelijk brood gebakken wordt. Nochtans zo is dit zemelachtg brood niet ongezond diegene die hard van kamergang zijn en is ook nuttig tot de medicijnen.

 

Kracht.

Het brood of de bloem beslagen of gekneed met azijn en olie van rozen en notenmuskaten is zeer goed tegen de gedurige ontsteking van het slijmvlies en vooral van hoofd en keel en openingen van de gangen der hersenen.

Het kaf van rogge gekookt met oranje schellen maakt geel en blinkend haar gelijk de vrouwen dikwijls bevonden hebben.

De dokters van Antwerpen bevinden dat roggenbrood en ook de hees deeg krachtiger is om te verteren, trekken, blaren in de borst te rijpen en openen dan tarwe brood.

Plinius schrijft dat de rogge zwart, bitter en taai brood maakt, nochtans licht om te verteren, maar het voedt minder dan de tarwe of gerst.

As van de halmen gebrand en met water gemengd en daarmee gestreken geneest de kloven en spleten van handen en voeten, Matthiolus.

 

 

 

 

 

 

 

 

Gerste, Hordeum.

Dit graen heet in Grieckx, Crithon. In Latijn, Hordeum, in Hoochduytsch, Nederduytsch ende Oosters, Gerste. In Francois, Orge. In Italiaensch, Orzo. In Spaensch, Cevada. In Engels Barley.

Groote Gerste oft Winter-Gerste heet int Griecks, Polystichon. In Hoochduytsch ende Nederduytsch, Grote oft groote Gerste. In Artois, Picardie, ende Walsch-Nederlandt, Soucrion. In Engels, Winter Barly.

Daer schijnen byden ouders gheweest te hebben twee principaelste soorten van graen, te weten Terwe ende Gerste, vande welcke dÕeerste daer af wy nu gheschreven hebben, om datse root ende blinckende was, gheheeten in Griecks Pyrron oft Pyron, ende dander hebbense ghenoemt Crithon, alsoo vele te segghen, als ghescheyden oft verlesen, om de groote moeyte die men hadde met tcaf oft de schubben daer wt te scheyden. Tzijn oock de twee vermaerste ende nuttelickste onder alle graenen byde welcke alle ander niet dan ghelijck onvolcomen vruchten zijn, ende een ghemengde natuere hebben van Terwe ende Gerste. Jae dat meer is, de Gerste selve heeft sommighen persoonen ghedocht te zijn bastaert Terwe. Want de Gerste is zeer veranderlijck, ick en segghe niet van natueren, maer by ghevalle, oft accident, te weten, van grootte, verwe, smaecke, vlimmen, schubben ende ander derghelijcke saecken. Daerom nae dat wy sullen verclaert hebben de zeer woeste ende confuyse soorten van dien, soo sullen wy hier oock terstondt met corte ende clare woorden beschrijven de soorten van Spelte, Haver, ende derghelijcke graenen, die niet min confuys en zijn, ende gheheeten worden fauten ende miswassen van die andere.

Gerste is over al Europen zeer wel bekent ende oock zeer ghebruyckt, de welcke oock zeer diversch ende verscheyden is, te weten van grootte, coleur, aren, schubben, vlimmen, ghesaeyt, voorts comen, ende ghebruyck. Want wt de grove, ende roode gerste die vol van graen is, comen voorts de lanckste halmen. Maer dÕ meeste verschil is gheleghen inde effenheydt ende naecktheydt van Õt graen. Want de [33] Gerste groeyet oft zeer vast besloten in haer vellekens, oft in schubben die lichtelick daer van mogen ghescheyden worden, ghelijckerwijs als de soorte is, die ghemeynlick geheeten wordt Bloote Gerste.

 

Somer-Gerste van veel rijen, ghelijck de Winter-Gherste, in Griecks ghenaemt Polystichum.

Cleyn Gerste oft Somer-Gerste, heet in Griecks Distichon, dat is, Gerste met twee rijen. In Hoochduytsch ende Nederduytsch, Cleyne Gerste. In Walsch Nederlandt, Pamelle, In Engelsch, Comon Barly.

Onse Gerste die de bekentste is, wordt ghedeylt in twee soorten nae het wtwijsen van den tijdt datse gesaeydt wordt, te weten in Winter-Gerste ende Somer-Gerste, waer af de Winter-Gerste ghesaeydt wordt in vet landt dat braeck gheleghen heeft, oft oock dat alle iaer vruchten is draghende, de welcke vollijvigher ende meerder van halmen ende aren groeyet, ende wordt ghesaeydt inden Herfst, om Mout daer af te maecken. Sy heeft een veselachtighe wortel, cleyne, ende grasachtighe bladers, de halmen van twee cubitus hooghe, ende de aren met rouwe ende stijve vlimmen beset, welcke ghedeylt zijn in vele ordeninghen, ende wordt inden Somer rijpe.

Maer Somer-Gerste, ghelijck die op corter tijdt volwassen is, alsoo gheefse oock minder graen, ende min voedende, ende is dunner van halmen ende cleynder van aren, zeer nae advenant vande Somer-Terwe, ende wordt alleenlick ghesaeydt in Meerte, April, ende in beghinsel vanden Mey, want sy de coude niet wel verdraghen en mach. Sy is allessins veel minder dan de voorseyde: selden groeytse meer dan eenen cubitus oft onderhalven hooge, ende heeft minder, teerder, saechter ende slapper vlimmen aende aren, de welcke zijn van twee soorten, dÕeen is van veel reglen oft rijen als de wintergerste, dÕ ander en is maer van twee reglen oft rijen van graen beset. De Gerste wordt zeere ghepresen soo wel om eten als tot medecijne. Ende wordt hedendaechs met groote menichte al ghepelt wt Hoochduytschlandt te coope ghebrocht in Neder-landt, Engellandt ende inde Noordersche landen gheheel reyn van schubben ende caf, die sy heeten Ghepelde Gerste. Inde ander Apoteken van Vranckrijck ende Walschlandt, doense die in eenen mortier gietende daer op een weynich warm waters, ende stootense met eenen houten stamper tot dat de vellekens afgaen, de welcke sy [34] heeten Ghepelde Gerste, ende is zeer nut om Ptisane, suypkens, ende ander papkens te maecken die den siecken zeer goedt zijn. Want dese is soeter om eten, wit, claer, ende blinckende, ende soo taey, noch soo heet oft vet niet als beyde de Terwen zijn: Ende daerom dientse oock beter den ghenen diet Pleuris hebben, ende dien de lever ontsteken is. Maer om daghelicksche drancken oft bieren daer mede te brouwen, ghelijck men in Nederlandt, oft Hoochduytschlandt, Russenlandt, Vlaender, Engellandt, Yrlandt, Moscovien, Norweghen ende Sueden drinckt, ende oock alle ander Noordersche natien, soo en wortse niet ghepelt, maer wordt alsoo gheheel drye daghen lanck gheweyckt, om Mout daer af te maecken, ghelijck wy breeder sullen verhalene, als wy van Bieren ende andere drancken sullen schrijven.

 

Nature vande Gerst wt Galenus ghenomen.

Gerste is drooghende ende vercoelende inden eersten graedt, ende een weynich abstersijf, maer wat meer drooghende dan boonen-meel daer gheen schellen in en zijn. Anderssins zijn sy ghelijck om van buyten te gebruycken, Om eten is sy ghesonder dan de boonen, midts datse verliest haeren windigen aerdt, want hoe zeer dat ghy de boonen siedt, soo behouden sy haer windighe natuere, sy zijn oock van grover substantie dan de Gerste: ende daerom voetse meer.

 

Cracht ende werckinghe.

Gerste voedt min dan terwe, sy is abstersijf, ende doet water maecken, sy doet swillen, ende is der maghen teghen, sy verdrijft de harde gheswillen, ende inflammatien. Dioscorides.

Met honich, spieghelharst ende duyven-mest ghemengt, maeckt rijpe de harde gheswillen. Dioscorides.

Met Mellilote ende huyskens van Heul, gheneestse de pijne der sijden.

Met lijnsaedt, fenegrieck ende ruyte ghemengt, ende op den buyck gestreken, gheneest de opblasinghe vande darmen. Dioscorides.

Met teyre, was, olie ende kinder-pisse ghemengt, doetse de croppen ende clieren scheyden. Dioscorides.

Met Myrtus, oft Lentiscus, oft Granaet-schellen, oft wilde peyren, oft braembesien, stoptse den camerganck. Dioscorides.

Met Queappels oft azijn is sy goedt teghen de verhittinghe vanden fleirfijn. Dioscorides.

In stercken azijn ghesoden, ende ghelijck een Gersten plaester, warm opgheleydt, is goedt teghen de Melaetsheydt. Dioscorides.

De vetticheydt vanden Gerste-meel in water met peck ende olie ghesoden is goedt om etter te doen voorts comen. Dioscorides.

De selfde vetticheydt met azijn ende peck ghemengt, is goedt teghen de fluxien vande iuncturen. Dioscorides.

Gheheel Engellandt en ghebruyckt meestendeel gheen ander Gerste dan cleyn Gerste, om het Mout te maecken, ende houdt dese beter dan de groote Gerste om henlieder zeer goede ende leckere Enghelsche bieren te brouwen, de welcke alle andere Oostersche oft Nederlandtsche bieren van deugden verrre te boven gaen.

 

Bereydinghe van het Mout.

Sy maecken daer het Mout in deser manieren. De Gerste wordt twee daghen ende drye nachten in water gheweyckt, daer nae dwater afghegoten zijnde soo wordtse op eenen hoop geleydt in een schuere oft koren solder daer de windt niet aen en mach, tot datse schiedt, dwelck inde Lente ende Somer binnen twee oft drye daghen gheschiedt, maer inde Winter vallet langher. Ende dan wordtse, eer sy beghint heet te worden, ghespreydt met voren onderhalve palme dicke, ende wordt tusschen dagh ende nacht drye oft vier mael met open locht ghekeert, dwelck onderhouden wordt acht oft neghen daghen lanck, ende wordt alsoo volmaeckt. Ten laetsten wordtse ghedroogt opden ast, met cleyn vier van caf, hout-colen, oft dorre hout, dat ghesteke wordt int fornays daer toe bequaem ghemaeckt zijnde, ontrent onderhalve palme van dÕonderste ligghende, ende dat soo langhe totdatmense malen can: ende alsoo wordt dan tghedroogt Mout gheworpen inde wijdde vanden oven, dwelcke swilt ende ghemeerdert wordt een vierendeeel op elcke mate gerste, maer om bier te brouwen is het oude mout onghelijck beter dan het nieuwe. [35]

 

De maniere van Bier te brouwen, dwelcke vande Walen ende Normannen Biere ende Cervoise gheheeten wordt, vanden Enghelschen ende Duytschen Bier.

Neemt acht Enghelsche meukens grof ghemalen mout, daer op soo ghiet schoon rivier-water dat siende is, in dwelcke een deel handtvollen Terwe semelen ghesoden hebben, soo vele als in een Orliens carteel soude gaen. Dit tsamen wel gheroert ende ghemengt zijnde salmen wel warm laten staen den tijdt van drye uren, ende dan van onder aftrecken door een cleyn gat, ende door stroo laten loopen, oft met eenen dobbelen bodem daer toe dienende. Tghene dat alsoo afghetrocken is (dat vanden Engelschen ende Nederlanders Woorte genoemt is) wordt wederom een half ure oft onderhalf, oft oock sommighe uren tijdts ghesoden om dat te beter soude moghen goedt ghehouden werden, daer by doende vier ponden hoppe, daer nae wordet ghedaen in een groote ende breede cuype die nauwelick eenen voet hooge is, om coudt te worden. Voorts soo wordt in acht oft thien ponden van desen vercoelden bier ghedaen een pont oft onderhalf gist vanden besten Ael oft bier, ende wel onder een roerende worden tsamen ghemengt in een warme plaetse, ende met deck-cleeren ghedeckt, allencxkens de reste vanden biere daer by gietende, om dat te beter gaen soude. Welcke saecken volbrocht zijnde, soo wordet door gheghoten, de tonnen ghevult, ende ten laetsten alst al ghegaen heeft, wordet zeer wel ghestopt.

Op dat selfde Mout ghietmen dan versch heet water, men doet dat dore, ende men maecter dun bier af.

Mout wordt ghemaeckt wt diversche graenen, als van Terwe, Gerste, Spelte, ende Haver: de welcke nae datter bereydt wordt, de verwen van tbier is veranderende, want dat vande Terwe ende groote Gerste, principalick dat boven opden ast ghedrooght ende doordrooght is, maeckt een roodt ende bruyn bier. Van cleyne Gerste, Haver, Spelte, Terwe, ghemengt met vijf oft ses ponden boonen-meel, comt witachtich ende claer bier. Men neem daer toe twee oft drye deelen Mout van Gersten, ende van Haver ende Terwe, elcks een deel, Boone-meel tvierendeel soo vele als vande Terwe, water soo veel als ghenoech is, nae datmenbier dunne oft sterck wilt hebben.

 

Enghelschen Ael.

Om te maecken tbeste Enghelsche bier Ael geheeten, welck eenen soeten ende wijnachtighen smaecke heeft, ende meest inde Winter gedroncken wordt, midts dat hem niet wel en houdt: Men neemt gesoden Mout, te weten, Worte, twee hondert ponden, Hoppe twee handtvollen, om te veranderen de soeten ende smetsen smaecke vanden Worte, ende als dat tsaemen wel ghesoden heeft ende door ghegoten is, soo salmen allencskes (als boven gheseydt is) tsaemen menghen, te weten gist van Bier oft Ael, drye pont, ende Enghels Graut (dat wy Naerbier heeten) ses of acht ponden.

 

Graut wordt aldus ghemaeckt.

Neemt ses of acht ponden ghemalen Mouts, siende heet water xii oft xv pint, de welcke tsamen gheroert ende wel onder een ghemengt zijnde ses mael daeghs, ende met cleederen ende stroo zeer wel ghedeckt zijnde soo langhe tsaemen in een schoon vat sal staen weycken tot dat soo dicke wordt als een syroop. Daer nae salt voort metten vieren opghesoden worden, alleneen zeer neerstich roerende op dat niet aen en berne, tot dat soo dicke als pap gheworden is.

 

Zythos ende Curmi van Dioscorides.

Dioscorides segt, dat vande Gerste dranck ghemaeckt wordt, die Zythos heet, de selfde doet water lossen ende quelt de nieren ende zenuwen, maer sonderlinghe is hy schaedelijck den vellekens daer de herssenen mede ghedeckt zijn, hy maeckt winden ende gheeft quaet voetsel, ende genereert melaetsheydt.

 

Curmi.

Curmi is oock dranck die van Gerste ghemaeckt wordt, ende dickwils in stede van dranck ghebruyckt. Maer maeckt hooftsweere, genereert quaet voetsel ende is den zenuen hinderlick. Der ghelijcke manieren van drancken pleghen oock van Terwe ghemaeckt te worden aende Westsijde van Spaignen, ende in Enghellandt.

 

Van Zythum ende Bier van Plinius.

Van graen worden diversche drancken gemaeckt. In Egypte, Zythum. In Spaignen C¾lia [36] ende C¾rea. In Nederlandt ende ander landen, Bier ende ander soorten van dranck, van alle de welcke tschuym tvel vander vrouwen aensicht schoone maeckt.

Voor soo vele als wy connen mercken wten ouders, als Plinius ende Dioscorides, soo zijn de drancken die sy noemen Zythum ende Curmi niet zeer onghelijck onsen bier geweest, sonderlinghe den Ael, die over ouden tijden vanden Enghelschen in stede van wijn gedroncken werdt, van welcke drancken Dioscorides selve mencie maeckt, segghende datse quaet voetsel gheven ende tot inde zenuen trecken, den welcken tselfde wel mach ghebeurt zijn dat ons ende principalick den ghemeynen volcke ende boere van Enghellandt gheschiedt is, de welcke als sy eysschen inde herbergen wt leckernije vanden alderstercksten Ael, wt een onversaedelicke giericheydt bedrogen worden met bier dat ghemaeckt is van Mout, de welcke in looghe is gheweyckt gheweest inde plaetse van water, want alsoo schijnet meer in te hebben ende van beter graen ghebrouwen te zijn, maer dÕloopt int hooft, ende verweckt den schaepherders, boeren ende schippers een sotte ghenoechte. Noch zijn oock op sommighe plaetsen loose geltgierige schalcken, die inde plaetse van hoppe, zoet vander schouwen int bier doen, ende het Mout weycken met sout water, om datmen van tbier hoe men des meer droncke, meer dorst souden crijghen. De gebreken van Dioscorides verhaelt wordtmen wel gewaer door dÕ eenparich ghebruyck van dese ende derghelijcke drancken, de welcke gheensins en connen ghedroncken worden sonder zeer groot hinder vande lever ende vanden inghewande. Als de herssenen ende zenuen daer door ghecrenckt zijn ende tbloedt verbrandt, dan comen int aensicht ende opde neuse puystkens oft puckelkens, ghelijck de melaetsche hebben, waer door dat noch hedensdaechs byden Engelschen voor een gemeyn spreeckwoort geseydt wordt, Hy heeft een roodt, ghepuckelt aensicht ende neuse gecregen door recommandatie vanden Ael. Seer groote diverscheydt is dan int bier. Want nae de proportie ende menichte van het graen, ende nae dat ghemengt ende ghebrouwen is, soo hevet sijn diversche qualiteyten: Want vande Hooghe ende Nederduytsche worden tsamen metter Hoppe daer in ghesoden, Gentiane, Bakelaer, Zedoar, Gagel, Alantwortel, Lavender, Savie, bloemen van Horminum, Cuculus Indi (de welcke sy heeten dulmaeckende Nascaye) veltcypres, ende ander derghelijcke cruyden.

Tclaerste, beste ende tsuyverste bier welck wy hier voren hebben leeren maecken, ten eynde dat het inde warme landen soude moghen bekent worden, is eenen soete ende ghesonden dranck, ende gheeft goedt voetsel, soo verre alst wel ghesoden ende vande beste graenen ghemaeckt wordt.

Dun bier daer min graens ende meer waters ingaet, is vochtich ende vercoelende, ende voedt min.

Suer bier genereert quaedt bloedt, ende treckt tot inde nieren, zenuen, ende in thooft, het maeckt pijne ende winden inde darmen, ghelijck oock alst te ionck ghedroncken wordt, de coude pisse maect ende grof bloedt, ende oock den steen ende graveel inde nieren ende blase. Het dick bier van Parijs alst versch is, is dÕalderquaetste.

De Hoppe wordt om tweederley oorsaecken ghedaen int Bier oft inden Ael, eensdeels om den smaeck, ende om dat hem te beter houden soude: ten anderen, ghemerckt datmen schrijft dat het Zythum grof bloedt maeckt, om dat die faute ende dat letsel soude beteren, ende openende tselfde suyveren, ende sonder verhittinghe de grove ende slijmachtighe vuylikheden vande aders, nieren, ende blase, afiaghen. Want ons wordt van Mesue gheleert inden Syroop vanden Hoppe sap, ende Byzantino, ende in ander compositien vande medecijns van onsen tijden, dat de Hoppe soo wel als den Grysecom tbloedt suyvert ende reyn maeckt, ende sijn sieden bedwingt, oock dattet dÕonghetemperde hitte vande lever, ende inwendighe hitten, iae daghelijcksche ende derde cortsen verdrijft, welck oock de Asparges doet die inde Lente wtspruyt, in spijse ende salaet gheten.

Nochtans ist anders met de bloemen, om datse matelick warm zijn, ghelijck wy gheseydt hebben vanden Coriander op het 314 blat van ons memorie-tafelkens. Men salse niet laeten int bier te doen, om datse int hooft loopen, noch oock de schult gheven vande catarren ende fluxien der iuncturen, als den gheleerden van Enghellandt belieft, maer eer die toeschrijven der gulsicheydt, dÕoverdaedt, den ghemackelijcken leven, ende leckernije, daer sy toegheneygt zijn. Want den Ael die sonder de selfde, oft met een weynich Hoppe ghebrouwen is, is crachtigher, ende doorgaet soo wel als den wijn tot inde binnenste vellekens vander herssenen, ende maeckt de selfde letsels. Daerom de bloemen vander Hoppen en hinderen niet van wegen de qualiteyt, maer met de quantiteyt, ghelijck oock den wijn doet, ende alle andere zeer goede drancken.

 

Een plaester van Worte teghen tfleirfijn.

De Hollanders, Vriesen, Enghelschen ende Nederlanders maecken papkens van Worte van [37] tbeste bier teghen de pijnen vande zenuwen ende ioncturen, de welcke versoetende, versterckende ende verteirende daer toe wtermaten zeer bequaem zijn, soo wel als den soeten most van Columella op een derde deel ende van Plinius op de helft ghesoden.

Sy nemen dicke ghesoden Worte twee pint, de Galle van eenen stier, ende sieden dat tsamen tot op een pont met saecht vier, daer nae doen sy daer by azijn een pont, fijn wieroock ghestooten een once, bloemen van Camille ende Melilote ghestooten van elcks onderhalf once, poeder van Ruyte een half once, honich ende ghestooten Comijn, elcks een half pont, ende laten dat dan wederom tsamen opsieden tot dat dick ghenoech is. Dese medecijne heeft my ghecommuniceert de zeer geleerde medecijn D. Vailly des Conincks Leser tot Oxfort.

 

Vande Ptisane.

Vande Gerste maecktmen Ptisane, welck woordt sijnen oorspronck heeft van een Griecsch woordt, dat te segghen is, als stampende pellen, de welcke dient tot alle graen, ende somtijdts oock den hauwachtighen vruchten, ghelijc ons Galenus ghetuyght int capittel vande Ptisane van Linsen. Rauwe ptisane wordt vanden ouders gheheeten gerste, haver ende alderhande graen dat ghepelt is, maer de ghesoden Ptisane, die door langhe sieden in een lichaem ghebrocht is, die oock al ende gheheel Ptisane gheheeten wordt, ende is ander ende onderscheydende vande vetticheydt vande Gerste die doorghedaen is. Galenus in sijn eerste boeck vande voetsels, int capittel vande Gerste, heet oock dÕonghepelde Gerste rauwe Ptisane, om datse daer toe ghenomen wordt.

De ghepelde Gerste oft Ptisane versoet meer de rouwicheden, sy voedt oock ende maeckt vochtich. Maer dÕabstersive cracht die de verstoptheden is openende, die is gheleghen inde schubben ende vellekens.

Gerst, Hordeum. (Hordeum vulgare)

Dit graan heet in Grieks Crithon. In Latijn Hordeum, in Hoogduits, Nederduits en Oosters gerst. In Frans, Orge. In Italiaans Orzo. In Spaans Cevada. In Engels Barley.

Grote gerst of wintergerst heet in het Grieks Polystichon. In Hoogduits en Nederduits Grote of grote gerst. In Artois, Picardie en Waals Nederland Soucrion. In Engels Winter Barly.

Daar schijnen bij de ouders geweest te zijn twee voornaamste soorten van graan, te weten tarwe en gerst waarvan de eerste daarvan we nu geschreven hebben omdat ze rood en blinkend is geheten in Grieks Pyrron of Pyron en de andere hebben ze genoemd Crithon, wat betekent als gescheiden of uitlezen om de grote moeite die men had met het kaf of de schubben daaruit te scheiden. Het zijn ook de twee vermaardste en nuttigste onder alle granen waarbij de andere niets anders dan gelijk onvolkomen vruchten zijn en een gemengde natuur hebben van tarwe en gerst. Ja, dat meer is, van de gerst zelf denken sommige personen dat het een bastaard is van tarwe want de gerst is zeer veranderlijk, ik zeg niet van naturen, maar bij toeval of accident, te weten, van grootte, kleur, smaak , vlimmen, schubben en ander dergelijke zaken. Daarom nadat we verklaard zullen hebben de zeer woeste en verwarde soorten van die zo zullen we hier ook terstond met korte en duidelijke woorden beschrijven de soorten van spelt, haver en dergelijke granen die niet minder verwarrend zijn en geheten worden fouten en miswassen van die anderen.

Gerst is overal in Europa zeer goed bekend en ook zeer gebruikt die ook zeer divers en verschillend is, te weten van grootte, kleur, aren, schubben, vlimmen, gezaaid, voort kome, en gebruik. Want uit de grove en rode gerst die vol van graan is komen voorts de langste halmen. Maar het grootste verschil is gelegen in de effenheid en naaktheid van het graan. Want de [33] gerst groeit of zeer vast besloten in haar velletjes of in schubben die gemakkelijk daarvan mogen gescheiden worden net zoals de soort is die gewoonlijk geheten wordt blote gerst.

 

Zomergerst van veel rijen is gelijk de wintergerst in Grieks genoemd Polystichum.

Kleine gerst of zomergerst heet in Grieks Distichon, dat is gerst met twee rijen. In Hoogduits en Nederduits kleine gerst. In Waals Nederland  Pamelle. In Engels, Comon Barly.

Onze gerst die de bekendste is wordt gedeeld in twee soorten na het uitwijzen van de tijd dat ze gezaaid wordt, te weten in wintergerst en zomergerst waarvan de wintergerst gezaaid wordt in vet land dat braak gelegen heeft of ook dat alle jaren vrucht draagt die steviger en groter van halmen en aren groeit en wordt gezaaid in de herfst om mout daarvan te maken. Zij heeft een vezelachtige wortel, kleine en grasachtige bladeren, de halmen van 90cm hoog en de aren met ruwe en stijve vlimmen bezet die gedeeld zijn in vele ordeningen en wordt in de zomer rijp.

Maar zomergerst gelijk die op kortere tijd volwassen is alzo geeft ze ook minder graan en minder voedende en is dunner van halmen en kleiner van aren, zeer nabij van de zomertarwe en wordt alleen gezaaid in maart, april en in het begin van mei want ze kan de koude niet goed verdragen. Zij is alleszins veel minder dan de voor vermelde. Zelden groeit ze meer dan een 45 of 16cm hoog en heeft minder, teerder, zachter en slapper vlimmen aan de aren. Die zijn van twee soorten, de ene is van veel regels of rijen als de wintergerst, de andere is maar van twee regels of rijen van graan bezet.  Gerst wordt zeer geprezen zo wel om te eten als tot medicijnen en wordt tegenwoordig met grote menigte al gepeld uit Hoogduitsland te koop gebracht in Nederland, Engeland en in de Noordse landen geheel rein van schubben en kaf die zij heten gepelde gerst. In andere apotheken van Frankrijk en Walloni‘ gieten ze die in een mortier waarop wat warm water en stoten ze met een houten stamper tot dat de velletjes er af gaan die zij [34] heten gepelde gerst en is zeer nuttig om ptisane, sopjes en ander papjes te maken die de zieken zeer goed zijn. Want deze is beter om te eten, wit, helder en blinkend en zo taai noch zo heet of vet niet als beide tarweÕ s zijn. En daarom dient ze ook beter diegene die het pleuris hebben en die de lever ontstoken is. Maar om dagelijkse dranken of bieren daarmee te brouwen gelijk men in Nederland of Hoogduitsland, Rusland, Vlaanderen, Engeland, Ierland, Moskou, Noorwegen en Zweden drinkt en ook alle andere Noorse naties zo wordt ze niet gepeld maar wordt alzo geheel drie dagen lang geweekt om mout daarvan te maken gelijk we uitvoeriger zullen verhalen als we van bieren en andere dranken zullen schrijven.

 

Natuur van de gerst uit Galenus genomen.

Gerst is drogende en verkoelende in de eerste graad en een weinig reinigend, maar wat meer drogende dan bonenmeel daar geen schillen in zijn. Anderszins zijn zij gelijk om van buiten te gebruiken, Om eten is zij gezonder dan de bonen omdat ze haar windige aard verliest want hoe zeer dat ge de bonen ziedt zo behouden zij hun windige natuur, zij zijn ook van grover substantie dan de gerst en daarom voedt ze meer.

 

Kracht en werking.

Gerst voedt minder dan tarwe, zij is reinigend en maakt water, ze doet zwellen en staat de maag tegen, zij verdrijft de harde zwellingen en ontstekingen. Dioscorides.

Met honing, spiegelhars en duivenmest gemengd maakt rijp de harde zwellingen. Dioscorides.

Met melilote en zaadhuisjes van heul geneest ze de pijnen der zijden.

Met lijnzaad, fenegriek en ruit gemengd en op de buik gestreken geneest het opblazen van de darmen. Dioscorides.

Met teer, was, olie en kinderpis gemengd, laat ze de kroppen en klieren scheiden. Dioscorides.

Met Myrtus of Lentiscus of granaatschillen of wilde peren of bramen stopt ze de kamergang. Dioscorides.

Met kweeappels of azijn is zij goed tegen de verhitting van de jicht. Dioscorides.

In sterke azijn gekookt en gelijk een gerst pleister warm opgelegd is goed tegen de melaatsheid. Dioscorides.

De vetheid van het gerstemeel in water met pek en olie gekookt is goed om etter te laten voort komen. Dioscorides.

Dezelfde vetheid met azijn en pek gemengd is goed tegen de opzwelling van de gewrichten. Dioscorides.

Geheel Engeland gebruikt meestal geen andere gerst dan zomergerst om het mout te maken en houdt deze beter dan de wintergerst om hun zeer goede en lekkere Engelse bieren te brouwen die alle andere Oosterse of Nederlandse bieren van deugden ver te boven gaan.

 

Bereiding van het mout.

Ze maken daar het mout in deze manier. De gerst wordt twee dagen en drie nachten in water geweekt, daarna als het water afgegoten is zo word hete op een hoop gelegd in een schuur of korenzolder daar de wind niet komt totdat ze kiemt wat in de lente en zomer binnen twee of drie dagen geschiedt, maar in de winter duurt het langer. En dan wordt het eer het begint heet te worden gespreid met voren 12cm dik en wordt tussen dag en nacht drie of vier maal met open lucht gekeerd wat acht of negen dagen lang onderhouden wordt en wordt alzo volmaakt. Tenslotte wordt het gedroogd op de ast met klein vuur van kaf, houtkolen of dor hout dat gestoken wordt in het fornuis dat daartoe geschikt gemaakt is omtrent 12cm van de onderste liggende en dat zolang totdat men ze malen kan. En alzo wordt dan het gedroogde mout geworpen in de opening van de oven die zwelt en vermeerderd wordt een vierendeel op elke maat gerst, maar om bier te brouwen is het oude mout duidelijk beter dan het nieuwe. [35]

 

De manier van bier te brouwen wat van de Walen en Noormannen bier en cervoise geheten wordt en van de Engelsen en Duitsers bier.

Neem acht Engelse maatjes grof gemalen mout giet daarop schoon rivierwater dat doorzichtig is kook in die een handvol tarwe zemelen zo veel als in een Orleaens carteel (?een maat) zou gaan. Dit tezamen goed geroerd en gemengd zal men goed warm laten staan de tijd van drie uren en dan van onder afgieten door een klein gat en door stro laten lopen of met een dubbele bodem die daartoe dient. Hetgene dat alzo afgegoten is (dat van de Engelsen en Nederlanders wort genoemd wordt) wordt wederom een half uur of anderhalf of ook sommige uren tijd gekookt omdat het beter goed gehouden kan worden. Daarbij  doe je vier ponden hop, daarna wordt het gedaan in een grote en brede kuip die nauwelijks dertig cm hoog is om koud te worden. Voorts zo wordt in acht of tien ponden van dit verkoelde bier gedaan een pont of anderhalf gist van de beste ale of bier en goed door elkaar roerende worden tezamen gemengd in een warme plaats en met dekkleden bedekt en geleidelijk aan de rest van het bier daarbij giet omdat het beter gaan zou. N als dat gebeurd is dan wordt het doorgegoten, de tonnen gevuld en tenslotte als het geheel gegaan is wordt het zeer goed gestopt.

Op dat zelfde mout giet men dan vers heet water, men doet dat door en men maakt er dun bier van.

Mout wordt gemaakt uit diverse granen als van tarwe, gerst, spelt en haver die nadat het bereid wordt de kleuren van het bier veranderen want dat van de tarwe en grote gerst en voornamelijk dat boven op de ast gedroogd en door gedroogd is maakt een rood en bruin bier. Van kleine gerst, haver, spelt en tarwe gemengd met vijf of zes ponden bonenmeel komt witachtig en helder bier. Men neem daartoe twee of drie delen mout van gerst en van haver en tarwe elk een deel, bonenmeel het vierde deel van de tarwe, water zoveel als genoeg is nadat men bier dun of sterk wil hebben.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Engelse ale.

Om te maken het beste Engelse bier ale geheten wat een zoete en wijnachtige smaak heeft en meest in de winter gedronken wordt omdat het zich niet goed houdt. Men neemt gekookte mout, te weten, worte, twee honderd ponden, hop twee handvol om te veranderen de zoeten en smetse smaak van de worte en als dat tezamen goed gekookt en doorgegoten is zo zal men geleidelijk aan, zoals boven gezegd is, tezamen mengen, te weten gist van bier of ale drie pond en Engels grout (dat we nabier noemen) zes of acht ponden.

 

Grout wordt aldus gemaakt.

Neem zes of acht ponden gemalen mout, ziedend heet water 12 of 15 pinten die tezamen geroerd en goed door elkaar gemengd worden zes keer per dag en met kelderen en stro zeer goed bedekt worden en zo lang tezamen in een schoonvat moet staan te weken totdat het zo dik wordt als een siroop. Daarna zal het verder met vuur opgekookt worden alles zeer vlijtig roeren zodat het niet aanbrandt totdat het zo dik als pap geworden is.

 

Zythos en Curmi van Dioscorides.

Dioscorides zegt dat van de gerst drank gemaakt wordt die Zythos heet, die doet water lossen en kwelt de nieren en zenuwen, maar vooral is die schadelijk de velletjes waar de hersenen mee bedekt zijn, het maakt winden en geeft kwaad voedsel en genereert melaatsheid.

 

Curmi.

Curmi is ook drank die van gerst gemaakt wordt en dikwijls in plaats van drank gebruikt. Maar maakt hoofdpijn, genereert kwaad voedsel en is de zenuwen hinderlijk. Dergelijke manieren van dranken plegen ook van tarwe gemaakt te worden aan de westzijde van Spanje en in Engeland.

 

Van Zythum en bier van Plinius.

Van graan worden diverse dranken gemaakt. In Egypte Zythum. In Spanje Caelia [36] en Caerea. In Nederland en andere landen bier en ander soorten van drank, van alle die het schuim het vel van de vrouwen aanzicht mooi maakt.

Voor zoveel als we kunnen merken uit de ouders, als Plinius en Dioscorides, zo zijn de dranken die zij noemen Zythum en Curmi niet zeer ongelijk ons bier geweest en vooral de ale die sinds oude tijden van de Engelsen in plaats van wijn gedronken wordt van welke dranken Dioscorides vermelding maakt en zegt dat ze kwaad voedsel geven en tot in de zenuwen trekken, dat mag gebeurd zijn dat ons en voornamelijk het gewone volk en boeren van Engeland gebeurd is die als zij in de herbergen uit lekkernij van de allersterkste ale eisen die uit een onverzadigde gierigheid bedrogen worden met bier dat gemaakt is van mout die in loog is geweekt geweest in plaats van water, want alzo schijnt het meer in te hebben en van beter graan gebrouwen te zijn, maar het loopt in het hoofd en verwekt de schaapherders, boeren en schippers een zotte genoegen. Noch zijn ook op sommige plaatsen loze geldgierige schalken die in de plaats van hop roet van de schouw in het bier doen en het mout weken met zout water omdat men van het bier hoe meer men er van drinkt meer dorst zou krijgen. De gebreken van Dioscorides verhaalt wordt men wel gewaar door het eenparig gebruik van deze en dergelijke dranken die geenszins kunnen gedronken worden zonder zeer groot hinder van de lever en van het ingewand. Als de hersenen en zenuwen daar door gekrenkt zijn en het bloed verbrand dan komen in het aanzicht en op de neus puistjes of pukkeltjes gelijk de melaatse hebben waardoor dat noch tegenwoordig bij de Engelsen voor een algemeen spreekwoord gezegd wordt; ŌHij heeft een rood, bepukkeld aanzicht en neus gekregen door aanbeveling van de aleÕ. Zeer grote verschil is er dan in het bier. Want na de proportie en menigte van het graan en nadat gemengd en gebrouwen is zo heeft het zijn diverse kwaliteiten. Want van de Hoog- en Neder-Duitsers worden tezamen met de hop daarin gekookt, gentiaan, laurierbes, zedoar, gagel, alantwortel, lavendel, salie, bloemen van Horminum, Cuculus Indi (die zij heten dol makende nachtschade) veldcipres en ander dergelijke kruiden.

Het helderste, beste en zuiverste bier wat we hier voren hebben leren maken teneinde dat het in de warme landen zou mogen bekend worden is een zoete en gezonde drank en geeft goed voedsel zo ver als het goed gekookt en van de beste granen gemaakt wordt.

Dun bier waar minder graan en meer water ingaat is vochtig en verkoelende en voedt minder.

Zuur bier genereert kwaad bloed en trekt tot in de nieren, zenuwen en in het hoofd, het maakt pijn en winden in de darmen gelijk ook als het te jong gedronken wordt de koude pis maakt en grof bloed en ook de steen en niergruis in de nieren en blaas. Het dik bier van Parijs, als het vers is, is de aller kwaadste.

De hop wordt om twee oorzaken gedaan in het bier of in de ale, eensdeels om de smaak en omdat het te beter houden zou. De tweede, gemerkt dat men schrijft dat het Zythum grof bloed maakt omdat het die fout en dat letsel zou verbeteren en openende hetzelfde zuivert en zonder verhitting de grove en slijmachtige vuilheden van de aders, nieren en blaas afjagen. Want ons wordt van Mesue geleerd in de siroop van het hop sap en Byzantino en in ander composities van de dokters van onze tijden dat de hop zo wel als de aardrook het bloed zuivert en rein maakt en zijn zieden bedwingt, ook dat het de ongetemperde hitte van de lever en inwendige hitte, ja dagelijkse en derde daagse koortsen verdrijft wat ook asperge doet die in de lente uitspruit in spijs en salade gegeten.

Nochtans is het anders met de bloemen omdat ze tamelijk warm zijn gelijk we gezegd hebben van de koriander in het 314ste blad van ons memorie tafeltjes. Men zal ze niet laten in het bier te doen omdat ze in het hoofd lopen, noch ook de schuld geven van de ontsteking van het slijmvlies en vooral van hoofd en keel en opzwelling der gewrichten zoals de geleerden van Engeland belieft, maar eer die toeschrijven de gulzigheid, de overdaad, het gemakkelijke leven en lekkernij daar zij toe geneigd zijn. Want de ale die zonder die of met een weinig hop gebrouwen wordt is krachtiger en doorgaat zo wel als de wijn tot in de binnenste velletjes van de hersenen en maakt dezelfde letsels. Daarom de bloemen van de hop hinderen niet vanwege de kwaliteit, maar met de kwantiteit gelijk ook de wijn doet en alle andere zeer goede dranken.

 

Een pleister van worte tegen jicht.

De Hollanders, Friezen, Engelsen en Nederlanders maken papjes van worte van [37] het beste bier tegen de pijnen van de zenuwen en gewrichten, die verzachtende, versterkende en verterende daartoe uitermate zeer bekwaam zijn zo wel als de zoete most van Columella op een derde deel en van Plinius op de helft gekookt.

Ze nemen dikke gekookte worte twee pint, de gal van een stier en zieden dat tezamen tot op een pond met zacht vuur, daarna doen zij daar bij azijn een pond, fijne wierook gestampt een ons, bloemen van kamillen en melilote gestampt van elk anderhalf ons, poeder van ruit een half ons, honing en gestampte komijn, elk een half pond en laten dat dan wederom tezamen opzieden totdat het dik genoeg is. Deze medicijn heeft me medegedeeld de zeer geleerde dokter D. Vailly de koninklijke lezer te Oxford.

 

Van de Ptisane.

Van de gerst maakt men ptisane welk woord zijn oorsprong heeft van een Grieks woord dat te zeggen is, als stampende pellen, die dient tot alle graan en somtijds ook de hauwachtige vruchten gelijk ons Galenus betuigt in het kapittel van de ptisane van linzen. Rauwe ptisane wordt van de ouders geheten gerst, haver en allerhande graan dat gepeld is, maar de gekookte ptisane, die door lang zieden in een lichaam gebracht is die ook al en geheel ptisane geheten wordt en is ander en onderscheidt zich van de vetheid van de gerst die doorgedaan is. Galenus in zijn eerste boek van het voedsel in het kapittel van de gerst heet ook de ongepelde gerst rauwe ptisane omdat ze daartoe genomen wordt.

De gepelde gerst of ptisane verzacht meer de ruwheden, zij voedt ook en maakt vochtig. Maar de reinigende zuiverende kracht die de verstoppingen opent die is gelegen in de schubben en velletjes.

 

 

 

 

Bastaert Gerste, Hordeum spontaneum spurium. Holcus Plinij Anguillar¾. In Engelsch, Il hasse koren.

De Bastaert-Gerste oft Holcus (als Plinius segt int xxvii boeck, x capittel) groeyet op drooghe [38] steenen, hebbende iaerlicks wtschietende halmen ghelijck de Gerste, daer boven op wassen dunne vlimmen. De kinderen spelende in Neder-landt, Engellandt ende Vranckrijck maecken van dese Gerste, bessemkens, pluckende die aende dijcken, ghebroken vesten ende mueren, waer mede sy malcanderen smijten, ende ghelijck met bessemen de berders vaeghen. Sy heeft een faselachtighe cleyne wortel, met veel grasachtighe bladers beneden, wt de welcke dat voorts comen veel halmen van eenen cubitus hooghe met aren ende vlimmen die vanden Gerste gheheel ghelijck, maer minder, saechter ende sonder graen, ghelijck de bastaert Haver, oft ghebaerde Evene, ®gylops ghenoemt, de welcke wy oock weten dat zeer goedt is teghen de ghebreken ende puyst-zeeren inde hoeckens vande oogen, de welcke oock ®gylopes heeten: maer onghelijck beter zijn dÕasschen van tstroo tegen de geswillen vanden fleirfijn.

 

Cracht.

Bastaeert-Gerste oft Holcus Plinij om thooft of om den aerm ghebonden, treckt wten lichaeme de vlimmen oft splinters.

Met dese Gerste gheweyckt in looghe maecken de vrouwen haerlieder hayr gheel, soo wel als met de halmen ende aren vande Rogghe ende groote Gerste.

 

De soorten vande Spelte.

Terwe-Spelte, oft Naeckte-Gerste, Zeopyrum sive Triticum-Spelthum, Hordeum nudum vocatum. In Enghelsch, Wheate Barly, or naked Barly.

Nu volght hier aldernaeste de Terwe-Spelte, die den naem heeft van Terwe ende Gerste, om dat sy van fatsoen is half tusschen de Spelte ende Terwe. Want sy heeft halmen, aren ende vlimmen ghelijck de Spelte, maer tgraen is besloten in een enckel velletje daer af dat licht om scheyden is, het is oock langher, maer niet soo dicke ende vol als de Terwe, al ist oock inde hoven ghesaeydt, ghelijck wy dese twee iaeren ghehadt hebben. Van couleur ende schellenkens ist zeere de gemeyne Spelte ghelijck, treckende een luttel nae de Rogghe, den smaeck en heeftse soo soet niet als de ghemeyne Gerste, nochtans is dien niet onlieflick. Ghelijckse niet vele en groeyt, soo wordtse oock selden ghebruyckt.

 

Vande Spelten,

Den naem Zea heeft hem over oude tijden veel wijder ende breeder ghestreckt dan nu ter tijdt doet de Spelte van onsen tijden, welcken naem alleene gegeven is eenderhande soorten van graen, dat zeer cafachtich is, schubachtich, licht, ende veel stijve vlimmen heeft, van luttel voetsels, nochtans niet quaet noch onsmaeckelick. In Italien, int Herthogdom van Milanen, in Lombardien, tot Genua, in Savoyen, Provencen ende Gascoignen, wordet ghesaeydt om de diverscheydt van het graen ende landt daer zijnde, maer niet gheten dan by gebreke van beter graen. Deze schijnt in alder manieren te wesen de Typha Cerealis, de welcke de Hoochduytschen heeten, Welsche Weysen ende Romische Terwe, om datse van daer ghebrocht is. Sy heeft eenen dunne halmen, ende meestendeel maer een are, die met veel ende zeer langhe rouwe ende stijven vlimmen beset is, die van de Gersten niet ongelijck, met de welcke Paulus ®gineta, zeer fray beveelt den ghenen die de vierde cortse hebben, dÕaderkens binnen inde neuse dickwils te steken om te doen bloeden. Tgraen is onvaster ende zeer cleyne, met zeer vel rouwe ende zeer vast aenhanghende vetachtige schubbenkens becleedt, der Terwen van natueren veel onghelijcker dan het Amelkoren oft dÕ Onghebaerde Spelte. Maer de Spelte van Theophrastus ende vanden Ouders, is bycants soo zeer ghepresen ende soo goedt ghehouden als de terwe. Want sy is der Terwen zeer ghelijck, zeer vast, zeer overvloedich, ende die wt een menichvuldighe ende diepe wortel veel hooghe halmen is voortbrenghende, vande welcke de aren sonder vlimmen zijn, ende tgraen in veel schubbekens besloten, welck zeer effen is ende alleen gedierten aenghenaem, groeyende op een vet ende vruchtbaer landt, ende hier voortijdts alleen in Griecken bekent was, maer achternae van veel ander landen begheert ende gesaeydt. Waer wt lichtelick te mercken is, dat ons Spelte zeer verschilt van dese van Theophrastus, hoe wel dat een medesoorte is, oft eer een bastaert soorte, ende datse is soo veel slechter dan de beste Spelte, als die slechter is dan de Terwe. Want daer zijn ende moghen oock wesen veel ende ghemeyne veranderinghen tusschen de Terwe, Spelte ende Gerste om de ghemeyne inwendighe beghinsels van tsaedt, ende wesen, oft substantie, ende menichvuldighe wtwendighe accidenten, ghelijck wel weten die vande landtneeringhe verstandt hebben. Daerom ghemerckt dat Dioscorides drye verscheyden soorten van Spelte stelt, (want hy houdet Amelkoren oock voor een Spelte,) soo blijckt ghenoech dat nae Theophrastus tijdt dÕwoordt Zea oft Spelte veel breeder ghebruyckt is gheweest, ende niet alleene daer onder is begrepen de Naeckte-Gerste oft Terwe-Spelte, maer oock het Amelkoren, ghebaerde [39] Spelte, ende S. Peeters-koren, behalven noch die eerste ende alderbeste Spelte. Daerom ist dat yemandt een saecke soo verstroyt ende duyster met een haest ende licht bewijs soude moghen verstaen ende overloopen, dat soude moghen by deser manieren versocht worden.

Dit Graen is in Griecks gheheeten Zea. In Hoochduytsch, Spelsz. In Nederduytsch, Spelte. In Franchois, Espeautre. In Spaensche, Spelta. In Italiaensch, Spelta ende Farro.

Dioscorides segt datse meer voedt dan Gerste, ende smaeckelijck is: men maeckter broot af dat min voedt dan de Terwe.

Galenus segt datse in alle haer cracht, middel is tusschen de Terwe ende Gerste.

 

Cracht.

Spelte warm met wijn inghenomen is goedt teghen de beten vande Scorpioenen, ende oock den ghenen die bloedt spouwen. Des ghelijcks teghen de catarre die inde stroote valt. Oock teghen den hoest met geyten ruet, oft boter, met wijn ende Nitrum ghesoden, gheneest alle loopende seeren. Plinius.

 

Crimnom van Diosc.is de Semola vande Franssoisen ofte Walen ende Italiaenen.

Dioscorides segt dat tghrofste meel van Spelte ende Terwe, daer af datmen een pap maeckt, zeer wel voedt ende haest verteirt wordt (maer Galenus ende ®gineta segghen dat niet haest verteirt wordt) ende stopt gheweldich den camerganck, soo verre als de Spelte daer af dat ghemaeckt wordt, eerst gheroost wordt.

 

De Spelte oft Zea van Theophrastus.

De Spelte van Theophrastus is naest de Terwe dÕallerbeste graen. Sy is de Terwe zeer gelijck, ende zeer luttel daer af verschillende, nochtans en ist niet geheel de selfde, want de treck-peerden bersten van Terwe tÕeten, oft sy sterven vande pijne inde darmen, den welcken nochtans de Spelte van Theophrastus nut ende aengenaem is. Dese heeft onghebaerde aren ende sonder vlimmen, nochtans besloten in velachtighe schubbekens.

 

Amer-koren, Olyra, Siligo Tragi, sive Far candidum.

Nu moet hier by ghestelt zijn het Amel-koren, dat van Herodotus Spelte gheheeten wordt, ende is bequaem om broodt daer af te backen. Van dese maecken de Duytschen midts datse zeer goede ende witte bloeme heeft, tstijfsel oft bloem van Amel. Sommighe meynen oock dat is de Terwe vanden Ouders, om dwit ende soet broodt datter af ghebacken wordt, oft de rechte Somer-Terwe: maer ten is soo niet.

Dwordt gherekent, segt Dioscorides, onder de soorten van Spelte, maer het voedt wat min, ende men maeckter broodt af ghelijck vande Spelte.

 

Typha, oft oock Spelte is?

Nu volght de Typha, die oock de Terwe zeer nae is. Maer Theophrastus segt datse veel effender is dan de Spelte oft Zea, datse oock groeyt op licht ende magher landt, ende niet op vet ende vruchtbaer landt. Dese sayen onse landtlieden zeer ghelijck de Haver over ander iaer, niet op landt dat braeck heeft gheleghen, maer op wtgheteirt landt, ende heetense Spelte, ende gheeft een cafachtich, row, magher ende dorre graen dat zeer luttel weeght, ende van de landtlieden zeer gheacht is ghelijck Haver, waerom datse slechter is dan het Amel-koren, maer beter ende effender dan S. Peeters koren. [40]

 

S. Peeters koren, Briza monococcos Dod.

De slechtste van alle de Spelten, om soo te spreken, schijnt te zijn S. Peeters koren Briza in Griecks ghenoemt, want Brizin is te segghen, laden, beswaeren ende slaeperich zijn. Dwelck (als Mnesitheus ende Galenus segghen) ghebeurt door het eten van dit broodt. Der Spelten ist v halmen ende aren zeer ghelijck, tgraen dat bruyn is hevet in schubbekens besloten, ende gheeft cafachtich, swert, quaelick rieckende ende smaeckende, ende onlieflick broodt. De Hoochduytschen heetent S. Peeters korn, ende Eynkorn: ende onghetwijfelt het is een soorte van Spelte, hoe wel dat sommighe contrarie segghen, de welcke segghen dat gheen vlimmen en heeft. Dwelck wy voren vermaent hebben dat allen den gheslachten van Terwe ghebeurt, alsoo oock als sy degenereren datse stincken, dwelck ten minsten de faute is vande Spelte, ende daerom sal ons byden gheschickten Herbaristen moghen gheorloft zijn die hier by te voeghen.

 

Bastaard gerste Hordeum spontaneum spurium. Holcus Plinij Anguillar¾. In Engels, Il hasse koren. (Hordeum murinum)

De bastaard gerst of Holcus (als Plinius zegt in het 27ste boek, 10de kapittel) groeit op droge [38] stenen en heeft jaarlijks uitschietende halmen gelijk de gerst, daar bovenop groeien dunne vlimmen. De kinderen  die spelen in Nederland, Engeland en Frankrijk maken van deze gerst bezempjes en plukken die aan de dijken, gebroken vestingen en muren waarme

e zij elkaar smijten en gelijk met bezems de planken vegen. Zij heeft een vezelachtige kleine wortel met veel grasachtige bladeren beneden waaruit veel halmen van een 45cm hoog komen met aren en vlimmen die van de gerst geheel gelijk maar kleiner, zachter en zonder graan gelijk de bastaard haver of gebaarde evenie Aegilops genoemd die we ook weten dat zeer goed is tegen de gebreken en puist zeren in de hoeken van de ogen die ook Aegylopes heten. Maar ongelijk beter zijn de assen van het stro tegen de gezwellen van de jicht.

 

Kracht.

Bastaard gerst of Holcus Plinij om het hoofd of om de arm gebonden trekt uit het lichaam de vlimmen of splinters.

Met deze gerst geweekt in loog maken de vrouwen hun haar geel zo wel als met de halmen en aren van de rogge en grote gerst.

 

 

 

De soorten van spelte.

(Hordeum vulgare subsp.vulgare convar Nudum) Tarwe spelt of naakte gerst, Zeopyrum sive Triticum-Spelthum, Hordeum nudum vocatum. In Engels wheate barly of naked barly.

Nu volgt hierna de tarwe spelt die de naam heeft van tarwe en gerst omdat zij van vorm is half tussen de spelt en tarwe. Want zij heeft halmen, aren en vlimmen gelijk de spelt maar het graan is besloten in een enkel velletje dat gemakkelijk te scheiden is en het is ook langer maar niet zo dik en vol als van de tarwe al is het ook in de hoven gezaaid zoals we deze twee jaren gehad hebben. Van kleur en schillen is het zeer de gewone spelt gelijk en trekt wat naar de rogge, de smaak heeft ze niet zo zoet als de gewone gerst nochtans is die niet onlieflijk. Net zoals ze niet veel groeit zo wordt ze ook zelden gebruikt.

 

(Triticum spelta)

Van de spelten,

De naam Zea heeft zich sinds oude tijden veel wijder en breder uitgestrekt dan nu ter tijd doet de spelt van onze tijden welke naam alleen gegeven is een soort van graan dat zeer kafachtig is, schubachtig, licht en veel stijve vlimmen heeft van weinig voedsel nochtans niet kwaad noch onsmakelijk. In Italie in het hertogdom van Milaan, in Lombardije tot Genua, in Savoie, Provence en Gascogne wordt het gezaaid om de diversiteit van het graan en land dat daar is, maar niet gegeten dan bij gebrek van beter graan. Deze schijnt in alle manieren te wezen de Typha Cerealis die de Hoogduitsers heten Welsche Weysen en Romische Tarwe omdat ze van daar gebracht is. Zij heeft een dunne halm en meestal maar een aar die met veel en zeer lange rouwe en stijven vlimmen bezet is die van de gerst niet ongelijk waarvan Paulus Aegineta zeer fraai aanbevolen diegene die de vierde daagse koorts hebben de aartjes binnen in de neus dikwijls te steken om te laten bloeden. Het graan is losser en zeer klein met zeer veel ruwe en zeer vast aaneen hangen vetachtige schubbetjes bekleed de tarwe van naturen veel ongelijker dan het amelkoren of de ongebaarde spelt. Maar de spelt van Theophrastus en van de ouders is bijna zo zeer geprezen en zo goed gehouden als de tarwe. Want zij is de tarwe zeer gelijk, zeer vast, zeer overvloedig en die uit een menigvuldige en diepe wortel veel hoge halmen voortbrengt waarvan de aren zonder vlimmen zijn en het graan in veel schubbetjes besloten welke zeer effen is en alleen gedierten aangenaam die groeit op een vet en vruchtbaar land en hier voortijds alleen in Griekenland bekend was maar daarna van veel andere landen begeerd en gezaaid. Waaruit licht te merken is dat onze spelt zeer verschilt van deze van Theophrastus hoewel dat een medesoort is of eerder een bastaard soort en dat ze is zo veel slechter dan de beste spelt als die slechter is dan de tarwe. Want daar zijn en mogen ook wezen vele algemene veranderingen tussen de tarwe, spelt en gerst om de gewone inwendige beginsels van het zaad en wezen of substantie en menigvuldige uitwendige accidenten gelijk wel weten die van de landnering verstand hebben. Daarom gemerkt dat Dioscorides drie verschillende soorten van spelt stelt (want hij houdt amelkoren ook voor een spelt) zo blijkt genoeg dat na Theophrastus tijd het woord Zea of spelt veel breder gebruikt is geweest en niet alleen daaronder is begrepen de naakte gerst of tarwe spelt, maar ook het amelkoren, gebaarde [39] spelt en St. Peterskoren, behalve noch die eerste en allerbeste spelt. Daarom is het dat iemand een zaak zo verstrooid en duister met een snel en licht bewijs zou mogen verstaan en overlopen dat zou op deze manier uitgezocht worden.

Dit graan is in Grieks geheten Zea. In Hoogduits Spelsz. In Nederduits Spelte. In Frans Espeautre. In Spaans Spelta. In Italiaans Spelta en Farro.

Dioscorides zegt dat ze meer voed dan gerst en smakelijk is. Men maakt er brood van dat minder voedt dan de tarwe.

Galenus zegt dat ze in al haar kracht middel is tussen de tarwe en gerst.

 

Kracht.

Spelt warm met wijn ingenomen is goed tegen de beten van de schorpioenen en ook diegene die bloed spuwen. Desgelijks tegen de ontsteking die in de strot valt. Ook tegen de hoest met geitenvet of boter en met wijn en nitrum gekookt geneest alle lopende zeren. Plinius.

 

(Triticum durum)

Crimnom van Dioscorides is de Semola van de Fransen of Walen en Italianen.

Dioscorides zegt dat het grofste meel van spelt en tarwe waarvan men een pap maakt zeer goed voed en snel verteerd wordt (maar Galenus en Aegineta zeggen dat het niet snel verteerd wordt) en stopt geweldig de kamergang net zo ver als de spelt waarvan dat gemaakt wordt eerst geroosterd wordt.

 

De spelt of Zea van Theophrastus.

De spelt van Theophrastus is naast de tarwe het allerbeste graan. Zij is de tarwe zeer gelijk en verschilt zeer weinig daarvan, nochtans is het niet geheel dezelfde want de trekpaarden barsten van tarwe te eten of zij sterven van de pijn in de darmen die nochtans de spelt van Theophrastus nuttig en aangenaam is. Deze heeft ongebaarde aren en zonder vlimmen, nochtans besloten in velachtige schubjes.

 

(Triticum diococcum)

Amelkoren, Olyra, Siligo Tragi, sive Far candidum.

Nu moet hier bij gesteld zijn het amelkoren dat van Herodotus spelt geheten wordt en is bekwaam om brood daarvan te bakken. Van deze maken de Duitsers stijfsel of bloemen van amel omdat ze zeer goede en witte bloem heeft. Sommige menen ook dat het is de tarwe van de ouders om het witte en zoete brood dat er van gebakken wordt of de echte zomertarwe, maar dat is niet zo.

Het wordt gerekend, zegt Dioscorides, onder de soorten van spelt maar het voedt wat minder en men maakt er brood van gelijk van de spelt.

 

(Triticum durum)

Typha of het ook spelt is?

Nu volgt de Typha die ook de tarwe zeer na is, maar Theophrastus zegt dat ze veel vlakker is dan de spelt of Zea, dat ze ook groeit op licht en mager land en niet op vet en vruchtbaar land. Deze zaaien onze landlieden zeer gelijk de haver om het andere jaar en niet op land dat braak heeft gelegen maar op uitgeteerd land en heten het spelt en geeft een kafachtig, rouw, mager en dor graan dat zeer weinig weegt en van de landlieden zeer geacht wordt gelijk haver waarom dat ze slechter is dan het amelkoren maar beter en vlakker dan St. Peters koren. [40]

 

 

 

 

 

(Triticum boeoticum)

St. Peters koren, Briza monococcos Dodonaeus.

De slechtste van alle spelten, om zo te spreken, schijnt te zijn St. Peters koren dat Briza in Grieks genoemd is, want Brizin is te zeggen, laden, bezwaren en slaperig zijn. Wat (als Mnesitheus en Galenus zeggen) gebeurt door het eten van dit brood. De spelt is het van halmen en aren zeer gelijk en het graan dat bruin is heeft het in schubjes besloten en geeft kafachtig, zwart en kwalijk ruikend en proevend en onlieflijk brood. De Hoogduitsers heten het S. Peeters korn en Eynkorn en ongetwijfeld het is een soort van spelt hoewel dat sommige contrarie zeggen, die zeggen dat het geen vlimmen heeft. Wat wij tevoren vermaand hebben dat alle geslachten van tarwe gebeurt alzo ook als zij degenereren dat ze stinken wat de minste fout is van de spelten en daarom zal het ons bij de geschiktste herbaristen geoorloofd zijn die hier bij te voegen.

 

 

 

 

 

 

 

Haver, Avena vesca.

Dit Graen is in Griecks ghenoemt Bromos. In Latijn, Avena. In Hooch ende Nederduytsch, Haver. In Franchois, Avoine. In Italiaensch, Biava. In Enghelsch, Etes ende Haver. In Spaensch, Avea ende Avena.

Ten zy dat de Terwe degenereert in Gerste, dwelck selden ghebeurt, oft in Spelte, dat dickwilder gheschiedt, soo verkeertse in dit ghewas van Haver in Griecks gheheeten Bromos, niet om dat stinckt, maer eer om dat de treck-peerden dit veel eten: oft van tgeluyt oft ghecraeck dat de rijpe vrucht maeckt metten minsten windt die waeyen mach. Sy behoort byde soorten vande graenen als sy gheoeffent wordt: maer ist datse onghecultiveert ghelaten wordt oft sonder saedt is, dan salt Haver zijn niet nut om eten. Ende daerom heeft Dioscorides dese verscheyden ghestelt, ghelijck sy van verscheyden ghebruyck zijn, hoe wel datse niet diversch en zijn van gheslachte ende ghedaente: want gelijck sy beyde eenen naem hebben, soo zijn sy oock van fatsoene ende van plaetse daer sy groeyen ghelijck. Hebbende de ydel haver corte dunne stelen van eenen voet hooghe, opde welcke dat die aren [41] voorts comen in veel corte steelkens verdeylt die niet scherp en zijn, maer wijdt van een wtgespreydt, ende is bycants leegh van graen, ende de vellekens zijn bycants ydel. Maer de vruchtbaer Haver heeft de halmen ende opperste steelkens daer tsaedt aenhangt in sijn vellekens besloten langher ende grover, ende tsaedt dat vol is, is den Rogghe ghelijck, maer dunner, langher ende scherper, van coleur somtijdts grau, somtijdts swert, zeer dickwils oock witachtich, ende zeer haest afvallende int maeyen. Over al in Vranckrijck, Neder ende Hoochduytschlandt, ende Italien ist een zeer goedt voetsel voor de peerden. Maer in Engellandt gheeft de meestendeel vanden volcke den peerden boonen-broodt tÕeten in stede van Haver, ende laten hen selven dencken dat de peerden soo wel niet en varen vande Haver, oft soo wel niet en moghen arbeyden: hoe wel nochtans dat sy goede Haver hebben, vande welcke sy in Wallien broodt ende taerten backen als sy van de schubbekens verlost is, die niet quaet en zijn ghelijck wy dickwils gheten hebben. Sy maecken daer oock papkens vande bloemen van Haver-meel, ghelijck wy oock ghesien hebben in Switserlandt ende Elsaten. Sy besighen die oock tzy gheheel oft ghemalen in drancken ende decoctien die den camerganck stoppen.

 

Naeckte Haver, Avena nuda.

Niet verre vande lustighe riviere de Temst soo die voor by Londen ghevallen comt, zijn int landt van Kant op sommige plaetsen platte velden die met naeckte-Haver besaeydt zijn, de welcke de ghemeyne Haver in alder manieren ghelijck is, wtghenomen datter graen van coleur de Spelte ende de naeckte-Gerste ghelijck is. Tis wonder hoe gheerne dat de Conijnen dese vrucht eten. Sy maecken van dit graen alst drooghe is, weyckende tselfde in water, zeer goedt bier, want dese Haver is wat soeter ende lieflicker om eten, hoe wel datse luttel ghevonden wordt. [42]

 

Cracht.

Haver is zeer goedt om plaesters te maecken, ghelijckerwijs als de Gerste. Dioscorides.

Met pap van Haver wordt de camerganck ghestopt.

Tsap is zeer goedt ghebruyckt teghen den hoest in eenich suypen.

Ghestreken erghens op, soo droogtse, ende verteirt middelmatichlick, sonder scherpheydt, maer is wat koutachtich van natueren, ende een weynich stoppende, om dat sy soude moghen helpen den loop des buycs stoppen. Galenus.

Haver in azijn ghesoden neemt de sproeten wegh. Plinius

De ghemeyne Medecijns ende tslecht volck roostense ende doense in sackskens ghelijck men den Hirs doet, teghen de Colica, ende legghent warm daer op.

 

Ydel Haver, Bromos sterilis. Festucago van Gaza. In Franchois, Averon. In Italiaensch, Vena vana ende orzo salvatico. In Enghelsch, Haver grasse. Ende is de tweede ®gilops, niet dÕ eerste van Matthiolus.

Dioscorides segt, dat ydel Haver oft tcruydt Bromus dwelck den ®gylops ghelijck is, een drooghende cracht heeft, ende wordt metter wortel in water ghesoden tot op tderde deel, ende tsop doorghedaen zijnde, soo wordt daer by ghedaen soo veel honichs, ende weder inghesoden tot dat soo dicke is als honich. Een doecxken hier in nat ghemaeckt, ende inde neusegaten ghesteken, is zeer goedt tegen de stanck van de quaede seeren. Sommighe doen daer by ghestooten Aloe ende ghebruycken alsoo. In wijn ghesoden met drooghe roosen, betert den stinckende adem.

 

Haver, Avena vesca. (Avena sativa)

Dit graan is in Grieks genoemd Bromos. In Latijn, Avena. In Hoog- en Nederduits Haver. In Frans Avoine. In Italiaans Biava. In Engels Etes en Haver. In Spaans Avea en Avena.

Tenzij dat de tarwe degenereert in gerst, wat zelden gebeurt of in spelt dat vaker geschiedt, zo verandert dit gewas in haver in Grieks geheten Bromos, niet omdat het stinkt maar eerder omdat de trekpaarden dit veel eten of van het geluid of gekraak dat de rijpe vrucht maakt met de minste wind die waaien mag. Zij behoort bij de soorten van de granen als zij geteeld wordt. Maar is het dat ze ongecultiveerd gelaten wordt of zonder zaad is dan zal de haver net nuttig zijn om te eten en daarom heeft Dioscorides deze verschillend gesteld gelijk zij van verschillend gebruik zijn hoewel dat ze niet verschillend zijn van geslacht en gedaante want gelijk zij beide een naam hebben zo zijn zij ook van vorm en van plaats daar zij groeien gelijk. Zo heeft de ijdele haver korte dunne stelen van dertig cm hoog waarop dat de aren [41] voortkomen in veel korte steeltjes verdeeld die niet scherp zijn, maar wijdt van een uitgespreid en is bijna leeg van graan en de velletjes zijn bijna leeg. Maar de vruchtbare haver heeft de halmen en opperste steeltjes daar het zaad aanhangt in zijn velletjes besloten langer en grover en het zaad dat vol is is de rogge gelijk, maar dunner, langer en scherper, van kleur somtijds grauw, somtijds zwart en zeer dikwijls ook witachtig en valt zeer snel af in het maaien. Overal in Frankrijk, Neder- en Hoogduitsland en Itali‘ is het een zeer goed voedsel voor de paarden, maar in Engeland geeft het meeste deel van het volk de paarden bonenbrood te eten in plaats van haver en denken dat het de paarden niet zo goed gaat van de haver of niet zo goed er van kunnen werken. Hoewel nochtans dat zij goede haver hebben waarvan zij in Wales brood en taarten bakken als zij van de schubbetjes verlost is die niet kwaad zijn gelijk we dikwijls gegeten hebben. Zij maken daar ook papjes van de bloemen van havermeel gelijk we ook gezien hebben in Zwitserland en Elzas. Ze gebruiken die ook hetzij geheel of gemalen in dranken en afkooksels die de kamergang stoppen.

 

 

 

 

(Avena nuda)

Naakte haver, Avena nuda.

Niet ver van de lustige rivier de Theems zo die voorbij Londen valt zijn in het land van Kent op sommige plaatsen platte velden die met naakte haver bezaaid zijn die de gewone haver in alle manieren gelijk is, uitgezonderd dat het graan van kleur de spelt en de naakte gerst gelijk is. Het is een wonder hoe graag dat de konijnen deze vrucht eten. Zij maken van dit graan als het droog is en weken die in water zeer goed bier want deze haver is wat zoeter en lieflijker om te eten hoewel dat ze weinig gevonden wordt. [42]

 

Kracht.

Haver is zeer goed om pleisters te maken net zo als de gerst. Dioscorides.

Met pap van haver wordt de kamergang gestopt.

Het sap is zeer goed gebruikt tegen de hoest in enig sopje.

Gestreken ergens op zo droogt ze en verteert middelmatig zonder scherpte, maar is wat koutachtig van natuur en een weinig stoppende omdat zij zou mogen helpen de loop van de buik te stoppen. Galenus.

Haver in azijn gekookt neemt de sproeten weg. Plinius

De gewone dokters en gewone volk roosteren het en doen het in zakjes gelijk men de hirs doet tegen de koliek en leggen het warm daar op.

 

(Avena sterilis)

IJdele haver, Bromos sterilis. Festucago van Gaza. In Frans averon. In Italiaans vena vana en orzo salvatico. In Engels haver grasse en is de tweede Aegilops en niet de eerste van Matthiolus.

Dioscorides zegt dat ijdele haver of het kruid Bromus welke de Aegilops gelijk is een drogende kracht heeft en wordt met de wortel in water ingekookt tot op het derde deel en het sop doorgedaan zo wordt daarbij gedaan zo veel honing en weer ingekookt totdat het zo dik is als honing. Een doekje hierin nat gemaakt en in de neusgaten gestoken is zeer goed tegen de stank van de kwade zeren. Sommige doen daarbij gestampte Alo‘ en gebruiken het alzo. In wijn gekookt met droge rozen verbetert het de stinkende adem.

 

 

 

 

 

Dravick, Bromos sterilis altera. Festuca altera Dodon¾i. In Enghelsch, Dravick and wilde otes. In Hoochduytsch, Dort ende Lulch.

Dravick is zeer ghelijck ende zeer nae de ijdel Haver, hebbende dunner arenkens dan die vanden Hondts-gras. Tsaedt is lanckworpich, cafachtich, ende veel min sluytende dan de Rogge, waer af dat een miswas is. Het wordt in Nederduytschlandt gevonden inden Rogge, ende opde canten vande ackers.

 

Ghebaerde Evene, ®gylops Bromoides Belgarum. In Engelsch, Poure otes.

Ghebaerde Evene is half tusschen den ®gylops ende de naeckte Haver, ende is alsoo geheeten, [43] om datse een baerdeken oft vlimmen heeft. Sy is de ydel Haver oft den ®gylops gelijck. Tsaedt is scherp, row, lancworpich, rosch, ende in vellekens besloten. In Enghellandt, Nederduytschlandt ende Vranckrijck wordet somtijdts ghevonden onder de Gerste ende Rogghe. Maer of de selve cracht heeft vanden ®gylops, en is noch ter tijdt niet bevonden.

 

Festuca sive ®gylops Narbonensis. Is het niet Festuca Hordeum Plinij? In Italiaensch, Orzo salvatico.

®gylops heeft de naem ghecreghen van een sieckte die zeer swaer om genesen is, de welcke die gheloeft te ghenesen, ende is een ghebreck dat comt ontrent de hoecken van beyden ooghen, te weten, een hol oft ingaende sweerken oft puystseerken. Dit Cruydt groeyet vele onder de Terwe ende Gerste inde ackers van Languedoc ende Provencen, op heete ende savelachtighe canten, ende is als Dioscorides leert, een cruydeken van onderhalve oft twee palmen hooghe, bladeren hebbende ghelijck die vande Terwe, cleyne, ende cleyne corte aren, draghende meest maer twee, somtijdts oock drye granen die besloten zijn in ghestrepte vellekens, ende heeft vlimmen die wt de punct comen van yeghelijck graen, ende niet wt de are, oock ist graen de Gerste ghelijck, maer de wortel is zeer cleyne, die van de Terwe ghelijck. Daer en is gheen die naerder comt dan rechten ®gylops dan dit cruydt. Wy hebben oock somtijdts bevonden dat gheholpen heeft voorseyde ghebreck, te weten, doen dat eerst was aencomen, ende niet en was veroudert. Want het drooght astringerende sonder groote verhittinge. Tsaedt ghedaen in eenich bier, loopt inde herssenen, ende maeckt droncken.

 

Cracht.

Het Cruydt met meel ghemengt, gheneest tghebreck ®gylops daer op ghestreken, ende verdrijft de harde gheswillen, want om dat scherpachtich is, soo heeft de cracht van verteiren.

Tsap met meel ghemengt wordt ghedrooght, ende tot tselfde ghebruyck bewaert. [44]

 

Muyse-koren. In Griecks, PhĻnix. In Latijn, Hordeum Murinum, oft Lolium rubrum. In Hoochduytsch, Bintzenhelmer ende Waltrohor. In Franchois, Yvraye sauvage. In Italiaensch, Gioglio salvatico. In Engelsch, Wald Barley, or Way benet.

Dit Cruydt schijnt PhĻnix gheheeten te wesen, ghelijck oock de voghel PhĻnicopterus, van het roodt coleur, alsoo veel te segghen als vierich oft vlammende, waerom dat die van Narbonne aenden zeecant woonende desen voghel heeten Flamment. (kraan?) Want hoe wel dat wortels heeft ende cleyne bladers ende arenkens van Terwe oft ®gylops, soo is nochtans de are roodt oft castanie bruyn, hebbende vasthoudende schubbekens die over ander sijden by behoorte staen, ende den Lolium gheheel ghelijck. Waer door dat sommige dit gheheeten hebben Roodt Lolium. Ende is nae mijn verstant het Hordeum Murinum van Plinius, met bladers van Gerste, maer corter ende smalder, ende de are den Lolium ghelijck. De tackens van ses vingheren lanck omvanghen de wortel in ackers ende op ticchelen die versch gheleydt zijn.

 

Cracht.

Muyse-koren ghestooten ende met wijn ghedroncken verweckt den vrouwen haerlieder stonden, dwelck ons tot noch toe onbekent is gheweest, want wy en hebben niet darren versekeren, vreesende dat hooftsweere soude ghemaeckt hebben, ende ander ghebreken van dronckenschap, ghelijck wy weten datter Lolium ghewoone is te doen sonderlinghe in Provencen ende Dolfine. Dit Cruydt wordt veel ghevonden ende is ghenoech bekent in Duytschlandt, Enghellandt ende Vranckrijck.

PhĻnix met wranghen wijn inghenomen stopt den buyck-loop, ende stelpt de vloedt vande vrouwen, insghelijcks oock den overvloedighen loop vande urine. Dioscorides.

Men segt oock datter aen dÕlichaem ghebonden in een castanie bruyn velleken tbloedt stelpt. Dioscorides.

 

(Bromus secalinus)

Dravik, Bromos sterilis altera. Festuca altera Dodon¾i. In Engels dravik and wilde otes. In Hoogduits Dort en Lulch.

Dravik is zeer gelijk en zeer na de ijdele haver en heeft dunnere aartjes dan die van kweek. Het zaad is langwerpig, kafachtig en sluit veel minder dan de rogge waarvan dat een miswas is. Het wordt in Nederduitsland gevonden in de rogge en op de kanten van de akkers.

 

(Avena fatua)

Gebaarde evenie, Aegylops Bromoides Belgarum. In Engels poure otes.

Gebaarde evenie is half tussen de Aegylops en de naakte haver en is alzo geheten [43] omdat ze een baardje of vlimmen heeft. Zij is de ijdele haver of de Aegilops gelijk. Het zaad is scherp, rouw, langwerpig, roze en in velletjes besloten. In Engeland, Nederduitsland en Frankrijk wordt  het somtijds gevonden onder de gerst en rogge, maar of het dezelfde kracht heeft van de Aegilops is nu noch niet bevonden.

 

(Aegilops ovata)

Festuca sive Aegylops Narbonensis. Is het niet Festuca Hordeum Plinij? In Italiaans Orzo salvatico.

Aegylops heeft de naam gekregen van een ziekte die zeer zwaar om te genezen is die dit kruid belooft te genezen en is een gebrek dat komt omtrent de hoeken van beide ogen, te weten een hol of ingaand zweertje of puistje. Dit kruid groeit veel onder de tarwe en gerst in de akkers van Languedoc en Provence op hete en zavelachtige kanten en is als Dioscorides leert een kruidje van 15 of 20cm hoog die bladeren heeft gelijk die van de tarwe, klein, en kleine korte aren die meestal maar twee en soms ook drie granen dragen die besloten zijn in gestreepte velletjes en heeft vlimmen die uit de punt komen van elk graan en niet uit de aar, ook is het graan de gerst gelijk, maar de wortel is zeer klein en die van de tarwe gelijk. Er is er geen die dichter bij de echte Aegilops komt dan dit kruid. We hebben ook somtijds bevonden dat het geholpen heeft het voor vermelde gebrek, te weten toen dat net was aangekomen en niet was verouderd. Want het droogt adstringerend zonder grote verhitting. Het zaad gedaan in enig bier loopt in de hersenen en maakt dronken.

 

Kracht.

Het kruid met meel gemengd geneest het gebrek Aegilops daarop gestreken en verdrijft de harde zwellingen want omdat het scherpachtig is zo heeft het kracht van verteren.

Het sap met meel gemengd wordt gedroogd en tot hetzelfde gebruik bewaard. [44]

 

(Lolium perenne)

Muizenkoren. In Grieks Phoenix. In Latijn, Hordeum Murinum of Lolium rubrum. In Hoogduits, Bintzenhelmer en Waltrohor. In Frans Yvraye sauvage. In Italiaans Gioglio salvatico. In Engels Wald Barley of Way benet.

Dit kruid schijnt Phoenix geheten te wezen gelijk ook de vogel Phoenicopterus van de rode kleur wat vurig of vlammend betekent waarom dat die van Narbonne aan de zeekant wonen deze vogel heten Flamment. Want hoewel dat het wortels heeft en kleine bladeren en aartjes van tarwe of Aegilops zo is nochtans de aar rood of kastanjebruin en heeft vasthoudende schubjes die om beurten aan de andere kant staan en de Lolium geheel gelijk. Waardoor dat sommige dit geheten hebben rode Lolium. En is naar mijn verstand het Hordeum Murinum van Plinius met bladeren van gerst, maar korter en smaller en de aar de Lolium gelijk. De takjes van zes vingers lang omvangen de wortel in akkers en op tichels die vers gelegd zijn.

 

Kracht.

Muizenkoren gestampt en met wijn gedronken verwekt de vrouwen hun stonden wat ons tot noch toe onbekend is geweest want we hebben het niet durven te verzekeren omdat we vrezen dat het hoofdpijn zou gemaakt hebben en andere gebreken van dronkenschap gelijk wij weten dat het Lolium gewoon is te doen en vooral in Provence en Dolfine. Dit kruid wordt veel gevonden en is genoeg bekend in Duitsland, Engeland en Frankrijk.

Phoenix met wrange wijn ingenomen stopt de buikloop en stelpt de vloed van de vrouwen, insgelijks ook de overvloedige loop van de urine. Dioscorides.

Men zegt ook dat het aan het lichaam gebonden in een kastanjebruin velletje het bloed stelpt. Dioscorides.

 

 

 

 

 

Lolium, ende Triticum temulentum. In Hooch ende Nederduytsch, Twale, Rue weysen, ende Lulch. In Francoisch, Yvraye. In Spaensch, Yoio ende Zizania. In Italiaensch, Gioglio ende Loglio. In Engelsch, Darnell, or Yvray.

De Griecken hebben dit cruydt geheeten ®ran, soo my dunckt, van een woordt ¾reth¾, dwelck te segghen is, opghehaelt, opgheheven oft om hooghe ghetrocken, want de schadelicken domp vanden Lolium rijst tot inde herssenen, ende maeckt een dronckenschap ende draeyinghe int hooft die luttel verschilt van dulheydt. Waer door dat vanden ghemeynen volcke meer dan ghenoech bekende ende gehaedt is, sonderlinghe in Provencen, Languedoc, ende over al in Vranckrijck, waer dat genoemt wordt Yvraye, alsoo vele te seggen, als dronckenschap oft droncken maeckende. Ende oock in Normandie, Nederlandt ende Enghellandt, niet alleene alst meel daer af in tbroodt gebacken wordt, maer noch veel meer alst ghedaen wordt ende ghesoden inde bieren ende Ael, soo verdrucket ende verduystert de herssenen met een onlusticheydt ende slaepericheydt, ende maeckt alle dÕander leden vaddich: Maer van buyten opgeleydt in een plaester daer af ghemaeckt met smeir, verdrijft de deselfde ghebreken ende de gheduerighe pijnen vanden fleirfijn ende vanden hoofde. Gheenen cruyde en ist beter gelijck van aren dan den Muyse-koren oft PhĻnix, ghelijck Dioscorides zeer wel segt, ende daerom die dÕ een van beyden kent, salse alle beyde wel kennen. Tgraen ligt in harte vellekens, maer van halmen, wortel ende anderssins ist de Terwe oft Rogghe ghelijck, ende daerom is Matthiolus van opinie achtervolghende Theophrastum, dat gelijckerwijs alst een miswas ende peste is vande Terwe, dat insghelijcks wederom pleeght in Terwe te verkeeren, maer gelijck [45] hy de waerheydt segt, soo gheeft hy oock te kennen, dat hy gheen verstant en heeft vande natuerlijcke dinghen, als hy dÕhistorie van Hippocrates wt Plinius verhalende, dÕexempel voorts brengt vande veranderinghe van een vrouwe in eenen man. Want dese veranderinghe van specie en comt niet by, noch dÕ onderscheydt inde cruyden van een manneken oft wijfken en is niet waerachtich, maer vande gheleerde voor een ghelijckenisse ende maniere van spreken geacht. De saecke is wel waerachtich, maer de reden en deucht niet. Want daer en is niemandt, hy en weet wel, dattet Lolium een misghewas is vande terwe, ende in gheen wijfken verandert, maer dat een faute is, oft een ander specie van graen. Want Lolium is heeter ende droogher dan eenich ander koren, niet nut tot voedtsel, sonderlinge vande menschen, maer is gheheel van natueren contrarie den koren. Want koren is den menschen ghesont, ende den treck-peerden meestendeel doodtlick. Maer het Lolium en hindert noch den peerden noch den hinnen, noch vogelen, nochtans ist den menschen zeer hinderlick, daerom tzijn natuerlicke differentien, ende niet van manneken oft wijfken, ghelijck Matthiolus raest.

Galenus segt dat drooge ende zeer heete is, soo dat naerder is den scherpen dingen, meer dan den Iris, maer ten is soo subtijl niet van substantie, in vueghen dat daer in zeere verschilt, daerom dien achtervolghende soo macht gheseydt worden warm te zijn tot int eerste vanden derden graedt, ende drooghe tot int laetste vanden tweeden graedt.

 

Cracht.

Meel van Lolium ghemengt met sout ende radijs bedwingt de voorts etende zeeren ende alle vervuylde quade sweeringhen, opghestreken.

Tselfde meel met solfer ende azijn ghemengt, gheneest dÕwildt vier ende quaet seer alst daer mede bestreken is.

In wijn ghesoden met duyven mest ende lijnsaedt, doet scheyden ende vergaen clieren ende croppen, ende doet wtbreken dÕapostumatien ende gheswillen die quaelick rijpen connen.

Met honich water ghesoden doet de pijne van Sciatica vergaen alst daer op ghestreken wordt.

Met nat gemaeckte ende dan gedroogde gerste, als gorte, wieroock, myrhe oft saffraen gemengt ende daer mede eenen roock van onder ontfangen, voordert het ontfanghen vande vrucht. Dioscorides.

DÕAlchimisten menghen meel van Lolium met haerlieder medicijnen tot slaep verweckende.

 

Ustilago. In Hoochduytsch ende Nederduytsch, Brandt. In Franchois, Bruslure. In Engelsch, Blight or Brant-corne.

Ustilago polystichi. Brandt van Gherste met veel rijen. In Engelsch Barly blight.

Ustilago Aven¾. Brandt van Haver. In Enghelsch, Haver blight. [46]

Dit ghebreck en comt niet van tgraen dat in dÕaerde bedorven is, maer vande verbrande aren soo sy beginnen te groeyen, dÕwelcke daerom oock Brandt gheheeten wordt, int Franchois Brulure, ende groeyt dickwils onder de Terwe, Rogge ende Haver, soo wel hier te lande, als in Duytschlandt ende Vranckrijck. Want als de are noch teer is ende in hope van bloeyen ende graen te crijghen, ist datse bereghent ende nat zijnde terstondt met een zeer heete sonne dorre wordt, dan comter af dit misghewas, dat inde medicijne gheensins nut bevonden en is. Nochtans zeer goedt om kennen, midts dat het van halmen, bladers ende wortel de Terwe oft Haver ghelijck is. De are is met een swert poeder ende stof gheladen, de welcke terstondt als oft de bloemen afvielen, vergaet in een verbrandt poier oft meelvachticheydt.

 

(Lolium temulentum) Lolium en Triticum temulentum. In Hoog- en Nederduits Twale, Rue weysen en Lulch. In Frans Yvraye. In Spaans Yoio en Zizania. In Italiaans Gioglio en Loglio. In Engels Darnell of Yvray.

De Grieken hebben dit kruid genoemd Aeran en zo me lijkt van een woord aerethae wat betekent opgehaald, opgeheven of omhoog getrokken want de schadelijke damp van de Lolium rijst tot in de hersenen en maakt een dronkenschap en draaiingen in het hoofd die weinig verschilt van dolheid. Waardoor dat van het gewone volk meer dan genoeg bekend en gehaat is en vooral in Provence, Languedoc en overal in Frankrijk waar dat genoemd wordt yvraye wat zoveel betekent als dronkenschap of dronken makende. En ook in Normandi‘, Nederland en Engelland en niet alleen als het meel daarvan in het brood gebakken wordt maar nog veel meer als het gedaan en gekookt wordt in de bieren en ale en zo verdrukt en verduistert het de hersenen met on onlustigheid en slaperigheid en maakt alle andere leden vads. Maar van buiten opgelegd in een pleister die daarvan gemaakt is met smeer verdrijft dezelfde gebreken en de gedurige pijnen van de jicht en van het hoofd. Geen kruid lijkt beter van aren het Lolium perenne of Phoenix, gelijk Dioscorides zeer goed zegt, en daarom die een van beide kent zal ze alle beide kennen. Het graan ligt in harde velletjes, maar van halmen, wortel en anderszins is het de tarwe of rogge gelijk en daarom is Matthiolus van opinie, achtervolgende Theophrastus, dat het gelijkerwijs als een miswas en pest is van de tarwe dat het insgelijks wederom in tarwe plag te veranderen, maar gelijk [45] hij de waarheid zegt zo geeft hij ook te kennen dat hij geen verstand heeft van de natuurlijke dingen als hij de historie van Hippocrates uit Plinius verhaalt het voorbeeld geeft van de verandering van en vrouw in een man. Want deze veranderingen van specie komt niet voor, noch het onderscheid in de kruiden van een mannetje of wijfje is niet waar, maar van de geleerden voor een gelijkenis en een manier van spreken geacht. De zaak is wel waar, maar de reden deugt niet. Want daar is niemand of hij wet wel dat het Lolium een misgewas is van tarwe en niet in een wijfje verandert maar dat het een fout is of een andere specie van graan. Want Lolium is heter en droger dan enig ander koren en niet nut tot voedsel, en vooral van de mensen maar is van naturen geheel contrarie het koren. Want koren is de mensen gezond en de trekpaarden meestal dodelijk. Maar het Lolium hindert noch de paarden noch de kippen, noch vogels, nochtans is het de mensen zeer hinderlijk, daarom zijn het natuurlijke verschillen en niet van een mannetje of vrouwtje zoals Matthiolus raast.

Galenus zegt dat het droog en zeer heet is zodat het dichter bij de scherpe dingen is en meer dan iris maar het is zo subtiel niet van substantie, in voegen dat het daarin zeer verschilt en daarom die achtervolgende zo mag gezegd worden dat ze warm is tot in de eerste van de derde graad en droog tot in het laatste van de tweede graad.

 

Kracht.

Meel van Lolium gemengd met zout en radijs bedwingt de voort etende zeren en alle vervuilde kwade zweren, opgestreken.

Hetzelfde meel met zwavel en azijn gemengd geneest het wild vuur en kwaad zeer als het daarmee bestreken is.

In wijn gekookt met duivenmest en lijnzaad laat scheiden en vergaan klieren en kroppen en laat uitbreken de blaren en gezwellen die slecht rijpen kunnen.

Met honingwater gekookt doet de pijn van ischialgie vergaan als het daarop gestreken wordt.

Met nat gemaakte en dan gedroogde gerst als gort, wierook, mirre of saffraan gemengd en daarmee een rook van onder ontvangen bevordert het ontvangen van de vrucht. Dioscorides.

De alchimisten mengen meel van Lolium met hun medicijnen tot slaap verwekkende.

 

(Claviceps purpurea)

Ustilago. In Hoogduits en Nederduits Brandt. In Frans Bruslure. In Engels Blight of Brant-corne.

Ustilago polystichi. Brand van gerst met veel rijen. In Engels Barly blight.

Ustilago Avenae. Brand van haver. In Engels Haver blight. [46]

Dit gebrek komt niet van het graan dat in de aarde bedorven is, maar van de verbrande aren zo ze beginnen te groeien wat daarom ook brand geheten wordt, in het Frans brulure en groeit dikwijls onder de tarwe, rogge en haver zo wel hier te lande als in Duitsland en Frankrijk. Want als de aar noch teer is en in hoop van bloeien en graan te krijgen en is het dat ze beregend wordt en nat zijn terstond met een zeer hete zon dor wordt dan komt er dit misgewas van dat in de medicijnen geenszins nuttig bevonden wordt. Nochtans zeer goed om kennen omdat het van halmen, bladeren en wortel de tarwe of haver gelijk is. De aar is met een zwart poeder en stof geladen wat terstond alsof de bloemen afvallen in een verbrand poeder of meelachtigheid vergaat.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ooghentroost-gras, in Hoochduytsch ende Nederduytsch Crat¾ogonon in Griecks.

Crat¾gos oft Crat¾gon is eenen boom daer af dat onder de Mispelboomen gesproken wordt. Maer Crat¾ogonum schijnt te zijn een etelijck cruydt, ende niet onghelijck den Peerdts-bloemen, waer af tghebruyck ende nutten, tsaedt ieugdich maeckt ende bequaem om genereren. Ick en kan gheen cruydt bedencken daer op dat de teeckenen beter accorderen, dan tghene dat vande Herbaristen van onsen tijden om de ghelijckenisse geheeten wordt het tweede Melampyrum. Opde boschachtighe plaetsen van Narbonne, Enghellandt, Savoyen ende Piemont, schietet over al midden inde Somer sijn tacken van eenen cubitus oft onderhalf lanck, met veel gheknoopte steelkens die veel sijd-tacskens hebben, ghelijck de Claerooghe doet, maer veel dicker ende meerder, de welcke van onder op met bladers bekleedt zijn dien vande Peerdts-bloemen, oft witte Ratelen, Vloy-cruydt, oft Wildt-vlas gelijck. De bloemen comen op dwterste vande steelkens met knopkens die minder zijn dan die vanden Vingherhoet bloemen, maer des ghelijcks by een ghevoeght, die vanden Peerdts-bloemen oft Wilden-vlas van fatsoen ghelijck. Tsaedt ligt in cleyn blaeskens den Hirs niet onghelijck, dÕwelck soo wel als de ghedrooghde bladers wat scherp is van reucke ende smaecke.

 

Cracht.

Dit saedt cleyn ghebroken ende een papken daer af ghemaeckt, verweckt tot oncuyscheydt, ende is als een heesdeegh ende wedtsteen van het genererende saedt, soo my niet sonder reden en dunckt.

Men segt oock dat soo wanneer een vrouwe daer af nuchter in neemt drye daghen lanck, nae dat sy haer maendtstonden heeft ghehadt, elcke reyse een half drachme in twee croesen waters, veertich daghen eer sy ontfangt, ende dat de man insghelijcks drye daghen voor bekennen van sijnder huysvrouwen soo veel drincke, dat die vrucht een sone sal wesen. Dioscorides.

Tghene dat aende canten vande velden groeyt, hebbende roodtachtighe bloemkens, ende wat minder is dan dÕander Crat¾ogonon, met een steelken van eenen voet hooghe, ende bladeren half soo groot als vande Peerdts-bloemen ende witte Ratelen, is de tweede Euphrasia van Dodon¾us [56] (47)

 

Peerdts-bloemen. Melampyrum, Triticum vaccinum, Tragi, Cordi & Dod. Alopeucros Plinij. In Hoochduytsch, Kuweyssen. In Enghelsch, Horse floure or Cowe wheate.

Dit oncruydt, welck vele onder koren groeyt, is seer ghelijck het cruydt dat in Hoochduytsch Kuweyssen heet, maer is meerder, ende heeft schoone dicke aren vol van bloemen dien vande witte Ratelen ghelijck, eenen vosse steert niet onghelijck, ende daerom heetet Plinius Alopecurus. De bladers zijn breeder dan die vanden Osyris oft Rotte, de welcke al ist saecke datse onghelijcker staen, nochtans sterrewijs voorts comen. Sijn wortel is cleyn ende hardt, de bloemen eer sy open gaen zijn peersch wten blaeuwen siende, daer nae als sy open gaen, zijn die gheel met peersch ghemenght, maer verliesen daer nae als sy vergaen haerlieder verwe, ende worden groen, tusschen de welcke comen breede haukens daer in dat besloten zijn twee graenkens dien van Lolium ghelijck, maer minder ende bruynder dan de Terwe.

Het is een miswas van Terwe, ende der Terwen lastich, maer een goedt ende lieflick voedtsel voor de koeyen, indwelcke de slechtste Terwe schijnt verander te wesen.

 

Peerts-bloemen met gheel bloemen, Perpusillum Melampyrum luteum.

Hier by moet oock ghevoegt zijn dese soorte van Melampyrum, als de ghene die niet beschreven noch geconterfeyt en was, ende groeyt zeer vele in Provence onder tcoren, ontrent drye palmen hooghe, Het siet den voorgaende heel ghelijck, maer het heeft gheel bloemkens, ende de bladers dieper ghekerft, den Crayenvoet niet zeer onghelijck.

 

(Stellaria graminea) Ogentroost gras, in Hoogduits en Nederduits Crataeogonon in Grieks.

Crataegos of Crataegon is een boom waarvan onder de mispelbomen gesproken wordt. Maar Crataeogonum schijnt te zijn een eetbaar kruid en niet ongelijk de paarse bloem waarvan het gebruik en nuttigheid het zaad jeugdig maakt en bekwaam om te genereren. Ik ken geen kruid bedenken waarop dat de tekens beter accorderen dan hetgene dat van de herbaristen van onze tijden vanwege de gelijkenis geheten wordt het tweede Melampyrum. Op de bosachtige plaatsen van Narbonne, Engeland, Savoie en Piedmont schiet het overal midden in de zomer zijn takken van een 45 tot 68cm lang op met veel geknoopte steeltjes die veel zijtakjes hebben gelijk de Euphrasia doet, maar veel dikker en groter die van onder op met bladeren bekleed zijn die van de paarse bloemen of witte ratelen, vlooienkruid of wild vlas gelijk. De bloemen komen op het uiterste van de steeltjes met knopjes die kleiner zijn dan die van de vingerhoed bloemen, maar desgelijks bijeen gevoegd die van de paarse bloemen of wilde vlas van vorm gelijk. Het zaad ligt in kleine blaasjes de hirs niet ongelijk die zo wel als de gedroogde bladeren wat scherp is van reuk en smaak.

 

Kracht.

Dit zaad klein gebroken en een papje daarvan gemaakt verwekt tot onkuisheid en is als een hees deeg en wedsteen van het genererende zaad zo me niet zonder reden dunkt.

Men zegt ook dat zo wanneer een vrouw daarvan nuchter inneemt drie dagen lang nadat zij haar maandstonden heeft gehad en elke keer een 0,65 gram in twee kroezen waters veertig dagen eer zij ontvangt en dat de man insgelijks drie dagen voor het bekennen van zijn huisvrouw zoveel drinkt dat die vrucht een zoon zal wezen. Dioscorides.

Hetgene dat aan de kanten van de velden groeit die roodachtige bloempjes heeft en wat kleiner is dan de andere Crataeogonon met een steeltje van dertig cm hoog en bladeren half zo groot als van de paarse bloemen en witte ratelen is de tweede Euphrasia van Dodonaeus [47]

 

 

(Melampyrum arvense)

Paarse bloemen. Melampyrum, Triticum vaccinum, Tragi, Cordi & Dodonaeus. Alopecuros Plinij. In Hoogduits, Kuweyssen. In Engels Horse floure of Cowe wheate.

Dit onkruid wat veel onder het koren groeit is zeer gelijk het kruid dat in Hoogduits Kuweyssen heet, maar is groter en heeft mooie dikke aren vol van bloemen dien van de witte ratelen gelijk, een vossenstaart niet ongelijk en daarom noemt Plinius het Alopecurus. De bladeren zijn breder dan die van de Osyris of rotte die al is het zaak dat ze ongelijker staan nochtans stervormig voort komen. Zijn wortel is klein en hard, de bloemen eer zij open gaan zijn paars uit het blauwe en daarna als zij open gaan zijn die geel met paars gemengd maar verliezen daarna als zij vergaan hun kleur en worden groen, tussen die komen brede hauwtjes waarin besloten zijn twee graantjes die van Lolium gelijk, maar kleiner en bruiner dan de tarwe.

Het is een miswas van tarwe en de tarwe lastig, maar een goed en lieflijk voedsel voor de koeien waarin de slechtste tarwe schijnt veranderd te wezen.

 

(Melampyrum pratense)

Paarse bloemen met gele bloemen, Perpusillum Melampyrum luteum.

Hierbij moet ook gevoegd zijn deze soort van Melampyrum als diegene die niet beschreven noch afgebeeld was en groeit zeer vele in Provence onder het koren omtrent 30cm hoog. Het ziet de voorgaande heel gelijk maar het heeft gele bloempjes en de bladeren dieper gekerfd de kraaienvoet niet zeer ongelijk.

 

 

 

 

Coren-roosen ende Neghelbloemen. In Griecks, Pseudomelanthium, ende Latijn, Nigellastrum Dodon¾nei, Fuchsius, Lolium, Muto, Lichnoides segetum, Tragus, Gitago. In Hoochduytsch, Raden ende Kornrosz. In Franssois, Nielle des bledz. In Italiaensch, Gittone. In Spaensch, Neguillia ende Allipiure. In Enghelsch, Cockle or fielde Nigella.

Noch is van sijn gheslachte de Coren-roose, want alst met de Terwe ghemengt ende ghemalen is, soo maeckt men daer broodt af. De bladers van dit cruydt zijn hayrachtich, breeder, maer corter dan die vant vlooy-cruydt: de stelen zijn recht opgaende, lanck ende hayrachtich, hebbende int bovenste lancworpighe knopkens, met vier oft vijf scherpe cleyne bladerkens die de bloeme bevangen, de welcke van coleur ende fatsoen dien vande Maelwe ghelijck zijn. Tbrengt veel saedt voort dat buyten swert ende van binnen wit is. [48]

 

Cracht.

Cooren-roose, als Fuchsius segt, is zeer goedt teghen de quaede schorftheydt ende wildt vier, soo wel alst Lolium, het heylet de wonden, tgheneest de fistels, ende stelpet bloedt.

Oft het met een suppositore ghebruyckt de maendtstonden treckt, als Dodon¾us wt Hippocrates verhaelt, en weten wy niet: maer dat beyde de Nigellen, soo wel de tamme als de wilde, die tweederhanden is, met Mercuriael honich ghemengt, sulcks doen, en twijffel ick niet. Maer aenghesien dat de wilde Nigelle onder het koren groeyt, soo is te bemoeden, dat Hippocrates tselfde verstaen heeft vande Nigelle die onder de Terwe wasset.

Tghemalen saedt met honich gemengt neemt wegh alle leelickheydt ende schelferinghe des huyts, alst daer op ghestreken wordt.

(Agrostemma githago) Korenrozen en nagelbloemen. In Grieks Pseudomelanthium en Latijn Nigellastrum Dodon¾nei. Fuchsius, Lolium, Muto, Lichnoides segetum. Tragus Gitago. In Hoogduits, Raden en Kornrosz. In Frans Nielle des bledz. In Italiaan, Gittone. In Spaans Neguillia en Allipiure. In Engels Cockle or fielde Nigella.

Noch is van zijn geslacht de korenroos want als het met tarwe gemengd en gemalen wordt zo maakt men daar brood van. De bladeren van dit kruid zijn haarachtig en brede, maar korter dan die van het vlooienkruid. De stelen zijn recht opgaande, lang en haarachtig en hebben in het bovenste langwerpige knopjes met vier of vijf scherpe kleine bladertjes die de bloem omvangen die van kleur en vorm die van de maluwe gelijk zijn. Het brengt veel zaad voort dat buiten zwart en van binnen wit is. [48]

 

Kracht.

Korenroos zoals Fuchsius zegt is zeer goed tegen de kwade schurft en wild vuur zo wel als het Lolium, het heelt de wonden, het geneest de lopende gaten en stelpt bloed.

Of het met een suppoost gebruikt de maandstonden trekt als Dodonaeus uit Hippocrates verhaalt weten we niet, maar dat beide de Nigella Ōs, zo wel de tamme als de wilde die tweevormig is, met Mercuriaal honing gemengd zulks doen twijfel ik niet. Maar aangezien dat de wilde Nigella onder het koren groeit zo is te vermoeden dat Hippocrates hetzelfde verstaan heeft van de Nigella die onder de tarwe groeit.

Het gemalen zaad met honing gemengd neemt weg alle lelijkheid en schilfers van de huid als het daarop gestreken wordt.

 

 

ALLE ANDERE GRANEN.

 

Tafelken van alle andere Graenen.

 

Rijs. Hirs.

  1. Ghemeyne.
  2. Indiaensche van Plinius, oft Mais van die van Westen.
  3. Sorg-saedt.
  4. Panick-koren.
  5. Wildt Panick-koren.
  6. Blaeu Indiaensch Panick-koren, moghelijck Indum Dioscorides.

 

Phalaris.

  1. Cleyn bemt-phalaris.
  2. Lithospermum van Plinius.

 

 

Rijs. Oryza. In Hoochduytsch, Reisz. In Franchois, Ris, in Italiaensch, Reso. In Spaensch, Arroz. In Enghelsch, Rese.

Ghelijck dit saedt aldereerst ghebrocht is gheweest wt Indien, insghelijcks soo schijnt oock dat de naem van daer comen is. Het is in Asien ende Europen zeer wel bekent, maer ick en hebbe niet meer dan een soorte van dien ghesien int landt van Narbonne ende Spaignen, maer inde vlacke ende open vochte velden ende ackers vanden lande van Milanen groeyet zeer overvloedich, dwelck sy nochtans met beecskens ende waterloopen die gheleydt worden wt de riviere die vanden Lac Maior comt, dickwils ende wanneer dat van noode is, nat maecken, anderssins en soudt niet wassen oft gheen graen voorts brenghen, soo dat wonder is, dat soo drooghen ende dorren graen is begheerende soo vochtighen ende waterachtighen grondt, ende soo goedt ende wel smaeckende voedtsel gheeft, dat oock soo ghesont is. Den Oogst van desen valt late, te weten ontrent half Septembre, want dwordt rijpe door veel heete somersche Sonneschijnen, ende daerom en soecket niet de Noordtsche streken al zijn die vochtich, midts datse te coudt zijn. Tgraen groeyt aen cromme vlimmen die stijfachtich zijn, aren-wijs over andere sijden by behoorte staende in geelachtige vellekens die hoeckachtighe scherpe strepen inde lengde hebben, ende boven spitse vlimmen, van de welcke tgraen verlost zijnde, witter, claerder, hardter ende veel lieflicker om pappe te maecken is dan de schoonste terwe die men mach hebben. De halmen zijn die vande Gerste ghelijck van eenen cubitus oft onderhalf hooghe, maer de wortel die vande Terwe: De bladers die wy gesien hebben in Lombardijen, Toscane ende Provencen (in dien ick wel onthouden hebbe) ghelijcken beter die vanden Hirs oft Gerste, dan vande Pareye. Daerom schijnt dat Matthiolus ghevolght heeft de ghene die wt Plinius het Rijs dat nu ter tijdt onbekent is, hebbende een ronde wortel, een roode bloeme, vollijvighe bladers die van Pareye ghelijck, maer breeder, eenen cubitus lanck, met ons ghemeynen Rijs onverstandichlijck gheconfundeert hebben. Maer dat Rijs met de ronde wortel, mach moghelijck zijn, dat die van Asien ende Surien den Romeynen vergunden, de welcke den maeyers ende voorcoopers plaghen den eedt af te nemen dat sy tselfde niemanden vercoopen en souden voor dat het ghesoden [49] ware, wt vreesen dattet saedt in ander landen soude gebrocht worden, welck graen alsoo door sieden ghedoodt zijnde ende my gheschoncken, my oock dickwils heeft bedroghen. De bloeme van ons Rijs is een groot ende zeer goedt voedtsel gesoden in melck met suycker ende Amandels. In Barbarijen ende Spaignen wordt ghedistilleert van Rijs in melck gheweyckt, eerst een claer water, daer nae een olie, die wel soete is, ende niet min den gheest verheughende ende dronckenmaeckende dan den wijn, dien de Mooren niet en drincken. Des ghelijcks dÕOlifanten van Afrike, eten wonderlicken gheerne dat voedtsel, ende worden daer af licht aennemende ende leerbaer. Dioscorides ende Galenus segghen dat Rijs middelmatich voedt, ende den Camerganck stopt. Tgheeft een grof voedtsel.

 

Hirs oft Milie. In Griecks, Kenchros. In Latijn Milium. In Franchois, Millet. In Hoochduytsch Hirsen. In Italiaensch, Miglio. In Spaensch, Miyo ende Milho. In Engelsch, Mylen ende Millet.

Het schijnt dat Milium int Griecks gheheeten is van de ontallicke graenkens vanden fijghen die sy heeten Kenchramides. Maer int Latijn Milium, al oft hy droegh duysentich graenen; want hy is soo vruchtbaer datmen seydt dat elcke graen wel wtgheeft drye matekens. Ten zy dat yemandt liever duncken soude Milium gheheeten te zijne om dat de Griecken met een ghemeyne naeme alsoo wel Panick-koren als Hirs gheheeten hebben, ghelijck ghetuyght Varro.

Hirs wordt in Toscane ende Narbonne int eerste vande Lente ghesaeydt, ende wordt de derde maendt daer naer ghemaeyt. Dwasset gheerne in vet, slijckachtigh ende cley landt, ende in een warme locht. Theeft een faselachtighe wortel die vanden Panick-koren ghelijck, wt de welcke dat spruyten drye oft vier halmen van twee oft drye cubitus hooghe die hayrachtich ende rietachtich zijn, van bladers ende breede aren ist boven eenichsins den Rijs ghelijck, dan dat de aren onghelijck meerder ende meer wtghespreydt zijn, den aren vanden Riet zeere ghelijck, daer in dat veel cleyne saeykens groeyen besloten in effen vellekens, den sade van Phalaris oft van vlas niet onghelijck, dan dat ronder, minder ende glatter is, dwelck lichtelick ghebroken ende tot meel ghemaeckt wordt, waer af broodt, toerten ende taerten ghebacken worden, die swaer ende quaet om verteeren zijn, taey int knouwen ende niet lieflick, ten sy datse gheten worden soo haest als sy ghebacken zijn. Ende daerom wordense tot Venegien al warm geten, die dÕarm volck daer op de cruysstraten te coope stelt, roepende al heet de Koecken al heet. Niettemin ist datse versch oft oubacken gheten worden, soo maeckense midts de vasticheydt ende swaerheydt quaedt bloedt, ende geven veel argher voedtsel dan Terwe oft Rijs, als niet selfs Galenus, maer oock de Coolbranders ende schaepherders van Tyrol ghetuyghen ende verclaeren. Want doen wy henlieden daer vraeghden, oft oock waer was dat Matthiolus gheschreven hadde, te weten, dat sy alleene mochten leven by broodt van Hirs oft Gerste die gheroost is in melck gesoden, soo gheckten sy met ons, ende wenschten voor hen altijdts sulcken kost ende leckernijen, iae seyden daer by wt spot, dat zijt niet en mochten beteren, als de ghene die niet machtich en wearen beter broodt te coopen. De voghelkens eten dit saedt ghelijck sy doen Canarie saedt, Lijnsaedt ende Kempsaedt, ghelijck de Canarie voghels, kneuterkens, ende sijskens. Het droogt ende is subtijl van substantie, maer heeft luttel warmte, ende daerom ist zeere goedt teghen fluxien vanden herssenen. Des ghelijcks oock teghen de fluxien vande iuncturen, ende verdrijft de winden inde dermen. [50]

Tverschil onder de soorten van Hirs, is alleene dat dÕander swerter saedt ende wijder wtgespreyde aren heeft.

Galenus zegt dat coudt is inden iersten graedt, ende drooge tot inden derden oft ymmers zeer nae, ende is subtijl van substantien.

 

Cracht.

In twee handtvollen souts in een yseren lepel oft panne gheroost, soo veel Hirs ghedaen, als de lepel vanden viere ghenomen is, op dat den Hirs niet en verberne, dwelck in sout gheworpen zijn, ende onder een gheroert comt te bersten, waer wt dat rijst een wit gheswollen marck dat den geconfijtten Anijs oft Carvi soo ghelijck is van coleur, dat de kinders tselfde siende voor confiture, daer mede bedroghen worden. Tselfde al heet in een lijnen sacxken ghedaen ende gheleydt, iae opde eerste partijen vanden buyck, doet vergaen de crimpinghen ende pijnen vanden buyck, inde sijde, ende metten, cortsen gheseydt, tverteirt de grove humeuren van alle leden.

Broodt van Hirs ghemaeckt, doet min dat van eenich graen ghebacken is, maer een papken daer af ghemaeckt stopt den camerganck, ende doet water maecken. Dioscorides, Plin.ende Galen.

 

(Oryza sativa) Rijst, Oryza. In Hoogduits Reisz. In Frans Ris, in Italiaans Reso. In Spaans Arroz. In Engels Rese.

Gelijk dit zaad allereerst gebracht is geweest uit Indi‘, insgelijks zo schijnt ook dat de naam van daar gekomen is. Het is in Azi‘ en Europa zeer goed bekend maar ik heb niet meer dan een soort van die gezien in het land van Narbonne en Spanje, maar in de vlakke en open vochtige velden en akkers van het land van Milaan groeit het zeer overvloedig wat zij nochtans met beekjes en waterlopen die gelegd worden uit de rivier die van de Lac Major komt dikwijls en wanneer dat nodig is nat maken, anderszins zou het niet groeien of geen graan voorts brengen zo dat het een wonder is dat zoÕn droog en dor graan begeert zoÕn vochtige en waterachtige grond en zo goed en goed smakend voedsel geeft dat ook zo gezond is. De oogst hiervan valt laat, te weten omtrent half september want het wordt rijp door veel hete zomerse zonneschijn en daarom zoekt het niet de noordse streken al zijn die vochtig omdat ze te koud zijn. Het gaan groeit aan kromme vlimmen die stijfachtig zijn, aarvormig om de beurten aan de andere zijde staan in geelachtige velletjes die hoekachtig scherpe strepen in de lengte hebben en boven spitse vlimmen en als van die het graan verlost zijn witter, helderder, harder en veel lieflijker om pap te maken zijn dan de mooiste tarwe die men mag hebben. De halmen zijn die van de gerst gelijk en van een 45 of 68cm hoog, maar de wortel die van de tarwe. De bladeren die wij gezien hebben in Lombardije, Toscane en Provence (indien ik wel onthouden heb) lijken beter die van de hirs of gerst dan van de prei. Daarom schijnt dat Matthiolus gevolgd heeft diegene die uit Plinius het rijst dat nu ter tijd onbekend is en die heeft een ronde wortel, een rode bloem, stevige bladeren die van prei gelijk, maar breder en een 45cm lang die hij met onze gewone rijst onverstandig vermengt heeft. Maar die rijst met de ronde wortel mag mogelijk zijn dat die van Azi‘ en Syri‘ de Romeinen vergunden die de maaiers en inkopers plachten de eed af te nemen dat zij hetzelfde niemand verkopen zouden voordat het gekookt [49] was uit vrees dat het zaad in ander landen zou gebracht worden welk graan alzo door zieden gedood wordt en me geschonken is me ook dikwijls heeft bedrogen. De bloem van ons rijst is een groot en zeer goed voedsel gekookt in melk met suiker en amandels. In Barbarijen en Spanje wordt het gedistilleerde van rijst in melk geweekt, eerst een helder water en daarna een olie die wel zoet is en niet minder de geest verheugende en dronken makende dan de wijn die de Moren niet drinken. Desgelijks de olifanten van Afrika eten wonderlijk graag dat voedsel en worden daarvan licht aannemend en leerbaar. Dioscorides en Galenus zeggen dat rijst middelmatig voedt en de kamergang stopt. Het geeft een grof voedsel.

 

 

 

 

(Panicum miliaeceum)

Hirs of Milie. In Grieks Kenchros. In Latijn Milium. In Frans Millet. In Hoogduits Hirsen. In Italiaans Miglio. In Spaans Miyo en Milho. In Engels Mylen en Millet.

Het schijnt dat Milium in het Grieks geheten is van de ontelbare graantjes van de vijgen die zij heten Kenchramides, maar in het Latijn Milium al of het droeg duizend granen want het is zo vruchtbaar dat men zegt dat elke plant wel uitgeeft drie maatjes. Tenzij dat iemand liever denken zou dat het Milium geheten is omdat de Grieken met een gewone naam alzo wel panikkoren als hirs geheten hebben, gelijk getuigt Varro.

Hirs wordt in Toscane en Narbonne in het eerste van de lente gezaaid en wordt de derde maand daarna gemaaid. Het groeit graag in vet, slijkachtig en klei land en in een warme lucht. Het heeft een vezelachtige wortel die van het panikkoren gelijk waaruit spruiten drie of vier halmen van 90 of 130cm hoog die haarachtig en rietachtig zijn, van bladeren en brede aren is het boven enigszins de rijst gelijk dan dat de aren duidelijk groter en meer uitgespreid zijn, de aren van het riet zeer gelijk waarin veel kleine zaadjes groeien besloten in effen velletjes, het zaad van Phalaris of van vlas niet ongelijk dan dat het ronder, kleiner en gladder is wat gemakkelijk gebroken en tot meel gemaakt wordt waarvan brood, koeken en taarten gebakken worden die zwaar en kwaad om te verteren zijn, taai in het kauwen en niet lieflijk, tenzij dat ze gegeten worden zo gauw als zij gebakken zijn en daarom worden ze te Veneti‘ al warm gegeten die het arme volk daar op de kruisstraten te koop stelt al roepende al heet de koeken al heet. Niettemin is het dat ze vers of oudbakken gegeten worden zo maken ze vanwege de vastheid en zwaarheid kwaad bloed en geven veel erger voedsel dan tarwe of rijst zoals niet zelf Galenus maar ook de koolbranders en schaapherders van Tirol getuigen en verklaren. Want toen we hen daar vroegen of het ook waar was dat Matthiolus geschreven had, te weten dat zij alleen mochten leven bij brood van hirs of gerst die geroosterd is in melk gekookt zo gekscheerden ze met ons en wensten voor hen altijd zulke kost en lekkernijen, ja zeiden daarbij uit spot dat zij het niet mochten verbeteren als diegene die niet machtig waren beter brood te kopen. De vogeltjes eten dit zaad gelijk zij doen kanariezaad, lijnzaad en hennepzaad gelijk de kanarie vogels, kneuters en sijsjes. Het droogt en is subtiel van substantie, maar heeft weinig warmte en daarom is het zeer goed tegen opzwelling van de hersenen. Desgelijks ook tegen de opzwelling van de gewrichten en verdrijft de winden in de darmen. [50]

Het verschil onder de soorten van hirs is alleen dat de andere zwarter zaad en wijder uitgespreide aren heeft.

Galenus zegt dat het koud is in de eerste graad en droog tot in de derde of immers zeer na en is subtiel van substanties.

 

Kracht.

In twee handvol zout in een ijzeren lepel of pan geroosterd zo veel hirs gedaan als de lepel van het vuur genomen is zodat de hirs niet verbrandt en wat in zout geworpen onder elkaar geroerd komt te barsten waaruit rijst een wit gezwollen merg dat den gekonfijte anijs of Carum zo gelijk is van kleur dat de kinderen hetzelfde zien voor confituur en daarmee bedrogen worden. Hetzelfde al heet in een linnen zakje gedaan en gelegd, ja op de eerste partijen van de buik doet vergaan de krimpingen en pijnen van de buik in de zijde en in het kort gezegd, het verteert de grove levenssappen van alle leden.

Brood van hirs gemaakt doet minder dat van enig graan gebakken is, maar een papje daarvan gemaakt stopt de kamergang en doet water maken. Dioscorides, Plinius en Galenus.

 

 

 

 

 

Turcks-koren; in Latijn ghenoemt Milium Indicum Plinianum, oft Mais Occidentalium ende Frumentum Turcicum. In Hoochduytsch Turckschen korn. In Franchois, Bled Sarrasin. In Italiaensch, Fromento Indiano. In Spaensch, Mijo Turquesco, ende is nae Cordus opinie, Triticum Bactranum Plinij. In Engelsch, Turkisch wheate.

 

Dmeeste ende schoonste koren dat in Europen is groeyende, ende vanden Rijcke van Nero af in Italien heeft ghebrocht gheweest, wordt vanden ghemeynen man ende oock vanden zeer gheleerden Fuchsius Turcks-koren ghenoem, dwelck nu ter tijdt meer wt ghenoechte dan om broodt daer af te backen gesaeydt ende gheoeffent wordt. Welcken de zeer goeden Doctoor Matthiolus niet alleene op ander plaetsen, maer principalick hier sonder schult is berispende, van dat hy desen Hirs quaelick soude gheheeten hebben Koren, als tghene dat aldereerst ghebrocht werdt niet wt Turckijen, maer wt West Indien. Maer aenghesien dat Plinius tfatsoen, de lengde ende vruchtbaerheydt van desen zeer fray beschrijft, binnen wiens tijden gheen mensche van Europen West Indien bekent, noch ghesien en hadde, soo heeft Matthiolus onghelijck, te segghen, dat het aldereerst wt Indien is ghebrocht gheweest, waerom dat de schippers die tselfde ghebrocht hadden wt groot Turcks Asien, dÕwelck aen Indien is palende, beter Turcks-koren ghenoemd hebben. Van wortel, bladers ende bloemen is den Hirs gheheel ghelijck, hoe wel dat die meerder zijn, ende de halmen veel hoogher als van seven of acht voeten hooghe, rietachtich, stijf, ende eenen vingher oft duym dicke gheknoopt, ende vol marcks dat wit is ghelijck dat van Suycker-riet. Midden tusschen de knoopen ende bladeren spruyt eenen dicken maer corten ronden dodde becleedt met dunne vellekens, waer in ghesloten ligghen de graenen die soo groote zijn als erweten vast by een staende ende zeer net, in thien oft meer rechte reken, van verwe somtijdts root, somtijdts geel, somtijdts wit ende altemets bruyn, welcke diverscheydt de bloemen oock hebben, die den Hirs bloemen ghelijck zijn, de welcke int bovenste gheboghen hanghen, maer gheen koren voorts en brenghen, door een sonderlinghe overdaedt vande nature de welcke die schijnt voorts ghebrocht te heben sonder saedt, niet om datse der vrucht een schaduwe soude maecken, maer om datse door de wonderbaerlickheydt den aensiender soude verheughen, [51] DÕwelck in ander vruchten selden ghesien wordt. Tsaedt wordt inden April ende Mey alst drye dagen geweyckt heeft, ghelijck alle ander harde graen, in natte bereghende aerde ghesteken, ende in diepe groeven ghegraven ende ghedeckt ghelijck als de Boonen ende Erweten gheset worden. In Enghellandt wordet rijpe in Oogstmaendt ende Septembre. Maer aengaende het Mais van Peru, de ghene die daer gheweest hebben, segghen dat het bycants tgheheel iaer over mach ghesaeydt ende ghemaeydt worden. Daer is dat binnen drye maenden, twee maenden oft ses weken rijpe wordt, nae de natuere vander aerden ende locht. Des gelijcks ist oock inde Oost Indien van Asien. Tbroot van desen Mais, is ghelijck dat van den Hirs, swaer ende der maghen niet aenghenaem, want het is zeer drooghe ende eerdich, ende sonder voedtsel, iae onghelijck veel slechter dan onse Terwe, welck broodt dien volcke van Phronea bereydt werdt, om dat sy souden spijse hebben ghelijck sy volck zijn. Om etter te doen comen soo knouwen sommighe dat metten tanden ende menghent met speecksel: theeft een smetse soeticheydt ende lijmachticheydt, door de welcke als de natuerlicke hitte verstopt is, eer ende lichtelicker etter is comende.

 

Ander Indiaens groot aerdich Turcks-koren.

Dit groot Turcks-koren wordt in Nederlandt min ghevonden, nochtans heeft overlanck ghegroeyt te Brugghe in tÕhuys van Praet aen den Coninck brugghe ontrent tÕJaer M.D. lxvii met halmen twee mans lengden hooghe, hebbende ghecroonde faselinghe van wortelen twee voeten boven dÕ aerde lancks de voorseyden halmen. Sijn vruchte is langher ende grootter, geel van coleure; anderssins dit is dÕander heel ghelijck van ghewas ende bloemen. De wortele is onder dÕaerde zeer hayrich ende veselachtich. [52]

(Zea mays) Turks koren, in Latijn genoemd Milium Indicum Plinianum of Mais Occidentalium en Frumentum Turcicum. In Hoogduits Turckschen korn. In Frans Bled Sarrasin. In Italiaans Fromento Indiano. In Spaans Mijo Turquesco en is naar Cordus opinie Triticum Bactranum Plinij. In Engels Turkisch wheate.

 

Het grootste en mooiste koren dat in Europa groeit en van het rijk van Nero af in Itali‘ is gebracht geweest wordt van de gewone man en ook van de zeer geleerde Fuchsius Turks koren genoemd wat nu ter tijd meer uit genoegen dan om brood daarvan te bakken gezaaid en geteeld wordt. Welke de zeer goede doctor Matthiolus niet alleen op andere plaatsen, maar voornamelijk hier zonder schuld berispt van dat hij deze hirs kwalijk zou genoemd hebben koren als hetgene dat allereerst gebracht werd niet uit Turkije maar uit West Indi‘. Maar aangezien dat Plinius de vorm, lengte en vruchtbaarheid van deze zeer fraai beschrijft, binnen wiens tijden geen mens van Europa West Indi‘ bekend noch gezien had zo heeft Matthiolus ongelijk te zeggen dat het allereerst uit Indi‘ is gebracht geweest waarom dat de schippers die hetzelfde gebracht hebben uit groot Turks Azi‘ die aan Indien paalt het beter Turks koren genoemd hebben. Van wortels, bladeren en bloemen is het de hirs geheel gelijk hoewel dat die groter zijn en de halmen veel hoger als van 210 of 240cm hoog, rietachtig, stijf en een vinger of duim dik, geknoopt en vol merg dat wit is gelijk dat van suikerriet. Midden tussen de knopen en bladeren spruit een dikke maar korte ronde dodde voort bekleed met dunne velletjes waarin gesloten liggen de granen die zo groot zijn als erwten en dicht bijeen staan en zeer net in tien of meer rechte rijen en van kleur somtijds rood, somtijds geel, somtijds wit en af en toe bruin welke verschillen de bloemen ook hebben die de hirs bloemen gelijk zijn en die in het bovenste gebogen hangen, maar geen koren voortbrengen door een bijzondere overdaad van de natuur die die schijnt voort gebracht te hebben zonder zaad, niet omdat ze de vrucht een schaduw zou maken maar omdat ze door de wonderbaarlijkheid de toeschouwer zou verheugen [51] wat in ander vruchten zelden gezien wordt. Het zaad wordt in de april en mei als het drie dagen geweekt heeft gelijk alle andere harde granen in natte beregende aarde gestoken en in diepe groeven gegraven en gedekt gelijk als de bonen en erwten gezet worden. In Engeland wordt het rijp in augustus en september. Maar aangaande het mais van Peru, diegene die daar geweest zijn zeggen dat het bijna het gehele jaar door gezaaid en gemaaid mag worden. Daar is dat binnen drie maanden, twee maanden of zes weken rijp naar de natuur van de aarde en lucht. Desgelijks is het ook in de Oost Indien van Azi‘. Het brood van deze mais is gelijk dat van de hirs, zwaar en de maag niet aangenaam want het is zeer droog en aards en zonder voedsel, ja ongelijk veel slechter dan onze tarwe welk brood dat volk van Phronea bereid wordt omdat zij spijs zouden hebben gelijk zij volk zijn. Om etter te laten komen zo kauwen sommige dat met de tanden en mengen het met speeksel. Het heeft een smetse zoetigheid en lijmachtigheid waardoor als de natuurlijke hitte verstopt is eerder en lichtelijk etter komt.

 

Ander Indiaans groot aardig Turks koren.

Dit groot Turks koren wordt in Nederland minder gevonden, nochtans heeft het lang geleden gegroeid te Brugge in het huis van Praet aan de koningsbrug omtrent het jaar 1567 met halmen twee mannen lengte hoog en heeft gekroonde vezels van wortels 60cm boven de aarde langs de voor vermelde halmen. Zijn vrucht is langer en groter, geel van kleur, anderszins dit is de andere heel gelijk van gewas en bloemen. De wortel is onder de aarde zeer harig en vezelachtig. [52]

 

 

 

 

 

Sorgh-saedt. In Latijn, Sorgo, ende is de Melica vande Italianen, van Matthiolus ende van Dodon¾us. In Hoochduytsch, Sorgsamen.

Sorgh-saedt is oock metter daedt ende met den naem Indiaensch Hirs, den voorgaende niet onghelijck, ende is oock van daer ghebrocht gheweest, maer hoe wel dat soo fray niet en is, soo wordet nochtans in Italien veel meer ghevonden, sonderlinghe ontrent de weghen ende boeren hutten tusschen Pavien ende Ferraren, daer men dit graen in Septembre rijpe siet, dwelck sy inden April ghesaeydt hebben. Theeft oock ghelijck dÕvoorgaende vier oft vijf rietachtighe halmen die vol marcks zijn, van een mans hooghde, maer wat dunner, bruynder, ende met knobbelachtighe knoopen, de bladers zijn scherp ghelijck vanden voorgaenden, maer op dÕopperste vande halmen groeyen breede aren die meerder zijn dan die vanden Panick-koren, de welcke voorts-brenghen nae dat de gheel bloemen afghevallen zijn, lanckworpich ende rootachtich ront saedt, tweemael grootter dan Kemp-saedt oft Hirs-saedt, dwelck in dobbel vellekens besloten light. DÕaerme landt-lieden dien den arbeydt ende dÕlanghe wachten verdriet welck ander graen is eyssschende, saeyen Sorgh-saedt om broodt daer af te backen, oft oock om duyven ende hoenders te spijsen. Sy maecken oock cleerbessems vande rechtste ende stijfste ghedrooghe cleyne opperste arenkens in diversche plaetsen van Italien ende Vranckrijck om lakenen ende cleederen daer mede te keren.

Het heeft de selve cracht vanden Panick-koren, ende wordt zeer ghebruyckt inde huysen ende ceuckens vande aerme lieden van Ferraren.

 

Panick-koren. In Griecks, Elymos ende Melinos. In Latijn Panicum. In Hoochduytsch, Phenich ende Heydelphenich. In Franchois, Paniz oft Panick. In Italiaensch, Panico. In Spaensch, Panizo ende Panico, ende is Mel frugum van Diocles ende Anguillare. In Enghels, Panick.

Panick-koren is een specie van Hirs, maer dwordt Panick-koren gheheeten om sijn ronde ende knobbelachtighe aren bycants ghelijck druyven, de welcke spits ende row zijn wat nederwaerts gheboghen, [53] van een palme oft onderhalf lanck, waer in dat wassen cleyne saden maer minder ende in grooter menichte dan die vanden Hirs, besloten in veel vellekens, ende is somtijdts wit, somtijdts bruyn ende oock bleeck gheel. De bladers zijn oock die vanden Hirs gelijck, spits, groeyende op stijve rietachtighe halmen die veel knoopen hebben, ende die vijf oft ses voeten hooghe zijn. Tgroeyt in Vranckrijck ende Gascoignen, ende oock inde hoven van Nederlandt, maer alderbest in licht ende savelachtich landt, ende in een warm ende droogh gheweste. Het en wordt hedensdaechs niet ghebruyckt, noch inder Apoteken, noch oock om broodt te backen, want het is een zeer droogh, magher ende slecht voedtsel, ende daerom wordet den voghelkens tÕeten ghegheven, ghelijck Canarie saedt ende wildt Panick-koren, welck wy terstondt sullen beschrijven.

 

Cracht.

Panick-koren heeft de selfde cracht vanden Hirs, maer het voedt min ende stopt. Dioscorides.

Van buyten ghebruyckt, ist verdrooghende ende vercoudende. Galenus. [54]

 

Indiaensch Panick-koren. Panicum aliud Indicum. Panicula villosa.

Dit Panick-koren welck luttel ghevonden wordt, werdt int voorleden iaer wt Indien ghebrocht van eenen Chirurgien tot Bristou in Enghellandt, ende is diversch vanden ghemeynen, met een gheboghen are, maer dunner ende langher dan de meeste fluweelbloemen, van eenen voet lanck, ende rouwer.

 

Wildt Panick-koren, Panicum Herbariorum Sylvestre.

Ons Panick-koren dwelck Wildt Panick-koren gheheeten wordt, verschilt vanden voorgaenden, ende pleeght zeer vele te wassen van selfs in steenachtighe plaetsen ende op de breede plaetsen van Italien ende Narbonne, ende oock vande steden, dwelcke niet alleeene verscheyden is van oeffeninghe, maer oock van besonder are die oock niet en is spits ende rondt, maer veel minder, ende staende boven aen het opperste vanden stele over ander sijden by behoorte, ghelijck die van Persick-cruydt oft Potamogeton. Tfatsoen vande reste is den Panick-koren zeer ghelijck, als van halmen, bladers, stelen, wortel ende knoopen, alle dese en zijn dien niet onghelijck, hoe wel datse veel minder zijn, waerom dat ghemeynlick vande Herbaristen Panick-koren geheeten wordt, dwelck hedensdaeghs niet en wordt ghebruyckt, Dwordt als ander miswassen van graen, ende grasachtighe cruyden den voghelen ghegheven, maer gheensins in spijse ghebruyckt, waerom oock dat den Panicck-koren ghelijcker is dan den Hemels-dau-gras.

(Sorghum bicolor) Sorg zaad. In Latijn Sorgo en is de Melica van de Italianen, van Matthiolus en van Dodonaeus. In Hoogduits Sorgsamen.

Sorg zaad is ook metterdaad en met de naam Indiaanse hirs de voorgaande niet ongelijk en is ook van daar gebracht geweest maar hoewel dat het niet zo fraai is zo wordt het nochtans in Itali‘ veel meer gevonden en vooral omtrent de wegen en boeren hutten tussen Pavia en Ferrara waar men dit graan in september rijpe ziet wat zij in april gezaaid hebben. Het heeft ook gelijk de voorgaande vier of vijf rietachtige halmen die vol merg zijn van een man hoogte, maar wat dunner, bruiner en met knobbelachtige knopen. De bladeren zijn scherp gelijk van de voorgaande maar op het opperste van de halmen groeien brede aren die groter zijn dan die van het panikkoren die voorts brengen nadat de gele bloemen afgevallen zijn, langwerpig en roodachtig rond zaad, tweemaal groter dan hennepzaad of hirszaad wat in dubbele velletjes besloten ligt. De arme landlieden die de arbeid en het lange wachten verdriet wat ander graan eist zaaien sorgzaad om brood daarvan te bakken of ook om duiven en hoenders te spijzen. Zij maken ook klederbezems van de rechtste en stijfste gedroogde kleine opperste aartjes in diverse plaatsen van Itali‘ en Frankrijk om lakens en klederen daarmee te zuiveren.

Het heeft dezelfde kracht van het panikkoren en wordt zeer gebruikt in de huizen en keukens van de arme lieden van Ferrara.

 

 

 

Panikkoren. In Grieks Elymos en Melinos. In Latijn Panicum. In Hoogduits Phenich en Heydelphenich. In Frans Paniz of Panick. In Italiaans Panico. In Spaans Panizo en Panico en is Mel frugum van Diocles en Anguillare. In Engels Panick.

Panikkoren is een specie van Hirs maar het wordt panikkoren geheten om zijn ronde en knobbelachtige aren bijna gelijk druiven die spits en ruw zijn en wat nederwaarts gebogen[53] van een 10 of 15cm lang waarin kleine zaden groeien maar kleiner en in grotere menigte dan die van de hirs besloten in veel velletjes en is somtijds wit, somtijds bruin en ook bleek geel. De bladeren zijn ook die van de hirs gelijk, spits en groeien op stijve rietachtige halmen die veel knopen hebben en die 150 of 180cm hoog zijn. Het groeit in Frankrijk en Gascogne en ook in de hoven van Nederland, maar allerbest in licht en zavelachtig land en in een warm en droog gewest. Het wordt tegenwoordig niet gebruikt, noch in de apotheken, noch ook om brood te bakken want het is een zeer droog, mager en slecht voedsel en daarom wordt het de vogeltjes te eten gegeven gelijk kanarie zaad en wild panikkoren welke we terstond zullen beschrijven.

 

Kracht.

Panikkoren heeft dezelfde kracht van de hirs, maar het voedt minder en stopt. Dioscorides.

Van buiten gebruikt is het verdrogende en verkoelende. Galenus. [54]

 

(Setaria italica)

Indiaans panikkoren. Panicum aliud Indicum. Panicula villosa.

Dit panikkoren wat weinig gevonden wordt werd in het vorige jaar uit Indien gebracht van een chirurg te Bristol in Engeland en is divers van de gewone met een gebogen aar, maar dunner en langer dan de grootste fluweelbloemen, van dertig cm lang en rouwer.

 

 

(Setaria italica subsp.viridis)

Wild panikkoren, Panicum Herbariorum Sylvestre.

Ons panikkoren wat wild panikkoren geheten wordt verschilt van de voorgaande en pleegt zeer veel vanzelf te groeien in steenachtige plaatsen en op de brede plaatsen van Itali‘ en Narbonne en ook van de steden die net alleen verschilt van teelt maar ook van de bijzondere aar die ook niet spits en rond is, maar veel kleiner en staat bovenaan het opperste van de steel om beurten aan elke kant gelijk die van perzikkruid of Potamogeton. De vorm van de rest is het panikkoren zeer gelijk als van halmen, bladeren, stelen, wortels en knopen, al deze zijn die niet ongelijk, hoewel dat ze veel kleiner zijn waarom dat gewoonlijk van de herbaristen panikkoren geheten wordt wat tegenwoordig niet wordt gebruikt. Het wordt als ander miswassen van graan en grasachtige kruiden de vogels gegeven, maar geenszins in spijs gebruikt waarom ook dat de panikkoren gelijker is dan het hemelsdauwgras.

 

 

 

 

 

 

 

Blaue Indiaens Panick-koren. Paniculum c¾ruleum Indicum, ende is moghelick Indum Dioscoridis.

Wat den Hemel, de locht ende aerde vermach int voortbrenghen ende voeden vande cruyden, mach claerlick dit cruydt meer dan eenich ander bewijsen, waeraf wt tsaedt tot eenen schenck ontfanghen hebbende vanden zeer beleefden ende grooten liefhebber der cruyden Ioannes Brancio van Mechelen die dat versch wt Indien ontfanghen hadde, binnen Montpellier inde hoven ghesaeydt hebbende inde Maerte, halmen gheschoten heeft voor de maendt van Oogst, rietachtich den Suycker-riet ghelijck eens mans lengde hooge, meer dan eenen vingher dicke ende vol bleeck voos marck, recht, gheknoopt, die zeer nae de wortel (de welcke sy cleynder heeft te rekenen nae sijns selfs grootte, ende bycants nae de grootte van dÕeerste Panick-koren) een schoone ende fraye blaewe oft peersche verwe hebben, ende boven op de halmen heeft oock ronde lanckworpighe aren die int opperste wat bot zijn, ghelijck Mais van Indien, oft Turcks-koren waer af de bloemen licht blaeu zijn, ende dichte ende net beset, met lanckworpigh, rondt ende blaeu graen, eenichsins ghelijckende de Naeckte-haver, maer minder ende overvloedigher. De bladers zijn rietachtich, inder welcker lengde mdden door loopt een strepe oft ribbeken, ende breede halm-knoppekens wel totten halven toe hen selven omvanghende; de smaecke is dien vanden Hirs gelijck, maer het en wordt niet gebruyckt, midts dat het onder ander zeer seldene planten luttel gevonden wordt. [55]

 

Spaensch oft Canarien saedt. In Griecks ende Latijn, Phalaris. Het heet oock in Hoochduytsch, Spaensch saedt ende Canarie saedt. In Italiaensch, Falari. In Engels, Grasse korne or Petie Panick.

Dit saedt en wordt niet alleene ghebrocht in Nederlandt ende Enghellandt wten eylanden van Canarie oft wt Spaignen, maer oock wten lande van Narbonne, waer dat oprecht Phalaris groeyt opden wegh nae Maguelone by het koren aende brugghe, dwelck in de voorseyde landen zeer veel te coope ghebrocht wordt, om te voeden ende onderhouden die excellente ende zeer wel singhende Canarie voghelkens, ende is wat meerder dan vanden Sesamum ende vanden selven coleure, maer wat platter, ende minder dan lijnsaedt, dwelck groeyt op gheaerde halmen ende cafachtighe effen schubben. De halmen zijn eenen cubitus hooghe, gheknoopt, maer de wortels ende bladers zijn die van Gerste ghelijck, oft eer der Spelte van fatsoene ghelijck. Men etet ende sommighe backender broodt af, dwelck sy eten teghen de graveele ende verstoptheydt vande blase.

 

Cleyn bemdt Phalaris, ende nae de meyninghe van Tragus ®gylops Plinij; Int Vlaemsch, Bevernelle, i, Tremula.

Soo grooten onderscheydt als is tusschen dminste Bemdtgras ende dÕLidtgras, soo grooten isser oock tusschen dit ende den Phalaris, dwelcke niet en wasset int koren, maer inde bemden ende weyen van Duytschlandt, Vranckrijck ende Enghellandt, hebbende dunne ende bruyne rootachtighe stelen van onderhalve palme ende somtijdts van eenen voet hooghe, draghende int opperste in sijdtachtighe veselinghen wtghespreydt zeer veel blinckende swartachtighe schubbekens, waer in tsaedt voorts comt dat twee mael minder is dan tvoorgaende Canarie saedt. Voorts hevet de bladers ende wortel van dÕalder cleynste Gras oft Isch¾mon.

 

Cracht.

Tsap vanden ghestooten Phalaris met water oft wijn wtghedouwet, is zeer goedt ghedroncken teghen de pijne vande blase. Insghelijcks tsaedt ghestooten ende eenen lepel vol ingedroncken, heeft de selve cracht. Dioscorides, al oft in hem hadde eenighe subtijle substantie ende warmte. Galenus. [56]

Blauw Indiaans panikkoren. Paniculum caeruleum Indicum en is mogelijk Indum Dioscoridis. (Setaria italica)

Wat de hemel, de lucht en aarde vermag in het voortbrengen en voeden van de kruiden mag duidelijk dit kruid meer dan enig andere bewijzen waarvan we het zaad tot een geschenk ontvangen hebben van de zeer beleefde en grote liefhebber der kruiden Joannes Brancio van Mechelen die dat vers uit Indien ontvangen heeft en binnen Montpellier in de hoven zaaide in maart en halmen geschoten heeft voor augustus, rietachtig en het suikerriet gelijk, een mans lengte hoog en meer dan een vinger dik en vol bleek voos merg, recht, geknoopt die zeer naar de wortel (die zij kleiner heeft te rekenen naar zijn grootte en bijna naar de grootte van het eerste panikkoren) een mooie en fraaie blauwe of paarse kleur heeft en boven op de halmen heeft het ook ronde langwerpige aren die in het opperste wat bot zijn, gelijk mais van Indi‘ of Turks koren waarvan de bloemen licht blauw zijn en dicht en net bezet met langwerpig, rond en blauw graan, enigszins lijkt het op de naakte haver, maar kleiner en overvloediger. De bladeren zijn rietachtig waar in de lengte midden door loopt een streep of ribje en brede halmknopjes wel tot de helft toe die omvangende, de smaak is die van de hirs gelijk maar het wordt niet gebruikt omdat het onder andere zeer zeldzame planten weinig gevonden wordt. [55]

 

 

(Phalaris canariensis)

Spaans of kanarie zaad. In Grieks en Latijn Phalaris. Het heet ook in Hoogduits Spaans zaad en Canarie saedt. In Italiaans Falari. In Engels Grasse korne of Petie Panick.

Dit zaad wordt niet alleen gebracht in Nederland en Engeland uit de Canarische eilanden of uit Spanje maar ook uit het land van Narbonne waar dat de echte Phalaris groeit op de weg naar Maguelone bij het koren aan de brug die in de voor vermelde landen zeer veel te koop gebracht wordt om te voeden en onderhouden die excellente en zeer goed zingende kanarie vogeltjes. Het is wat groter dan de Sesamum en van dezelfde kleur, maar wat platter en kleiner dan lijnzaad en groeit op aarvormige halmen en kafachtige effen schubben. De halmen zijn een 45cm hoog, geknoopt, maar de wortels en bladeren zijn die van gerst gelijk of eerder de spelt van vorm gelijk. Men eet het en sommige bakken er brood van wat zij eten tegen het niergruis en verstoppingen van de blaas.

 

(Briza media)

Klein beemd Phalaris en naar de mening van Tragus Aegylops Plinij, in het Vlaams, Bevernelle, is Tremula.

ZoÕn groot onderscheid als er is tussen het kleinste beemdgras en het kweek zo grote is er ook tussen dit en de Phalaris die niet in het koren groeit maar in de beemden en weiden van Duitsland, Frankrijk en Engeland. Het heeft dunne en bruine roodachtige stelen van 15 en soms van dertig cm hoog die dragen in het opperste in zijdeachtige vezels uitgespreid zeer veel blinkende zwartachtige schubjes waarin het zaad voort komt dat twee maal kleiner is dan het voorgaande kanarie zaad. Voorts heeft het de bladeren en wortels van het allerkleinste gras of Ischaemon.

 

Kracht.

Het sap van de gestampt Phalaris met water of wijn uitgeduwd is zeer goed gedronken tegen de pijn van de blaas. Insgelijks het zaad gestampt en een lepel vol opgedronken heeft dezelfde kracht. Dioscorides, al of het in zich enige subtiele substantie en warmte. Galenus. [56]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Lachryma Iobi, seu Christi, Lithospermum maius, Lithospermum & Diospyros Plinij.

Dit Cruydt pleghen de Monicken van Provencen ende Narbonne in haerlieder hoven zeer te oeffenen, eer dat den cloosters door de inlandtsche orloghen gedestrueert waeren, om sijn steenachtich saedt wille, van dÕwelcke sy pater nosters maeckten. Oock soo ist een ghemeyne remedie teghen den steen inde lendenen ende graveele inde blase, alst gestooten ende gesoden is. Tsaedt is rondt, aen dÕeen sijde rondtachtich opghescherpt, ende aen dÕ ander sijde platachtich, den Pimpernoten niet onghelijck, soo groot als een Rijs koren, wit, blinckende, glat ende van coleur ghelijck den grooten Lithospermum oft Perle cruydt saedt van Dioscorides, maer steenhardt, ende veel tayer dan van Perle cruydt, sonderlinghe dat wt Candien, Surien ende Rhodes ghebrocht ende van selfs ghewassen was. Het marck binnen is luttel, ende heeft eenen ghemaeckten smaecke. De bladers zijn dien van onsen Rijs, Hirs, oft cleynen Riet ghelijck, een palme oft onderhalf lanck, ende eenen vingher breedt, over eynde staende. Vast aende wortel spruyten halmachtighe steelkens, die gheknoopt, rondt ende een cubitus hooghe zijn, ende wt yeghelijck holheydt comen voorts Hirsachtighe arenkens, in de welcke dat tsaedt light, soo groot als een Cicere ende steenhardt, ghelijck oock Plinius is beschrijvende. Wiens woorden indien yemandt scherper overleyde, ende ghelet met beyde de Perle cruyden, hy soude lichtelick mercken dat hy die beyde beschreven heeft, maer ghetrocken onder een beschrijvinghe. DÕ eerste Diospyron, dat is te segghen Jupiters Terwe, segt hy te hebben bladers, met cleyne tackskens, so dicke als een biese. Welcke descriptie van beyden onder een gemengt is, maer daer naer voeght hy noch by een, ende heeft steenkens soo groot als Ciceren, steenhardt, wit ende rondt ghelijck Perlen, hollekens hebbende daer de steelkens vast in staen, welcke laetste woorden in alder manieren accorderen met de Lachryma Iobi, ende niet metten Perle cruydt van Dioscorides. Dat hijt heeft ghesien op diversche plaetsen buyten Roome, is is voorwaer soo grooten wonder niet, waert dat hy ghekent hadde het Milium Solis, ende daerom segt hy, by sijn propoost niet blijvende, dat hy dit cruydt heeft wtghesteken zijnde, sien wassen in Italien, te weten inde hoven. Tbeste groeyt in Candien, te weten in sijn natuerlick landt, iae soo wtermaten schoone, dat het staet ghelijck blinckende Perlen, ende voorts alle dÕ andere woorden die daer staen en accorderen gheensins metten leelicken Lithospermum, maer met Lachryma Iobi die veel lustigher ende lieflicker is om sien, inde welcke (als de selfde oock segt) tsaedt ligt, dat onder puttekens heeft, de welcke tghemeyne gheensins en heeft.

 

Vossensteert. Cauda vulpis Monspelliensium, Alopecuros Theophrast.

Tcruydt dat Theophrastus segt den Vossensteerten gelijc te wesen ende alsoo te heeten, is soo wel by tghelijcken vande voorgaende, als by de descriptie vande Philosphe zeer wel bekent, ende wordt vele ghevonden aenden zeecant ontrent Maguelone, Aigues mortes ende Montpelliers. Tgeheel cruydt is eenen voet hooghe, graenachtich met halmen, bladers ende knoopen dien vande Terwe ghelijck, ende zeer cleyne wortels, maer tschoonste is tghene dat wten bleeck gheelen siet, sacht ende wolachtich, ende met subtijle ende langhe hayrkens aerdich ghelijck eenen Vossesteert ghefatsonneert, alsoo oock tselfde daer vanden ghemeynen man gheheeten wordt, waer af dat het sijnen naem, als Theophrastus segt, ghecreghen heeft, met eenen korenachtighen smetsen smaecke. Plinius niet zeer neerstich gae slaende, schijnt voor Alopecuros ghenomen te hebben Stelephouron (dÕwelcke de Nederlanders voor Peerdts bloemen houden) ghelijck claerlick blijckt by sijn descriptie. Want dat sommighe genomen hebben voor Weghebree, ende andere voor Ortigis, daerom en moetet niet terstondt voor Weghebree ghehouden worden, ghelijck wy vermaent hebben inde StĻbe, daer toe door diversche exemplen ghebrocht zijnde, want de namen die tghemeyn volck gheeft, zijn onseker, ten zy datse by sekerder coniecturen bevesticht worden. [57]

 

Mist een blad bij het scannen. [58]

 

Alopecuros altera.

Ontrent Moerkercke anderhalf mijle van Brugghe wordt altemets int veldt ghevonden een ander soorte van Vossesteerte Cruydt van Theophrastus, welck is cleynder ende corter van aren ende niet zoo wolachtich als dÕ ander; zijn halmen zijn nochtans veel langher, meer dan twee cubitus hooghe, met gras-bladerkens ende veselachtighe wortelen.

(Coix lacryma-Jobi) Lacryma Jobi, seu Christi, Lithospermum maius, Lithospermum & Diospyros Plinij.

Dit kruid plegen de monniken van Provence en Narbonne in hun hoven zeer te telen eer dat de kloosters door de inlandse oorlogen vernield waren vanwege zijn steenachtig zaad waarvan zij paternosters maakten. Ook zo is het een gewone remedie tegen de steen in de lendenen en niergruis in de blaas als het gestampt en gekookt is. Het zaad is rond en aan de ene zijde rondachtig opgescherpt en aan de ander zijde platachtig de pimpernoten niet ongelijk en zo groot als een rijst korrel, wit, blinkend, glad en van kleur gelijk de grote Lithospermum of parelkruid zaad van Dioscorides, maar steenhard en veel taaier dan van parelkruid en vooral die uit Kreta, Syri‘ en Rhodes gebracht en vanzelf gegroeid is. Het merg binnen is weinig en heeft een gemaakte smaak. De bladeren zijn die van onze rijst, hirs of kleine riet gelijk en een 10 of 15cm lang en een vinger breed die overeind staan. Vast aan de wortel spruiten halmachtige steeltjes die geknoopt, rond en een 45cm hoog zijn en uit elke holte komen voort hirsachtige aartjes waarin het zaad ligt zo groot als een Cicer en steenhard gelijk ook Plinius beschrijft. Wiens woorden indien iemand ze scherper overlegde en gelet op beide parelkruiden hij zou licht merken dat hij die beide beschreven heeft maar getrokken onder een beschrijving. De eerste Diospyron, dat is te zeggen JupiterÕs tarwe, zegt hij dat het heeft bladeren met kleine takjes zo dik als een bies. Welke beschrijving van beiden onder elkaar gemengd is, maar daarna voegt hij noch bij, en heeft steentjes zo groot als Cicer, steenhard, wit en rond gelijk parels die holtes heeft waar de steeltjes vast in staan, welke laatste woorden in alle manieren accorderen met de Lacryma Jobi en niet met het parelkruid van Dioscorides. Dat hij het gezien heeft op diverse plaatsen buiten Rome is voorwaar niet zoÕn groot wonder was het dat hij Milium Solis )parelkruid) gekend had en daarom zegt hij bij zijn stuk niet blijvende dat hij dit kruid heeft uitgestoken zien groeien in Itali‘, te weten in de hoven. Het beste groeit het in Kreta, te weten in zijn natuurlijk land, ja zo uitermate mooi dat het staat gelijk blinkende parels en voorts alle de andere woorden die daar staan accorderen geenszins met de lelijke Lithospermum, maar met Lacryma Jobi die veel lustiger en lieflijker is om te zien waarin (als dezelfde ook zegt) het zaad ligt, dat onder putjes heeft die de gewone geenszins heeft.

 

 

(Polypogon monspeliensis)

Vossenstaart. Cauda vulpis Monspelliensium, Alopecuros Theophrasti.

Het kruid dat Theophrastus zegt de vossenstaarten gelijk te wezen en alzo te heten is zowel bij het vergelijken van de voorgaande als bij de beschrijving van de  filosofen zeer goed bekend en wordt veel gevonden aan de zeekant omtrent Maguelone, Aigues mortes en Montpellier. Het gehele kruid is dertig cm hoog, graanachtig met halmen, bladeren en knopen die van de tarwe gelijk en zeer kleine wortels, maar het mooiste is datgene dat uit het beek gele ziet, zacht en wolachtig en met subtiele en lange haartjes aardig gelijk een vossenstaart gefatsoeneerd zo het ook door de gewone man geheten wordt waarvan het zijn naam, als Theophrastus zegt, gekregen heeft, met een korenachtige smetse smaak. Plinius niet zeer vlijtig kijkende schijnt voor Alopecuros genomen te hebben Stelephouron (die de Nederlanders voor paardsbloemen houden) gelijk duidelijk blijkt bij zijn beschrijving. Want dat sommige genomen hebben voor weegbree en andere voor Ortigis daarom moet het niet terstond voor weegbree gehouden worden gelijk wij vermaand hebben in de Stoebe en zijn daartoe door diverse voorbeelden gebracht want de namen die het gewone volk geeft zijn onzeker, tenzij dat ze bij zekerder conjecturen bevestigd worden. [57]

 

Mist een blad bij het scannen. [58]

 

Alopecuros altera. (Lagurus ovatus)

Omtrent Moerkerke anderhalf mijl van Brugge wordt af en toe in het veld gevonden een andere soort van vossenstaarten kruid van Theophrastus welke is kleiner en korter van aren en niet zo wolachtig als de andere, zijn halmen zijn nochtans veel langer en meer dan 90cm hoog met grasbladertjes en vezelachtige wortels.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Holostium Ruellij.

Dit wordt van Ruellius, vande Herbaristen, ende van die van Parijs Holostium genoemt, oft Olosteon van ®gineta. Qualick wordet van Fuchsius voor een soorte van gras gestelt, ende is Gramen Leucanthemum van Dodonaeus. Italianen heeten dat Chamesictos Oribasij. Tragus Oogentroost gras; ende ten laetsten so ist tweede gramen Floridum van Matthiolus, mogelijck oock het Holostium van Lacuna. In Enghels, Stitch wurt.

Holostium moet wesen een gheheel teer ende grasachtich cruydeken. Twee grasachtige planten zijnder, van de welcke dÕeene tÕonrechte vande gheleerde voor Holostium ghestelt wordt, ende dÕ ander moghelijck niet quaelick van ons. Dit cruydt groeyt in zeer veel plaetsen van Vranckrijck, Nederlandt ende Enghellandt op ongheboude plaetsen ende aende canten vande weghen, hebbende cleyne, teere steelkens die lancks der aerden ligghen, de welcke aende knoopen hebben twee bladers, die corter ende scherper zijn dan die vanden Gras; de bloemen zijn melckachtich van verwe, ende minder dan die van wit velt Aiuyn oft van hoender bete, nae de welcke dat knopkens volghen ghelijck die van Lijnsaedt oft Guychelheyl. De wortel is veselachtich, witachtich ende gheknoopt, zeer lanck inder aerden loopende, maer veel subtijlder dan die van Gras, de welcke nochtans hedensdaeghs zeer veel Apotekers in Enghellandt mis bruycken door onwetenschap in stede van Gras. Dit cruydt hebben de meesters van Parijs over lanck ghehouden voor Holostium.

Dioscorides schrijft dat Holostium een cruydt is van een palme groot, lancks der aerden cruypende, van bladers ende steelkens den Coronopus oft den gras zeer nae ghelijck, tsaemen treckende [68] (59) van smaecke, met een witte wortel, die zeer dunne is ghelijck hayrkens, vier vinghers lanck. Het groeyt op aerdtachtighe heuvels. Men ghebruycket teghen de ghebrocken saecken, want het brengt de stucken vleesch tsamen alst daer mede ghesoden wordt.

 

Diverscheydt van Holostium Ruellij.

Dit selfde cruydeken met sijn bladers, ghesterrede bloemen ende knopkens hebbe ick dit iaer sien wassen op de canten van savelachtich landt ontrent Antwerpen, maer de bladers waren veel minder, ende bloeyde oock inden Herfst.

De diverscheydt vanden Montpellier Holostium, staet onder de soorten vande Weghebreen.

 

Ander Holostium.

Maer desen onsen Holostium heeft veel corter ende oock meer grasachtighe bladers ende steelkens die nauwe een palme lanck en zijn, ghekerft ghelijck die vanden Coronopus, die aenden oppersten rant doncker groen zijn zeer eelkens als hayrkens, uytghespreydt. De wortel is van zeer subtijle ghecrolde veselinghen ende veel hayrkens, den rechten vrouwen hayr ghelijck, drye oft vier vinghers lanck, graenachtich oft aertverwich. Wy hebbent ghesien in Narbonne tot Veganium, ende by Lions ende oock in Elsaten, op ongheboude, steenachtige ende dorre heuvels. De smaecke is drooghende ende tsamen treckende, nochtans lieflick ghenoech, ende met eenighe taeyheydt. Hierom sal dit cruydt veel sekerder moghen voor den rechten Holostium ghehouden worden, dan tghene dat men Serpentine heet, welck Matthiolus voor Holostium houdt, waer af de wortel niet en is soo subtijl als hayr, ghelijck Dioscorides die hebben wil, ghemerckt datse houtachtich ende bruyn is, ende bevonden wordt bycants soo dick als eenen cleynen vingher. Voorts is de reste als van bollekens ende saedt den Weghebree ghelijc, niet saecht oft teer, maer harter ende stijver, dan den Holostium ghegheven is. De bladers zijn biesachtich, smal, ende vele, lancks der aerden ligghende. [60]

(Holosteum umbellatum) Holostium Ruellij.

Dit wordt van Ruellius en van de herbaristen en van die van Parijs Holostium genoemd of Olosteon van Aegineta. Kwalijk wordt het van Fuchsius voor een soort van gras gesteld en is Gramen Leucanthemum van Dodonaeus. Italianen heten dat Chamesictos Oribasij. Tragus ogentroost gras en tenslotte zo is het tweede gramen Floridum van Matthiolus, mogelijk ook het Holostium van Lacuna. In Engels Stitch wurt.

Holostium moet wezen een geheel teer en grasachtig kruidje. Twee grasachtige planten zijn er van die de ene onterechte van de geleerde voor Holostium gesteld wordt en de andere mogelijk niet kwalijk van ons. Dit kruid groeit in zeer veel plaatsen van Frankrijk, Nederland en Engeland op ongebouwde plaatsen en aan de kanten van de wegen en heeft klein, tere steeltjes die langs de aarde liggen die aan de knopen twee bladeren hebben die korter en scherper zijn dan die van het gras. De bloemen zijn melkachtig van kleur en kleiner dan die van de Ornithogalum of van hoenderbeet. Na die volgen knopjes gelijk die van lijnzaad of guichelheil. De wortel is vezelachtig, witachtig en geknoopt die zeer lang in de aarde loopt, maar veel subtieler dan die van gras die nochtans tegenwoordig zeer veel apothekers in Engeland misbruiken door onwetenschap in plaats van gras. Dit kruid hebben de meesters van Parijs al sinds lang gehouden voor Holostium.

Dioscorides schrijft dat Holostium een kruid is van een 10cm groot die langs de aarde kruipt en van bladeren en steeltjes de Coronopus of het gras zeer na gelijk, tezamen trekkende [59] van smaak en met een witte wortel die zeer dun is gelijk haartjes en vier vingers lang. Het groeit op aardachtige heuvels. Men gebruikt het tegen de gebroken zaken want het brengt de stukken vlees tezamen als het daarmee gekookt wordt.

 

Verschillen van Holostium Ruellij.

Dit zelfde kruidje met zijn bladeren, stervormige bloemen en knopjes heb ik dit jaar zien groeien op de kanten van zavelachtig land omtrent Antwerpen, maar de bladeren waren veel kleiner en bloeide ook in de herfst.

Het verschil van de Montpellier Holostium staat onder de soorten van de weegbree.

 

(Asplenium septentionale)

Ander Holostium. Holostium alterum, Filix saxea Tragi.

Maar dezen onze Holostium heeft veel kortere en ook meer grasachtige bladeren en steeltjes die nauwelijks een 10cm lang zijn en gekerfd gelijk die van de Coronopus die aan de opperste rand donker groen zijn zeer ijl als haartjes uitgespreid. De wortel is van zeer subtiele gekrulde vezels en veel haartjes, het echte vrouwenhaar gelijk en drie of vier vingers lang, graanachtig of aardkleurig. We hebben het gezien in Narbonne tot Veganium en bij Lyon en ook in Elzas op ongebouwde, steenachtige en dorre heuvels. De smaak is drogende en tezamen trekkende, nochtans lieflijk genoeg en met enige taaiheid. Hierom zal dit kruid veel zekerder voor de echte Holostium gehouden mogen worden dan hetgene dat men Serpentine heet welke Matthiolus voor Holostium houdt waarvan de wortel niet zo subtiel is als haar, gelijk Dioscorides die hebben wil, gemerkt dat ze houtachtig en bruin is en bevonden wordt bijna zo dik als een kleine vinger. Voorts is de rest als van bolletjes en zaad de weegbree gelijk, niet zacht of teer, maar harder en stijver dan de Holostium gegeven is. De bladeren zijn biesachtig, smal en vele die langs de aarde liggen. [60]

 

 

Phalangium ramosum.

Niet sonder schade van onse kennisse, ende verdriet van ons vercrijghen, sijn inde beschrijvinghe van Dioscorides ende Plinius achterghelaten de bladers vanden Phalangium. Waer in dat wy nochtans langhe ende vele ghearbeydt hebben om yet te moghen crijghen dat daer op zeer wel soude moghen accorderen. Int hanghen vanden oevels aende Rhone tot Lions, niet verre van dÕniew casteel vande Lucernsche poorte, ende oock opde oevels aende riviere de Pau, ende in Piemont ontrent Turin, groeyt een cruydt met breedtachtighe bladers van Gras die bleeck zijn, onder rontomme een stele van een cubitus oft anderhalf hooghe, voorts comende wt eenen oorspronck ende achterwaerts over hanghende, met een cleyne, faselachtighe wortel, maer boven aende stele cleyn tacxkens wtworpende, aende welcke dat comen op cleyn steelkens witte bloemen van een ghedeylt, maer met meer sneden dan die vande Lelie, den Affodele bloemen ghelijck. Tsaedt is hoeckachtich ende in bollekens besloten die vanden Lijnsaedt oft Affodillen ghelijck, maer veel minder. Dwordt ghevonden ende gheoeffent in veel hoven van Enghellandt ende Nederlandt, ende Phalangium gheheeten, voorwaer onghelijck beter dan Moly van Dioscorides oft Plinius, als sommighe ongheleerde hebben willen segghen, want ten heeft gheen clister, noch oock gheen swarte wortel, sonder meer van alle ander saecken te vermanen.

 

Phalangium non ramosum. Falangio in Italiaens. Liliago Cordi.

Noch wordt inde hoven van Nederlant, Italien ende Enghellandt een ander Phalangium wt ghenoechte gheoeffent, in alder manieren den voorgaende ghelijck, wtghenomen dÕopperste stele die een voet lanck is, om de welcke dat sonder tacxkens op steelkens groeyen melckachtighe witte ghesterrede bloemen, ende tsaedt den voorgaende ghelijck, maer meerder in bollenkens. [60]

 

Doen wy van Montpelliers spelen ende herbariseren ginghen nae Marseille in Provencen onder ons clercken, door de gruysachtighe ende dorre pleynen ghenaemt Craux van Salon, als ghelijck wesende van natueren den Eylanden Creta oft Candie, soo vonden wy daer in grooter menichte een ander soorten desen anderen niet onghelijck, verschillende alleene inde grootte, als nauwe eenen voet hooghe zijnde, ende minder van bladers, maer dicker ende veel stijver, den Gariophilaet zeer nae comende. In Junio gaft sijn bloemen, ende tsaedt in Augusto den anderen ghelijck, maer minder.

Ten zy dat vande coude bewaert wordt, soo stervet door de vorst in Nederlanden, want het en kan gheen coude verdraghen.

 

Cracht.

De bladers, tsaedt, de bloeme met wijn inghenomen, zijn goede remedie teghen tsteken vande Scorpioenen ende fenijnighe Spinnen, ende (midts dat als Galenus segt van subtijler substantie ende drooghende cracht is) soo verdrijvense de crimpinghe ende pijne des buycks. Dioscorides.

 

Phalangium H. Tragi.

Maer Phalangium van den scherpsinnigen Hieronymus Bock gheen bloemen en heeft van Lelien, maer eer een wolachtighe bloeme van biesen, den welcken dat oock van bladers, van stele eenen voet hooghe, ende van fatsoene gheheel nae comt, waerom dat wijt daer onder sullen stellen.

Maer het Phalangium by Matthiolus gheschildert als meer andere, en is noch van ons beschreven noch oock van veel gheleerde mannen erghens oyt ghesien gheweest, moghelijck noch van Matthiolus selve, die al oft hy stom waere, den conterfeyter laet gheworden met sijne figuere in stede van wtlegginge: Die nochtans hier ende elders veel claps heeft, om te veraccoderen veel overlanck ghesleten plaetsen oft wtlegginghen wt de welgheleerde Ruellius ende Plinius.

(Anthericum ramosum) Phalangium ramosum.

Niet zonder schade van onze kennis en verdriet van ons gekregen zijn in de beschrijving van Dioscorides en Plinius achtergelaten de bladeren van de Phalangium. Waarin dat we nochtans lang en veel gewerkt hebben om iets te mogen krijgen dat daarop zeer goed zou mogen accorderen. In het hangen van de oevers aan de Rhone tot Lyon niet ver van het nieuwe kasteel van de Lucernse poort en ook op de oevers aan de rivier de Pau en in Piedmont omtrent Turijn groeit een kruid met breedachtige bladeren van gras die bleek zijn met onder rondom een steel van een 45 of 68cmf hoog die voort komen uit een oorsprong en naar achteren over hangen en met een kleine vezelachtige wortel, maar die boven aan de steel kleine takjes uitwerpt waaraan komen op klein steeltjes witte bloemen van een gedeeld, maar met meer sneden dan die van de lelie en de affodille bloemen gelijk. Het zaad is hoekachtig en in bolletjes besloten die van de lijnzaad of affodillen gelijk maar veel kleiner. Het wordt gevonden en geteeld in veel hoven van Engeland en Nederland en Phalangium geheten, voorwaar ongelijk beter dan Moly van Dioscorides of Plinius zoals sommige ongeleerde hebben willen zeggen want het heeft geen klister en ook geen zwarte wortel zonder nog meer van alle ander zaken te vermanen.

 

(Anthericum liliago)

Phalangium non ramosum. Falangio in Italiaans. Liliago Cordi.

Noch wordt in de hoven van Nederland, Itali‘ en Engeland een andere Phalangium uit genoegen geteeld die in alle manieren de voorgaande gelijk is, uitgezonderd de opperste steel die 30cmt lang is omdat daarin zonder takjes op steeltjes groeien melkachtige witte stervormige bloemen en het zaad de voorgaande gelijk maar groter in bolletjes. [60]

 

Toen wij van Montpellier spelen en herbariseren gingen naar Marseille in Provence onder ons klerken door de gruisachtige en dorre pleinen genoemd Craux van Salon die gelijk zijn van naturen de eilanden Kreta of Candie zo vonden we daar in grote menigte een ander soort die deze anderen niet ongelijk is maar verschilde alleen in de grootte omdat ze nauwelijks dertig cm hoog is en kleiner van bladeren, maar dikker en veel stijver die de anjers zeer na komen. In juni geeft het zijn bloemen en het zaad in augustus de anderen gelijk, maar kleiner.

Tenzij dat het voor de koude bewaard wordt anders sterft het door de vorst in Nederland want het kan geen koude verdragen.

 

Kracht.

De bladeren, het zaad, de bloemen met wijn ingenomen zijn een goede remedie tegen het steken van de schorpioenen en venijnige spinnen en (omdat het als Galenus zegt van subtiele substantie en drogende kracht is) zo verdrijven ze de krimpingen en pijnen van de buik. Dioscorides.

 

Phalangium H. Tragi.

Maar Phalangium van de scherpzinnige Hieronymus Bock heeft geen bloemen van lelies, maar eerder een wolachtige bloem van biezen die dat ook van bladeren en van stelen van dertig cm hoog en van vorm geheel na komt waarom dat wij het daaronder zullen stellen.

Maar het Phalangium bij Matthiolus geschilderd als meer andere is noch van ons beschreven noch ook van veel geleerde mannen ergens ooit gezien geweest, mogelijk noch van Matthiolus zelf die alsof hij stom was de schilder laat geworden met zijne figuur in plaats van uitleggen. Die nochtans hier en elders veel te praten heeft om overeen te komen met de veel lang geleden gesleten plaatsen of uitleggingen uit de zeer geleerde Ruellius en Plinius.

 

 

 

Riet soorten.

 

Tafelken vande Rieten.

 

Rieten.

Indiaensch suycker Riet.

  1. Suycker.
  2. Maniere van Sucyker te suyveren
  3. Wit Candijs---------------Suycker.
  4. Blaeu Venets Candijs---Suycker.
  5. Honich van Indiaens oft Suycker Riet, ende Indiaens Sout van ®gineta.
  6. Honich van Bien.
  7. Olijfhonich.
  8. Manna, Daw, oft Oxosomeli, oft Aereomeli ende honichsuycker.

 

Manna vande

  1. Israeliten.
  2. Brianson.
  3.  Calabren.

 

  1. Deck-Riet.
  2.  Spaensch-Riet.
  3.  Fistula oft Syringa ende Scriptoria.
  4. Nastos, oft Farcta, Toxica van Theophrastus.
  5. Aulitis, oft tibicinaria femina.
  6. Welrieckende Calmus Libani.
  7.  Cannacorus, Indiaens Riet, vande nieuwe Herbaristen. [61]

 

 

Indiaens Suycker-Riet, Harundo Saccharina Indica.

Den Rieten en behoort niet alleene toe terstondt hier te volghen, om de ghelijckenisse die sy hebben metten Hirs oft Panick-koren, maer oock om haerlieder natuere ende ghebruyck, ghemerckt dat vande wortels, ghestooten, ghedrooght ende tot meel ghemalen zijnde, oock hedensdaegh van sommighe natien gheen quaet broodt ghebacken wordt. Jae dat meer is, sy hebben eenen grasachtighen smaecke, ende oock de wortel vanden Hierlandtschen Riet. Ende die van de welcke het Suycker comt ende de leckernije soo wel vande keucken, als vande Apotekerij, en weet ick niet oft proftelicker is oft den Hirsen gelijcker, waerom dat ick hier tselfde terstondt hebbe willen laten volghen: want dit Suycker-Riet schijnt te wesen als een middel tusschen de Hirsen ende Rieten, hedensdaeghs zeer bekent, ende in Europen tot diversche plaetsen aende Middellandtsche zee ende zee Oceane groeyende, als inde hoven van Spaignen, Portugal, ende zeer lustighe plaetsen van een stedeken gheheeten Hyeres in Provencen niet verre maer recht teghen over de eylanden StĻchades, waer dat wy tselfde ende oock eldersins hebben gesien groeyen, iae oock in Nederlandt. De Rieten groeyen seven oft acht voeten hooghe, meer dan eenen duyme dicke, met dichte knoopen ende een zeer soet voosachtich ende sapachtich wit marck ghevolt. De bladers zijn twee cubitus lanck, nochtans smalder dan die van tÕSpaensch Riet: row, inde lengde gestrept, ende zeer vele, met veel overvloedighe scheuten van coleur den anderen Rieten ghelijck, die smalder zijn dan de ghene daer in men siet over al byde voorcoopers de suycker brooden ghewonden, ende een arenachtighe bloeme wijt wtghespreydt, ende eenichsins die vanden Sorgh-saedt ghelijck. De wortel is ghenoech ghelijck die vanden Riet, maer soeter, sapachtigher ende niet soo houtachtich, waer wt dat spruyten schieten, die nut zijn om in dÕaerde te steken als sy afghesneden zijn. De tackskens oft spruyten beneden vande wortel ghesneden worden weder in dÕ aerde ghesteken, ende groeyen metten eersten zeer wel in Vranckrijck ende Nederlandt, maer door de groote coude so stervense, want sy begheeren eenen vochten grondt ende een warme locht. Dit Riet gheeft een vochticheydt, wter maten nut ende profijtelick in spijse ende dranck, voor ghesonde ende siecke, ende voor alle menschen van wat ouderdom oft conditie, oft in wat landt dat sy zijn, meer dan suyver honich oft eenighe leckere spijsen. Nochtans en is het Indiaens nu ter tijdt tbeste niet, hoe wel dat aldereerst wt Indien over dese sijde in Asien, Rhodes, Cypres, ende veel meer ander plaetsen is overghesonden gheweest. Want hedensdaegs gaet het Canarie ende Madere suycker alle ander in soeticheydt ende witheydt verre te boven, hoe wel nochtans datter wt Indien, Alexandrien ende ander coopsteden van Afriken tot Genua, Marseillen ende Venegen ghebrocht wordt dat gherefineert is, ende van marmerachtighe witheydt Õt Canarie suycker beschamen soude, maer aengaende de lieflickheydt ende soeticheydt soo en ist daer by niet te ghelijcken. Want als door de scherpe looghe van calck ghemaeckt de vuyle ende swarte syrop daer wt ghedreven wordt, ende ghesuyvert, soo verlieset de lieflickste soeticheydt, ende crijght eenen vremden scherpen ende onlieffelicken smaeck, waer af dat de cholerique humeuren groeyen ende tbloedt verbrandt wordt, ende thooft beswaert. Dwelck een yeghelick mach weten midts het eten ende ghebruycken vanden bruynen Thomas suycker, alsoo gheheeten nae dÕeylandt, dwelck bycans onder de linie is gheleghen. Want ist dat ghy tot Antwerpen ende Londen in Engellandt daer sommighe constenaers dit plegen te refineren, proeft dat bruyn ende onghesuyvert suycker, ghy sullet veel soeter ende lieflicker vinden dan tgerefineerdt, dat de looghen ghesmaeckt heeft ende hersoden is. Ende om dat sy den Apotekers verholent houden de maniere van tselve te refineren, soo heb ick hier willen dese maniere te kennen gheven. Sy worpen in eenen ketel oft panne Thomas-suycker oft ander, om te smilten, soo veel als sy willen, [62] doen daer by stercke looghe wt enckel onghebluscht calck ghemaeckt, soo veel als ghenoech is, om te sieden ende te schuymen. Voorts doen sy daer in allengskens wit van eyeren met bessemkens tot schuym gheslaghen, wederom af schuymende ende ander wit van eyeren in doende, tot dat sy eenen eemer oft daer ontrent, nae dat het suycker onreyn is, vande vuylste vetticheydt af hebben ghedaen, ende de syrope wel suyver gheworden is. Daer naer wordt het suycker wt de panne in de groote formen gedraghen, de welcke onder een gat hebben, dat men wel dicht moet toestoppen, naedemael dat sy suyver ghewasschen zijn. Dit altsaemen dus ten iersten ghedaen ende het suycker daerin gedraghen wesende, laeten sy dit aldus staen tot dat het herdt genoech geworden is van onder ende van boven. Als het suycker nu herdt ghenoech is van beneden in de forme, om dat te proeven, soo neemt eenen yseren oft houten priem, ende steeckt dien in het gat van de forme tot dat dien ontrent eenen vingher lanck daer in is: treckt dan den priem wt, ende set de formen op potten, welcke potten nae de grootte der formen oock groot moeten wesen: ende laet dit alsoo staen eenen oft twee nachten: dan moet ghy wederom besien oft sy niet ghestopt en zijn van beneden, ende moet onderscheyden ende alleen setten de ghestopte van de onghestopte, in elcke forme wederom met den priem stekende ende proevende, alsoo voorseydt is. Als die nu een wijle tijdts ghestaen hebben, ende wel gheloopen, dan ydelt de potten, ende stelt de formen gheschicktelick by malcanderen: voorts maeckt potaerde ghereedt, weyckt die in water, ende roertse met eenen langhen stock, tot datse heel dick, papachtich ende cleyn is sonder eenighe clonteren: daer nae ghiet de pappe hier op met eenen grooten yseren oft houten lepel (maer ghy moet het suycker soo tselve in de forme is, ierstmael boven wel ghelijck maecken, eer ghy de potaerde daer op ghiet, welck ghy cont doen met een crom mes) ende laet de voorseyde pappe also drooghen eenen nacht oft twee, tot datse wat windt-drooghe is. Maeckt daer nae wederom ander potaerde gereedt: niet so papachtich als de voorgaende, maer dunner: nochtans niet te zeer dunne, op dat die int suycker niet en loope. Eer ghy dese potaerde daer op ghiet, soo neemt eenen stock die voor plat is, ende stopt daer mede alle de gaten oft spleten die in de oude potaerde mochten wesen: daer na ghiet de dunne potaerde daer op: laet dit alsoo staen, tot dat de aerde heel drooghe is: neemt die dan af, ende laet Õt suycker in de forme sonder potaerde noch eenen dach oft twee staen, dat het suycker boven wat drooghe zije: neemt daer nae de forme van de potten, ende keertse om, ende stoot het suycker wt: alst wt ghevallen is, soo slaet het bruynste af, ende legt dat besonder, ende het wit oock. Als ghy nu wilt refineren, soo neemt dat wit ende werpet in eenen ketel, ghiet te voren van den claersten watere daer in, dat eenen nacht op onghebluschte calck ghestaen heeft: doet in dit calckwater alst inde panne is om te refineren een deel eyers, ende clopt die wel met bessemen, ende werpt het suycker daer in, laetet alsoo met der haest oploopen met goedt vier: ende alst opghecomen is, treckt het vier wt, ende laetet alsoo lancksaem opsieden tot dat den schuym gheheel stijf zije: als dan sult dy dat schuymen: ende alst als gheschuymt is, ende u dunckt dat het alreedt claer ghenoech is, ende gheel gheworden, soo ghietmen dat, al eer de looghe inghesoden is, door een schoon vullen laecken, om de aerde ende het stroo wt te laeten. Dan wordt het wederom ghesoden, tot dat de looghe heel inghesoden is. Maer in-dien het ghebeurde (alsoo ghemeynlick gheschiedt) dat het suycker teghen des constenaers danck over soude zieden: soo en ghieten sy daer gheen water in: want alsoo (naer haerlieder maniere van spreken) soudet wederom onghesoden worden: maer worpen daer terstondt in een luttel boters, ende daer mede sincket van stonden aen wederom nederwaerts.

Alst nu stijf ghenoech ghesoden is, soo doen sy dat suycker in coelpannen ende laetent daer in staen, tot dat het boven een corste oft greyn crijght: ende indien het gheen greyn en wilt aennemen, so neemt wat witten suycker ende schrabt dien daer op: welck terstondt een corste sal maecken. Achter dat het een weynich ghegreynt ende ghestijft is van binnen, soo scheppet wt de coelpanne in de cleyne formen, ende laet tsuycker daer in oock een wijlken tijdts staen. Wanneer u dan dunckt dat het water stijf wordt, soo neemt een lanck houten mes, clopt ende onderruert het suycker vanden grondt op wel in de formen, maer niet te zeer, anders wordet te vet: Als tsuycker aldus gheroert is, soo laet het wederom staen ende stijf worden, ontrent eenen dach oft nacht lanck: dan set die formen oock op potten ghelijck als boven gheseydt is van den grooten: steeckt die oock van beneden met een cleyn priemken: voorts doet alle dinghen soo boven verclaert is. Maer de potaerde moet door een trisoor-becken vol gaters doorghedaen zijn: Als nu dit suycker wel wtgheloopen ende schoon wit is, soo settet in de stoven wel heet ghestoockt, ende laetet alsoo daer in staen twee oft drye daghen: achter dat het alsoo gestaen heeft een wijle tijdts, keert het om, ende settet op het hooft oft spitsen, een weynich lenende oft stuenende aen malcanderen: Achter dat dit aldus oock een oft twee daghen ghestaen heeft, soo keert het weder om, ende settet op de platte. Dit moet ghy so dickwils doen tot dat het suycker wel hert ende drooge gestooft is: maer en laet de stove gheens-sins coudt worden. Als het wel herdt is, neemt tsuycker dan wt de stove, ende schrabt de canten wel gelijck, ende maeckt de bodem onder wel reyn, bindt dan het suycker met papieren alsoo dat behoort. [63]

 

Candijs suycker.

Wy willen hier oock wt beleeftheydt leeren den ghenen diet begheeren, de maniere hoe dat de Venitianen tsuycker Candijs maecken. Sy nemen xx oft xxx ponden vanden fijnsten Suycker, ende gieten daer op een weynigh fonteyn waters, om te doen smilten, ende om dat het in veel waters niet lange sieden en soude (want tsoude geel worden) maer midts datter luttel waters in is, soo ist terstondt verandert in een dicke syrope. Dan gieten sijt inde Candijs potten, waer in sy ierst stockskens van riet oft ander wit licht hout op de rije dÕ een boven dÕander, ontrent twee vingheren wijdt van malcanderen ghelegt hebben, doende de forme vol vanden heeten suycker, ende stellen dat alsoo heet inde stoven wel warm ghemaeckt op barders, daer sijt soo laeten staen veerthien daghen oft drye weken lanck, ende van de potten ontdeckt hebbende soo ghieten sy af den syrop die noch niet ghestijft en is, de welcke afghegoten zijnde, stellen sy die potten weder op eenighe warme plaetse, oft in een heete stove, ende binnen twee oft drye daghen daer nae brekense de potten af, ende vinden haerlieder claer ende cristalin Candijs suycker aende stockskens vast hanghende, dwelck zeer hardt is, ende soude metten viere eer verbernen dan smilten, ten waer datter water by ghedaen waere.

 

Blaeu Candijs.

Blaeu Candijs des ghelijcks doorschijnich zeer schoon, ende oock niet min profijtelick, alleene doen wy daer woonden den Venetianen bekent, wordt aldus gemaeckt. Neemt voor een exempel, ses ponden vanden fijnsten Suycker, laet dat smilten ende sieden met soo luttel waters als moghelijck is, wt dat soo dicke is datmen plat suycker daer af soude moghen ghieten. Dan doet daer by xxiiii oncen sap van Violetten varsch ghemaeckt met claer water ende ghestooten Violetten stijf uytgeperst, oft liever ghedistilleert Violet-water (op dat de crachten oft coleur niet benomen en werden) om tselve wederom te brengen tot de dickte vande syrop vanden voorgaenden witten Candijs. De candijs pot met stecken ghereedt ghemaeckt zijnde, soo wordet suycker daer in ghegoten, ende als voren gestelt in stove, soo hebt ghy bereydt een zeer schoon blaeu Candijs suycker. Maer alst blaeu sap vande Violetten ghemengt wordt metten ghesoden suycker als voorseydt is, ist datmen eenighe druppen Limoen sap daer by doet, tsal veel claerder ende levendigher zijn van verwe.

Ten laetsten om noch profijtelicker, end beter rieckende te maecken, soo hebben wy daer by laeten doen een half loot witten Ireos in een doecksken ghewonden, de welcke pleeght de lieflickheydt ende reucke vande Violetten te vermeerderen, ende verwecken, ende alsoo zeer goedt ende nut te wesen voor de ghene die den hoest hebben. In sulcker voeghen behoordt dit de nette Apoteker te bereyden, ende niet altijdts hooren al oft hy een aerm dienaer waere, nae den Seraphicus van Vercelle, de welcke ghebiedt dat men de pot soude graven ende bedecken met mest, om te moghen al fermenterende ende putrificeren de soete reucken ende dompen gheheel indrincken, ende nae hem treckende de mistighe gheesten.

Veel fraye confituren, suycker koecken ende leckernijen worden oock ghemaeckt, becleedt, ende gebacken van Suycker, die wy hier achterlaeten om der lanckheydt wille, de welcke wy schouwen, verre van huys ist dat wy hier souden by brenghen de ghemeyne ende langhe twisten wt Ruellius, Manardus, Fuchsius ende meer ander, als Matthiolus doet. Want waer toe vragen sy so wijt ende breedt, oft tSuycker den ouders heeft bekent gheweest? Voorwaer iae, niet alleen Dioscorides ende Galenus, maer oock Theophrastus die noch ouder is dan sy, ende Galenus meester inde Philosophie. Want Theophrastus segt dat honich wten Indiaenschen Rieten genomen wordt, tselfde segt oock bycants Aristoteles, dat sy voorts rasen ende vraghen oft sy oock ghebruyckt hebben sulcken suycker als men nu ter tijdt heeft: dÕ andtwoorde is wter beschrijvinghe al gereedt, Galenus schrijft, Sy segghen datter honich, Suycker gheheeten, groeyt inde Indiaensche rieten, daer aen blijckt dat hijt beter kende van hooren segghen dan van gheproeft te hebben. Ende Aegineta rekent onder de souten Sacchar, Indiaens Sout, dat soet van smaecke is, willende tSuycker segghen, breuckich ghelijck sout tusschen de tanden. Jae dat meer is, Plinius segt, dat inghenomen wordt de grootte van een castanie oft haselnote, al oft zeer quaelick te vinden waere gheweest, noch oock soo goeden voedtsel ende lieflick onsen lichaem. Ende daerom is Actuarius dÕ eerste gheweest onder de Griecken die de syropen ende conserven met Suycker ghemaeckt heeft, ende den naem soude ghegheven hebben van Iosaccharum, Rhodosaccharum, &c.

Maer Dioscorides scheydt den twist met luttel woorden, seggende, Suycker dat ghelijck een sout gheronnen ende tusschen de tanden breuckich is, in Indien, ende inde rieten van vruchtbaer Arabien, dwelck in water ghesmolten ende ghedroncken, der maghen zeer nut ende profijtelick is: maer hy stelt daer by: dwordt geheeten, als noch daer af niet wel seker zijnde, midts dat hy alleene tgebruyck ende niet [64]  de conste wiste. Want sy noemden dit (om datter niet wel bekent en was) honich om der soeticheydt wille: ghelijck Aegineta tselfde heeft sout geheeten, om dat hardt ende claer gheronnen, wit, ende broosch was. Want dÕ oude rieten bersten open van ouderdom, oft datse te vol zijn, ende geven wat suyckers, dat hart is ende ghelijck sout siet, ghelijck ons suycker dat door conste ghesoden is, ende oock ghelijck Candijs. Maer om dat tselfde zeer luttel was, ende wt vremde landen comende, soo wast te min bekent, ende ghebruyckt, dwelck gheensins en is te verwonderen, ghemerckt dat de dau Manna ende die vanden Lorckenboom die in veel plaetsen van Europa ghemeyne is, van henlieden gheheel ongheroert ghelaten is, om dat sijt noch niet profitelick ende nut hadden ghevonden, noch door experientie, noch door hooren segghen.

Varro van Narbona ende Strabo segghen dat oock wt de wortels gedruckt wordt een zeer soet sap, ende wt boomachtich riet dat niet zeer groot en is.

Strabo schrijft dattet Riet van Indien honich voorts brengt sonder bien, daerom in dien dat gheen werck en is van bien, soo en salt oock gheen honich, noch dreck van bien zijn, maer van een plante, welcke oock met haere vochticheydt die der wtvloyt Sacchar genoemt wordt van de Indianen.

Seneca is mede van onse opinie, seggende, Dat in Indien Rieten gevonden worden, welcker vette oft soete vochticheydt in honich verandert. Oock de smaecke vande Rieten is meest al soete, sonderlinghe vande wortel. Suycker stopt met sijnen roock de fluxien, Ende ons Candijs, iae oock tgemeyne, suyvert ende is den ooghen nut, ghelijck als oock wat tghene dat van selfs pleegh te wassen ten tijden van Dioscorides, waerom dat sonder eenich twijfel tselfde is. Oock en soude nu tSuycker vanden ouders niet onbekent zijn, ghemerckt dat gheheel Arabien ende Indien lancks de Middellandtsche ende Barbarische oft Ethiopische zee open ligt ende beseylt wordt.

 

Ghemeyn honich vande Bien.

De soeten ende lieffelick geur van honich is den Suyckere van louterheydt ende van oorspronge aller naeste: welcken de natuere schijnt ghegeven te hebben meest alle natien sonderlinghe den ghenen daermen gheen Suycker-Riet by eenich middel oft conste en kan groeyende houden. De natuere van beyden is een, so is oock den oorspronck ende maniere zeer een. Maer honich is warmer, scherper, luchtiger ende vieriger ende heeft meer gheests in: waer door men segt dat so wtermaten goedt is den ouden ende couden lieden, als aen Democrates ghebleken is. Oock niet sonder reden voorwaer soude yemandt moghen segghen dat honich in hem heeft de cracht, dleven ende efficacie vanden wijn ende Suycker. Want de Meede, daer veel waters ende niet veel honichs in en is, verandert door een lanck ende inwendich sieden vanden honich in wijn, oft in eenen wijnachtighen smaecke die zeere ghesont is. Ende de Poolsche, oft Honghersche ende Moscovische drancken Meede gheheeten, ende oock van die van Walien in Engellandt, Meteglin ghenoemt, zijn soeter ende ghesonder dan vele vanden alderbesten wijnen. Ende midts dat wy weten dat tghebruyck van dien zeer nut ende ghesont sal zijn den ghenen die Zuydwaerts woonen, soo ist dat wy henlieden zeer gheerne gheven de maniere van maecken, welck dese is.

Neemt goeden honich 20 lb.

Reghenwater, Riviere oft Fonteyn water, 120 lb.

Laet die tsamen sieden tschuym af nemende op 80 lb.

Dwelck half coudt gheworden zijnde, ende in een wijnvat ghedaen, salmen daer in doen ses oncen heesdeegh, oft gist van Ael, oft Bier, oft emmers soo vele als ghenoech is, om te doen overgaen. Men sal oock tsamen daer in hanghen in een doecxken dese naervolghende specerijen, maer dat sy den grondt oft boden niet en ghenaecken.

Neemt van elcks een half loodt: Caneele, Greyne, Peper, Gember, Naghels grof ghestooten. Vlier bloemen een handtvol, al tsaemen met een sacxken in dÕ midden van de tonne ghehanghen.

Laetet soo tsamen staen des winters in eenen warmen wijnkelder, maer des Somers salt inde Sonne ligghen 40 daghen tijdts, tot dat ghecreghen heeft eenen wijnachtighen smaecke, ende verlaten heeft de smetsche soeticheydt vanden honich. Die hier af rooden wijn willen conterfeyten, die doen [65] daer in een half pont Tournesol. Sommighe maeckent crachtigher ende lieflicker met daer by te doen een derde deel wijns. Soo wie desen dranck sal ghebruycken niet voor eenen daghelickschen dranck, maer als voor een medicine, die salder sonderlinghe bate by vinden, soo wel teghen de vierde cortsen, als teghen dÕovervloedt van quaede humeuren, ende oock de sieckten vanden herssenen, den welcken tdrincken vanden wijn hinderlick is, ghelijck den vallenden sieckten, Analepsien, ende Popelcijen: ende om te corrigeren de quaede wateren, daer sy ghewoone zijn veel rotte cortsen te verwecken. Ende hierom die den dicken crop–sweer hebben, eten zeer veel pepers al ist datse woonen in een heet landt, teghen veel waterighe vruchten ende vuyle wateren die sy hebben.

 

Meteglin.

Ghelijck den Waels-enghelschen dranck Meteglin ghenoemt, veel ghesonder mach ghemaeckt worden, so is hy oock wel weerdich dat hy den ghenen die over zee woonen bekent zy, want het is een tweede, dunne ende claere Triakel vande Noordersche natien. Honich wordt ghenomen ende met wat waters gheschuymt: voorts wordt daer toeghedaen een crachtighe decoctie van veel drooghe cruyden bycants sestigh, ende men laet die tsamen sieden tot op de helft, ende somtijdts toe op een derde deel. Waer door ghebeurt dat het (teghen de ghemeyne leeringhen vande Apotekerie) met langhe sieden verliest de groenicheydt ende smaecke vande cruyden, ende crijght machtigher, iae bycans eenighe derde besondere cracht van voeden, ende eenen lieflicken smaecke den Maleveseye niet onghelijck, ende oock niet min goedt blijvende. Want wy hebben daer dickwils Meteglin ghedroncken van drye ende vier iaren oudt, van coleure, natuere ende smaecke van Maleveseye oft Muscadelle. Desen dranck is den ouden lieden voor daghelickschen dranck zeer nut, ende lieflick: hy en maeckt ook gheen draeyende maer een lustighe dronckenschap. Noch soude hy veel bequaemer ende nutter zijn, waert dat een yeghelick dien dede bequaem maecken by raedt ende ordonnantie van eenen gheleerden Medicijn.

Wy weten oock wel dat sommighen natueren, oock die heet van lever zijn, honich nuchter gheten, zeer goedt ende nut is: iae wy hebben oock bevonden (teghen de ghemeyne opinie) dat raeu suyver Engels honich zeer veel gheten, meer deuchts dede, dan Spaensch matelick ghenomen, dwelcke nochtans voor tbeste ghehouden wordt. Want tscherp Griecks, Languedocs, oft Spaensch raeu honich, verandert lichter in cholera, ende verbrandt meer tbloedt, ende laxeert min, oock en heeftmen dat hier soo versch niet. Het Engels en is soo schoon noch soo lieflick niet, maer op sommighe plaetsen, sonderlinghe inde bosschen ende weyden, daer de beste wolle is, vergaerdt zijnde inde Lente oft inde Somer, soo drijvet door den stoelganck wt de colerike humeuren: ende men segt dattet den ghesichte zeer goedt is. Wy hebben dicwils gheproeft den zeer vermaerde Grieckschen honich van Athenen, ende oock wt Sicilien tot Venegien ende Verone gebrocht om den Triakel te maecken, die zeer geel ende suyver waeren, maer niet soo wit als dat van Narbonne oft Spaignen, welcke twee nochtans meest vermaert zijn in Vranckrijck, Duytschlandt, Nederlandt ende Engellandt, ende daerom oock veel dierder ende costelicker.

 

Turons van die van Languedoc, oft Amigdalato vande Italianen.

DÕApotekers van Narbonne maeken van dien honich taertkens die soo wit zijn als snee, de welcke sy Turons heeten, zeer soet ende nut om te voeden de ghene die wtdrooghen, ende te lossen vande longher de grove fluymen: maer nutter souden die zijn den Enghelschen ende anderen Noorderschen natien, ende veel ghesonder dan de Pignolat. Want dÕ Italianen maecken nu een zeer schoon ende wit Pignolat, van zeer wit suycker, dat daer nae met wit van eyers, ende wat Roose waters ende Limoen sap gheclopt ende gheslaghen wordt tot dat wter maten wit is ende claer, voorts daer by ghedaen zijnde pingels die ghewasschen, ghedrooght ende vande semelen ghesuyvert zijn, ende alle dinghen wederom wel onder een ghemenght zijnde, ende ghedroogt met een rasch maer cleyn vier, ende hardt ghebacken, so worden daer af ghemaeckt morseelkens van eenen vingher lanck: ende hoe wel dat tselfde nut is ende oock voedt, nochtans incideret ende suyveret min de fluymen van dÕarterie oft inghewant, dan de Turons ghemaeckt van Honich ende Amandels, De welcke in deser manieren ghemaeckt worden.

Nemt vanden besten ende suyversten honich 6 lb. Neemt wit van ses eyeren.

Dese sult ghy in een becken met coudt water so langhe met eenen houten stamper roeren, tot datse soo wit zijn als melck. Daer nae sult ghy die op heete colen die met asschens bedeckt zijn, op datse niet en verbranden oft swart worden, eenpaerlick roeren metten stamper tot datse ghesoden zijn tot [66] de dickte vande suppositorien noch broosch zijnde. Dan worden daer by ghedaen gheheele ghepelde Amandels die ghedroogt zijn soo veele oncen als van noode is om te wesen ghelijck een Pignolat. De welcke dan als heet ghespreydt zijnde op auwels tot taerten ghemaeckt wordt van eenen vingher dickte maer veel breeder, die sy noch warm zijnde in viercante stucken ruytwijs snijden, waer dat somtijdts oock by ghedaen worden, als de Medicijn wilt, poyer van costelijcke steenen, corallen, crystal oft van eenighe andere.

 

Manna, Tereniabin van die van Arabien, Drosomeli, Aeromeli, ende Melisaccharum, Manhu.

Manna vande tacken vanden Lorcken boom.

SÕdaeghs nae dat Godt almachtigh den volcke van Israel spijse ghegheven hadde, ende dat dÕaerde bereghent ende bedect was met rondt saedt den Coriander ghelijck, cleyn, wit, ende smaeckende ghelijck een taerte met honich gemaeckt, oft een specie van Bdellium, van de welcke alst gemalen was sy broot maeckten dat den smaecke hadde van eenen olie-koecke: soo begost tvolck van Israel zeer verwondert zijnde, als sy alder eerst dese hemelsche gaven nerghens van te voren gesien, aenschouwen hadden, te seggen Manhu, dat is te seggen, Wat dinck is dit? Welcke naem schijnt ghebleven te zijn by de naecomelinghen, als ons bewijst de naem van Manna vanden wieroock-boom opden bergh Libanus van Surien, dwelcke eenige gelijckenisse schijnt te hebben metten Bdellium dat den Manna gelijck is, waer wt oock waerachtigh schijnt te wesen dattet Latijns woordt Manum, de welcke de zeer goeden Latijnsche auteur Marcus Varro wtlegt, voor goedt, daer af den oorspronck heeft. Ende insghelijcks staet oock wel te meynen dat daerom dese Manna vande Medicijns, daer wy nu hier af schrijven, alsoo is ghenoemt gheweest vande ionghe Griecksche ende Latijnsche Medicijns. Voorwaer het is een zeer schoon ende wter maten wonderbaerlick werck vande natuere dat den ouders luttel heeft bekent gheweest, dwelck ghenoech blijck, want sy met luttel ende twijfelachtighe woorden daer af vermaent hebben, sonder te vermanen hoe ghesont dat was om te purgeren. Theophrastus meynt volghende dÕ opinie van Hesiodus ende Aristoteles, dattet is een honich-sap wter locht ghevallen opde Eycke boomen, sulcks als Galenus segt dat met een wonderbaerlick voorts-comen gheschudt wordt, vande boomen opden bergh Libanus: ende Celsus heet dat Honich van Syrien, alle de welcke schijnen sekerlick ghemeynt te hebben dat Manna anders niet en is (wtghenomen de zeer vervaren ouden man Hippocrates, de welcke dat heet Ceder honich, ende niet honich vander locht) dan eenen soeten dompighen gheest die by daghe vander aerden inde locht is opgetrocken door cracht ende warmte vande Sterren, de welcke wederom inder nacht door de coude in vochticheydt verandert zijnde, ende als druppende gheworden, dÕ aerde wederom ende de boomen principalick inden dagheraedt bedaut ende nat maeckt. Welcke opinie, ghelijck wy die niet en willen verworpen, alsoo en willen wy oock die gheensins volghen. Want wat nederdalende vochticheydt [77] (67) vindtmen die soo subtijl is, eensdeels waterich, ende eensdeels oock lochtich, gelijck den dau schijnt te wesen, die terstondt pleegt met de crancke radien vande opgaende Sonne te verdwijnen inde locht de welcke soude moghen veranderen in gomachtighe, meelachtighe, vaste ende dichte stuckskens als mastic? Jae dat meer is, Manne is warmachtich, swaer ende vet, die niet haest oock en smelt: iae ghesmolten zijnde met eenighe warme vochticheydt, en blijft niet gelijck honich oft Suycker daer mede ghemengt, maer loopt meest wederom tsaemen, al oft sy met de waterachtighe vochticheydt haer niet en wilde menghen, ghelijck harst, gomme, ende met conste ghemaeckt Campher: ende alsoo weder by een vergadert zijnde, soo hancktse aende canten vanden croes oft vat daer sy in is. Maer de vruchten vande hemelsche wateren, als sneeu, haghel, rijm, ijs, dau, ende alle coude saecken en zijn gheensins vet, maer worden terstondt door warmte oft vochticheydt ghesmolten, sonder eenich teecken van vetticheydt achter te laten. Dwelcke zeer doet bemoeden dat de Manna gheenen dau en is wter locht, die door tvercoelen ende temperen vande warmte des daegs de natuere heeft verleent, maer wel een crachtich sap ende domp die in elcke boomen oft cruydt is, ende door ghetijdighe ende vruchtbaer Sonneschijnen rijpe gheworden is, dwelck inden dagh wttreckende ende oprijsende door de verborghen sweetgaten vande schorsse, door de hitte vande Sonne inde locht verdwijnt, maer snachts als den ghewoonelicken dau valt, soo mengt die hem daer mede, ende vergaren soo tsamen in een minnelicke natuere, soo dat sy ten laetsten yet daer af maecken dat van halve natuere is tusschen honich ende Suycker, welck yemandt soude moghen heeten Honich-Suycker. Dese onse vremde meyninghe bevesticht de neersticheydt van de Apotekers, de welcke groote afghehouwen tacken van Lorcken oft Essche-boomen ghebrocht hebben in wijn kelders op sulcken tijdt van de Somer dat de Manna pleegt vergaert te wesen, ende tsanderdaeghs Manna daer op ghesien hebben, al en was hy soo zeer claer niet als dÕ ander. Welck oock min wonders sal gheven dan ghenen die weten dat den nedervallenden dau een purgerende cracht in hem heeft, niet van hem selven, maer vande bladers vande cruyden daer hy opligt ende afghenomen wordt: in vueghen dat den dau die ghenomen is vande coolbladers ende Roosen, sonder twijfel veel meer suyverende, scherper ende laxerende sap in heeft. Hierom maecken de sommighe wijsselick metten dau infusie van Roosen, om te maecken syrop van Roosen wt infusien. Daerom als een yeghelick mach gae slaen ende mercken dat opde afghehouwen tacken, scheuten ende blocken oft oock wortels vanden Lorcken boom, Pijnboom, Jenever, ende ander boomen die gomme oft harst gheven, oock boven op de schorsse, gomme, tranen ende briselkens vergaren ende gheronnen ligghen, de welcke om de ghelijckenisse, vande Griecken gheheeten worden Wieroock-drup, maer vande boeren van Languedoc ende Provence, opde Jenever, ende tvet hout vanden Zeelboom, wordet gheheeten Glace, dat is te segghen ijs, overmidts sijne suyverheydt ende claerheydt, de welcke de Franchoisen Vernis heeten, soo sal een yeghelick moghen om hem selven overdencken, dat tselfde mach gheschieden den Lorcken boom, Haveressche, Amandel boom, Pruymboom ende veel meer anderen. Jae oock by tghene dat wy geseydt hebben vanden Olijf-honich van Narbonne int beschrijven vanden Ethiopischen Olijfboom, wordt dese opinie meer versterckt, hoe wel dat andersins luttel heeft bemerckt gheweest, noch oock van yemandt vande naecomelinghen beschreven, iae dat meer is, tsoude van sommighe voor een cluchte ghehouden werden, noch wy en souden sulck verhael niet willen ghelooven hebben, ten waere dat wy selfs met ons eyghen ooghen ende handen tselfde bevonden hadden in Provence ende Languedoc aen den zeecant, niet verre vande vermaerde ende lustighe stadt van Montpelliers.

 

Olijfhonich, Oleomeli.

Wy hebben bevonden dat wten ghemeynen Olijfboom die gheheel bitter ende onlieflick is van smaecke, oock wt de schorsse, block, ende olijve noch niet ghesouten wesende, vloeyt een Manna die oprecht honichachtich is, niet alleene van coleur, ende smaecke, maer oock van altijdts goedt te blijven. Want wy hebben sulcks eenighe oncen, eens deels over twaelf iaren van onsen meester Rondelet, ende oock eens deels over vijf iaren selfs vergaert, doen ons daer leyde Stephanus Barallius, Dioscorides van Montpelliers gheheeten, ende ons gheseydt hadde dat inde teere tacken ende block vanden Olijfboomen soo onghewoonen schat overvloedich ons verborghen was. Want doen haelden wy wt de ghespleten schorssen, die wy eensdeels met dÕmesken ghequetst hadden, desselfs ghenoech, niet alleene om te proeven, maer oock om de vrienden mede te deylen. Maer dit honich en sal niemandt vinden dan als dÕolijve bycants rijpe is, ende swart oft bruyn wordt, de welcke sy in Novembre, ende int aencomen vande groote coude af plucken, emmers so ons van tvolck geseydt werdt, dwelck verclaerde dat somtijdts ghesien hadde ontrent eenen dagh oft twee voren oft nae S. Catharinen [68] dagh, soo grooten menichte van dien vergadert ligghen opde tacken, dat de kinders ende bedelaers daer om zeer gheloopen quamen om henlieder buyck vol daer af tÕeten. Oock inde wijngaerden gheleghen ontrent den Minrebroeders clooster, inde strate soo men gaet nae de poorte van Lates, soo vloeyde daer oock een weynich van dien. Men seyde datter zeer veel was druppende tot Lunelle, sonderlinghe als de meeste struycken afghehouwen waeren, wt de welcke dat int eerste was vloeyende een vette vochticheydt die dunner was dan honich: maer daer nae wat langher daer op liggende, so werdt die door de coude dicker, dwelck den rechten Manna meer ghelijck sach dan den honich, soo wel van smaecke als anders, nae tsegghen ende opinie van alle mijn medeclercken die tselfde proefden, onder de welcke was Jacob Wtenhove edelman van Ghendt, een zeer gheleert Medicijn. Jae dat meer is, doen wy dat te kennen gaven, soo hebbent veel ander oock geproeft, die daer af zeer verwondert waeren, ende oock de zeer gheleerde Medicijns D. Drovet van Parijs, ende D. Penneus Enghelsman.

Oft, als die Araben schrijven, moghelick vanden dauwachtighen Manna van Galenus, die Godt liet reghenen als steenen opde boomen vanden berg Libanus, sy niet en failleren om de groote ghelijckheydt vande namen ende natuere, te weten, als sy verstaen tghene dat de oude Griecken segghen van dien soeten ende honichachtighen morghendau, die ghelijck een wttreckende sweet, eensdeels wt de suyvere ende schoon vochticheydt vande omringhende locht, ende eensdeels wt de beste ende vruchtbaere vochticheydt van yeghelicken boom oft cruydt, maeckt opde bladers vande boomen, ende cruyden, claere ende zeer soete druppelkens, waer wt dat lichtelick yemandt mach spooren den oorspronck ende natuere vanden honich vande Bien? Voorwaer tschijnt iae, want die vuyle, gommachachtighe, ghegraende Manna, die met dÕ onreynicheydt vande boomen ghemengt is, ende langhe verborghen is blijvende opde tacken ende steenen, die inde heete Hondtsdaghen oft metten regen so haest niet en pleegt te smelten, welck Manna dÕ Araben meynen dat tselfde ende een is metten hemelschen dau. Daerom en meynen wy gheensins dat dien nederdruppende oft lochtighen honichsoeten ende subtijlen dau, soude zijn het Manna vande Joden oft Araben, maer wel die doorlochtige Mastick greynen, die vande tacken ende bladers vande boomen door de menichte, rondichheydt ende glatheydt vanden greynen met schudden pleghen af te vallen, ende oock door de cracht vanden winde, die dickwils inde gheberghten waeyen, ende alsoo inde berghachtighe bosschen vander aerden opgheraept wordt, waerom oock sommighe ghemeynt hebben dat ghelijck eenen haghel wten hemel ghevallen is. Maer dit ons Manna als deelachtich ende ghemengt zijnde van beyde de natueren, wy meynen dat ghemaeckt ende comen is van veel vruchtbaere en soete vochticheden, die in yeghelijcke plante, nae haer natuere diversch is, de welcke als ghevonden vanden coudtachigen morghenstondt, ghelijck dan den domp inde locht ghecongeleert oft ghestijft zijnde een waterachticheydt maeckt, die dau gheheeten is, soo blijft daer oock een Manna op de boomen doort stijven ende dicke worden vande honichsoete exhalatien die treckende is door de verholene sweetgaten. Welck de selfde oorsaecke is, dat de vijgheboomen gheheeten wordt haer vruchten waerachtich rijpe te maecken by nachte, ende niet om de digererende warmte vande Mane, die de clappaerts by brenghen in Plutarchus, ghemerckt datse even wel rijpe worden by nachte als de Mane niet en schijnt. Maer om dat de schorsse vanden vigheboom, die niet zeer dichte en is, ghelijck oock niet en is den gheheelen boom, zeer lichtelick de stralen vander Sonne laet doorgaen, de welcke den geest ende warmte die inde melckachtige vochticheydt is, by daghe vernielen, waer door het rijpe worden belet wordt, maer snachts en wordt die soo niet verstroyt, ende daerom wordt die gheheel ghebruyckt om te rijpen, dwelck hy beter ende rasscher volbrenght, ten zy dat hy overvallen wordt door te zeer groote overvloedicheydt van het melckachtich sap, ende ondichtheydt vanden boom, ghelijck inden Egyptischen vijgheboom ghebeurt, de welcke daerom niet rijpe en maeckt dan als hy ghesneden ende gequetst is, om dat dÕ melck oft voedtsel dat wt de snede was vloeyende, hem te zeer lastich was ende overviel.

Des ghelijck is oock de maniere ende dÕmaecksel vanden honich: want ghelijck de ingheborene ende natuerlicke cracht, Manna maeckt wt oft met den dau, ende tgoedt sap vanden boom: alsoo maeckt oock de neerstighe Bie, met haer warmte ende gheest, vande twee voorseyde dinghen wt de bloemen ghenomen, ende oock ander beestkens vande vochticheydt die sy ghenomen hebben inden struyck van den boom om te volcoken ende volbrenghen in witten honich den Suycker ghelijck, oft den zeer soeten dreck, welck oock die zeer vermaerde Spaensche Medicijn Vega segt ghesien te hebben. Want het honich en wordt niet alleene ghemaeckt vanden ghevallen dau, maer oock vanden soeten ende welrieckenden domp, ende tsubtijlste sap vanden plante, die de Bie in haer inghewant onderhoudt ende voedt. Want hoe soude den druypende dau oft nederdalende reghen oft domp connen verkeeren in was, ende vette suercheydt oft vuylicheydt die inde honichraten is? Jae dat meer is, thonich is veel swaerder dan olie, wijn, water, melck, oft bloedt, den welcken dat in soeticheydt ghelijck is, iae verre [69] te boven gaet. Ende oock soo is den honich bitter, quaedt, fenijnich, die wt Alssem, Heyde, Oleander ende meer ander ghehaelt is. Waerom en haelt de Bie niet liever haeren honich wt de bladers vanden Oberbote boom oft vande Eycke daer meer soeten ende lieflicken dau is, dan wt de droogachtighe blaeskens vande bloemen? Niet dan om dat waer de best locht is, daer ist beste honich, soo verre als de cruyden wter natueren bequaem zijn totten honich wercke, ende wter aerden een goedt voedtsel suyghen.

 

Manna Mastichina.

Wy hebben kennisse gehadt met eenen Duytschen Jode ende Rabbi die zeer goedt verstandt hadde inde Philosophie, de welcke sekerlick seyde dat dese suyver Manna ende Mastichina geheeten, de selfde ende een was met sijn Israels Manna, vande gedaente van Bdellium, den Coriander saedt gelijck, honichsoedt van smaeck, sulcks alst oock is in Palestine, Syrien ende Arabien. Maer als wy hem voor hielden sijn meer dan hemelsche crachten, wonderbaerlickheydt, ende rottinghe, so andtwoorde hy, dat Godt almachtich gegeven hadde nae sijn beliefte ende wille tgebruyck vande Manna, sulcks, so vele, ende so lange, als hem goedt dochte, ende dat het van hem was gemaeckt, gelijck hy gewoone was, om te toogen sijn glorie, ofte liberaelheydt, boven ende sonder de gheordonneerde wetten vande natuere. Insghelijcks oock heeft hy tzeer bitter ende sout water Marah soet ghemaeckt met hout daer in te worpen: Jae de Roode zee heeft, al oftse overmidts ghesneden hadde gheweest, de kinderen Godts droochs voets laeten dore gaen, ende hen vyanden overvallen: Hy heeft den loop der Sonnen doen stille staen, ende de zee doen vloeyen over de berghen.

De ghegraende ende Masticsche Manna ghenaemt, die nu ter tijdt van Venegen ende Genua ghebrocht ende te coope is, is dan de beste: Nochtans en is niet te verachten die van Brianson, die aen tgheberghte van Provence ende Savoyen pleegt voorts te comen, de welcke meest al Vranckrijck door ghebruyckt wordt, soo verre als men kiest het claerste, suyverste, witste ende verschte graen, sulcks als wy daer hebben ghehadt zeer vele wt de Lorcke boomen als de tacken afgebroken waeren, de welcke inde mate van innemen, smaecke ende cracht van purgeren niet een hayr dien wtlandtschen en wilt toegheven, ende wordt veel beter coop ghecocht, ende met minder achterdencken van gevalscht te zijn, want sy brengt de colerique humeuren zeer soete wt de principale aders, ende lever, oock de fleumatike humeuren wt de longher, ghelijck oock doet den Venetschen Termentin, de welcke een vette vochticheydt is vanden Lorckenboom. Daerom salmen by ghebreke vande Syriacksche oft Calabresche, van dese Manna ghebruycken van onderhalf once tot iii oncen. Nochtans sommighe voorcoopers die wt Calabren quamen, claegden dat de Calabresche nu ter tijdt zeer luttel oft gheen te vinden is is, iae gheheel ghefaelgeert is.

 

Cracht.

Sy is ghetempert oft wat warm, sy versoet ende suyvert de kele, de borst, ende mage, sy purgeert zeer saechtelick de colerike humeuren, ende verslaet den dorst. Maer om datse niet sterck en purgeert, sonderlinghe rau zijnde, (want gewermt ende bereydt wercktse rasscher) soo wordt haer cracht versterckt met Thymus ende Hysope oft ander cruydt. Maer als sy met stercke medicijnen ghemengt is, soo maecktse haerlieder operatien beter, gemerckt dat sy die met haeren soeten smaecke der natueren lieflicker maeckt. Daerom heeft Galenus die ghemengt metter Scammonee, dwelck vande naecomers ghepresen wordt: ander hebbent daer nae ghemengt met Turbith, ander met ander dinghen. Dwordt inghegheven van ses dragmen tot vijfthiene, ende wordt een iaer lanck goedt ghehouden, Mesue.

(Saccharum officinarum) Indiaans suikerriet, Harundo Saccharina Indica.

Riet  behoort niet alleen terstond hier te volgen om de gelijkenis die zij hebben met de hirs of panikkoren maar ook om hun natuur en gebruik gemerkt dat van de wortels, gestampt en gedroogd en tot meel gemalen ook tegenwoordig van sommige nati‘n geen kwaad brood gebakken wordt. Ja dat meer is, zij hebben een grasachtige smaak en ook de wortel van de inlandse riet en die van die het suiker komt en de lekkernij zo wel van de keuken als van de apotheken weet ik niet of profijtelijker is of de hirs gelijker waarom dat ik hier hetzelfde terstond heb willen laten volgen. Want dit suikerriet schijnt te wezen als een middel tussen de hirsen en rieten en tegenwoordig zeer goed bekend en in Europa tot diverse plaatsen aan de Middellandse zee en de Oceaan groeiende als in de hoven van Spanje, Portugal, en zeer lustige plaatsen van een stadje geheten Hyeres in Provence niet ver maar recht tegenover de eilanden Stoechades waar we hetzelfde en ook elders hebben zien groeien, ja ook in Nederland. De rieten groeien 210 of 240cm hoog en meer dan een duim dik met dichte knopen en een zeer zoet voosachtig en sapachtig wit merg gevuld. De bladeren zijn 90cm lang, nochtans smaller dan die van het Spaans riet, rouw, in de lengte gestreept en zeer veel met veel overvloedige scheuten en van kleur de andere rieten gelijk die smaller zijn dan diegene wat men overal ziet  bij de inkopers dat de suiker broden daarin gewonden zijn en een aarachtige bloem wijdt uitgespreid en enigszins die van het sorgzaad gelijk. De wortel is genoeg gelijk die van het riet, maar zoeter, sapachtiger en niet zo houtachtig waaruit spruiten schieten die nuttig zijn om in de aarde te steken als zij afgesneden zijn. De takjes of spruiten beneden van de wortel gesneden worden weer in de aarde gestoken en groeien direct zeer goed in Frankrijk en Nederland, maar door de grote koude zo sterven ze want zij begeren een vochtige grond en een warme lucht. Dit riet geeft een vochtigheid die uitermate nuttig en profijtelijk in spijs en drank is voor gezonde en zieke en voor alle mensen van welke ouderdom of conditie of in wat land dat zij zijn, meer dan zuivere honing of enige lekkere spijs. Nochtans is het Indiaans nu ter tijd het beste niet, hoewel dat het allereerst uit Indien aan deze zijde in Azi‘, Rhodes, Cyprus en veel meer ander plaatsen is gezonden geweest. Want tegenwoordig gaat het Canarisch en Madera suiker alle andere in zoetheid en witheid ver te boven, hoewel nochtans dat er uit Indien, Alexandria en andere koopsteden van Afrika tot Genua, Marseille en Veneti‘ gebracht wordt dat geraffineerd is en van marmerachtige witheid het Canarisch suiker beschamen zou. Maar aangaande de lieflijkheid en zoetheid zo is het daar bij niet te vergelijken. Want als het door de scherpe loog van kalk gemaakt de vuile en zwarte siroop daaruit gedreven wordt en gezuiverd zo verlies het de lieflijkste zoetheid en krijgt een vreemde scherpe en onlieflijk smaak waarvan dat de galachtige levenssappen groeien en het bloed verbrand wordt en het hoofd bezwaard. Wat elke man mag weten omdat het eten en gebruik van de bruine Thomas suiker, alzo geheten naar  het eiland wat bijna onder de linie is gelegen. Want is het dat ge te Antwerpen en Londen in Engeland, daar sommige kunstenaars dit plegen te raffineren, proeft dat bruine en ongezuiverde suiker ge zal het veel zoeter en lieflijker vinden dan het geraffineerde dat de loog gehad heeft en opnieuw gekookt is. En omdat zij het apothekers verborgen houden de manier van het te raffineren zo heb ik hier deze manier te kennen willen geven. Zij werpen in een ketel of pan Thomas suiker of andere om te smelten zo veel als zij willen [62] en doen daarbij sterke loog uit enkel ongebluste kalk gemaakt zo veel als genoeg is om te zieden en te schuimen. Voorts doen zij daarin geleidelijk aan wit van eieren met bezempjes tot schuim geslagen en wederom afschuimen en doen er andere wit van eieren in tot dat zij een emmer of daar omtrent, nadat het suiker onrein is van de vuilste vetheid af hebben gedaan en de siroop goed zuiver is geworden. Daarna wordt het suiker uit de pan in de grote vormen gedragen die onder een gat hebben wat men goed dicht moet toestoppen nadat zij zuiver gewassen zijn. Dit alles tezamen als eerste gedaan en het suiker daarin gedragen laten zij dit aldus staan tot dat het hard genoeg geworden is van onder en van boven. Als het suiker nu hard genoeg is van beneden in de vorm en omdat te proeven zo neem een ijzeren of houten priem en steek die in het gat van de vorm totdat die omtrent een vinger lang daarin is. Trek  dan de priem er uit en zet de vormen op potten welke potten naar de grootte der vormen ook groot moeten wezen. Laat dit alzo staan een of twee nachten. Dan moet ge wederom zien of zij niet verstopt zijn beneden en moet onderscheiden en apart zetten de gestopte van de ongestopte en in elke vorm wederom met de priem steken en proeven zoals gezegd is. Als die nu een tijdje gestaan hebben en goed gelopen zijn leeg dan de potten en stel de vormen geschikt bij elkaar. Voorts maak potaarde gereed, week die in water en roer het met een lange stok totdat het heel dik, papachtig en klein is zonder enige klonters. Daarna giet de pap hierop met een grote ijzeren of houten lepel (maar ge moet het suiker zo het in de vorm is eerst boven goed gelijk maken eer ge de potaarde daarop giet wat je kan doen met een krom mes) en laat de voor vermelde pap alzo drogen een nacht of twee totdat ze wat winddroog is. Maak daarna weer andere potaarde gereed, niet zo papachtig als de voorgaande, maar dunner, nochtans niet te zeer dun zodat die niet in het suiker loopt. Eer ge deze potaarde daarop giet zo neem een stok die voor plat is en stop daarmee alle gaten of spleten die in de oude potaarde mochten wezen. Daarna giet de dunne potaarde daar op. Laat dit alzo staan totdat de aarde heel droog is. Neem die dan af en laat de suiker in de vorm zonder potaarde noch een dag of twee staan zodat het suiker boven wat droog is. Neem daarna de vorm van de potten en keer ze om en stoot het suiker er uit. Als het er uit gevallen is zo sla het bruinste er af en leg dat apart en het witte ook. Als ge nu wil raffineren zo neem dat witte en werp het in een ketel, giet tevoren van het helderste water daarin dat een nacht op ongebluste kalk gestaan heeft. Doe  in dit kalkwater als het in de pan is om te raffineren een deel eieren en klop die goed met bezems en werp het suiker daarin en laat het alzo met haast oplopen met goed vuur. En als het opgekomen is doe het vuur uit en laat het alzo langzaam opkoken totdat het schuim geheel stijf is. Dan zal ge dat afschuimen en als het afgeschuimd is en u denkt dat het reeds helder genoeg is en geel geworden zo giet men dat voordat de loog ingekookt is door een schoon volders laken om de aarde en stro eruit te halen. Dan wordt het wederom gekookt totdat de loog heel ingekookt is. Maar indien het gebeurt (alzo gewoonlijk geschied) dat het suiker tegen de kunstenaars dank over zou koken zo gieten zij daar geen water in want alzo (naar hun manier van spreken) zou het wederom ongekookt worden maar werpen daar terstond in wat boter en daarmee zinkt het van stonden aan wederom nederwaarts.

Als het nu stijf genoeg gekookt is zo doen zij die suiker in koelpannen en laten het daarin staan totdat het boven een korst of korrel krijgt. En indien het geen korrel wil maken zo neem wat witte suiker en schrab die daar op wat terstond een korst zal maken. Nadat het wat gekorreld en gestijfd is van binnen zo schep het uit de koelpan in de kleine vormen en laat het suiker daarin ook een tijdje staan. Wanneer u dan denkt dat het water stijf wordt zo neem een lang houten mes, klop en roer het suiker van de grond op goed in de vormen, maar niet te zeer anders wordt het te vet. Als het suiker aldus geroerd is zo laat het wederom staan en stijf worden omtrent een dag of nacht lang. Dan zet die vormen ook op potten gelijk als boven gezegd is van de grote. Steek die ook van beneden met een klein priempje en doe voorts alle dingen zo boven verklaard is. Maar de potaarde moet door een zeef doorgedaan zijn. Als nu dit suiker goed uitgelopen en mooi wit is zo zet het in de stoven goed heet gestookt en laat het alzo daarin staan twee of drie dagen. Nadat het alzo gestaan heeft een tijdje keer het om en zet het op het hoofd of spitsen die wat leunen of steunen tegen elkaar. Nadat dit aldus ook een of twee dagen gestaan heeft zo keer het weer om en zet het op de plaat. Dit moet ge zo dikwijls doen totdat het suiker goed hard en droog gestoofd is. Maar laat de stoof geenszins koud worden. Als het goed hard is neem het suiker dan uit de stoof en schrap de kanten goed gelijk en maak de bodem onder goed rein, bindt dan het suiker met papieren alzo dat behoort. [63]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kandij suiker.

We willen hier ook uit beleefdheid leren diegene die het begeren de manier hoe dat de Venetianen het suiker kandij maken. Zij nemen 20 of 30 ponden van de fijnste suiker en gieten daarop wat fonteinwater om te laten smelten en omdat het in veel water niet lang zieden zou (want het zou geel worden) maar omdat er weinig water in is zo is het terstond veranderd in een dikke siroop. Dan gieten zij het in de kandij potten waarin zij eerst stokjes van riet of ander wit licht hout op de rij steken, de een boven de ander, omtrent twee vingers wijd van elkaar en doen de vorm vol van de hete suiker en stellen dat alzo heet in de stoof goed warm gemaakt op planken waar ze het zo laten staan veertien dagen of drie weken lang. Nadat ze de potten ontdekt hebben zo gieten zij de siroop die noch niet gestijfd is af en als die afgegoten is stellen zij die potten weer op enige warme plaats of in een hete stoof en binnen twee of drie dagen daarna breken ze de potten af en vinden hun helder en kristalachtige kandij suiker aan de stokjes vast hangen wat zeer hard is en zou met het vuur eerder verbranden dan smelten tenzij dat er water bij gedaan wordt.

 

Blauwe kandij.

Blauw kandij desgelijks doorschijnend en zeer mooi en ook niet minder profijtelijk alleen toen wij daar woonden was het de Venetianen bekend en wordt aldus gemaakt. Neem voor een voorbeeld zes ponden van de fijnste suiker, laat dat smelten en zieden met zo weinig water als mogelijk is en dat zo dik is dat men plat suiker daarvan zou mogen gieten. Dan doe daarbij 24 ons sap van violetten vers gemaakt met helder water en gestampte violetten stijf uitgeperst of liever gedistilleerd violettenwater (zodat de krachten of kleur niet benomen worden) om het weer te brengen tot de dikte van de siroop van de voorgaande witte kandij. De kandij pot met stokken gereed gemaakt dan wordt het suiker daarin gegoten en als tevoren gesteld in stoof zo hebt ge bereid een zeer mooie blauwe kandij suiker. Maar als het blauwe sap van de violetten gemengd wordt met de gekookte suiker zoals gezegd is en is het dat men enige druppels limoensap daar bij doet zal het veel helderder en levendiger zijn van kleur.

Tenslotte om noch profijtelijker en beter ruikende te maken zo hebben we daarbij laten doen een 3,5 gram witte Ireos in een doekje gewonden, die pleegt de lieflijkheid en reuk van de violetten te vermeerderen en verwekken en alzo zeer goed en nuttig te wezen voor diegene die de hoest hebben. In zoÕ n manier behoort dit de nette apotheker te bereiden en niet altijd horen alsof hij een arme dienaar is naar Seraphicus van Vercelle die gebiedt dat men de pot zou begraven en bedekken met mest om te mogen al fermenterende en rottende de zoete reuken en dampen geheel indrinken en naar zich trekken de mistige geesten.

Veel fraaie confituren, suikerkoeken en lekkernijen worden ook gemaakt, bekleed en gebakken van suiker die wij hier naleten vanwege de lengte die we schuwen ver van huis en is het dat we hier zouden bijbrengen de gewone en lange twisten uit Ruellius, Monardus, Fuchsius en meer andere zoals Matthiolus doet. Want waartoe vragen zij zo wijdt en breedt of het suiker de ouders bekend was? Voorwaar ja en niet alleen Dioscorides en Galenus, maar ook Theophrastus die noch ouder is dan zij en Galenus meester in de filosofie. Want Theophrastus zegt dat honing uit Indiaans riet genomen wordt, hetzelfde zegt ook bijna Aristoteles en dat zij voort razen en vragen of zij ook zulke suiker gebruikt hebben als men nu ter tijd heeft.  Het antwoord is uit de beschrijving al gereed. Galenus schrijft, zij zeggen dat er honing, suiker geheten,  groeit in de Indiaanse rieten, daaraan blijkt dat hij het beter kende van horen zeggen dan van geproefd te hebben.  Aegineta rekent onder de zouten Sacchar, Indiaans zout, dat zoet van smaak is en wilde suiker zeggen, breekbaar gelijk zout tussen de tanden. Ja, dat meer is, Plinius zegt dat het ingenomen wordt de grootte van een kastanje of hazelnoot als of het zeer slecht te vinden wast, noch ook zoÕn goed voedsel en lieflijk voor ons lichaam en daarom is Actuarius de eerste geweest onder de Grieken die de siropen en conserven met suiker gemaakt heeft en de naam zou gegeven hebben van Iosaccharum, Rhodosaccharum etc.

Maar Dioscorides scheidt de twist met weinig woorden en zegt; suiker dat gelijk een zout stolt en tussen de tanden breekbaar is in Indien en in de rieten van vruchtbaar Arabie wat in water gesmolten en gedronken de maag zeer nuttig en profijtelijk is. Maar hij stelt daarbij, het wordt geheten alsof hij daarvan nog niet zeker was omdat hij alleen het gebruik en niet [64] de kunst wist. Want zij noemden dit (omdat het niet goed bekend was) honing vanwege de zoetheid gelijk Aegineta hetzelfde zout noemde omdat het hard en helder gestold, wit en bros was. Want de oude rieten barsten open van ouderdom of omdat ze te vol zijn en geven wat suikers dat hard is en gelijk zout ziet gelijk ons suiker dat door kunst gekookt is en ook gelijk kandij. Maar omdat dit zeer weinig is en uit vreemde landen komt zo was het minder bekend en gebruikt wat geenszins te verwonderen gemerkt dat de dauw manna en die van de lorkenboom die in veel plaatsen van Europa gewoon is van hen geheel ongeroerd gelaten is omdat zij het noch niet profijtelijk en nuttig hadden gevonden, noch door onderzoek, noch door horen zeggen.

Varro van Narbona en Strabo zeggen dat ook uit de wortels gedrukt wordt een zeer zoet sap uit boomachtig riet dat niet zeer groot is.

Strabo schrijft dat het riet van Indien honing voort brengt zonder bijen, daarom indien dat geen werk is van bijen zo zal het ook geen honing, noch drek van bijen zijn maar van een plant welke ook met haar vochtigheid die er uitvloeit Sacchar genoemd wordt van de Indianen.

Seneca is mede van onze opinie en zegt dat in Indien rieten gevonden worden welke vette of zoete vochtigheid in honing verandert. Ook de smaak van de rieten is meestal zoet en vooral van de wortel. Suiker stopt met zijn rook de opzwelling en ons kandij, ja ook het gewone zuivert en is den ogen nut gelijk als ook is hetgene dat vanzelf plag te groeien ten tijden van Dioscorides waarom dat zonder enige twijfel hetzelfde is. Ook zou nu het suiker van de ouders niet onbekend zijn, gemerkt dat geheel Arabi‘ en Indien langs de Middellandse en Barbarische of Ethiopische zee open ligt en bezeilt wordt.

 

 

 

 

 

 

 

 

Gewone honing van de bijen.

De zoete en liefelijk geur van honing is de suiker van zuiverheid en van oorsprong aller naast. Welke  de natuur schijnt gegeven te hebben meest alle naties en vooral diegene daar men geen suikerriet bij enig middel of kunst kan groeiende houden. De natuur van beiden is een en zo is ook de oorsprong en manier zeer een. Maar honing is warmer, scherper, luchtiger en vuriger en heeft meer geest in waardoor men zegt dat het zo uitermate goed is de ouden en kouden lieden als aan Democrates gebleken is. Ook niet zonder reden voorwaar zou iemand mogen zeggen dat honing in hem heeft de kracht, het leven en effici‘nt van de wijn en suiker. Want de mede waar veel water en niet veel honing in is verandert door een lang en inwendig zieden van de honing in wijn of in een wijnachtige smaak die zeer gezond is. De Poolse of Hongaarse en Moskouse dranken, mede geheten, en ook van die van Wales in Engeland, Meteglin genoemd, zijn zoeter en gezonder dan vele van de allerbeste wijnen. En omdat we weten dat het gebruik van die zeer nuttig en gezond zal zijn diegene die zuidwaarts wonen zo is het dat wij hen zeer graag geven de manier van maken die deze is.

Neem goede honing 20 pond.

Regenwater, rivier of fonteinwater 120 pond.

Laat die tezamen zieden en het schuim er af nemen tot 80 pond inkoken.

Als dat half koud geworden is en in een wijnvat gedaan zal men daarin doen zes ons hees deeg of gist van ale of bier of immers zo veel als genoeg is om te laten gisten. Men zal ook tezamen daarin hangen in een doekje deze navolgende specerijen, maar dat zij de grond of bodem niet raken.

Neem van elk een half lood kaneel, korrels van peper, gember, kruidnagels grof gestampt, vlierbloemen een handvol, alles tezamen met een zakje in het midden van de ton hangen.

Laat het zo tezamen staan des winters in een warmen wijnkelder maar in de zomer zal het in de zon liggen 40 dagen tijd totdat het gekregen heeft een wijnachtige smaak en verlaten heeft de smetse zoetheid van de honing. Die hiervan rode wijn willen kleuren die doen [65] daarin een half pond tournesol. Sommige maken het krachtiger en lieflijker met daarbij te doen een derde deel wijn. Zo wie dezen drank zal gebruiken niet voor een dagelijkse drank maar als voor een medicijn die zal er bijzondere baat bij vinden zo wel tegen de vierde daagse koortsen als tegen de overvloed van kwade levenssappen en ook de ziektes van de hersens die het drinken van de wijn hinderlijk is gelijk de vallende ziektes, Analepsien en m.s.. en om te corrigeren de kwade wateren daar zij gewoon zijn veel rotte koortsen te verwekken. En hierom die de dikke kropzweer hebben eten zeer veel pepers al is het dat ze wonen in een heet land tegen veel waterachtige vruchten en vuile wateren die zij hebben.

 

 

 

 

 

 

Meteglin.

Gelijk de Wales Engelse drank Meteglin genoemd veel gezonder mag gemaakt worden zo is het ook wel waard dat hij diegene die over zee wonen bekend wordt want het is een tweede, dunne en heldere triakel van de Noorse nati‘n. Honing wordt genomen en met wat water geschuimt. Voorts wordt daartoe gedaan een krachtig afkooksel van veel droge kruiden, bijna zestig en men laat die tezamen inkoken tot op de helft en soms op een derde deel. Waardoor gebeurt dat het (tegen de gewone lering van de apotheken) met lang zieden het de groenheid en smaak van de kruiden verliest en krijgt machtiger, ja bijna enige derde bijzondere kracht van voeden en een lieflijke smaak de malvezij niet ongelijk en blijft ook niet minder lang goed. Want wij hebben daar dikwijls meteglin gedronken van drie en vier jaren oud, van kleur, natuur en smaak van malvezij of muskadel. Deze drank is de oude lieden voor dagelijkse drank zeer nuttig en lieflijk. Het maakt ook geen draaiing maar een lustige dronkenschap. Noch zou het veel beter en nuttiger zijn was het dat iedereen die goed maakte met raad en ordonnantie van een gelere dokter.

Wij weten ook wel dat sommige naturen en ook die heet van lever zijn honing nuchter gegeten zeer goed en nuttig is. Ja wij hebben ook bevonden (tegen de gewone opinie) dat rauwe zuivere Engelse honing zeer veel gegeten meer deugd doet dan Spaanse matig genomen die nochtans voor de beste gehouden wordt. Want het scherp Griekse, Languedoc of Spaanse rauwe honing verandert lichter in gal en verbrandt meer het bloed en laxeert minder. Ook heeft men dat hier zo vers niet. Het Engelse is zo mooi noch zo lieflijk, maar op sommige plaatsen en vooral in de bossen en weiden daar de beste wol is en verzameld in de lente of in de zomer zo drijft het door de stoelgang uit de galachtige levenssappen en men zegt dat het de gezicht zeer goed is. Wij hebben dikwijls geproefd den zeer vermaarde Griekse honing van Athene en ook uit Sicili‘ te Veneti‘ en Verona gebracht om de triakel te maken die zeer geel en zuiver waren, maar niet zo wit als dat van Narbonne of Spanje welke twee nochtans het meest vermaard zijn in Frankrijk, Duitsland, Nederland en Engeland en daarom ook veel duurder en kostbaarder.

 

 

 

 

Turons van die van Languedoc of Amigdalato van de Italianen.

De apothekers van Narbonne maken van die honing taartjes die zo wit zijn als sneeuw die zij Turons heten, zeer zoet en nuttig om te voeden diegene die uitdrogen en te lossen van de longen de grove fluimen. Maar nuttiger zou die zijn de Engelse en andere Noorse naties en veel gezonder dan de Pignolat. Want de Italianen maken nu een zeer mooi en wit Pignolat van zeer wit suiker dat daarna met wit van eieren en wat rozenwater en limoensap geklopt en geslagen wordt totdat het uitermate wit is en helder, voorts wordt daarbij gedaan pingels die gewassen, gedroogd en van de zemelen gezuiverd zijn en alle dingen wederom goed onder elkaar mengen en gedroogd met een snel maar klein vuur en hard gebakken zo worden daarvan gemaakt morzeltjes van een vinger lang en hoewel dat hetzelfde nuttig is en ook voed nochtans insnijdend en zuivert het minder de fluimen van de aderen of ingewand dan de Turons gemaakt van honing en amandels die op deze manier gemaakt worden.

Neem van de beste en zuiverste honing 6 pond. Neem het witte van zes eieren.

Deze zal ge in een bekken met koud water zo lang met een houten stamper roeren totdat ze zo wit zijn als melk. Daarna zal ge die op hete kolen die met as bedekt zijn, zoop dat ze niet verbranden of zwart worden, gezamenlijk roeren met de stamper totdat ze gekookt zijn tot [66] de dikte van de suppoost die noch broos zijn. Dan worden daarbij gedaan hele gepelde amandels die gedroogd zijn zo veel ons als nodig is om gelijk een pignolat te zijn. Die dan al heet gespreid wordt op ouwels tot taarten gemaakt wordt van een vinger dikte maar veel breder die als zij noch warm zijn in vierkante stukken ruitvormig snijden waar som ook bijgedaan worden, als de dokter wil, poeier van kostbare stenen, korallen, kristal of van enige andere.

 

 

 

Manna, Tereniabin van die van Arabi‘, Drosomeli, Aeromeli en Melisaccharum, Manhu.

Manna van de takken van de lorkenboom.

De dag nadat God almachtig het volk van Isra‘l spijs gegeven had en dat de aarde beregend en bedekt was met rond zaad de koriander gelijk, klein, wit en smakende gelijk een taart met honing gemaakt of een specie van Bdellium waarvan als het gemalen was zij brood maakten dat de smaak had van een oliekoek. Zo begon het volk van Isra‘l dat zeer verwonderd was als zij allereerst deze hemelse gaven die nergens tevoren gezien waren aanschouwden en zeiden Manhu, dat is te zeggen, wat ding is dit? Welke naam schijnt gebleven te zijn bij de nakomelingen zoals ons bewijst de naam van manna van de wierookboom op de berg Libanon van Syri‘ welke enige gelijkenis schijnt te hebben met de Bdellium dat de manna gelijk is waaruit ook waar schijnt te wezen dat het Latijnse woord Manum, die de zeer goede Latijnse auteur Marcus Varro uitlegt, voor goed, daarvan de oorsprong heeft. Insgelijks staat ook wel te menen dat daarom deze manna van de dokters waar we nu hier van schrijven alzo is genoemd geweest van de jonge Griekse en Latijnse dokters. Voorwaar het is een zeer mooi en uitermate wonderbaarlijk werk van de natuur dat de ouders weinig bekend is geweest wat genoeg blijkt want zij hebben het met weinig en twijfelachtige woorden vermaand zonder te vermanen hoe gezond dat is om te purgeren. Theophrastus meent en volgt de opinie van Hesiodus en Aristoteles dat het is een honingsap uit de lucht gevallen op de eikenbomen, zulks als Galenus zegt dat het met een wonderbaarlijk voortkomen geschud wordt van de bomen op de berg Libanon. Celsus heet dat honing van Syri‘, alle die schijnen zeker gemeend te hebben dat manna niets anders is (uitgezonderd de zeer ervaren oude man Hippocrates die dat heet ceder honing en niet honing van de lucht) dan een zoeten dampige geest die bij dag van de aarde in de lucht is opgetrokken is door kracht en warmte van de sterren die wederom in de nacht door de koude in vochtigheid veranderd wordt en als druppende geworden de aarde wederom en de bomen voornamelijk in de dageraad bedauwd en nat maakt. Welke opinie, gelijk wij die niet willen verwerpen, alzo willen we ook die geenszins volgen. Want welke nederdalende vochtigheid [67] vindt men die zo subtiel is, eensdeels waterig en eensdeels ook luchtig gelijk de dauw schijnt te wezen die terstond met de zwakke stralen van de opgaande zon plag te verdwijnen in de lucht die zou mogen veranderen in gomachtige, meelachtige, vaste en dichte stukjes als mastiek? Ja, dat meer is, manna is warmachtig, zwaar en vet die niet gauw ook smelt. Ja gesmolten zijnde met enige warme vochtigheid blijft het niet gelijk honing of suiker daarmee gemengd maar loopt meest wederom tezamen al of zij met de waterachtige vochtigheid zich niet wil mengen gelijk hars, gom en met kunst gemaakte kamfer. En alzo weer bijeen verzameld zo hangt ze aan de kanten van de kroes of vat daar zij in is. Maar de vruchten van de hemelse wateren zoals sneeuw, hagel, rijp, ijs, dauw en alle koude zaken zijn geenszins vet, maar worden terstond door warmte of vochtigheid gesmolten zonder enig teken van vetheid achter te laten. Wat zeer doet vermoeden dat de manna geen dauw is uit de lucht die door het verkoelen en temperen van de warmte der dag de natuur heeft verleend, maar wel een krachtig sap en damp die in elke boom of kruid is en door tijdige en vruchtbare zonneschijn rijp geworden is wat in de dag uittrekt en oprijst door de verborgen zweetgaten van de schors en door de hitte van de zon in de lucht verdwijnt, maar Ōs nachts als de gewoonlijke dauw valt zo mengt die zich daarmee en verzamelen zo tezamen in een minnelijke natuur zodat zij tenslotte iets daarvan maken dat van halve naturen is tussen honing en suiker die iemand zou mogen heten honingsuiker. Deze, onze vreemde mening bevestigt de vlijt van de apothekers die grote afgehouwen takken van lorken of essen bomen gebracht hebben in wijnkelders op zoÕn tijd van de zomer dat de manna pleegt verzameld te worden en de volgende dag manna daarop gezien hebben, al was het zo helder niet zoals de andere. Wat ook minder verwondering zal geven degenen die weten dat de neervallende dauw een purgerende kracht in zich heeft en niet van zichzelf, maar van de bladeren van de kruiden daar hey op ligt en afgenomen wordt. In voegen dat de dauw die genomen is van de koolbladeren en rozen zonder twijfel veel meer zuiverende, scherper en laxerend sap in zich heeft. Hierom maken sommige wijs met de dauw vloeistof van rozen om te maken siroop van rozen uit vloeistof. Daarom zoals iedereen mag gade slaan en opmerken dat op de afgehouwen takken, scheuten en blokken of ook wortels van de lorkenboom, pijnboom, jeneverbes en andere bomen die gom of hars geven ook boven op de schors, gom, tranen en korreltjes verzamelen en gestold liggen die vanwege de gelijkenis van de Grieken geheten worden wierookdruppels, maar van de boeren van Languedoc en Provence op de jenever en het vette hout van de zeelboom wordt het geheten glace, dat is te zeggen, ijs, vanwege zijn zuiverheid en helderheid die de Fransen vernis heten. Zo zal iedereen bij zichzelf mogen bedekken dat hetzelfde mag geschieden de lorkenboom, lijsterbes, amandelboom, pruimenboom en veel meer anderen. Ja, ook bij hetgene dat we gezegd hebben van de olijfhoning van Narbonne in het beschrijven van de Ethiopisch olijfboom wordt deze opinie meer versterkt, hoewel dat het anderszins weinig opgemerkt is geweest en ook niet van iemand van de nakomelingen beschreven, ja dat meer is, het zou van sommige voor een klucht gehouden worden, noch wij zouden zulk verhaal niet willen geloven tenzij dat wij het zelf met onze eigen ogen en handen hetzelfde bevonden hadden in Provence en Languedoc aan de zeekant, niet ver van de vermaarde en lustige stad van Montpellier.

 

 

 

 

 

 

 

 

Olijfhoning, Oleomeli.

Wij hebben bevonden dat uit de gewone olijfboom die geheel bitter en onlieflijk is van smaak en ook uit de schors, blok en ongezouten olijf vloeit een manna die echt honingachtig is en niet alleen van kleur en smaak, maar ook van altijd goed te blijven. Want we hebben zulks enige onzen eens deels over twaalf jaren van onze meester Rondelet en ook eens deels over vijf jaren zelf verzameld toen ons daar leidde Stephanus Barallius, Dioscorides van Montpellier geheten en ons gezegd had dat in de tere takken en blok van de olijfbomen zoÕn ongewone schat overvloedig voor ons verborgen was. Want toen haalden we uit de gespleten schorsen die we eensdeels met een mesje gekwetst hadden van die genoeg en niet alleen om te proeven maar ook om de vrienden mede te delen. Maar deze honing zal niemand vinden dan als de olijf bijna rijp is en zwart of bruin wordt die zij in november en in het aankomen van de grote koude afplukken immers zo ons van het volk gezegd werd die verklaarden dat ze soms gezien hadden omtrent een dag of twee voor of na St. Catharina [68] dag zoÕn grote menigte van die verzameld liggen op de takken dat de kinderen en bedelaars daarom zeer gelopen kwamen om hun buik vol daarvan te eten. Ook in de wijngaarden gelegen omtrent de Minderbroeder klooster in de straat zo men gaat naar de poort van Lates zo vloeide daar ook wat van die. Men zei dat er zeer veel druppelde te Lunelle en vooral als de meeste struiken afgehouwen waren waaruit eerst vloeide een vette vochtigheid die dunner was dan honing maar daarna als het wat langer daarop ligt zo wordt die door de koude dikker wat de echte manna meer gelijk zag dan de honing en zo wel van smaak als anders naar het zeggen en opinie van al mijn medeklerken die hetzelfde proefden waaronder was Jacob Uitenhove, edelman van Gendt, een zeer geleerde dokter. Ja, dat meer is, toen we dat te kennen gaven zo hebben veel anderen ook geproefd die daarvan zeer verwonderd waren en ook de zeer geleerde dokters D. Drovet van Parijs en D. Penneus Engelsman.

Of, zoals die Arabieren schrijven, mogelijk van de dauwachtige manna van Galenus die God liet regenen als stenen op de bomen van de berg Libanon en zij niet falen om de grote gelijkheid van de namen en natuur, te weten als zij verstaan hetgeen dat de oude Grieken zeggen van die zoete en honingachtige morgendauw die gelijk een uittrekkend zweet en eensdeels uit de zuivere en schoon vochtigheid van de omringende lucht, en eensdeels uit de beste en vruchtbare vochtigheid van elke boom of kruid maakt op de bladeren van de bomen en kruide heldere en zeer zoete druppeltjes waaruit dat lichtelijk iemand mag sporen de oorsprong en natuur van de honing van de bijen? Voorwaar het schijnt ja, want die vuile, gomachtige korrelachtige manna die met de onreinheid van de bomen gemengd is en lang verborgen is die blijft op de takken en stenen die in de hete hondsdagen of met de regen zo gauw niet smelten welke manna de Arabieren menen dat dit hetzelfde en een is met de hemelse dauw. Daarom menen wij geenszins dat die neer druppelende of luchtige honingzoete en subtiele dauw zou zijn het manna van de Joden of Arabieren, maar wel die doorluchtige mastiek korrels die van de takken en bladeren van de bomen door de menigte, rondheid en gladheid van de korrel met schudden plegen af te vallen en ook door de kracht van de wind die dikwijls in de gebergten waaien en alzo in de bergachtige bossen van de aarden opgeraapt wordt waarom ook sommige gemeend hebben dat het gelijk een hagel uit de hemel gevallen is. Maar dit ons manna als deelachtig en gemengd van beide naturen menen we dat het gemaakt en gekomen is van veel vruchtbare zoete vochtigheden die in elke plant, naar zijn natuur divers is, die als het gevonden wordt van de koudachtige morgenstond gelijk dan de damp in de lucht samen gebald of gestijfd is een waterigheid maakt die dauw geheten is en zo blijft daar ook een manna op de bomen door het stijven en dik worden van de honingzoete uitwaseming die getrokken is door de verborgen zweetgaten. Welke dezelfde oorzaak is dat de vijgenboom geheten wordt haar vruchten waar rijp te maken bij nacht en niet om de verterende warmte van de maan die de klappers bij brengen in Plutarchus, gemerkt dat ze even goed rijp worden bij nacht als de maan niet schijnt. Maar omdat de schors van de vijgenboom die niet zeer dicht is gelijk ook niet is de gehele boom zeer lichtelijk de stralen van de zon laat doorgaan die de geest en warmte die in de melkachtige vochtigheid is bij dag vernielen waardoor het rijp worden belet wordt, maar Õs nachts wordt die niet zo verstrooid en daarom wordt die geheel gebruikt om te rijpen wat hij beter en sneller volbrengt tenzij dat hij overvallen wordt door te zeer grote overvloedigheid van het melkachtig sap en luchtigheid van de boom gelijk in de Egyptische vijgenboom gebeurt die daarom niet rijp wordt dan als hij gesneden en gekwetst is omdat het melk of voedsel dat uit de snede vloeit hem te zeer lastig is en overviel.

Desgelijks is ook de manier en het maaksel van de honing. Want gelijk de ingeboren en natuurlijke kracht manna maakt uit of met de dauw en het goede sap van de boom alzo maakt ook de vlijtige bij met haar warmte en geest van de twee voor vermelde dingen uit de bloemen genomen en ook andere beestjes van de vochtigheid die zij genomen hebben in de struik van de boom om te koken en volbrengen in witte honing de suiker gelijk of de zeer zoete drek welke ook die zeer vermaarde Spaanse dokter Vega zegt gezien te hebben. Want de honing wordt niet alleen gemaakt van de gevallen dauw, maar ook van de zoete en welriekende damp en het subtielste sap van de planten die de bij in haar ingewand onderhoud en voed. Want hoe zou de druipende dauw of nederdalende regen of damp kunnen veranderen in was en vette zuurheid of vuilheid die in de honingraten is? Ja, dat meer is, de honing is veel zwaarder dan olie, wijn, water, melk of bloed die dat in zoetheid gelijk is, ja ver [69] te boven gaat. Ook zo is de honing bitter, kwaad en venijnig die uit alsem, heide, oleander en meer andere gehaald wordt. Waarom haalt de bij niet liever haar honing uit de bladeren van de okkernoot boom of van de eik daar meer zoete en lieflijker dauw in is dan uit de droogachtige blaasjes van de bloemen? Niet dan omdat waar de beste lucht is daar is de beste honing zo ver als de kruiden uit de natuur bekwaam zijn tot het honing werk en uiteraard goed voedsel zuigen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Manna Mastichina.

Wij hebben kennis gehad met een Duitse Jood en rabbi die zeer goed verstand had in de filosofie die zeker zei dat deze zuivere manna en Mastichina geheten dezelfde en een was met zijn Isra‘ls manna van de gedaante van Bdellium en het korianderzaad gelijk, honingzoet van smaak zulks als het ook is in Palestina, Syri‘ en Arabi‘. Maar toen wij hem voor hielden zijn meer dan hemelse krachten, wonderbaarlijkheid en verrotting zo antwoorde hij dat God almachtig gegeven had naar zijn believen en wil het gebruik van de manna en zulks zoveel en zo lang als hem goed dacht en dat het van hem was gemaakt gelijk hij gewoon was om te getuigen zijn glorie of liberaalheid boven en zonder de geordonneerde wetten van de natuur. Insgelijks ook heeft hij het zeer bittere en zoute water van Marah zoet gemaakt met hout daarin te werpen. Ja, de Rode Zee is alsof die doormidden gesneden was geweest de kinderen Gods droogs voets laten door gaan en hun vijanden overvallen. Hij heeft de loop van de zon laten stil staan en ze zee laten vloeien over de bergen.

De gekorreld en mastiekachtige manna genoemd die nu ter tijd van Veneti‘ en Genua gebracht en te koop is is dan de beste. Nochtans is niet te verachten die van Briancon die aan get gebergte van Provence en Savoie plag voort te komen die meestal in Frankrijk door gebruikt wordt zo ver als men kiest het zuiverste, witste en verste graan zulks als we daar hebben gehad zeer veel uit de lorken bomen als de takken afgebroken waren die in de mate van innemen, smaak en kracht van purgeren niet een haar die buitenlandse wil toegeven en wordt veel beter koop gekocht en met minder achterdocht van vervalst te zijn want zij brengt de galachtige levenssappen zeer zacht uit de principale aders en lever en ook de flegmatieke levenssappen uit de longen, gelijk ook doet de Veneetse terpentijn die een vette vochtigheid is van de lorkenboom. Daarom zal men bij gebreke van de Syrische of Calabriese van deze manna gebruiken van anderhalf ons tot 3 ons. Nochtans sommige inkopers die uit Calabri‘ kwamen klaagden dat de Calabriese nu ter tijd zeer weinig of geen te vinden is, ja geheel faalt.

 

Kracht.

Het is getemperd of wat warm, zij verzacht en zuivert de keel, de borst en maag, zij purgeert zeer zachtjes de galachtige levenssappen en verslaat de dorst. Maar omdat ze niet sterk purgeert en vooral als het rauw is (want verwarmt en bereid wekt het sneller) zo wordt haar kracht versterkt met Thymus en Hysop of ander kruid. Maar als zij met sterke medicijnen gemengd is zo maakt ze hun operaties beter, gemerkt dat zij die met haar zoete smaak de naturen lieflijker maakt. Daarom heeft Galenus die gemengd met de scammonia wat van de nakomelingen geprezen wordt. Anderen hebben het daarna gemengd met turbith, andere met andere dingen. Het wordt ingegeven van 23, 4 tot 58,5 gram en wordt een jaar lang goed gehouden, Mesue.

 

 

 

Deck-Riet wordt in Griecks gheheeten Calamos. In Latijn, Arundo Vallatoria, sive Phragmites Diosc. In Hoochduytsch, Rhor. In Franchois, Roseau commun aquatique. In Italiaensch, Canne a far siepe.

Riet daer men mede deckt oft thuynen maeckt, is dÕ alderbekenste van allen, ende in alle landen zeer nut ende bequaem om natte vochtighe gronden, canten ende grachten van ackers, dijcken, ende vesten af te schutten, oock om hutten ende landthuysen mede te decken, ende om te bewaeren ende af te thuynen landt dat besaeydt is. Het heeft een grasachtighe gheknoopte, ende verre cruypende wortel, waer wt dat voortscomen rechte halmen die dunner zijn dan die van zee-gras, die hol ende graeu zijn, van beyden sijden grasachtighe bladers wtworpende, langher rouwer ende stijver dan die van Hirs. Het draegt aren die wtghespreydt zijn opde maniere van Hirs, wolachtigh ende nederbuyghende, rootverwich, groot ende zeer aerdich, ghelijck eenen vederbosch die inde Winter vanden windt [70] verstuyven, sonder eenich lijcteecken te laeten van saedt, want wt de wortel, als is die verbrandt ende wtghetrocken, groeyt wederom op: oock, hoe versch datse inghesteken is, soet ende lanck, ende gelijck wy gheseydt hebben grasachtigh: waerom dat hier, nae de Grassen ende Terwen de Rieten bequaemelick volghen ende ghestelt worden.

 

Spaensch Riet. Arundo Donax sativa nostras.

Spaensch Riet. In Griecks, Donax, in Latijn, Arundo Donax sativa, oft Cypria. In Hoochduytsch, Rhor. In Franchois, Canne. In Italiaensch, Calami a far conocchie.

Dit Riet is ghenoech bekent inde hoven ende besaeyde plaetsen van Provence ende Languedoc, soo dat de boeren daer af Spinrocken voor de vrouwen maecken, ende dweersche stocken om de vensters vast te sluyten, sy buyghense oock om waghens ende ander cieraeten vande hoven te maecken, ende stekense oock in dÕ aerde om den wijngaert te ondersetten ende daer aen te binden. De pijpen van dese zijn ghelijck die vanden Deck-Riet, maer so dicke ende lanck als een groote spiesse, met zeer veel knoopen, wt welcker hollicheydt vande breedste base een zenue voorts comt bevanghende bycants de helft vande spacie des Riets tusschen de knoopen. De wortel is die vanden Acorus oft Cina ghelijck, lanck, gheknobbelt, met veel knoopkens, zeer wijt ende breedt onder dÕaerde loopende, witachtich, ende van buyten en van binnen soet van smaecke. Vande welcke ghebrandt, van veel Apotekers bereydt wordt het Spodium vanden Araben, hoe wel dat het niet nootlick noch oock zeer nut en is, ghemerckt dat beter ende alsoo licht ghemaeckt wordt van Myrthus oft Queeboom, oft van Olijfboom, ghelijck Dioscorides heeft vermaendt inden Antispodium. Maer veel grover misdoen sy die inde plaetse vande teere bladers vande Dadelboomen, de wortels nemen van dit Riet, want de cracht van dese wortels, ghemerckt dat men segt datse wel splinters van boven wttreckt, ende als Dioscorides segt, datse heet is: soo moet de Dadelboom desen gheheel contrarie zijn, wiens bladers schijnen ghevoegt te worden by Vitriol oft Coperroot, om te beletten ende bedwinghen sijn [71] groote hitte. Maer dese stoute ghesellen hebben liever wt een botte hooverdije niet te weten, dan te leeren wat verschil datter is, vande bladers der Rieten die moghelick hier toe dienen souden, oft vande wortels daer by te doen, die heel contrarie zijn in de plaester Diacalcyteos oft Diapalma.

 

(Phragmites australis)

Dekriet wordt in Grieks geheten Calamos. In Latijn Arundo Vallatoria sive Phragmites Dioscoridis. In Hoogduits Rhor. In Frans Roseau commun aquatique. In Italiaans Canne a far siepe.

Riet daar men mee dekt of omtuiningen maakt is de allerbekendste van allen en in alle landen zeer nut tig en geschikt om natte vochtige gronden, kanten en grachten van akkers, dijken en vestingen af te schutten, ook om hutten en landhuizen mee te dekken en om te bewaren en af te tuinen land dat bezaaid is. Het heeft een grasachtige geknoopte en ver kruipende wortel waaruit voort komen rechte halmen die dunner zijn dan die van zeegras, die hol en grauw zijn die aan beide zijden grasachtige bladeren uitwerpen, langer rouwer en stijver dan die van hirs. Het draagt aren die uitgespreid zijn op de manier van hirs, wolachtig en neerbuigende, rood gekleurd, groot en zeer aardig gelijk een vederbos die in de winter van de wind [70] verstuift zonder enig litteken na te laten van zaad want de wortel als is die verbrand en uitgetrokken groeit wederom op. Ook hoe vers dat ze ingestoken is zoet en lang en gelijk we gezegd hebben grasachtig waarom dat hierna de grassen en tarwe de rieten bekwaam volgen gesteld worden.

 

(Arundo donax)

Spaans Riet. In Grieks Donax, in Latijn Arundo Donax sativa of Cypria. In Hoogduits Rhor. In Frans Canne. In Italiaans Calami a far conocchie.

Dit riet is genoeg bekend in de hoven en bezaaid plaatsen van Provence en Languedoc zo dat de boeren daarvan spinrokken voor de vrouwen maken en dwarse stokken om de vensters toe te sluiten, zij buigen ze ook om wagens en ander sieraden van de hoven te make, en steken ze ook in de aarde om de wijngaard te onderzetten en daaraan te binden. De pijpen van deze zijn gelijk die van de dekriet, maar zo dik en lang als een grote spies met zeer veel knopen uit welke holte van de breedste basis een zenuw voort komt die bijna de helft van de ruimte van het riet tussen de knopen omvangt. De wortel is die van de Acorus of Smilax gelijk, lang, geknobbeld en met veel knoopjes die zeer wijdt en breed onder de aarde lopen, witachtig en van buiten en van binnen zoet van smaak. waarvan gebrand wordt het spodium van de Arabieren van veel apothekers, hoewel dat het niet noodzakelijk noch ook zeer nuttig is gemerkt dat het beter en alzo gemakkelijk gemaakt wordt van Myrtus of kweeboom of van olijfboom gelijk Dioscorides heeft vermaand in de Antispodium. maar veel grover misdoen zij die in de plaats van de tere bladeren van de dadelbomen de wortels nemen van dit riet want de kracht van deze wortels, gemerkt dat men zegt dat ze wel splinters van boven uittrekt en als Dioscorides zegt dat ze heet is, zo moet de dadelboom dezen geheel contrarie zijn wiens bladeren schijnen gevoegd te worden bij vitriool of koperrood om te beletten en bedwingen zijn[71] grote hitte. Maar deze stoute gezellen hebben liever uit een botte hovaardij niet te weten dan te leren wat verschil dat er is van de bladeren der rieten die mogelijk hiertoe dienen zouden of van de wortels daarbij te doen die geheel contrarie zijn in de pleister Diacalcyteos of Diapalma.

 

 

 

Riet ghenoemt Fistula oft Syringa, ende Arundo Scriptoria, dat is, Riet om te schrijven oft daermen hier voortijdts mede gheschreven heeft, als blijckt dat onse schachten noch hedensdaeghs Calami geheeten worden in Latijn.

Doen de Heer van Eeckenbeken Heer Charle Rym Ridder ende Edelman van Ghendt een wel gheleerdt man wederom keerde van sijne Ambassade by den grooten Hr. Soliman, voor Keyser Maximilian: onder veel andere vremde dinghen die hy van Constantinopel mede hadde gebracht, heeft ons mede ghedeylt sommighe schachten van Riete, ghenaemt van de ouders, Calami oft Arundines scriptorij, dat is te segghen, Riet-schachten bequaem om mede te schrijven, met de welcke men noch hedens-daegs schrijft te Constantinople ende in Grieckelandt. Sy en zijn van dickte niet grootter dan de schachten van een ganse oft van eenen swaen: ende zijn wel hert, rosch van verwe doncker van buyten, blinckende ende glat, van binnen wit, haer deylende in splinteren ende spaenderkens als sy ghebroken worden: De knoopen staen van malcanderen thien duymen ofte eenen voet wijdt: by de welcke zijn witte bandekens.

 

Riet gheheeten Nastos oft Farcta, dat is, ghevult met merck, Toxica van Theophrastus.

Dit Riet wordt in Europen min ghevonden, nochtans over lanck bekent inde coopsteden vande Middelantsche ende Toscaensche ende Oceansche zee, waer dat somtijdts dÕoude lieden vande schippers coopen de stercste ende outste stocken, die sy ghebruycken om daer mede te gaen ende op te steunen: want sy zijn licht, fraey ende sterck. Maer vande minste maecken de Tartaren, die van Asien ende Syrien, stralen oft worppijlen, welcke Rieten glat ende geheel sonder knoopen zijn, recht, sterck ende niet swaer, van coleur van castaine bruyn oft van boghe-hout oft iven-hout blinckende: binnen [72] vol mercks ghelijck de groote waterbiese maer vaster. Ioubertus van Montpelliers hadde een (in dien ick wel onthouden hebbe) die zeer sterck ende fraey was, welck hy, als ick meyne, ghecreghen hadde wt Argier in Afriken, niet van Alepo.

Ick hebbese oock ghecocht tÕAntwerpen aen de Ghevanghen poorte by de Vischmarckt daerse veyl is, ende wirdt van tweederley coleure bevonden, te weten dÕ een bruyn, rosch ghelijck iven-hout, ende dÕ ander witter. Sy zijn alle beyde wten ronde wat dryecantich, de schellen zijn hardt ende dun, binnen vol mercks ghelijck groote biesen oft papyrus zeer licht.

(Arundo donax) Riet genoemd Fistula of Syringa en Arundo Scriptoria, dat is riet om te schrijven of waar men hier voortijds mee geschreven heeft als blijkt dat onze schachten noch tegenwoordig Calami geheten worden in Latijn.

Toen de heer van Eeckenbeken heer Charle Rym ridder en edelman van Gendt een zeer geleerd man wederom keerde van zijn ambassade bij de grote heer Soliman voor keizer Maximiliaan onder veel andere vreemde dingen die hij van Constantinopel mee had gebracht heeft ons meegedeeld sommige schachten van riet genoemd van de ouders Calami of Arundines scriptorij, dat is te zeggen rietschachten geschikt om mee te schrijven waarmee men nog tegenwoordig schrijft te Constantinopel en in Griekenland. Ze zijn van dikte niet groter dan de schachten van een gans of van een zwaan en zijn goed hard, roze van kleur en donker van buiten, blinkend en glad, van binnen wit die zich deelt in splinters en spaanders als zij gebroken worden. De knopen staan van elkaar 10cm of dertig cm wijd. Bij die zijn witte bandjes.

 

Riet geheten Nastos of Farcta, dat is gevuld met merg, Toxica van Theophrastus.

Dit riet wordt in Europa minder gevonden, nochtans al lang bekend in de koopsteden van de Middellandse en Toscaanse en Oceanische zee waar dat somtijds de oude lieden van de schippers kopen de sterkste en oudste stokken die zij gebruiken om daarmee te gaan en op te steunen. Want zij zijn licht, fraai en sterk. Maar van de kleinste maken de Tartaren, die van Azi‘ en Syri‘ stralen of werppijlen. Welke rieten glad en geheel zonder knopen zijn, recht, sterk en niet zwaar, van kleur van kastanjebruin of van esdoornshout en Taxus hout blinkend. Binnen [72] vol merg gelijk de grote waterbies maar vaster. Joubertus van Montpellier had er een (indien ik wel onthouden hee) die zeer sterk en fraai was welke hij als ik meen gekregen had uit Algiers in Afrika en niet van Aleppo.

Ik heb ze ook gekocht te Antwerpen aan de gevangen poort bij de Vismarkt daar ze veel is en wordt van twee kleuren bevonden, te weten de ene bruin, roze gelijk Taxus hout en de andere witter. Zij zijn alle beide uit het ronde wat driekantig, de schillen zijn hard en dun en vam binnen vol merg gelijk grote biezen of papyrus en zeer licht.

 

 

 

Ander Indiaensch Riet, ghevult, welck men oock desghelijck gebruyckt tot eenen stock om op te lenen oft steunen, ende om schichten ende worp-pijlen te maecken. Nastos sive farcta altera, Toxica, crebris cincta geniculis, qua etiam pro scipione & iaculis utuntur.

Boven het voorseydt, weten wy tÕAntwerpen ende elders sommighe fledercijnachtighe cooplieden, de welcke oock ghebruycken in stede van steun-stocken zeer schoonen riet-schachten met veel knoopen, zeer dicht ende vast, houtachtich, herdt, effen, glat, ende blinckende van rosche verwe, ghemarbert in de lengde met castanie bruyne ende donckere verwe, vol tanden ende kerven, ghelijck een saghe, wel lustich op de cant. Men doet de eynden van dese twee soorten van Riet met silver beslaen, om de schoonheydt, lichticheydt ende bequaemheydt. De dickte van de aller meeste is ghelijck de dickste Rieten daer men spinrocken af maeckt. Meester Jan Douve alias Voghelsanck borgher van Antwerpen, ons goedt vriendt ende liefhebber van seltsaemheden ende planten, heeft ons van alle beyde deelachtich ghemaeckt.

 

Ander Nastos ghevult dun ende boogsaem Riet: Nastos seu farcta sive toxica, gracilis & plicatilis.

Ter tijdt als M. Anthonis van Achele wederom quam wt groot Cayro van Egypten, heeft onder [73] andere seldtsame dinghen mede ghebracht een lustich dun Riet, zeer ghemackelick om te boogen oft crommen, welck ghebracht was wt Orientsch Indien, door Adem ende de roode zee tot Ziden by Mecca, ende tot Sues, ende van daer voorts tot tÕvoorseydt Cayro, ende tot Alexandrie in Egypten. Het Riet is zeer effen, glat ende blinckende, geel van verwe, houtachtich ende hert, ghevult als het voorgaende: van dickte ghelijck Calamus Aromaticus, oft schrijf-riet ghenaemt Syringa. Sijne knoopen staen wijdt van malcanderen twaelf, derthien oft vierthien duymen: ende de stralen staen dweersch ghelijck schubben in ghedaente van den buyck van een slanghe. Dit en heeft noch reuck noch smaeck niet meer dan de voorseyde, waer af wy noch wortelen noch bladeren en hebben ghesien.

 

Aulitis oft Schalmey. Riet, wijfken.

Alist dat Dioscorides dit Riet heeft wijfken gheheeten, soo meynen wy nochtans dat van ons ghemeyne Spaensch-Rieten niet en verschilt dan dat van subtijlder maecksel is ende vaster van vleesch oft stoffe, ende dat daerom tscalmey-Rietken claerder luydt, glatter ende claerder is, van de welcke de keuse moghen hebben de speel-lieden die op schalmeyen spelen.

 

Cracht.

De wortel van Deck-Riet alleene ghestooten, oft met haer clisters, opgeleyt treckt de splinters ende stralen wten lijve. Dioscorides. Al oft sy in hadde een naetreckende cracht. Sy heeft een suyverende cracht die niet cleyn en is, ende gheensins scherp, segt Galenus.

De selfde wortel met azijn ghestooten ende versoet de verstuyckte leden ende de pijnen van de lendenen. Dioscorides.

De groene bladers ghestooten ende opgheleyt, ghenesen dwilt vier, ende ander inflammatien.

De asschens vande schorsse met azijn ghemengt ende daer mede ghestreken ghenesen de quade schorftheydt metten wtvallen vanden hayre. Dioscorides. Want de verbrande schorsse is zeer subtijl van substantien, ende crijght een teerende cracht met eenighe suyveringhe, in vueghen datse droogt ende verwarmt, eenichsins inden derden graedt, nochtans droogtse meer dan sy verwarmt. Galenus ende Paulus.

De wolachticheydt van de aren ist datse inde ooren comt, maeckt doof. Dioscorides. Want sy cleeft daer soo vast aen, datse niet af te crijghen en is, ende bederft tghehoor. Galenus ende Plinius.

Men ghelooft dat de wortel wttreckt de schelferinghen vande beenders.

De bladers vanden Riet worden bequaemelicker ghebruyckt in stede vande ionghe teere bladerkens vanden Dadelboom, inde plaester Diachalcyteos gheheeten, dan de wortel.

Deck-Riet suyvert, ende sijn groene bladers vercoelen middelmatich. Aegineta.

(Bambusa?) Ander Indiaans riet, gevuld welke men ook desgelijks gebruikt tot een stok om op te leunen of steunen en om schichten en werppijlen te maken. Nastos sive farcta altera, Toxica, crebris cincta geniculis, qua etiam pro scipione & iaculis utuntur.

Boven het voor vermelde weten we te Antwerpen en elders sommige jichtachtige kooplieden die ook gebruiken in plaats van steunstokken zeer mooie rietschachten met veel knopen, zeer dicht en vast, houtachtig, hard, effen, glad en blinkend van roze kleur, gemarmerd in de lengte met kastanjebruine en donkere kleur, vol tanden en kerven gelijk een zaag en zeer lustig aan de kant. Men doet de einden van deze twee soorten van tiet met zilver beslaan om de schoonheid, lichtheid en geschiktheid. De dikte van de allergrootste is gelijk de dikst rieten daar men spinrokken van maakt. Meester Jan Douve alias Voghelsanck burger van Antwerpen en onze goed vriend en liefhebber van zeldzaamheden en planten heeft ons van alle beide deelachtig gemaakt.

 

Ander Nastos gevuld dun en buigbaar riet. Nastos seu farcta sive toxica, gracilis & plicatilis.

Ter tijd toen M. Anthonis van Achele wederom kwam uit groot Cairo van Egypte heeft hij onder [73] andere zeldzame dingen mee gebracht een lustig dun riet die zeer gemakkelijk om te buigen of te krommen welke gebracht was uit Ori‘ntaals Indien door Aden en de Rode zee tot Zidon bij Mekka en tot Suez en vandaar voorts tot het voor vermelde Cairo en tot Alexandri‘ in Egypte. Het riet is zeer effen, glad en blinkend, geel van kleur, houtachtig en hard en gevuld zoals het voorgaande. Van dikte gelijk Calamus Aromaticus of schrijfriet genoemd Syringa. Zijn knopen staan wijd van elkaar en 12, 13 of 14 cm en de stralen staan dwars gelijk schubben in gedaante van de buik van een slang. Dit heeft noch reuk noch smaak en niet meer dan de voor vermelde waarvan wij noch wortels noch bladeren hebben gezien.

 

 

Aulitis of schalmei riet wijfje.

Al is het dat Dioscorides dit riet wijfje heeft genoemd zo menen we nochtans dat het van ons gewone Spaanse riet niet verschilt dan dat het van subtieler maaksel is en vaster van vlees of stof en dat daarom het schalmei riet helderder klinkt, gladder en helderder is van die de keus mogen hebben de speellieden die op schalmeien spelen.

 

Kracht.

De wortel van dekriet alleen gestampt of met zijn klisters opgelegd trekt de splinters en stralen uit het lijf. Dioscorides. Al of zij in hebben een natrekkende kracht. Zij heeft een zuiverende kracht die niet klein is en geenszins scherp zegt Galenus.

Dezelfde wortel met azijn gestampt verzacht de verstuikte leden en de pijnen van de lendenen. Dioscorides.

De groene bladeren gestampt en opgelegd genezen het wilde vuur en andere ontstekingen.

De as van de schors met azijn gemengd en daarmee gestreken genezen de kwade schurft met het uitvallen van het haar. Dioscorides. Want de verbrande schors is zeer subtiel van substantie en krijgt een verterende kracht met enige zuivering, in voegen dat ze droogt en verwarmt, enigszins in de derde graad, nochtans droogt ze meer dan zij verwarmt. Galenus en Paulus.

De wolachtigheid van de aren is het dat ze in de oren komt maakt doof. Dioscorides. Want zij kleeft daar zo vast aan dat ze niet af te krijgen is en bederft het gehoor. Galenus en Plinius.

Men gelooft dat de wortel uittrekt de schilfers van de beenderen.

De bladeren van riet worden beter gebruikt in plaats van de jonge tere blaadjes van de dadelboom in de pleister Diachalcyteos geheten dan de wortel.

Dekriet zuivert en zijn groene bladeren verkoelen middelmatig. Aegineta.

 

 

 

Wtlandtsche Rietachtighe plante met dornachtighe vederen.

Wten eylanden van Peru zijn gheblaederde Rietachtighe tacken van dese teghenwoordighe plante ghebrocht. Niet min vremdt dan de voorseyde om aensien: want de selve zijn die vanden vlier niet onghelijck, binnen een hollicheydt hebbende die vol mercks is, oock recht ende rondt, van acht oft thien cubitus lanck, maer inde lengde heeftse drye vellekens van eenen vingher breedt, de veders van eenen pijl ghelijck: welcke vellekens aen dÕwterste canten wat ghekertelt ende met dornachtighe sterrekens versiert zijn, bethoonende daer by de wijsheydt vanden zeer constighen meester diese heeft ghemaeckt.

 

Calamus odoratus Libani. Calamus aromaticus wt Alepo ghesonden.

Dioscorides schrijft vanden Calamus in dese maniere: De Beste Calamus is geel, dichte gheknoopt, ende breeckt ende schelffert spaenderwijs, het Riet is vol spinnewebben, witachtigh, tay int knouwen, ende tsamen treckende, ende bitter met eenige scherpheydt. Ghedroncken doet hy water maecken, ende daerom (als oock Plinius segt) ghesoden met Hoy-saedt oft Eppe-saedt, is zeer goedt gedroncken teghen de watersucht, de ghebreken vande nieren, de druppel pisse, ende den ghenen die ghebroken zijn. Verweckt oock der vrouwen stonden soo wel ghedroncken als opgheleyt. Den roock van Calmus alleene gheneset den hoest, oft oock met den roock vanden Termentijn doort Riet ontfanghen. Hy wordt oock ghesoden tot badinghe der vrouwen, ende in clistirien ghedaen. Oock wordet ghemengt inde suffumigatien ende weeckmaeckende plaesters, om den goeden reuck.

My ghedenckt dat ick ghesien hebbe binnen Venegien inde Apotekerije vanden Enghel, Calamus [74] aromaticus, de welcke de gheleerde ende gheschickte Apoteker Sequinus Martinellus gesonden hadde wt Alepo van Syrien, moghelijck daer ghebrocht wten staende water welck gheleghen is tusschen den bergh Libanus, ende den anderen onvermaerden bergh daer af dat Plinius mencie maeckt int 12 boeck int 22 cap. Het Riet was gheknoopt, claer, ende soo dick als eenen cleynen vingher: tÕcoleur was, in dien ick wel onthouden hebben, volle geel, welrieckende, tayachtich int knouwen, scherpachtich ende bitter.

Jacob Utenhove edelman van Ghendt, die een zeer geschickt man is inde Medicijne ende inde kennisse der Cruyden, heeft ghevonden te Baignolz int landt van Languedoc onder de halmen ende planten vanden Schoenanthum rietkens van Calamus aromaticus drye palmen lanck, vol netten van Spinnen, geel, gheknoopt, eenen cleynen vingher dicke, gheheel aromatijck van smaecke, bitterachtich, ende beter dan den Schoenanthum, welck sy seyden dat tot Marseille ghebrocht waeren wten staenden water, daer Plinius mencie af maeckt.

Maer veel grooter heefter ghehadt dÕexcellente man Augier Heere van Bousbeke gheboren van Rijssel, Ambassadeur der Keyserlicker Maiesteyt tot Constantinople, een zeer geschickt man ende kender van Wtlandtsche cruyden.

Witachtich] om dat Dioscorides eerst heeft gheseydt geel, soo schijnt datter wordt gherefereert tot die Spinne-webben, soodanighe als men in ander Rieten sien mach, ten waere dat hy segghen wilde, witachtich wtten geelen: ander schrijvent der wortel toe.

Gedroncken doet water maecken, met saedt van gars oft eppe.] Hy doeter by saedt dat het water lost, om dat de werckinghe vander medicijnen soude gheholpen werden, ende dat meer bequaem soude zijn de watersuchtighen, ende die den steen in de lendenen hebben, als de pisse door tghebreck vande nieren, oft blase verdruckt wordt, ende de druppelpisse voort comt, ghenaemt de coude pisse.

Vrouwen stonden soo wel ghedroncken als opgeleyt] om datter zijn sommighe dingen die de stonden verwecken inghenomen, ende niet opgheleyt, oft om dat sommighe dinghen met oplegghen de maentstonden verwecken moghen, die niet ingenomen worden, de welcke het weyachtich bloedt verteerende [75] de stonden eer achterwaerts houden, dan wtdrijven, oft dingen die bitter zijn ende onlieflick van reucke, die worden opgheleyt, want sy worden niet inghegheven dan inde noodt, ende swacke sieckten, als zijn stinckende gomme, Savelboom, Bitumen, Assa foetida, Galbanum ende dergelijcke naetreckende simpele oft ghecomponeerde medicijnen, de welcke inghenomen zijnde camerganck souden voorts brenghen. Maer van onder als een pessarie ghestelt, trecken tbloet nae hen, welck oock de natuerlicke wtdrijvende cracht ghedwonghen wordt wt te drijven door de scherpheydt van de medicijne.

Met roockinghe gheneset den hoest]. De roock besmet de locht, de welcke vande longher ingetrocken zijnde, drooghende, ende dÕhumeuren verteerende, oock de fluxien stelpende, geneest zeer wel. Ende om dat tselfde bequaemer soude gheschieden, soo doet Dioscorides zeer wel daer by Termentijn, om dat te meer domps ende roocks soude geven, de welcke zeer crachtigh droogt de catharren ende sweeringhen vande longher. Nochtans de ghene die belaeden zijn met vervuyltheydt der longer, ende swaerlick den aessem verhalen, en moeten dese dompen niet overvloedichlick ingelaeten worden door eenen trachter oft riet, om tperijckel van versticken, ten waere dat sy dÕovervloecheydt vande vuylicheden door purgerende medicijne vermindert zijnde, den roock allencskens introcken, in haerlieder slaepcamer wesende oft in een ghesloten coetse ligghende.

Het wordt ghemengt met de weeck maeckende salven om des reucks wille]. Niet alleene en wordet om des reucks wille ghedaen inde weeck maeckende salven, oft die tot de lever, maghe ende buyck te strijcken dienen: Maer om die crachten diet heeft.

Aegineta ende oock Galenus segghen, dat warm ende drooghe is inden tweeden graedt, ende van een weynich subtijle ende tsamentreckende cracht, waerom dat oock tot water maecken verweckt.

Plinius voeght daer by, int 24 boeck ende 11 capittel, ende int 12 boeck int 22 capittel, Tselfde dat In Indien ende Syrien wasset, door oorsaecke vande reucken ende salven, verweckt oock de stonden vande vrouwen, opgheleydt zijnde, ende tghewicht van eenen scrupel, inghenomen gheneest de crampe, ende tspannen vande zenuen. Thelpt oock de lever, nieren, ende watersucht, de loopende zeeren ende oock met suffimigatie den hoest, ende noch meer met harst. Men neemt oock tsap, ende wordt gemaect ghelijck Elaterium. Maer de meeste ende natuerlickste cracht is in alle maniere van Riet, int ghene dat de wortelen aldernaest is.

(Een Cactus soort?) Buitenlandse rietachtige plant met doornachtige veren.

Uit het eiland van Peru zijn gebladerde rietachtige takken van deze tegenwoordige plant gebracht. Niet minder vreemd dan de voor vermelde om te zien. Want dezelfde zijn die van de vlier niet ongelijk en binnen een holte die vol merg is, ook recht en rond en van 360 of 450cm lang, maar in de lengte heeft ze drie velletjes van een vinger breed, de veren van een pijl gelijk. Welke velletjes aan de uiterste kanten wat gekarteld en met dorenachtige sterretjes versierd zijn betonende daarbij de wijsheid van de zeer kunstige meester die ze heeft gemaakt.

 

(Acorus calamus, Swertia chirata)

Calamus odoratus Libani. Calamus aromaticus uit Aleppo gezonden.

Dioscorides schrijft van de Calamus in deze manier. De beste Calamus is geel, dicht geknoopt en breekt en schilfert spaandervormig, het riet is vol spinnenwebben, witachtig, taai in het kauwen en tezamen trekkende en bitter met enige scherpte. Gedronken doet het water maken en daarom (als ook Plinius zegt) gekookt met hooizaad of selderijzaad is zeer goed gedronken tegen de waterzucht, de gebreken van de nieren, de druppelpis en diegene die gebroken zijn. Verwekt ook de vrouwenstonden zo wel gedronken als opgelegd. De rook van Calmus alleen geneest de hoest of ook met de rook van de terpentijn door het riet ontvangen. Het wordt ook gekookt tot baden der vrouwen en in klysmaÕ s gedaan. Ook wordt het gemengd in de berokingen en week makende pleisters vanwege de goede reuk.

Ik bedenk me dat ik gezien heb binnen Veneti‘ in de apotheek van de Engel Calamus [74] aromaticus, die de geleerde en geschikte apotheker Sequinus Martinellus gezonden had uit Aleppo van Syri‘, mogelijk daar gebracht uit staand water welk gelegen is tussen de berg Libanon en de andere onvermaarde berg waarvan Plinius melding maakt in het 12de boek in het 22ste kapittel. Het riet was geknoopt, helder en zo dik als een kleine vinger.  De kleur was indien ik wel onthouden heb vol geel, welriekende, taaiachtig in het kauwen, scherpachtig en bitter.

Jacob Utenhove edelman van Gendt die een zeer geschikt man is in de medicijnen en in de kennis der kruiden heeft gevonden te Baignolz in het land van Languedoc onder de halmen en planten van de Schoenanthus rietjes van Calamus aromaticus dertig cm lang vol netten van spinnen, geel, geknoopt, een kleine vinger dik, geheel aromatisch van smaak, bitterachtig en beter dan de Schoenanthus welke zij zeiden dat het tot Marseille gebracht was uit staande water waar Plinius melding van maakt.

Maar veel grotere heeft er gehad de excellente man Augier heer van Busbecq geboren van Rijssel, ambassadeur der keizerlijke majesteit te Constantinopel, een zeer geschikt man en kenner van buitenlandse kruiden.

Witachtig], omdat Dioscorides eerst heeft gezegd geel, zo schijnt dat er wordt gerefereerd tot die spinnenwebben zodanige als men in andere rieten zien mag, tenzij dat hij zeggen wilde witachtig uit het gele. ander schrijven het de wortel toe.

Gedronken doet water maken, met zaad van gras of selderij.] Hij doet er zaad bij dat het water lost omdat de werking van de medicijnen zou geholpen worden en dat meer geschikt zou zijn de waterzuchtige en die de steen in de lendenen hebben als de pis door het gebrek van de nieren of blaas verdrukt wordt en de druppelpis voortkomt, genoemd de koude pis.

Vrouwenstonden zo wel gedronken als opgelegd,] omdat er sommige dingen zijn die de stonden verwekken ingenomen en niet opgelegd of omdat sommige dingen met opleggen de maandstonden verwekken mogen die niet ingenomen worden, die het weiachtig bloed verteren [75] en de stonden eerder terug houden dan uitdrijven of dingen die bitter zijn en onlieflijk van reuk die worden opgelegd want zij worden niet ingegeven dan in de nood en zwakke ziektes als zijn stinkende gom, savelboom, bitumen, Asa foetida, galbanum en dergelijke natrekkende simpele of gecomponeerde medicijnen die ingenomen kamergang zouden voort brengen. Maar van onderen als een pessarium gestelt trekken het bloed naar zich waardoor ook de natuurlijke uitdrijvende kracht gedwongen wordt uit te drijven door de scherpte van de medicijn.

Met berokingen geneest de hoest]. De rook besmet de lucht die van de longen ingetrokken is, drogende en de levenssappen verteert, ook de opzwelling stelpt geneest zeer goed. En omdat hetzelfde beter zou geschieden zo doet Dioscorides zeer goed daarbij terpentijn omdat het meer damp en rook zou geven die zeer krachtig droogt de ontsteking van het slijmvlies en vooral van hoofd en keel en zweren van de longen. Nochtans diegene die beladen zijn met volheid van de longen en slecht de adem kunnen ophalen moeten deze dampen niet overvloedig ingelaten worden door een trechter of riet vanwege het probleem van verstikken tenzij dat de overvloed van vuilheden door purgerende medicijnen verminderd wordt en de rook geleidelijk aan ingetrokken als ze in hun slaapkamer zijn of in een gesloten vertrekt liggen.

Het wordt gemengd met de week makende zalven vanwege de reuk]. Niet alleen wordt het vanwege de reuk gedaan in de week makende zalven of die tot de lever, maag en buik te strijken dienen, maar om de krachten die het heeft.

Aegineta en ook Galenus zeggen dat het warm en droog is in de tweede graad en van een weinig subtiele en tezamen trekkende kracht waarom dat ook tot water maken verwekt.

Plinius voegt daarbij in het 24ste boek en 11de kapittel en in het 12de boek in het 22ste kapittel; hetzelfde dat in Indien en Syri‘ groeit door oorzaak van de reuk en zalf verwekt ook de stonden van de vrouwen als het opgelegd is het gewicht van een 1,302 gram, ingenomen geneest het de kramp en het spannen van de zenuwen. Het helpt ook de lever, nieren en waterzucht, de lopende zeren en ook met berokingen de hoest en noch meer met hars. Men neemt ook het sap en wordt gemaakt gelijk Elaterium. Maar de grootste en natuurlijkste kracht is in alle manieren van riet in hetgene dat het dichts bij de wortel is.

 

 

China, ende van sommighe Echina, dat is te segghen, wt dÕlandt van China gheleghen in Orientael Indien.

Naedemael wy wel aenghemerckt hebben de wortelen van China: soo dunckt my sekerlick dat het is de wortele van een soorte van Acorus, Riet, oft eer van wilden zee-Galegaen. Want onder veel wortelen heb ick sommighe ghevonden hanghende tsamen met veselinghen ghelijck Peone wijfken, sommighe gheheel, sommige met stucken ende brocken, de veselingen gaende door het hoochste van de wortelen, ghelijck den wilde zee-Galigaen, oft ghelijck het cruydt ghenaemt Apios van Fuchsius, in Duytsch Muysen met steerten.

Het schijnt dat die van boven knoopachtigher zijn, ghelijck aen de voorseyde Peonie: dÕ ander hanghende, dickachtich boven ende dun beneden op tfatsoen van een langhe peyre, gherimpelt van [76] buyten ghelijck die van lange Osterlucey, doncker rosachtich van verwe. De dickste, swaerste ende versche, die niet wormachtich oft vervuylt en is, die is de beste.

Dese zijn zeer vernaemt ende aenghenaem om diete te maecken ende te ghenesen de pocken, want sy gheenen smaeck en hebben: hierom bereydt men die also hiernae volght.

Neemt wortelen van China ghesneden in cleyne schijfkens twee oncen: fonteyn water vi tot vii lb: laet dit weycken eenen dach ende nacht lanck in eenen nieuwen aerden pot: daer nae coket met een cleyn vierken, ende den pot ghedeckt, oft int badt, ghelijck men doet de Salfe oft Guayac, tot dat het ghenoech is: Men sal van dese decoctie nemen tweemaels daeghs, nae den heysch van de sieckte ende des Medicijn-meesters ordinancie: Welcke decoctie niet alleenlick en zal dienen tot de pocken, maer tot alle sieckte die diete oft sweetinghe is heysschende.

 

Twee andere soorten van valsche China, China spuria duplex.

China van Guyne, ghelijckende der wortelen van Riet oft van Acorus.

Naedemael dat de ghierighe Coopman ghewaer is gheworden het ghewin, proffijt, de veylheydt ende dierte van de wortel van China, soo wel om sijne goede crachten als oock om dat sijne decoctie zeer aenghenaem is den leckeren lieden, gheenen gheemelicken smaeck hebbende: soo heeft hy so lange ghesocht dat hy gevonden heeft twee soorten van wortelen van Guynee eenichssins van buyten gelijckende de voorseyde China: Desghelijck om beter te vercoopen, heeft hy oock allen beyden gegheven den naem van China. DÕ ierste kennisse die men daer af heeft ghehadt by onsen tijden, is geweest te Toulouse: ende men seyde dat die ghevonden werdt in sekere byligghende beemden: ende dÕ Apotekers te Toulouse bestonden die te vercoopen voor China, om dat haer niet zeer onghelijck en sach, ende bycant gheenen smaecke en hadde, ende daerom der Chinae gelijck. De wortel is dicker dan vande China oft groote Galigaen, bleecker van coleure, zeer hart, quaedt om breken, maer houtachtiger dan vande China, zeer lanck ende rontomme beset met knobbelachtighe knoopen, buyten geel ende binnen wit met een Rietachtighe ghedaente. Sy is oock tot Antwerpen enden Londen ghebrocht gheweest wt Guynee, ende voor China ghehouden om eenighe ghelijckenisse die sy daer mede hadde, dwelck veel medicijns een sotte ghenoechte aen dede, meynende datse in Vranckrijck China ghevonden hadden, om de pocken te ghenesen. Maer de smaecke ende dwerck gaf te kennen dat het Acorus oft Riet was ende niet China, want sy is zeer tsamen treckende, gheheel van grover ende trager cracht, tsamen treckende niet weynich ghelijck de China. Sy en dient gheensins om de pocken te genesen als wel weten diese dickwils te vergeefs ghebruyckt hebben, hoe wel datse haer crachten heeft om quaede seeren ende croppen te ghenesen. Oft sy oock by Toulouse groeyende is, hebbe ick vergeten te vernemen doen ick daer door reysde. [77] Mist twee paginaÕs. [79]

(Smilax china)

China en van sommige Echina, dat is te zeggen buitenland van China gelegen in Orientaals Indien.

Nadat we wel aangemerkt hebben de wortels van China zo lijkt me zeker dat het is de wortel van een soort van Acorus, riet of eerder van wilde zee galigaan. Want onder veel wortels heb ik sommige gevonden die hangen tezamen met vezels gelijk pioen wijfje, sommige geheel, sommige met stuken en brokken waar de vezels gaan door het hoogste van de wortels gelijk de wilde zee galigaan of gelijk het kruid genoemd Apios van Fuchsius en in Duits muizen met staarten.

Het schijnt dat die van boven knopiger zijn gelijk aan de voor vermelde pioen. De andere hangen dikachtig boven en dun beneden op de vorm van een lange peer, gerimpeld van [76] buiten gelijk die van lange oosterlucie, donker rosachtig van kleur. De dikste, zwaarste en verse die niet wormachtig of vervuild is die is de beste.

Deze zijn zeer voornaam en aangenaam om dieet te maken en te genezen de pokken want zij hebben geen smaak. Hierom bereidt men die alzo hierna volgt.

Neem wortels van China gesneden in kleine schijfjes twee ons. Fonteinwater 6 tot 7 pond, laat dit weken een dag en nacht lang in een nieuwe aarden pot. Daarna kook het met een klein vuurtje en de pot bedekt of in het bad gelijk men doet de zalf van Guayac totdat het genoeg is. Men zal van dit afkooksel nemen twee maal per dag naar de eis van de ziekte en des dokters meester orde. Welk afkooksel niet alleen zal dienen tot de pokken, maar tot alle ziekten die dieet of zweten eisen.

 

(Smilax glauca)

Twee andere soorten van valse China, China spuria duplex.

China van Guyana die lijkt op de wortels van riet of van Acorus.

Nadat de gierige koopman gewaar is geworden de winst, profijt, de verkrijgbaarheid (?) en duurte van de wortel van China zo wel om zijn goede krachten als ook omdat zijn afkooksel zeer aangenaam is de lekkere lieden en geen bijzondere smaak heeft zo heeft hij zo lang gezocht dat hij gevonden heeft twee soorten van wortels van Guyana die enigszins van buiten lijken op de voor vermelde China. Desgelijks om beter te verkopen heeft hij ook alle beide de naam van China gegeven. De eerste kennis die men daarvan heeft gehad in onze tijden is geweest te Toulouse en men zei dat die gevonden werd in zekere bijliggende beemden. De apothekers van Toulouse bestonden die te verkopen voor China omdat ze daar wel wat op leek en bijna geen smaak had en daarom de China gelijk. De wortel is dikker dan van de China of grote galigaan, bleker van kleur, zeer hard en slecht om te breken, maar houtachtiger dan van de China, zeer lang en rondom bezet met knobbelachtige knopen, buiten geel en binnen wit met een rietachtige gedaante. Zij is ook te Antwerpen en Londen gebracht geweest uit Guyana en voor China gehouden om enige gelijkenis die zij daarmee had wat veel dokters een zotte genoegen aandeed die meenden dat ze in Frankrijk China gevonden hadden om de pokken te genezen. Maar de smaak en het werk gaf te kennen dat het Acorus of riet was en niet China want zij is zeer tezamen trekkende, geheel van grover en trager kracht, tezamen trekkende niet weinig gelijk de China. Ze dient geenszins om de pokken te genezen als wel weten die het dikwijls tevergeefs gebruikt hebben, hoewel dat ze haar krachten heeft om kwade zeren en kroppen te genezen. Of zij ook bij Toulouse groeit heb ik vergeten te vernemen toen ik daardoor reisde. [77] Mist twee paginaÕs. [79]

 

 

 

 

Andere valsche Indiaensche China, ghelijckformich den peyren. China spuria pyriformis sive turbinata.

Maer dese grootachtige wortelkens, die spitsachtich zijn ghelijck een peyre, welcke wt Indien gesonden zijn gheweest voor China, maer valsche, zijn noch veel meer stoppende, hebbende dÕlijf wel vergaedert ende dicht, van coleur ende grain ghesneden oft ghebroken wesende, als Rhabarbre, sonder reuck: het buytenste is rosch: Waer wt goedt te mercken is, dat sy eer dienen om te stoppen ende te beletten de sweetinghen, dan om de selve te verwecken. De ghene die dit wel nae ondersoecken, sullet alsoo bevinden. Sommighe die in Indien ghehanteert hebben, versekeren dat het noch wortele, noch riet, noch wilde Galegaen, noch Acorus en is, ghelijck tÕvoorgaende mach wesen: maer van eenen grooten boom. Hieraen mach men mercken hoe dat de Medicijn meesters haere planten ende droguen niet kennende, bedroghen ende beleydt zijn gheweest van sommighe cooplieden ende Apotekers: want meynende haere sieckten te ghenesen met soodaenighe Medicijnen, en voorderen niet met allen, tot groot achterdeel van de voorseyde sieckte ende crancke, ende tot voordeel van de gheldtghierighe menschen die gheen werck en maecken van haere eyghenene eere, ende van haers even naesten welvaerdt. Aldus en verwondere ick my niet zeer, dat men dese voorledene daghen gesonden heeft van Antwerpen nae Parijs, overmidts soodaenighen abuys, twee oft drye lb Brionie voor Mechioacha: maer het bedroch is openbaer gheworden: hoe wel dat men heeft connen vervalschen ende benemen den stercken reuck van Brionie, tzije door infusie oft distillacie. Dese dinghen seg ick, om dat men hem daer af wachten souden.

 

Indiaensche bloeyende Riet. Arundo Indica florida Cannacorus quotundam.

Dese plante is een zeer schoon Wtlandtsch Cruydt, twijfelachtichlick half Riet, half Acorus. Wy hebben ghesien in Nederlandt in hoven van goede vrienden dese plante, die voorts was comen van saedt wt West Indien ghebrocht, ende ick heb oock selve die ghehadt binnen Montpelliers, de welcke schoone bloemen gaf int eerste van Oogstmaendt, van verwe levende ende schoon root: de ghedaente, grootte, ende fatsoen vande bloemen was die vanden Gladiolus ghelijck, groeyende op eenen rietachtighen stele van twee oft drye cubitus hooghe, de welcke een groene glatticheydt heeft, ende is eenen cleynen vingher dicke, waer aen rontomme de knoopen voorts comen bladers als nu op dÕ een als dan op dÕ ander sijde, van fatsoen soo wel den Riet als den Acorus ghelijck, oock van grootte ende ghedaente die vanden witten volwassen Niescruydt ghelijck. De wortels sijn zeer ghelijck die van ons Riet, oft van tÕ Spaensch Riet, oft van water Acorus, wt de welcke dÕ eerste spruyten vande bladers zeer aerdich ghewonden staen ghelijck die van wit Niescruydt, als sy eerst wtcomen. Dese plante wordt luttel ghevonden in Italien, Vranckrijck, Enghellandt ende Nederlandt, waer datse nochtans alle iare ghesaeydt zijnde van nieuw saedt wt Indien oft Portugal door de liefhebbers vande aerdicheydt ghecreghen wordt, nochtans niet altijdts bloemen en [80] gheeft, noch oock de coude verdraghen en kan. Daerom is tghebruyck van dien in de medicijne noch onbekent, maer wordt hier alleenlick ghestelt om een beghinsel ende aenganck van Acorus ende derghelijcke planten van fatsoene.

Andere valse Indiaanse China gelijk gevormd de peren. China spuria pyriformis sive turbinata. (Ipomoea turbinata?)

Maar deze grootachtige worteltje, die spitsachtig zijn gelijk een peer die uit Indien gezonden zijn geweest voor China, maar valse, zijn noch veel meer stoppend en hebben het lijf goed verzameld en dicht, van kleur en korrel gesneden of gebroken als Rhabarbarum en zonder reuk. Het buitenste is roze. Waaruit goed te merken is dat zij eerder dienen om te stoppen en te beletten het zweten dan om die te verwekken. Diegene die dit wel nader onderzoeken zullen het alzo bevinden. Sommige die in Indien het gehandeld hebben verzekeren dat het noch wortels, noch riet, noch wilde galigaan, noch Acorus is gelijk het voorgaande mag wezen, maar  van een grote boom. Hieraan mag men merken hoe dat de dokter meesters hun planten en drogen niet kennen en bedrogen en verleid zijn geweest van sommige kooplieden en apothekers. Want menende hun ziektes te genezen met zodanige medicijnen en bevorderen niets met allen tot groot nadeel van de voor vermelde ziekte en zwakke en tot voordeel van de geldgierige mensen die geen werk maken van hun eigen eer en van hun even naasten welvaart. Aldus verwonder ik me niet zeer dat men deze voorleden dagen gezonden heeft van Antwerpen naar Parijs vanwege dusdanig abuis twee of drie pond Bryonia voor Mechoacan. Maar het bedrog is openbaar geworden. Hoewel dat men heeft kunnen vervalsen en benemen de sterke reuk van Bryonia het zij door vloeistof of distilleren. Deze dingen zeg ik omdat men zich daarvan wachten zou.

 

 

(Canna indica)

Indiaans bloeiend riet. Arundo Indica florida Cannacorus quotundam.

Deze plant is een zeer mooi buitenlands kruid, twijfelachtig half riet en half Acorus. We hebben gezien in Nederland in hoven van goede vrienden deze plant die voorts was gekomen van zaad uit West Indien gebracht en ik heb ook zelf die gehad binnen Montpellier die mooie bloemen gaf in het eerste van augustus, van kleur levend en mooi rood. De gedaante, grootte en vorm van de bloemen was die van de Gladiolus gelijk en groeit op een rietachtige steel van 90 of 135cm hoog die een groene gladheid heeft en is een kleine vinger dik waaraan rondom de knopen voort komen en bladeren die nu op de ene en dan aan de andere zijde staan, van vorm zo wel het riet als de Acorus gelijk, ook van grootte en gedaante die van het witte volwassen nieskruid gelijk. De wortels zijn zeer gelijk die van ons riet of van het Spaans riet of van water Acorus waaruit eerst spruiten de bladeren die zeer aardig gewonden staan gelijk die van wit nieskruid als zij net uitkomen. Deze plant wordt weinig gevonden in Itali‘, Frankrijk, Engeland en Nederland waar dat ze nochtans alle jaren gezaaid wordt van nieuw zaad dat uit Indien of Portugal door de liefhebbers van de aardigheid gekregen wordt, nochtans niet altijd bloemen [80] geeft, noch ook de koude verdragen kan. Daarom is het gebruik van die in de medicijnen noch onbekend, maar wordt hier alleen gesteld om een begin en aanvang van Acorus en dergelijke planten van vorm.

 

 

Lissen.

 

Tafelken van de soorten van Acorus ende Lischken.

 

Acorus van Dioscorides.

Water-Acorus, oft geel Lisch.

China van verscheyden soorten den Acorus ghelijck.

Galigaen, groot. Cleyn.

Blaeu Lisch over zee Florentins.

Wit ghemeyn Lisch

Graw ghemeyn Lisch.

Blaeu groot Lisch van Dalmatien.

Cleyn Lisch van Dalmatien.

Lisch van Portugal, tweemaels bloeyende.

Ander cleyn blaw Lisch.

Groot Lisch van Portugal.

Seer cleyn steyn Ireos van Narbonne, bycants sonder stele.

Ander cleyn Lischken.

Cleyn root Lischken.

Cleyn sneew wit Lischken.

Geel Lischken van Clusius.

Ander cleyn geel Lisch.

Groot Lisch van Constantinople.

Zee Ireos van Narbonne, oft is Medium van Dioscorides?

Seer cleyn Ireos met smalle bladeren.

Schoon wildt Lischken van Constantinople.

Wantluyscruydt.

Gember.

Methin.

Terra merita, Curcuma vanden Apotekers, Cyperus Indicus Dioscoridis.

Costus van: Arabien, wit, licht, Syrien, geelachtich, swaer, beyden den Geinber ghelijck. Indien, licht, swart. Andere Costus van Indie. Moluca, met een rouwe schorsse. Moluca, houtachtich. Apotekers tweederhandt, soet, bitter. Bastaert Costus Matthioli.

Zedoar wortel.

Block Zedoar.

Zedoar van Thora, onder de Napellen oft monnixcappen.

Boom Zurumbet.

Mamiras Paul. [81]

 

 

Acorus van Dioscorides ende Acorus Theophrasti valschelick Calamus gheheeten in de Apoteke.

Dit Cruydt hebben sy alsoo ghenoemt om dat ghenesende was de schemeringhe vande ooghen, ghelijck als de wortels van Geinber doen, die vanden selfden gheslachte zijn. Want Acoros van Theophrastus die wtermaten zeer verweckt tot oncuyscheydt, is een ander plante. Dat dÕ oprechten Acorus is dese rieckende ende gheknoopte wortel, ende beyde de Galiganen verre onghelijck is, dat weten de slechte ionghers vande Apotekers wincels, ick laete staen dat de gheleerde mannen niet en souden weten, de welcke ghemaeckt hebben niet alleene dat bekent gheworden is, maer oock soo zeer int ghebruyck ghecomen, dat schande waere yet meer daer teghen te segghen. Oock hedensdaeghs en ghebruycken de gheschickste Herbaristen Italianen, Franchoisen, ende Hoochduytschen gheen ander dan dese die wt Transsilvanien ende Moscovien ghebrocht wordt met zijn gheheele bladers die den Ireos bladers ghelijck sijn, soodaenich alst van Dioscorides is beschreven gheweest. Daerom zijnder luttel woorden van noode om dese selfde wortels te onderscheyden vanden Calamus aromaticus, welcke wortels oock de Apoteker-winckels tÕonrechte voor Calamus gehouden hebben, want sy en verschillen niet alleene in reuck ende ander crachten, maer oock van natuere ende gheheel van fatsoen ende ghedaente. Oock en heeft den Acorus gheenen stele van Riet, maer van Lisch, nochtans wat dunner ende langher. Maer Calamus en heeft niet alleene eenen hollen Rietachtighen stele, maer breeckt oock spaender-wijs. Maer soo sy dese onbekende wortel inde plaetse van Calamus ghenomen hebben (ghelijck ghemeynlick ghebeurt by gebreke van beter ende onwetenschap) soo hebben sy ten laetsten tslechtse ghehoude voor tbeste. Welcke obstinaetheydt noch ter tijdt zijn houdende sommighe confiture-maeckers ende slechte Apotekers ende grove triaeckel brouwers. Want dese wortel volbrengt somtijdts soo wel den eysch vande descriptie, als dÕ oprechte Calamus, ghemerckt datse heeft eenen stercken reucke, ende zeer stercke crachten tot de sieckten vande vrouwen.

Voorwaer midts dien dat dÕ eerste figuere van dese wtlandtsche ende vremde plante gheconterfeyt heeft gheweest wt de stucken vanden dorren cruyde, eer dat wy den groeyenden Acorus ghecreghen hadden, ende om dat wy hem niet versch, maer alleen drooghe ghesien hadden, soo heeft ons voor tbeste ghedocht hier by te voeghen een perfecter figuere nae dleven ghemaeckt, welcke plante [82] wy groen ghesien hebben in dit iaer 1575 binnen Liere in Brabandt, door ghifte van Kaerle de LÕesCluse, de zeer vermaerde beschrijver van deser historien, inden zeer fraeyen ende lustighen hof van Heer Jan vander Delft, een groot liefhebber ende gheschickt man inde kennisse vande cruyden, ende van alle wonderbaerlicke saecken der natueren, ende daer naer in vele van onsen hoven tÕ Antwerpen, welcke plante bladers heeft die vanden Wantluyscruydt ghelijck, maer langher ende smalder, meer dan onderhalve cubitus hooghe, blinckende, doncker-groen, ende derghelijcke wortel die wtermaten goeden reucke hadde, welcke bladers in de Winter verdrooghen ghelijck die vanden wilden Ireos, ende inde Lente weder wtspruyten. Het heeft verwarrede wortels gelijck als zijn die voor Calamus aromaticus inde winckels vercockt worden, niet recht op staende noch om hooghe, maer boven lancks der aerden lanck ende dweersch ligghende (als Dioscorides zeer fraey beschrijft) onder hebbende zeer veel veselinghen, witachtigh van buyten, ende van binnen gheheel wit, scherp ende bitter van smaecke, gheknoopt, waer dat over ander knoop ghelijck vleughels de scheuten wtspruyten, sonder stelen oft bloemen te gheven. Jae dat meer is, soo verclaert de voorseyde vander Cluse, wten monde vande Edele ende gheleerde mannen Kaerle Rijm ende H. Ogier van Boesbeke Ambassadeurs des Keysers by den grooten Turck, datse gheen bloeme noch saedt voorts en brengt oock daer sy van selfs groeyt, in een groot staende water aenden voet vanden zeer hooghen bergh, ghestaen by Pruyssen in Bithynien, dan alleen eenighe maniere van aren die ghelijck zijn de teere wolachtighe arenkens vanden haselaers diet wt de tacskens aen een effen steelken voorts comen, als de voorseyde Clusius zeer fraey de figuere nu corts wtgheven zal.

 

Cracht.

De wortel van Acorus heeft een verwarmende cracht. Dioscorides, Plinius ende Galenus.

Dioscorides. Eenen dranck daer af gemaeckt ende ghedroncken, doet water maecken, ende is oock goedt teghen de pijnen der sijden, lever ende borst, teghen de crimpinghen des buycks, den gheborsten ende ghebrocken, hy mindert de milte ende helpt de droppel pisse, ende de slanghe steken ende beten. Sulcks geschiedt (als Plinius ende Galenus segghen) door haer subtijle substantie, waer door datse helpt de verharte milten, ende suyvert ende maeckt subtijl de grofheydt vande hornmembrane, maer hier toe is tsap beter. Het is in alder manieren seker datse drooghende is, ende heet ende drooge tot inden derden graedt.

De wortel wordt oock profijtelick ghedaen, ghelijck den Ireos, inde badinghe teghen de ghebreken der vrouwen. Dioscorides.

Tsap verdrijft de schemeringhe der ooghen. De wortel wordt oock zeere ghebruyckt inde preservatinen. Dioscorides

Tsap (segt Plinius) ghedroncken dient teghen dÕ loopen ende schemeren vanden ooghen, ende teghen slanghe beten. Tgheneest alle ghebreken vande blase.

De wortel in wijn ghesoden ghewreven ende opgheleyt verdrijft wonderlick de gheswillen vande cullen. Plinius.

Een decoctie vanden Cruyde ghemaeckt gheneest met stoven alle hartheden ende vergaringhen. Plinius.

Een scrupel vande wortel met drye croesen Meede inghedroncken is zeer goedt tot contufien ende eversien. Plinius.

De wortel van Acorus oft van Calamus aromaticus vande winckels, is bitter, nochtans segt Galenus, dat Acorus bitterachtich is, waerom dat de groote Galigaen voor den Acorus moet ghenomen zijn, ende de wortel van Calamus aromaticus sal ghebruyckt worden voor Calamus odoratus Libani. Galenus heeft inde plaetse van dien ghestelt het mosch dat aende Ceder oft Lorcke, oft Populier boomen groeyt voor dÕ alderbeste.

Eenen dranck vande wortel ghesoden, ende drye daghen daer af ghedroncken doet wtermaten wel urine lossen ende gheneest de druppel pisse; Apuleius.

Tcruydt inden biekorf ghehanghen, soo en sullen de Bien nemmermeer van daer vervlieghen oft eldersswermen. [83]

 

Acorus van Dioscorides en Acorus Theophrasti vals Calamus geheten in de apotheken. (Acorus calamus)

Dit kruid hebben zij alzo genoemd omdat het geneest de schemering van de ogen gelijk als de wortels van gember doen die van hetzelfde geslacht is. Want Acoros van Theophrastus die uitermate zeer verwekt tot onkuisheid is een andere plant. Dat de echte Acorus is deze ruikende en geknoopte wortel en beide galiganen zeer ongelijk is dat weten de slechte jongeren van de apothekers winkels, ik laat staan dat de geleerde mannen het niet zouden weten die gemaakt hebben dat het niet alleen bekend geworden is, maar ook zo zeer in het gebruik gekomen dat het schande was iets meer daartegen te zeggen. Ook tegenwoordig gebruiken de geschiktste herbaristen Italianen, Fransen en Hoogduitsers geen ander dan deze die uit Transsylvani‘ en Moskou gebracht wordt met zijn gehele bladeren die de Iris bladeren gelijk zijn zodanig als het van Dioscorides is beschreven geweest. Daarom zijn er weinig woorden nodig om deze wortels te onderscheiden van de Calamus aromaticus welke wortels ook de apotheker winkels te onrechte voor Calamus gehouden hebben want ze verschillen niet alleen in reuk en andere krachten, maar ook van natuur en geheel van vorm en gedaante. Ook heeft de Acorus geen stele van riet, maar van lis, nochtans wat dunner en langer. Maar Calamus heeft niet alleen een holle rietachtige steel, maar breekt ook spaandervormig. Maar zo zij deze onbekende wortel in de plaats van Calamus genomen hebben (gelijk gewoonlijk gebeurt bij gebrek van beter en onwetenschap) zo hebben zij tenslotte het slechtste gehouden voor het beste. Welke halsstarrigheid noch ter tijd houden sommige confituren makers en slechte apothekers en grove triakel brouwers. Want deze wortel volbrengt somtijds zo wel de eis van de beschrijving als de echte Calamus, gemerkt dat ze heeft een sterke reuk en zeer sterke krachten tot de ziektes van de vrouwen.

Voorwaar omdat de eerste figuur van deze buitenlandse en vreemde plant geschilderd is geweest uit de stukken van het dorre kruid eer dat we de groeiende Acorus gekregen hadden en omdat we hem niet vers, maar alleen droog gezien hebben zo heeft ons voor het beste gedacht hierbij te voegen een perfectere figuur naar het leven gemaakt welke plant [82] we groen gezien hebben in dit jaar 1575 binnen Liere in Brabant door gift van Kaerle Clusius de zeer vermaarde beschrijver van deze histori‘n in de zeer fraaie en lustige hof van heer Jan vander Delft, een groot liefhebber en geschikt man in de kennis van de kruiden en van alle wonderbaarlijke zaken der natuur en daarna in vele van onze hoven te Antwerpen. Welke plant bladeren heeft die van het wandluiskruid gelijk, maar langer en smaller, meer dan 68cm hoog, blinkend, donker groen en dergelijke wortel die uitermate goede reuk heeft welke bladeren in de winter verdrogen gelijk die van de wilde Iris en in de lente weer uitspruiten. Het heeft verwarde wortels gelijk als zijn die voor Calamus aromaticus in de winkels verkocht worden, niet rechtop staande noch omhoog, maar boven langs de aarde lang en dwars liggend (zoals Dioscorides zeer fraai beschrijft) onder hebben ze zeer veel vezels, witachtig van buiten en van binnen geel wit, scherp en bitter van smaak, geknoopt waar het om de andere knoop gelijk vleugels de scheuten uitspruiten zonder stelen of bloemen te geven. Ja, dat meer is, zo verklaart de voor vermelde Clusius uit de mond van de edele en geleerde mannen Kaerle Rijm en H. Ogier van Busbecq, ambassadeurs van de keizer bij de grote Turk dat ze geen bloemen noch zaad voortbrengt ook daar zij vanzelf groeit in een groot staand water aan de voet van de zeer hoge berg en staat bij Pruyssen in Bythi‘, dan alleen enige manier van aren die gelijk zijn de tere wolachtige aartjes van de hazelaar die het uit de takjes aan  effen steeltje voorts komen als de voor vermelde Clusius zeer fraai de figuur nu korts uitgeven zal.

 

Kracht.

De wortel van Acorus heeft een verwarmende kracht. Dioscorides, Plinius en Galenus.

Dioscorides. Een drank daarvan gemaakt en gedronken doet water maken en is ook goed tegen de pijnen van de zijde, lever en borst, tegen de krimpingen van de buik, de geborsten en gebroken, hij mindert de milt en helpt de druppelpis en de slangensteken en beten. Zulks geschiedt (als Plinius en Galenus zeggen) door haar subtiele substantie waardoor dat ze helpt de verharde milt en zuivert en maakt subtiel de grofheid van het hoor membraam, maar hiertoe is het sap beter. Het is in alle manieren zeker dat ze drogende is en heet en droog tot in de derde graad.

De wortel wordt ook profijtelijk gedaan, gelijk de Iris, in de baden tegen de gebreken der vrouwen. Dioscorides.

Het sap verdrijft de schemeringen der ogen. De wortel wordt ook zeer gebruikt in de preservatieven. Dioscorides

Het sap (zegt Plinius) gedronken dient tegen het lopen en schemeren van de ogen en tegen slangenbeten. Het geneest alle gebreken van de blaas.

De wortel in wijn gekookt en gewreven en opgelegd verdrijft wonderlijk de zwellingen van de ballen. Plinius.

Een afkooksel van het kruid gemaakt geneest met stoven alle hardheden en verzamelingen. Plinius.

Een 1,302 gram van de wortel met drie kroezen mede opgedronken is zeer goed tot contufien en eversien. Plinius.

De wortel van Acorus of van Calamus aromaticus van de winkels is bitter, nochtans zegt Galenus dat Acorus bitterachtig is waarom de grote galigaan voor Acorus genomen moet worden en de wortel van Calamus aromaticus zal gebruikt worden voor Calamus odoratus Libani. Galenus heeft in de plaats van die gesteld het mos dat aan de ceder of lork of populier bomen groeit voor de allerbeste.

Een drank van de wortel gekookt en drie dagen daarvan gedronken doet uitermate goed urine lossen en geneest de druppelpis. Apuleius.

Het kruid in de bijenkorf gehangen zo zullen de bijen nimmermeer van daar wegvliegen of elders zwermen. [83]

 

 

 

Ons ghemeyn geel Lisch. In Latijn gheheeten Acorus nostras palustris, ende van Valerandus Donrez, Butomon Theophrast. Van Dodonaeus Pseudoiris ende Iris lutea, maer tÕonrecht. In Franchois, Glayeul ende Flambe bastarde. In Hoochduytsch, Schwertel ende Drachenwurtz, ende Gelu wasser Lelien. In Enghelsch, Gladdon oft false Acorus. And Wilde flagges. And Water flagges.

Tghebruyck oft de crachten vanden ghemeynen Hierlandtschen Acorus en zijn gheensins te verachten, als sommighe tÕonrechte segghen, die desen maer voren op de tonghe ende niet int binnenste vande kele gheproeft hebben, waer in dat altijdts bijt eenighe scherpheydt int proeven, niet terstondt soo haest alst gheproeft wordt, maer luttel tijdts daer nae. Tselfde sout ghy moghen oock ghewaer worden inden Phyllon van Montpelliers ende ander cruyden vande welcke de verwarmende cracht door te veel eerdighe materie verdooft is. Want hoe wel dat bycants gheenen reucke en heeft, ende dat de warmte slap is, soo ist nochtans meer te achten dan het Wtlandtsche, om sijn ander deugden diet heeft ende crachten teghen veel sieckten, want tgheeft der maghen ende ontrent gheleghen partijen meer crachts ende warmte, dan de ghene die door haer groote hitte eer de natuerlicke warmte ende inwendighe crachten vernielt ende berooft. Daerom die haer eenighe lieflickeydt willen gheven die stekender gyroffels naghels in ghelijck inde okernoten, ende bevindese dan niet quaedt.

 

Cracht.

De wortel van het Geel Lisch, treckt samen, versterckt, constringeert ende vergaedert. Is goedt teghen den buyck loop, ende stopt den vloet vande maentstonden der vrouwen. Aenghesien dat sulcken wercken doet, ten can gheen geel Ireos zijn als een gheschreven heeft, wiens wortelen, (als de selve segt) soo zeer tsamen treckende zijn, ende gheheel contrarie de natuere vanden Ireos, so dat een treffelijck auteur gheschreven heeft, dat dese wortelen, iae alleene aen dÕ lijf ghehanghen ende ghedouwet alle bloetloop stelpen. Daerom segghen wy liever dat een soorte van Acorus is, dan Ireos. [84]

Ten zy dat die van Arabien den Acorus van Gallaten, de welcke als Dioscorides seght, de beste is van allen, quaelick verandert hebben in Galigaen oft Galanga, als de ghene die moghelick ghemeynt hebben dat Galigaen een soorte is van Acorus, soo moeten wy wel bekennen dat dese plante den ouden Griecken onbekent is gheweest. Maer aenghesien dat wten naesten woorden ende beschrijvinghe vanden Auteuren blijckt dat ons Acorus is tselfde vanden ouders, soo blijckt oock terstondt dat diversch is van beyde den Galigaen, inder Apoteken groot ende cleyn gheheeten, den ghenen die de wortels van beyden wel aensiet. Want den Acorus is witachtich, welrieckende, ende als Galenus segt, bitterachtich, die licht om breken is, ende daerom ghelijck hy van verwe, soo is hy oock int samen groeyen den Ireos ghelijcker, dan eenich vande twee Galigaens, ghemerckt dat sy van buyten ende binnen bruyn root zijn, ende met stooten niet haest en breken, scherp van smaecke ende aromatijck, maer gheensins bitter, meer tsamen treckende, ende daerom min de crachten thoonende van Ireos teghen de ghebreken der vrouwen, ghelijck als hebben willen Dioscorides, Galenus ende ander treffelicke Auteuren. Oft oock den selfden de wortels van beyde de Galiganen bekent zijn geweest, ghelijck dat onseker is, soo hebben wy overlancx ons selven laten duncken dat sy een medesoorte zijn vanden Acorus ende Ireos, te weten, dat sy hebben de wortels van geel Lisch, maer de bladers van Ireos oft Wantluyscruydt, doncker groen, nochtans smalder. Dese werden luttel iaren gheleden ghehouden inde hoven van Paduwe ende Venegien, daer wy die zeer veel groen ghesien hebben. Ende niet langhe daer nae hebben wy verstaen van zeer ghetrouwe ende gheschickte Herbaristen, dat de selfde wtghesteken waeren inden gheberghte van Syrien, daerse ghemeynlick voor Ireos ghehouden ende oock gheheeten zijn, meer om de groote ghelijckenisse van de bladers, dan om de verwe, reucke ende cracht vande wortel, want tsamen treckende soo versterckt sy, ghelijck het geel Lisch, noch en is oock soo subtijl niet van substantie als den Ireos oft Geinber, ende drijft wt sonder tsamen trecken, sonderlinghe de groote Galigaen, vande welcke wy hier spreken.

Plinius seght dat de wortels van Acorus lichtelick om breken zijn, dÕ welcke metten Galigaen niet overeen en comt, daerom en is dese Galigaen gheen Acorus.

 

Cracht.

Tsamen treckende verstercktse de maghe ende ingewant, ende bevrijtse van winden, sy helpt verteiren, ende versoet de colica, de verstopte winden, ende de pijnen die van winden oorspronck hebben. Het is een medicijne dienende tot de maghe ende thooft.

Tpoyer inde neusegaten ghedaen, suyvert de herssenen, ende doet niesen, ende is heet ende drooghe bycants tot inden derden graedt.

 

Cleyn Galigaen.

Tsoude andersins zeer quaedt om ordeelen zijn, oft de Cleyne Galigaen alsoo vanden Apotekers ghenoemt, eer een soorte van Cyperus waere dan van Galigaen oft Acorus, want al ist dat de wortels van aensien, hartheydt, reucke, smaecke ende oock eenichsins van ghedaente den Cyperus longus ghelijck zijn, met dÕ welcke dat door bedroch vanden voorcoopers ghevalscht ende verwisselt wordt: nochtans ist dat de bladers den Myrthus ghelijck zijn (als sommighe ondersoecker van Indiaensche cruyden willen segghen) soo salt niet luttel verschillen van alle beyde, ende oock vanden grooten Galigaen, dien dit andersins van crachten, reucke, smaecke, verwe ende name meest ghelijck was, ende moghelick te boven ginck. Nochtans wordt dese, ghelijck oock de Zedoar, wt de coopsteden van China ghesonden in dÕ ander Indien van Asien, ende West Europen, maer de groote Galigaen wordt ghebrocht van Java een zeer rijck eylandt gheleghen over de linie, door die van Liburnunen soo sy weder Noordtwaerts keeren: waer wt der waerhydt ghelijck schijnt, oft datse voor diversch vanden Araben ghehouden zijn gheweest, oft niet zeere ghekent van Avicenna ende Serapio, als de ghene die de Griecken ghevolgt hebben, ende dat sy daerom twee capittels daer af gemaeckt hebben, als ghemeynlick geschiedt van vremde ende niet wel bekende saecken, ende oock somtijdts twee zeer verscheyden simplen in een capittel ghemengt hebben, ghelijck daer hy de Cancamum ghevoeght heeft int beschrijven van Manna, met een dobbel faute, midts dat hy gheseydt heeft dat de Cancamum neder is vallende wten Hemel, ende opden Sorben-boom ghevat wordt, welcke dinghen schijnen te moeten verstaen werden vande Manna, niet vande Cancamum, die ghevat wordt opde tacken vanden Esscheboom oft Haveressche, ende niet opden Sorben-boom. [85]

(Iris pseudo-acorus)

Onze gewone gele lis. In Latijn geheten Acorus nostras palustris en van Valerandus Donrez, Butomon Theophrastus. Van Dodonaeus Pseudoiris en Iris lutea, maar te onrechte. In Frans Glayeul en Flambe bastarde. In Hoogduits Schwertel en Drachenwurtz en Gelu wasser Lelien. In Engels Gladdon of false Acorus en Wilde flagges en Water flagges.

Het gebruik of de krachten van de gewone inlandse Acorus zijn geenszins te verachten zoals sommige te onrechte zeggen die deze maar voor op de tong en niet in het binnenste van de keel geproefd hebben waarin dat altijd bijt enige scherpte in het proeven, niet terstond zo gauw als het geproefd wordt maar wat later. Hetzelfde zou ge ook gewaar mogen worden in de Phyllon van Montpellier en ander kruiden waarvan de verwarmende kracht door te veel aardse materie verdoofd is. Want hoewel dat het bijna geen reuk heeft en dat de warmte slap is zo is het nochtans meer te achten dan het buitenlandse om zijn andere deugden die het heeft en krachten tegen veel ziektes want het geeft de maag en omtrent gelegen partijen meer kracht en warmte dan diegene die door haar grote hitte eerder de natuurlijke warmte en inwendige krachten vernield en beroofd. Daarom die haar enige lieflijkheid willen geven die steken er kruidnagels in gelijk in de walnoten en bevinden ze dan niet kwaad.

 

Kracht.

De wortel van de gele lis trekt samen, versterkt, bind samen en verzameld. Is goed tegen de buikloop en stopt de vloed van de maandstonden der vrouwen. Aangezien dat het zulke werken doet kan het geen gele Iris zijn zoals een geschreven heeft wiens wortels, (als dezelfde zegt) zo zeer tezamen trekken en geheel contrarie de natuur van de Iris zo dat een voortreffelijke auteur geschreven heeft dat deze wortels, ja alleen aan het lijf gehangen en geduwd alle bloedloop stelpen. Daarom zeggen we liever dat het een soort van Acorus is dan Iris. [84]

Tenzij dat die van Arabi‘ de Acorus van Galici‘ die als Dioscorides zegt de beste is van allen kwalijk veranderd hebben in galigaan of galanga als diegene die mogelijk gemeend hebben dat galigaan een soort is van Acorus zo moeten we wel bekennen dat deze plant de oude Grieken onbekend is geweest. Maar aangezien dat uit de naaste woorden en beschrijving van de auteurs blijkt dat onze Acorus hetzelfde is van de ouders zo blijkt ook terstond dat het verschilt van beide galiganen, in de apotheken groot en klein geheten, diegene die de wortels van beide goed bekijkt. Want de Acorus is witachtig, welriekende en als Galenus zegt, bitterachtig die licht om te breken is en daarom gelijk het van kleur zo is het ook in het samengroeien de Iris gelijker dan enige van de twee galiganen gemerkt dat zij van buiten en binnen bruinrood zijn en met stoten niet gauw breken, scherp van smaak en aromatisch maar geenszins bitter, meer tezamen trekkende en daarom minder de krachten tonende van Iris tegen de gebreken der vrouwen gelijk als hebben willen Dioscorides, Galenus en ander voortreffelijke auteurs. Of ze ook de wortels van beide de galiganen bekend zijn geweest, gelijk dat onzeker is, zo hebben we laatst gedacht dat zij medesoorten zijn van de Acorus en Iris, te weten dat zij de wortels van gele lis hebben maar de bladeren van Iris of wandluiskruid, donker groen, nochtans smaller. Deze werden enkele jaren geleden gehouden in de hoven van Padua en Veneti‘ daar we die zeer veel groen gezien hebben. En niet lang daarna hebben we verstaan van zeer getrouwe en geschikte herbaristen dat dezelfde uitgestoken waren in het gebergte van Syri‘ waar ze gewoonlijk voor Iris gehouden en ook geheten zijn, meer om de grote gelijkenis van de bladeren dan om de kleur, reuk en kracht van de wortel want tezamen trekkende zo versterkt ze gelijk de gele lis, noch is niet zo subtiel van substantie als de Iris of gember en drijft uit zonder tezamen te trekken en vooral de grote galigaan waar wij hier van spreken.

Plinius zegt dat de wortels van Acorus licht om te breken zijn wat met de galigaan niet overeen komt, daarom is deze galigaan geen Acorus.

 

Kracht.

Tezamen trekkende versterkt ze de maag en ingewand en bevrijdt ze van winden, zij helpt verteren en verzacht de koliek, de verstopte winden en de pijnen die van winden oorsprong hebben. Het is een medicijn dienende tot de maag en het hoofd.

Het poeder in de neusgaten gedaan zuivert de hersens en doet niezen en is heet en droog bijna tot in de derde graad.

 

Kleine galigaan. (Alpinia officinarum, grote is Alpina galanga)

Het zou anders zeer kwaad om te oordelen zijn of de kleine galigaan alzo van de apothekers genoemd eerder een soort van Cyperus is dan van galigaan of Acorus want al is het dat de wortels van aanzien, hardheid, reuk, smaak en ook enigszins van gedaante de Cyperus longus gelijk zijn, waarmee dat door bedrog van de inkopers vervalst en verwisseld wordt, nochtans is het dat de bladeren de Myrtus gelijk zijn (als sommige onderzoekers van Indiaanse kruiden willen zeggen) zo zal het niet weinig verschillen van alle beide en ook van de grote galigaan die dit anderszins van krachten, reuk, smaak, kleur en naam meest gelijk is en mogelijk te boven gaat. Nochtans wordt deze, gelijk ook de Zedoar, uit de koopsteden van China gezonden in het andere Indien van Azi‘ en West Europa. Maar de grote galigaan wordt gebracht van Java, een zeer rijk eiland gelegen over de linie door die van Liburnunen zo zij weer Noordwaarts keren. Waaruit de waarheid gelijk schijnt of dat ze voor divers van de Arabieren gehouden zijn geweest of niet zeer bekend van Avicenna en Serapio als diegene die de Grieken gevolgd hebben en dat zij daarom twee kapittels daarvan gemaakt hebben zoals gewoonlijk geschiedt van vreemde en niet goed bekende zaken en ook somtijds twee zeer verschillende simpele in een kapittel gemengd hebben gelijk daar hij de Cancamum bijgevoegd heeft in het beschrijven van manna met een dubbele fout omdat hij gezegd heeft dat de Cancamum neer valt uit de hemel en op de sorbenboom gevat wordt welke dingen schijnen te moeten verstaan werden van de manna en niet van de Cancamum die gevat wordt op de takken van de essenboom of lijstebres en niet op de sorbenboom. [85]

 

 

 

 

 

 

 

 

Alderley Lisch oft Ireos.

Blaeu Lisch over zee. Iris nostras vulgaris. In Franchois, Flambe ou Glayeul. In Spaensch, El Lirio Cardeno, Lirio de color de cielo. In Italiaensch Giglio celeste, ende Giglio pavonazo. In Enghelsch Flour de Luce, oft Flour de Lyce.

De ouders ghemerckt hebbende de lustighe diverscheydt vande verwen van dese bloemen, ende dat sy tcoleur hadden vanden reghenboghe, in Griecks Iris gheheeten, hebben dese plante Iris ghenoemt, ghelijck oock de Latijnsche ghedaen hebben volghende daer in de Griecken, de welcke de selfde oock heten Eris, Ourania ende Thaumastos, dat is te segghen, heylich, hemels ende wonderlick, soodaenich als de heylighe schrifture seght dat de regenboghe oft boghe des verbonts was van Godt almachtich nae de diluvie ghegeven. Maer nu ter tijdt hoe wel datse over al zeer vele is, soo wordtse van ale natien van volcke Lelie gheheeten, te weten van de Hoochduytschen Gilgen, van de Italianen ende Spaignarts Lelie, oock vande Franchoisen Glayeul om de groote ghelijckenisse die de bloemen hebben met de Lelien ende Gladiolus. DÕwelcke oock de Poeten ghedaen hebben, ende dÕ Historie schrijvers bedroghen heeft, als gheseydt sal worden int capittel vande Jacinthen ende Lelien, int ghelijcken vande welcke nochtans den Iris zeer goedt om kennen is, ende vande selfde goedt te onderscheyden, als hebbende scherper, stijver ende breeder bladers dan die vanden Acorus oft Gladiolus. DÕwterste canten vande bloemen zijn wijder ende meer van een staende, ende de bladerkens meer ommegheslaghen meestendeel ghedeylt in sessen, de welcke over ander ghelijck een handthave ghecromt staen, ende innewaerts gheboghen als inde Lelie vande wapen ofte schilt van Vranckrijck, daerom tot hedensdaeghs Flour de Luce: Gallice Fleurs de Lis ghenaemt wordt: bedecken voorts sommighe aderkens, aen de welcke verwelckert zijnde inde midden vanden Somer een haeuken voorts comt, niet zeer onghelijck die vanden Wantluys-cruydt, oft van geel Lisch, ende oock hoeckachtich saedt, ghelijck een Erwete, maer minder. De wortel is levendich als van een cruydt dat altijdts groen is, vol, vast, witachtich, ende in veel scheuten oft tacken lancks dÕopperste vander aerden [86] wtghespreydt, bitter, sterck, scherp ende heet van smaecke als sy groen is, gelijck sy oock heeft een purgerende cracht, de welcke sy gheheel verliest als sy drooghe is, ende oock veel van haeren heeten ende onlieflicken smaecke, maer crijght beter reucke, waerom sy meer ghepresen wordt, sonderlinghe de Florentijnsche, die hedensdaeghs den prijs heeft. De welcke zeer vele inde Middellandtsche plaetsen niet verre van tghebergte van Florencen wtghegraven wordt, welcke plaetsen van ghetempertheydt des landts ende lochts die van Sclavonien zeer ghelijck zijn, in vueghen datse voor beter ghehouden wordt dan die van Sclavonien. Want dese is wat rosch, ende min blinckende, sulcks als de Venetianen ghebruycken. Maer de Florentijnsche is wit ende veel schoonder om sien, ende oock soeter van reucke. Nochtans en wordt daer gheen van beyden versletert, gherimpelt, verschimmelt, bruyn oft verduft met inde Sonnen te drooghen ghelijck de onse doet, sonderlinghe die van Noordtwaerts, wiens sap de slechte Medicijns doort lesen vande boecken van eenighe practisienen, ingheven den watersuchtighen, niet seker zijnde oft sy den siecken meer pijne aendoen oft ongeriefs. Ende hoe wel dat Galenus den prijs gheeft die van Sclavonien, nochtans ghemerckt dat hy selfs heeft verclaert, dat yeghelijck cruydt hoe dat in sijne gheslachte beter rieckende is, hoe dat oock excellenter is, soo sal yemandt de Florentijnsche meer prijsen dan de Sclavoensche, van de welcke in deugden het Africaensche soo zeere is verschillende (segt de selfde) als een ieugdich dier is van sijn doodt lichaem. Daerom schijnt dat dese gheerne heeft haer natuerlicke plaetsen, die niet zeer heet en zijn ghelijck Afriken, noch oock te zeer coudt, ghelijck de Noordtsche landen, maer bergachtighe, ghetemperde, ende vochte plaetsen, ghelijcker nu ter tijdt wt Spaignien ghebrocht wordt die zeer wel rieckt ende goedt is, oock aende oevers vande rivieren, segt Nicander, die Naroensche gheheeten is, midt datse is groeyende niet aende zeecant van Sclavonie, maer aende Noordtsijde, nat ghemaeckt zijnde vande riviere van Macedonien de Nar gheheeten.

Sy is van zeer menigherhande niet alleenlick in crachten, als wy gheseydt hebben, maer oock in grootte, reuck ende principaelick in coleur vande bloemen. Welcke aerdighe tsamenmenginghe van coleuren niet en is alleene in verscheyden planten, maer wordt oock ghesien inde bloemen van een plante alleene. De liefhebbers van excellente hoven en hebben niet alleene tblaeu ende wit-Lisch (welcke bycants alle Europen voorts comen, ende aldermeest ghesien worden) met een ander soorte [87] van ghemeyn Ireos welcke heeft de drye onderste hanghende bladeren van sijn bloemen blaeu helijck de voorseyde, ende dÕ andere drye opstaende bladeren van aschgraewe verwe, anderssins en ist in alder manieren den voorseyden niet zeer onghelijck, dan dat in ons hoven meerder valt ende heeft sijn onderste bladeren boven aen de wortele bleeck roodt wten blaeu: Maer boven dien hebben wy wel vercreghen sessenveertich oft vijftichderley vremde wtlandtsche Lischen, van de welcke wy hier de figueren met haeren beschrijvinghen, alleen gheset hebben, die wy hebben moghen doen conterfeyten ende afsetten, laetende die andere tot een ander tijdt, met dies dat hare bloemen dit iaer, niet en zijn te perfectie ghecomen door desen spaeden vorst inden Meerte laetst leden. Wy sullen dan beghinnen van de groote schoon Ireos van Dalmatien.

Allerlei lis of Ireos. (Iris x germanica en var florentina)

Blauwe lis over zee, Iris nostras vulgaris. In Frans Flambe of Glayeul. In Spaans El Lirio Cardeno, Lirio de color de cielo. In Italiaans Giglio celeste en Giglio pavonazo. In Engels Flour de Luce of Flour de Lyce.

De ouders die gemerkt hebben de lustige verschillen van de kleuren van deze bloemen en dat zij de kleur hadden van de regenboog die in Grieks Iris heet hebben deze plant Iris genoemd gelijk ook de Latijnen gedaan hebben die volgen daarin de Grieken die deze ook heten Eris, Ourania en Thaumastos, dat is te zeggen, heilig, hemels en wonderlijk zodanig als de heilige schrift zegt dat de regenboog of boog des verbond was van God Almachtig na de zondvloed gegeven. Maar nu ter tijd en hoewel dat ze overal zeer veel is zo wordt ze van alle naties van volken lelie geheten, te weten van de Hoogduitsers Gilgen, van de Italianen en Spanjaarden Lelie, ook van de Fransen Glayeul om de grote gelijkenis die de bloemen hebben met de lelies en Gladiolus. Wat ook de po‘ten gedaan hebben en de historie schrijvers bedrogen heeft als gezegd zal worden in het kapittel van de hyacinten en lelies in het vergelijken waarvan nochtans de Iris zeer goed om te herkennen is en van die goed te onderscheiden. Ze heeft scherpere, stijvere en bredere bladeren dan die van de Acorus of Gladiolus. De uiterste kanten van de bloemen zijn wijder en staan meer uiteen en de bladertjes meer omgeslagen en meestal gedeeld in zessen die om de beurt gelijk een halve hand gekromd staan en van binnen gebogen zoals in de lelie van het wapen of schild van Frankrijk, daarom tot nu Flour de Luce: Gallice Fleurs de Lis genoemd wordt. Ze bedekken voorts sommige adertjes en als die verwelkt zijn komen er in het midden van de zomer hauwtjes voort die vrij gelijk zijn met het wandluiskruid of van gele lis en ook hoekachtig zaad gelijk een erwt, maar kleiner. De wortel is levendig als van een kruid dat altijd groen is, vol, vast, witachtig en in veel scheuten of takken langs het opperste van de aarde [86] uitgespreid, bitter, sterk, scherp en heet van smaak als zij groen is gelijk zij ook heeft een purgerende kracht die zij geheel verliest als zij droog is en ook veel van haar hete en onlieflijk smaak, maar krijgt een betere reuk waarom zij meer geprezen wordt en vooral de Florentijnse die tegenwoordig de prijs heeft. Die wordt zeer veel in de Middellandse Zee plaatsen niet ver van het gebergte van Florence uitgegraven welke plaatsen van getempertheid des land en lucht die van Sloveni‘ zeer gelijk zijn, in voegen dat ze voor beter gehouden wordt dan die van Sloveni‘. Want deze is wat roze en minder blinkend zulks als de Venetianen gebruiken. Maar de Florentijnse is wit en veel mooier om te zien en ook zoeter van reuk. Nochtans wordt daar geen van beiden versleten, gerimpeld, verschimmeld, bruin of verduft met in de zon te drogen gelijk de onze doet en vooral die van Noordwaarts wiens sap de slechte dokters door het lezen van de boeken van enige praktijken ingeven de waterzuchtige en niet zeker zijn of zij de zieken meer pijn aandoen of ongerief. En hoe wel dat Galenus de prijs geeft die van Sloveni‘, nochtans gemerkt dat hij zelf heeft verklaart dat elk kruid hoe dat het in zijn geslacht beter ruikt hoe dat ook excellenter is. Zo zal iemand de Florentijnse meer prijzen dan de Slavische die in deugden van het Afrikaanse zo zeer verschilt (zegt dezelfde) als een jeugdig dier is van zijn dood lichaam. Daarom schijnt dat deze graag heeft zijn natuurlijke plaatsen die niet zeer heet zijn gelijk Afrika, noch ook te zeer koud gelijk de Noordse landen, maar bergachtige, getemperde en vochtige plaatsen gelijk er nu ter tijd uit Spanje gebracht wordt die zeer goed ruikt en goed is, ook aan de oevers van de rivieren zegt Nicander die Naroense geheten is omdat ze niet groeit aan de zeekant van Sloveni‘ maar aan de noordzijde die nat gemaakt wordt van de rivier van Macedoni‘ de Nar geheten.

Het is van zeer menigerhande en niet alleen in krachten zoals we gezegd hebben, maar ook in grootte, reuk en voornamelijk in de kleur van de bloemen. Welke aardige tezamen menging van kleuren niet alleen is in verschillende planten, maar wordt ook gezien in de bloemen van een plant alleen. De liefhebbers van excellente hoven hebben niet alleen het blauwe en witte lis (welke bijna alle in Europa voorts komen en allermeest gezien worden) met een ander soort [87] van gewone Iris die de drie onderste hangende bladeren van zijn bloemen blauw heeft zoals de voor vermelde en de andere drie opstaande bladeren van asgrauwe kleur, anderszins is het in alle manieren de voor vermelde vrij gelijk dan dat het in onze hoven groter valt. Het heeft zijn onderste bladeren bovenaan de wortel bleek rood uit het blauwe. Maar bovendien hebben we wel verkregen zes en veertig of vijftig vreemde buitenlandse lissen waarvan we hier de figuren met hun beschrijvingen alleen gezet hebben die we mogen laten schilderen en afzetten en laten die anderen tot een andere tijd met dit dat hun bloemen dit jaar niet tot perfectie zijn gekomen door deze late vorst en maar jongst leden. We zullen dan beginnen van de grote mooie Iris van Dalmati‘.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Irides exoticae Belgio inquilinae. Groot Ireos van Dalmatien, Iris Dalmatica maior.

Groot Ireos van Dalmatien heeft een zeer lustich wtspruyten vande bladers ende fray om sien, op beyden sijden ghedeylt, ende ghelijck Paeuwen vleughels die open staen wtghesparret, met veel bloemen die op eenen holachtighen stele met veel sijdetacken groeyen, ende zeer groot zijn, hebbende ses claere blaeuwe Violet bladerkens, die oock over ander ommegeboghen staen. De hoven van Nederlandt hebben dese in grooter weerden, door ghifte vanden zeer excellenten Medicijn vanden Hertoghe van Ferraren Pancius ghenoemt. Tbrengt sijn saedt voorts in hoeckachtighe haeuwen.

 

Cleyn Ireos van Dalmatien. Iris Dalmatica minor.

Dit Ireos is den Ireos van Dalmatien van aensien, ende in alle sijn deelen gheheel ghelijck maer in alder manieren minder, oock zijn de bloemen wat bleecker. Welck in Nederlandt is ghesonden ende gheschoncken gheweest vanden zeer gheleerden Medicijn van Ferraren Alfonsus Pancius, ende alsoo daer ghemeynlick inde hoven groeyende. [88]

 

Noch hebben wy nu oock in Nederlandt groeyende wt Spaignen ghecreghen dese plante, de welcke op yeghelicken stele van een cubitus oft onderhalf hooge een welrieckende doncker blaeu Violetten bloeme heeft oft twee, met eenen rouachtighen witten randt, ende heeft inde middel van elck onderste bladt een dichte ende corte wortel die haer niet licht en laet breken, van bladers ende ghedaente die van Dalmatien ghelijck, maer meer wtghespreydt. Meestendeel en heeftse maer een bloeme alleene.

 

Cleyn Violet Lisch. Iris Violacea parva.

Oock hebben wy van saedt gewonnen in Nederlandt een cleyn fraey Violet-Lisch zeer gelijck den Lisch van Portugael in coleur, fatsoen ende witte hayrkens int midden van sijne drye omgeboogde bladeren: welcke hayrkens by nae in alle andere soorten van Lisch geel zijn. Dit bloeydt meestendeel in de Lenten: ten zije dat het verplant zijnde buytens tijdts, oft verspaeydt door eenighen onghewoonlicken vorst in de Lenten, oft eenich ander diesghelick misval, gheraeckte onderwijle te bloeyen in den Herfst. Tselve ghebeurt dickwils veelderleye bloemen, besonder in Enghellandt, welck landt vochtich, reghenachtich ende nevelachtich is: soo dat hier door de vrowkens den aerdt hebben van te vernieuwen, quellen, scheren, snijden, lubben ende verplanten in alle saisoenen haer lustighe hoven: die soo dick ende menichmael veranderende, dat sy somtijdts niet en weten wanneer dat al wel is: niet te min door dusdaenighe onghetijdicheydt vercrijghen sy de veranderingen van ontellicke veel bloemen in verscheydene saisoenen: hoe wel dat het daer door zeer dickwils al verdorven wordt. Welck siende en heb ick niet en connen ghelaeten hen te vraghen waerom dat sy dit deden: daer op sy my al lachende antwoordden een ghemeyn ende bequaem spreeck-woordt in haere taele, You know that the Englisch man is oon passing fellouw, if hy might knouwer and kippe hym wel, when hy is wel: dat is te segghen, Ghy weet wel dat dÕ Enghels-man een ghesel is alle andere te boven gaende, const oft mocht hy sy selven wel kennen ende houden als hy wel is. Aldus hebben sy in der voorseyder manieren [89] ghecreghen veel schoone bloemen in verscheydene saisoenen: de sommighe werden dobbelder: dÕ andere bloeyen twee oft drye mael siaers: ghelijck wel blijckt aen de witte ende roode roosen ontrent Kerst-misse ende nae aller Heylighen misse: midts dat de roosetelers int midden gheschoren ende ghesneden waeren, corts nae dat sy ghebloeyt hadden in den Mey oft ghewoonlicken tijdt. Borbonnoyse Moeder-cruydt, Boter-bloemen met raepkens, de gheslachten van Sint Peeters-cruydt oft Hemels sleutel, Camille ende meer andere zijn daer zeer dobbel gheworden, midts het lubben, snijden, herplanten ende onghetijdichlick quellen. De Goudt-bloemen ende Maegdelieven, en worden daer niet alleenlick dobbel, maer dobbeleren ende vermenichvuldighen haere bloemenin veel cleyne bloemkens rontom de principale op eenen stele.

Irides exoticae Belgio inquilinae. Grote Iris van Dalmatie, Iris Dalmatica major. (Iris pallida)

Grote Iris van Dalmatie heeft een zeer lustig uitspruiten van de bladeren en fraai om te zien aan beide zijden gedeeld en gelijk pauwenvleugels die open staan uitgespreid, met veel bloemen die op een holachtige steel met veel zijtakken groeien e zeer groot zijn. Ze heeft zes helder blauwe violette bladertjes die ook om de ander omgebogen staan. De hoven van Nederland hebben deze in grote waarde door gift van de zeer excellente dokter van de hertog van Ferrara Pancius genoemd. Het brengt zijn zaad voort in hoekachtige hauwen.

 

(subspecie pseudopallida)

Kleine Iris van Dalmati‘. Iris Dalmatica minor.

Deze Iris is de Iris van Dalmati‘ van aanzien en in al zijn delen geheel gelijk maar in alle manieren kleiner, ook zijn de bloemen wat bleker. Welke in Nederland is gezonden en geschonken is geweest van de zeer geleerde dokter van Ferrara Alfonsus Pancius en groeit alzo daar gewoonlijk in de hoven. [88]

 

Noch hebben we nu ook in Nederland groeien uit Spanje gekregen deze plant die op elke steel van een 45 of 68cm hoog een welriekende donker blauwe violette bloemen heeft of twee met een ruwachtige witten rand en heeft in het midden van elk onderste blad een dichte en korte wortel die zich niet licht laat breken, van bladeren en gedaante die van Dalmati‘ gelijk maar meer uitgespreid. Meestal heeft ze maar een bloem alleen.

 

(Iris pumila)

Kleine Violette lis. Iris Violacea parva.

Ook hebben we van zaad gewonnen in Nederland een kleine fraaie violette lis die zeer gelijk is de lis van Portugal in kleur, vorm en witte haartjes in het midden van zijn drie omgebogen bladeren. Welke haartjes bijna in alle andere soorten van lis geel zijn. Dit bloeit meestal in de lente tenzij dat het verplant is buiten de tijd en verlaat wordt door enige ongewone vorst in de lente of enig ander dergelijk misval en raakte ondertussen te bloeien in de herfst. Hetzelfde gebeurt dikwijls vele bloemen en vooral in Engeland welk land vochtig, regenachtig en nevelachtig is. Zodat hierdoor de vrouwtjes de aard hebben van te vernieuwen, kwellen, scheren, snijden, lubben en verplanten in alle seizoenen van hun lustige hoven. Die veranderen ze zo vaak en dik zodat zij soms niet weten wanneer dat alles goed is. Niettemin door dusdanige ontijdigheid krijgen zij de veranderingen van ontelbaar veel bloemen in verschillende seizoenen. Hoewel dat het daardoor zeer dikwijls al bedorven wordt. Dat zag ik en heb niet kunnen nalaten hen te vragen waarom dat zij dit deden. Daarop zij me al lachende antwoorden een gewoon en bekwaam spreekwoord in hun taal; You know that the Englisch man is oon passing fellouw, if hy might knouwer and kippe hym wel, when hy is wel. Dat is te zeggen, Ge weet wel dat de Engelse man een gezel is die alle andere te boven gaat, kan of mag hij zichzelf goed kennen en houden als hij wel isÕ. Aldus hebben zij in de voor vermelde manieren [89] gekregen veel mooie bloemen in verschillende seizoenen. Sommige wordenmeer  dubbel. Andere bloeien twee of drie maal per jaar gelijk wel blijkt aan de witte en rode rozen omtrent Kerstmis en na Allerheiligen mis omdat de rozen in het midden geschoren en gesneden waren kort nadat zij gebloeid hadden in mei of gewoonlijke tijd. Bourbonse moederkruid, boterbloemen met raapjes, de geslachten van Sint Peterskruid of hemelsleutel, kamille en meer andere zijn daar zeer dubbel geworden vanwege het snoeien, snijden, herplanten en ontijdig kwellen. De goudsbloemen en madelieven worden daar niet alleen dubbel, maar doubleren en vermenigvuldigen hun bloemen in veel kleinere bloempjes rondom de principale op een steel.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Groot Violet-Lisch van Portugal, Iris Lusitanica verna.

Noch wordt ghevonden een ander soorte die den Ireos van Dalmatien soo wel van bladers, als van stele, ende drye oft vier bloemen op eenen stamme met eenen geelen hayrachtighen randt gelijck is, dan dat de bloemen gheheel violet oft doncker blaeu zijn, ghelijck als ick ghesien hebbe dese Lente inde zeer lustighe hoven vanden edelen Heere Jan vander Delft ende Maria Schetz.

 

Andere veranderinghe van Lisch van Portugal. Iris Lusitanica verna praecox.

De voorseyde edelvrouwe Maria de Brimeu weduwe vanden Heere Coenraedt Schetz heeft noch een ander Lisch van Portugael in als den voorseyden ghelijck, wtghenomen dat sijn bloemen wat cleynder zijn, ende vroegher inden Mey bloeydt. [90]

Groot violette lis van Portugal, Iris Lusitanica verna. (Iris verna?)

Noch wordt gevonden een ander soort die de Iris van Dalmati‘ zo wel van bladeren, als van steel en drie of vier bloemen op een stam met een gele haarachtige rand gelijk is dan dat de bloemen geheel violet of donker blauw zijn gelijk als ik gezien heb deze lente in de zeer lustige hoven van de edele heren Jan van der Delft en Maria Schetz.

 

Andere verandering van lis van Portugal. Iris Lusitanica verna praecox. (Iris verna var verna?)

De voor vermelde edelvrouw Maria de Brimeu weduwe van de heer Coenraedt Schetz heeft noch een andere lis van Portugal die de voor vermelde gelijk is uitgezonderd dat zijn bloemen wat kleiner zijn en vroeger in mei bloeit. [90]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Seer cleyne stein Ireos met breede bladers bycants sonder stelen. Perpusilla saxatilis Iris latifolia acaulis ferme.

DÕalderminste ende minst ghevonden van allen is oock dese van Languedoc, in de vouwe vande wortel, dichte substantie, ende verwe die van Dalmatien niet onghelijck, maer sonder stele, sonderlinghe ter plaetsen daer sy van selfs wasset, breedtachtich van bladers, stijf ende puntachtich, een palme hooghe ghelijck die vanden Gladiolus, van bloemen, haeuwe, ende saedt die vanden stinckende Wantluys-cruydt ghelijck. Dit cruydt soo haest alst wter aerden opgroeyt, soo blijvet ghelijck de witte Chameleon cleyne ende leegh, ende daerom willen sommighe dat gheheeten hebben Chamaeiris. Seer vele groeyter in Languedoc op dorre ende steenachtighe plaetsen by de speloncke, ondehalf mijle van Montpelliers gheleghen, opden wegh van Frontignaen, waer dat opde steenrotsen ende scheuren van dien zeer veel is groeyende by de Ferula.

 

Diverscheydt van zeer cleyn Ireos met breede bladers, Perpusillae Iridis latifoliae varietates.

De Chamaeiris, van dat ick die wten lande van Montpelliers in Nederlandt ende Enghellandt overghesonden hadde, ghenomen in eenen couden ende vochtighen grondt, heeft door de natuere vander aerden ende locht, diversche veranderinghen ghehadt, soo wel als zeer veel ander wtlandtsche planten vande heete landen. Want sy heeft eenen stele van drye palmen, ende op sommighe plaetsen van eenen voet hooghe, de bloemen witachtich, sneew-wit, oft geel, oft blaeu, op ander plaetsen zijn sy sonder stele, bleeck root, violet, ghestreept, ende geelachtich ghesien.

Zeer kleine steen Iris met brede bladeren bijna zonder steel. Perpusilla saxatilis Iris latifolia acaulis ferme. (Iris pumila)

De allerkleinste en minst gevonden van allen is ook deze van Languedoc die in de vouw van de wortel, dichte substantie en kleur die van Dalmati‘ vrij gelijk is, maar zonder steel en vooral op de plaats en daar ze vanzelf groeit breedachtig van bladeren die stijf en puntachtig zijn en een 10cm hoog gelijk die van de Gladiolus, van bloemen, hauwen en zaad die van de stinkende wandluis kruid gelijk. Dit kruid zo gauw als het uit de aarde opgroeit zo blijft het gelijk de witte Chameleon kleine en laag en daarom willen sommige dat geheten hebben Chamaeiris. Zeer vele groeit er in Languedoc op dorre en steenachtige plaatsen bij de spelonk een paar kilometer van Montpellier gelegen op de weg van Frontignan waar dat veel groeit op de steenrotsen en scheuren bij de Ferula.

 

Verschillen van zeer klein Ireos met brede bladeren, Perpusillae Iridis latifoliae varietates.

De Chamaeiris van die ik uit het land van Montpellier in Nederland en Engeland overgezonden heb genomen in een koud en vochtige grond heeft door de natuur van de aarde en lucht diverse veranderingen gehad zo wel als zeer veel andere buitenlandse planten van de hete landen. Want zij heeft een steel van 30cm en op sommige plaatsen van meer dan 30 cm hoog, de bloemen witachtig, sneeuwwit of geel of blauw en op andere plaatsen zijn zij zonder steel, bleek rood, violet, gestreept en geelachtig gezien.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Een ander diverscheydt.

Kaerle de lÕecluse heeft int voorleden iaer van Weenen ghesonden aenden edelen Heere Brancion, Oosterijcksche Ireos die cleyne zijn, met roode bleecke bloemen, ende oock peirtsche wel-rieckende, ende oock Chamaeiris met peirtsche wel-rieckende bloemen.

Wy hebben hier toe ghevoeght een figuere van bleeck-root Lischken, welck in onse hoven van saedt ghewonnen is. Ick meyne dat dit is tÕ voorseydt Lisch van Clusius. [91]

 

[92]

Hier moest noch by ghevoeght zijn een soorte van Ireos die zeer selden, schoon ende wtnemende is. Vande welcke de bloemen geel zijn, die vanden Chamaeiris van Montpelliers gelijck, maer veel grooter, met drye ommegheboghen bladers, ende met een vremde aerdicheydt van doncker violet ghestrept. Tgroeyt inde hoven van Nederlandt door liberaelheydt vanden zeer gheleerden Kaerle de lÕ Ecluse.

 

Veranderinghe.

Ick hebber sommighe in mijnen hof die bijcants heel geel zijn, om dat de strepen niet soo breedt en zijn.

 

Andere soorte van cleyn geel Ireos. Chamaeiris lutea altera.

Noch hadde mijn-Heere vande Delft een andere cleyn soorte zeer hupsch, groeyende ses oft seven duymen hooghe met corte bladeren, de heel bloeme is schoon geel, wtghenomen de middel, alleenelick vande drye hanghende oft ommegheslaghen bladeren gansch schoon blaeu gestrept ende inde midden verciert met schoon saffraen geel hayrkens.

 

Groot Ireos van Constantinople met plecken. Iris Chalcedonica variegata.

My verheugt dat ick binnen sommighe daghen herwaerts ghesien hebbe een Ireos bloeme die van Bruessel ghebrocht werdt, de welcke zeer groot was, ende ghespickelt met dweersche ende noersche plecken die vael, aschgraeu ende rootachtich waeren, de bladers een weynich wit blickende gelijck een sweert. Andersins in al ghelijck den ghemeynen Ireos, oft dien van Dalmatien. Van dese plante moeten wy bedancken de edel Vrouwe van Inghevelt, die dese schoone bloeme zeer neerstich bewaerde, inden hof van mijn-Heer Tisnac.

 

Diversche ander soorten van Ireos.

Wy hebben noch zeer veel ander soorten van Ireos, door ionste vande edel-Vrouwe Marie de Brimeu, huysvrouwe van Heere Coenraet Schetz. Ende van mijn-Heere Ambrosius Hubrechts die wel vijftichderley Lisch heeft, alsoo hy seydt, de welcke van Ceulen, Lyons ende wt Spaignen ghebrocht zijn, maer ick en hebbe hier gheen andere gestelt dan die wy hebben sien bloeyen.

 

Cracht.

Dioscorides. Als de wortel ghestooten wordt, doet sy niesen, ende suyveret hooft, segt Plinius.

Alle Ireos is verwarmende, subtilierende, ende goedt teghen den hoest.

Sy verteiren oft maecken subtijl de grofheydt vande humeuren die men quaelick kan wtworpen. Dioscorides, Plinius.

Dioscorides. Sy doen slapen, ende tranen comen, sy ghenesen de crimpinghen des buycks.

Dioscorides. Met azijn ghedroncken ghenesen sy de beten van slanghen, de pijne vander milten, convulsien, verstijvinghen, schuddinghen, ende dien het natuerlick tsaet afgaet. Plinius segt dat sy tsaedt verteeren.

Met water oft broodt inghenomen soo ghenesen sy de steken van Scorpioenen ende Spinnen. Plinius. [92]

Met wijn ghedroncken soo doense de vrouwen hen maendtstonden crijghen. Dioscorides.

Dioscorides. De decoctie van allen desen wordt nuttelick ghebruyckt inde stovinge vande vrouwen, om te vermorwen de herdicheden ende om die moeder te openen.

Dioscorides. De wortel wordt inghegheven teghen de Sciatica, ende (als Plinius seght) wordt met termentijn ghestreken op de lendenen.

Dioscorides. De selfde doet vleesch groeyen in fistulen ende alle diepe gaten daer die beenders ontdeckt zijn: want sy is (segt Plinius) incarnatijf.

Met honich ghemengt ende met een pessus inde moeder gheset, treckt de doode vruchten af. Dioscorides.

Dioscorides. Dese wortel ghesoden ende ghelijck een plaester opgeleydt maeckt morwe alle oude clieren ende hardicheden. Tsap (segt Plinius) maeckt morwe alle hardicheden.

Dioscorides. De selve wortel drooghe zijnde, doet vleesch groeyen in alle oude sweeringhen, ende met honich ghemenght suyvert die, sonderlinghe, segghen dÕ ouders, de etteren vanden hoofde.

Tselfde segt oock Aegineta.

Met azijn ende olie van Roosen ghemengt, is goedt teghen de pijne des hoofts, daer op ghestreken. Dioscorides.

De selfde wortel met wit Niescruydt ende twee mael soo veel honichs gemengt, verdrijft de sproeten, ende alle vlecken des aensichts die vander Sonnen comen zijn. Dioscorides.

Sy worden ghedaen in pessarien, weeckmaeckende salven, ende dinghen die etter maecken, generalick soo wordet zeer ghebruyckt tot alle dinghen.

Plinius segt noch, dat zeer goedt is den ionghen kinderen tselfde aen dlijf te binden, ende is sonderlinghe goedt inghegheven den kinderen die tanden beghinnen te crijghen, oft schorft zijn van wit seer.

Plinius. Met olie ghemengt is die goedt gheleydt opde beten vande honden ende teghen de crauwagie, insghelijcks oock teghen de pijne der zenuen.

Plinius. Met Queappels ghemengt wordt ghestreken teghen de pijne des hoofts.

Plinius. Sy verdrijft oock de pijne des hoofts van te veel eten ende drincken ende oock de groote corticheydt van aessem, asthma ghenaemt.

Plinius. Eenen scrupel daer af inghenomen doet braken.