Jan Yperman, ‘de vader der Vlaamse Geneeskunde’, 1260- 1332.

Beschrijving: Beschrijving: msotw9_temp0In Nederlandse gezet door Nico Koomen. Er wordt naar afbeeldingen verwezen die ik niet heb gevonden en dus niet zal vermelden.

Zie ook Lanfranc van Milaan.

 

Jan Yperman was een jongere tijdgenoot van Jakob van Maerlant, die door Der Naturen Bloeme de eerste beginselen der natuurkunde onder het volk verspreidde.

 

De biografische gegevens van Jan Yperman zijn heel schaars. De meeste historici nemen aan dat Yperman geboren is in de stad Ieper. De geboorte- en overlijdensdatum staan evenals zijn geboorteplaats niet definitief vast, wel staat vast dat hij te Ieper leeft en werkt, sinds mensenheugenis met Ieper vereenzelvigd wordt en dat in zijn naam de naam van de Vlaamse stad zelf opgenomen is. Met zekerheid kan men aannemen dat hij geleefd heeft tussen + 1265 en + 1335. Ook het boek ‘De Cyrurgie van Meester Jan Yperman’, door de Leidse professor E.Ec. van Leersum neergeschreven, houdt deze data aan. De uitgave ‘Wetenschap in de taal der Vlamingen; vanaf Jacob van Maerlant tot de stichting van de Akademien’vermeldt; ‘Jehan Yperman zou als zoon van een chirurgijn geboren zijn te Ieper of omgeving omstreeks 1260 en gehuwd zijn in 1285’en verder ‘Jehan Yperman, die na 1329 niet meer voorkomt op de Ieperse stadsrekeningen, is waarschijnlijk weinig jaren later overleden’, rond 1332.

 

De kans bestaat dat zijn vader ook geneesheer was (Jan Yperman prijst immers in zijn werken geneesmiddelen aan die zijn vader gebruikte). Zijn zoon zou eveneens arts zijn geweest ( hij schrijft zijn werken over geneeskunde ‘omme dat hi begeerde dat hi (zijn zoon)  soude propheteren van vaders kunst en opgedane ervaringen van veel grote meesters)

Hij genoot een universitaire opleiding te Parijs bij de Milanees Lancfranco ( “Waaerbi ic rade also lancfranc mi riet ende leerde…’.. di leerde meester lancfranc van meylanen..’). ‘Il étudia la chirurgie ą Paris, sous Lancfranc de Milan qui enseignait en 1295, avec éclat, dans cette école célŹbre’ en ‘En 1303 ou 1304, Jehan Yperman termina ses études chirugicales ąa Paris’. Ypermans Chirurgie vermeldt de totaliteit van de chirurgische kennis van zijn tijd en verbindt zijn traditie met deze van de Parijse school en de school van Bologna.

 Het is niet uitgesloten dat hij van de Ieperse stadsmagistraat een studiebeurs kreeg. Hoogstwaarschijnlijk werd hij bij zijn terugkomst te Ieper aangesteld tot heelmeester in het Belle-hospitaal. Op 8 augustus 1933 werd een bronzen gedenkplaat aangebracht aan het huis (de kapel, thans Belle Goodshuismuseum) Rijselstraat 38 te Ieper die de volgende tekst vermeldt; ‘Roemrijke gedachtenis van de befaamden geneesheer en vermaarden Yperling Jehan Yperman. Hij legde de grondslag der heelkunde en was werkzaam in ‘t Belle- Godshuis 1304-1331. Hij bewoonde het huis hiernevens. (bedoeld wordt het huis rechts van de kapel. Inderdaad, in zijn tijd is Yperman ontegensprekelijk een buitenbeentje op het vlak van de geneeskunde die baanbrekend werk heeft verricht. We kunnen hem gerust een der eerste ‘moderne’geneesheren noemen. Dat de Vlaamse chirurgie in de Middeleeuwen op een uitzonderlijk hoog peil stond is door hem een vaststelling die niemand meer in twijfel trekt. Jan Yperman is in de eerste plaats chirurg en daarnaast ook geneesheer.

Al weten we nagenoeg niets over zijn leven, des te beter zijn we over zijn werkwijze en capaciteiten als geneesheer ingelicht. Zijn kennis en ervaring schreef hij in 2 boekdelen neer. Het eerste werk, ‘de Cyrurgie’ zal rond 1318 geschreven zijn (op een tiental jaren is men het niet zeker) dat in zijn tijd is gesitueerd, een uniek werk. Daarin vertoont Yperman zich als rechtstreekse voorloper van Vesalius (1543) en William Harvey (1628). Het boek behandelt een hele reeks ziekteverschijnselen en kwalen met hun mogelijke behandelingen.

Ypermans tweede werk is de ‘Medicina’getiteld. De hierin beschreven behandelingen zijn minder revolutionair dan in het eerstgenoemde werk. Deze beide werken zijn, in tegendeel tot de meeste wetenschappelijke werken uit die tijd, in de Vlaamse volkstaal geschreven. (misschien een van de redenen waarom Yperman in de eeuwen daarna in het vergeetboek is geraakt.)

In de Middeleeuwen bevonden de meeste handschriften zich veilig in kloosterbibliotheken. De beeldenstorm, (16de  Eeuw) keizer Jozef II (18de eeuw), de Franse Revolutie (eind 18de eeuw) en Wereldoorlog I zorgden ervoor dat vele handschriften openbaar verkocht, aan openbare bibliotheken toegewezen of door verzamelaars opgekocht of verloren gingen.

De Gentenaar K. van Hulthem kocht in 1818 een bundel Middelnederlandse handschriften en zijn vriend Jan-Frans Willems bestudeerde dit werk in Londen dat uit 147 perkamentbladen bestond en 17 verhandelingen bevatte wat een manuscript uit de 14de eeuw was dat melding maakte van de ‘Vlaemsche taal’. De inhoud van de van Hulthem-bundel vermeldt als de twee meest uitgebreide geschriften de nummers 10, Boek der medicina van Jan Yperman; en 11, Cyrurgie van Jan Yperman.

Tot dan had nog niemand ooit van Jan Yperman gehoord.

In 1845 verscheen een verhandeling van de Brusselaar Carolus met als titel ‘La chirurgie du MaĒtre Jehan Ypermans, le pźre de la chirurgie flamande’. Daarna volgden nog enkele publicaties over Yperman onder meer van de Ieperse archivaris en bibliothecaris Diegerick in 1859 en die noemde in zijn ‘Annales de la Société d’Emulation de Bruges’ Jehan Yperman als ‘’pére de la chirurgie flamande’.

Oude manuscripten van Ypermans ‘Cyrurgie’werden nog gevonden in Cambridge, de Gentse Universiteitsbibliotheek (uit nalatenschap van dr. Snellaert) en in 1896 in het British Museum.

In fine verscheen de uitgebreide, kritische editie van de Nederlandse professor dr. E.E. van Leersum in 1912 over de Cyrurgie van meester Jan Yperman die steunde op de van Hulthemse bundel dat aangevuld was met fragmenten uit de manuscripten van Cambridge, Londen en Gent en een paar merkwaardige stukken die hij kreeg van de voormalige Ieperse stadsarchivaris E. de Sagher, onder meer een stuk die vermeldde dat ene Jehan Ypermans op 18 augustus 1285 huwde en anderzijds dat Yperman in 1310 tot de burgerij van Ieper behoorde.

Ook met het schrijven van zijn tweede werk, het ‘Boec der Medicina’, bleek Jehan Yperman een vooruitstrevende medicus geweest te zijn. Men vindt er methoden beschreven die men van veel jongere datum waande zoals het afbinden van bloedvaten.

De ‘Medicina’werd in 1867 door M.C. Broecx en in 1972, in een verbeterde uitgave, door professor dr. L. Elaut gepubliceerd.

Vermoedelijk zullen nog weinig historisch gefundeerde elementen aan de diverse uitgaven toegevoegd kunnen worden omdat het rijke Ieperse archief in Wereldoorlog I onherroepelijk verloren ging.

 

Zijn ‘Cyrurgie’is verdeeld in 7 boeken; hoofd, ogen, neus, mond, oren hals en keel met uiteindelijk de overige ledematen en organen.

Zijn grote specialiteit is de schedelchirurgie. Tevens is hij de uitvinder van de slagaderligatuur en –torsie.

Wanneer we Ypermans ‘Cyrurgie’ lezen komen we tal van dergelijke voorbeelden tegen. Jan Yperman toont zich een geneesheer die zich definitief van het dogmatische en het louter theoretische van de geneeskunde losgemaakt heeft. De kennis van de oude Beschrijving: Beschrijving: msotw9_temp0Griekse en Arabische meesters en van een hele reeks Middeleeuwse meesters toetst hij aan de werkelijkheid. De Cyrurgie is Beschrijving: Beschrijving: msotw9_temp0dan ook een samenraapsel van Ypermans ervaringen. In vele behandelingswijzen blijft hij een kind van zijn tijd, maar bij hem ontdekken we de eerste sporen van een positief - wetenschappelijk denken wat hem een voorloper maakt van de moderne geneesheren. In tegenstelling tot zijn illustere collega’s, barbiers en chyrurgijen, gaat hij slechts opereren wanneer het absoluut noodzakelijk is en probeert hij veeleer door geneesmiddelen genezing te verkrijgen.

Naast de kennis van de geneeskunde moest de geneesheer volgens Yperman ook blijk geven van menselijke kwaliteiten en een algemene ontwikkeling;

‘Ende hine moet hem oec niet verstaen van medicinen, maer oec coenen sine boeken van naturen dat heet philosophie. Want grammarie, logike, rithorike ende ethike, deze vier consten leren alle dinc met redenen proeven. Yperman is een voorstander van de uitoefening van heel- en geneeskunde door een enkel persoon. Hij schreef er trouwens over in zijn tweede befaamde werk, de ‘medicina; ’,het ware oec nuttelijc dattie surgijn ware medicijn ende oec recht, alsi waren ten beginne also Ypocras was ende galienus ende avicenna, ende also mer noch vindt in saleerne, overberch te monpelier, ende te parijs, ende also mer noch vint in andren steden opten dach van heden’.

Yperman haalt fel uit tegen onkundige collega’s en kwakzalvers die hij ‘sotte meesters’ en ‘dorpers’noemt en die hij soms met naam vermeldt.

 

Voor de geneeskunde van Yperman wat nader toegelicht wordt moeten we heel even een blik werpen op de geneeskunde in die tijd. Die verkeerde in een erbarmelijke situatie. Nagenoeg iedereen kon de taak van geneesheer uitoefenen. De geneesheren die aan de universiteit gestudeerd hadden waren vast verankerd aan de dogmatische en kritiekloze navolgers van de Griekse en Arabische meesters. De kloof die er bestond tussen geestes- en handarbeid droeg er mede toe bij dat deze geneesheren nagenoeg geen praktische ervaring hadden. De medische wetenschap was tevens een mengelmoes van bijgeloof, astrologie, magie etc… Waar de geschoolde geneesheren weinig of geen aandacht hadden voor het als minderwaardig beschouwde handwerk kwam de praktijk van de geneeskunde in de handen van ongeschoolde ‘artsen’ en kwakzalvers van allerlei slag die met de meeste fantasie dit beroep uitoefenden.

Het zou nog eeuwen duren voor de beoefening van de geneeskunst aan reglementen onderworpen werd. De praktijk van deze barbier- chirurgijns beperkte zich hoofdzakelijk tot het snijden van puisten, aderlaten en amputaties.

Beschrijving: Beschrijving: msotw9_temp0Een raadsbesluit uit 1484 te Leiden;

‘Meester Claes, die schoenlapper, die dagelix practiseert ende hanteert in medicijne en surgijne, wordt deze praktijk verboden.

Een kritiek van Pieter Haschaert van Armentiers rond 1530;

‘Die ongeleerde buffels vroeten in de kunst zoals varkens in de mest, de kleren maken de man niet, ten sijn alle gheen medecijnen die den langhen tabbaert dragen (dat was meestal aan de geneesheren die gestudeerd hadden voorbehouden), noch ook alle chirurgijns die beckens uitsteken (scheerbekkens in het uithangbord van de barbiers).

 

De antieke leer van de vier elementen in de macrokosmos; lucht, water, vuur en aarde en de daarmee corresponderen elementen in ons lichaam was alom in zwang.

‘Het bloed, dat heet is als het vuur

De gele gal, die vochtig is als het water

Het slijm, dat koud is zoals de aarde

En tenslotte de zwarte gal, die droog is als lucht’.

Het kwam er op aan dat deze vier lichaamsstoffen in evenwicht te houden door een bepaalde voeding en door geneeskrachtige kruiden, stoornis in dit evenwicht brengt ziekte teweeg. Men ging van elk geneeskundig kruid na in hoeverre het droog of vochtig, warm of koud was om het te kunnen inzetten tegen de tegenovergestelde stoornis in de humeuren. Met tegenovergestelde middelen probeerde men genezing te bekomen.

In deze geneeswijze werd een enorm belang gehecht aan het purgeren en aan het aderlaten. Zo kon men kwade en overtollige stoffen verwijderen.

Velen (soms ganse kloosters) lieten zich enkele keren per jaar aderlaten ter voorkoming van ziekte. Dat een dergelijke behandeling vaak het tegenovergestelde resultaat had, spreekt voor zichzelf.

Beschrijving: Beschrijving: msotw9_temp0Een veel voorkomen manier van diagnoseren was de uroscopie of het piskijken. (Zie de leringhe van orinen.)

In de middeleeuwse geneeskunde speelden de badstoven een niet onaanzienlijke rol. Als voorbehoedsmiddel tegen lepra prees men warme baden aan ,men dacht deze ziekte te voorkomen door de huid rein te houden. In de steden rezen de badhuizen als paddestoelen uit de grond. Deze warme badinrichtingen voor het publiek degenereerden al gauw en kregen een slechte naam. Meestal werden ze uitgebaat door een ‘scone vrouwe’.

 

Laten we het nu over Jan Yperman hebben.

Zijn werken getuigen niet alleen van een groote belezenheid, maar leveren ook een doorslaand bewijs dat de geneeskunde toen verder gevorderd was, dan men vroeger vermoedde. Hij bezat. eene anatomische kennis die men vóor Vesalius onmogelijk achtte en beschreef kunstbewerkingen die eerst later in zwang geraakten. Vóor Ambroise Paré onderstak en bond hij de doorgesneden slagaders en beval zelfs het verdraaien der arteriĎn aan om het bloed te stelpen. In nadere bijzonderheden treden over zijn werken ligt buiten ons bestek, alleen zij aangemerkt dat hij een zelfzoeker was, die zijn heldere en eenvoudige taal wist vrij te houden van al die schoolgeleerde spitsvondigheden, welke de lezing der geneeskundige schriften van dien tijd zoo onverkwikkelijk maken.

Aan de hand van enkele concrete voorbeelden willen we het medisch denken van deze arts wat nader toelichten en illustreren. Daarin zien we de mening van Yperman ten aanzien van toestanden in de geneeskunde van zijn tijd.

De ‘scaermonde’ of hazenlip werd toegeschreven aan het eten van hazenvlees of een vissoort, roobaert, door een vrouw. Jan Yperman bestempelt dat als een ‘grote logene’, ‘het sin menich schaerde in lippen wier moeder noyt en aten hasenvleesch no en sagen robaerde van der see’.  Voor zover het natuurlijk in zijn tijd mogelijk was geeft Yperman een rationele uitleg. Volgens hem komt die misgroei voort van een ‘faute’ van de vaderlijke kiemcellen of een of andere stoornis tijdens de zwangerschap of een ‘faute’’n de baarmoeder of een of andere ‘ymagie’of inbeelding die de moeder tijdens de zwangerschap gemaakt heeft.

Een tweede voorbeeld is de uitspraak van Yperman over de wonderbare macht die de koning van Frankrijk zou bezitten om door aanraking de mensen met scrofulen (kliergezwellen in de hals) te genezen.

‘Het geneester vele met haren gelove ende onderwilen genezen sulke niet’.

Nu weten we dat vitamine D een genezende werking heeft op deze tuberculeuze kliergezwellen. Zonbestraling werkt een vorming van natuurlijke vitamine D in de hand. Door de wekenlange voettocht tijdens het warme seizoen naar Parijs of naar bedevaartsoorden en door het soms uren en dagenlang wachten kregen de mensen de noodzakelijke hoeveelheden zon om te genezen. (Vroeger moest men een bleke tint hebben om mooi en deftig te zijn, vandaar dat kwalen door vitaminetekort soms een massale omvang kenden).

Grote en erg bloedende worden werden  gedicht door middel van gloeiend ijzer of gloeiende olie. Ypermans ervaring leerde dat men dit beter kon doen door de bloedende aders te verbinden. De wond werd zo droog mogelijk gehouden en regelmatig met warme wijn (ontsmettingsmiddel) gewassen.

Praktisch viel het me op dat bij darmoperaties er een hol pijpje van vlier in gestoken werd, vast genaaid, het stokje verteerde vanzelf wel weer.

Uit Jan Annoot en Jozef Deruyter.

 

 

Bij gebrek aan oorkonden is het niet mogelijk de invloed na te gaan die Yperman noodzakelijk op den stand der geneeskunde in de Nederlanden moet uitgeoefend hebben. De enige behouden gebleven afschriften van zijn werken bewijzen dat deze invloed niet onbeduidend moet geweest zijn. Maar de tijd dat men zich van het wetenschappelijk dogmatisme zou losscheuren, was nog niet aangebroken en Yperman had geen opvolgers die de stellingen der Grieken en der Arabieren aan de werkelijkheid van hun eigen waarnemingen durfden toetsen.

 

TEKST            Cyrurgie, Boek I, inhoudstafel en cap. 1-15

Auteur:         Jan Yperman

Aard:           Proza

BRON              Brussel, Koninklijke Bibliotheek, 15624-41

Datum:        1351

Omvang:     88042 woorden

Opm.:          Handschrift van 148 bladen, 2 of 3 kolommen per bladzijde, 50 tot 53 regels per kolom. De tekst bevindt zich op fol. 108r-147v; het hs. bevat verder o.a. nog de Natuurkunde van het geheelal (fol. 1-6r), de Leringhe van orinen (fol. 22r-28r), het Liber Magistri Avicenne (fol. 28v-45v), Van de vier elementen en complexiĎn (fol. 46r47v), een tekst over het verband tussen uiterlijke kenmerken en karakteriĎle eigenschappen (zie Fysionomie (proza)) (fol. 48r-49r), de Medicina van Jan Yperman (fol. 54r-73r), uittreksels uit Jacob van Maerlants Heimelijcheit der heimelijcheden en Der naturen bloeme (fol. 75v-77r), Der mannen ende vrouwen heimelijcheit (fol. 77v-85r), een tekst over handwaarzeggerij (zie Chiromantie (proza)) (fol. 85r-88v) en de Herbarijs (fol. 91r-107r).

EDITIE            E.C. van Leersum (ed.): De "Cyrurgie" van Meester Jan Yperman. Naar de Handschriften van Brussel, Cambridge, Gent en Londen uitgegeven. Leiden, [1912].

Status:          Kritisch

MNW-nr:     1394, 56.60 (andere editie), 408.108 (ander handschrift), 736 (ander handschrift)

Opm.:          Voor zijn uitgave van Ypermans Cyrurgie heeft Van Leersum gekozen voor de tekst in het Brusselse handschrift. Hij laste echter regelmatig aanvullingen in uit een drietal andere handschriften: Cambridge, St. John's College, A 19, Gent, Bibliotheek der Rijksuniversiteit, 1273 en Londen, British Library, Harley 1684. De aanvullingen uit deze drie handschriften zijn tussen rechte haken geplaatst; aan de afsluitende haak gaat een C, G of L vooraf, letters die verwijzen naar resp. hs. Cambridge, Gent en Londen. De grootste aanvulling is afkomstig uit hs. Cambridge. Dit gedeelte is niet overgeleverd in de drie andere handschriften; het volgt in de editie direct na de tekst van hs. Brussel (p. 168-214) en werd niet tussen rechte haken geplaatst. De overige invoegsels, die van Van Leersum afkomstig zijn, zijn tussen ronde haken gezet en gecursiveerd.

De inhoudstafel uit de editie (p. xli-xliv), door de editeur zelf samengesteld op basis van de diverse kapittelopschriften, gaat hier aan de eigenlijke tekst van het handschrift vooraf.

Van Leersum geeft in de marges naast de tekst de foliĎring van alle vier de handschriften. Hier werd bij het eerste gedeelte van de tekst (editie, pag. 1-167] alleen de foliĎring van het Brusselse handschrift overgenomen. Het tweede stuk (editie, pag. 168-214), met de aanvulling uit hs. Cambridge, werd voorzien van de foliĎring van dit laatste hs. (zie hiervoor).

De in de editie gebruikte symbolen voor ons, drachme, scrupel, pond en Recipe zijn hier vervangen door resp. o., dr., scr., lb. en Rp.

Het apparaat met varianten en aantekeningen werd niet overgenomen uit de editie.

BRONNEN    Jan Ypermans Cyrurgie is, geheel of gedeeltelijk, o.a. overgeleverd in de volgende handschriften (alle vier gebruikt voor de editie Van Leersum): Brussel, Koninklijke Bibliotheek, 15624-41, Cambridge, St. John's College, A 19 (tekst incompleet), Gent, Bibliotheek der Rijksuniversiteit, 1273; Londen, British Library, Harley 1684 (bevat alleen het eerste boek).

 

 Uit Cd.Rom. Middelnederlands.

Toch wat lastige tekst. Met planten weet je ongeveer wat er komen gaat doordat ik vele latere vertalingen gelezen heb. Dit is heel wat anders, onbekende materie, onbekende namen, ook wijzigt het taalgebruik nog wel eens zodat dezelfde woorden in een andere spelling voorkomen. Toch heb ik het zo goed mogelijk proberen te vertalen zodat het voor velen al wat duidelijker en sneller te lezen wordt.

N. Koomen.

Zie ten overvloede onderaan E. C. Van Leersum.

 

s. semis of half

Jan Ypermans chirurgie.

MEESTER JAN YPERMANS SURGIE

         [Wy sijn sculdich onse werck yerst gode te beveelne onsen vader ende den sone ende den heylighen gheest In drie personen .1. warachtich god Den vader sonder beghyn Den zone comende vanden vader gheboren vander maghet marien moeder wesende ende maghet blivende Den heylighen gheest comende vanden vader ende vanden zone Dese drie persone een wille ende een god Nu biddic der maghet ende der moeder alder werelt Advocatigge dye ane hare ghelovet ende ane haren zone dat zy voere ons bidde ende over den dichtere van desen ghedichte dat hij my moete gheven den syn ende dye conste dat icke moete nemen uten auctoers Cirurgie die nuttelec moet wesen den lieden die ghequetsts sijn of dye ander ongelukken hebben datsij dair mede moeten ghenesen ende dye bate ontfaen van haren ongelukken // Ay sente Cosme sente damyaen heylege martelaerts Jhesus kerst ende sente luuc den flsissijn ende capellaen der moeder gods heylich ewangelyste bidt gode over alle die ghene dye wercken zulen met desen wercken also zij hier bescreven staen die werke vander hant datmen heet cuijrgye van buten. C] 2

MEESTER JAN YPERMANS CHIRURGIE.

                Wij moeten ons werk eerst aan God aan bevelen, onze Vader en de Zoon en de Heilige Geest in drie personen, 1 waarachtige God, de Vader zonder begin, de Zoon die van de Vader komt en geboren uit de Maagd Maria die moeder werd en maagd bleef. De Heilige Geest die van de vader en van de Zoon komt. Deze drie personen met 1 wil en 1 God. Nu bid ik de maagd en de moeder van de hele wereld pleitbezorger voor die aan haar gelooft en aan haar zoon dat ze voor ons bidden en voor de dichter van dit gedicht dat hij me zijn en uw kunst moet geven dat ik moet nemen uit auteurs van chirurgie die nuttig moet wezen voor mensen die gekwetst zijn of die andere ongelukken hebben dat ze daarmee moeten genezen en de baat ontvangen van hun ongeluk. Ai, Sint Cosmos, Sint Damianus, heilige martelaars, Jezus Christus en Sint Lucas, de arts en kapelaan van de moeder Gods, heilige evangelist bidt God voor al diegenen die werken zullen met dit werk zoals ze hier beschreven staan ‘het werk van de hand dat men chirurgie van buiten noemt’.

 

DITS DIE TAFELE VAN MEESTER JAN YPERMANS SURGIE. DEWELKE HEEFT IN .7. BOEKEN.

DIT I S DE INDEX VAN DOKTER JAN YPERMAN’ S CHIRURGIE DIE 7 HOOFDSTUKKEN BEVAT.

 

 

Eerste boec. Van den hoofde.

 

Cap. 1. Van den hoefde ende van sire sceppenissen ..... 5.

Cap. 2. In wat manieren therssenbecken gewont mach siin in die tekenen van den liesen gewont alse dura mater ende pia mater ..... 9.

Cap. 3. Hoe thoeft gedeilt es ende hoe men die deel sal mogen medicineren ..... 11.

Cap. 4. In isto capitulo protestis scire quod pertinet ad cyrurgicum et quomodo se ipsum habebit et reget et omnis (!) articulo quos tenetur habere de jure ..... 12.

Cap. 5. Dits leringe hoe men ierstwerf sal vermaken entie wonden te nayene in elke stede ..... 14.

Cap. 6. Van wonden te stremmene van bloede ..... 16.

Cap. 7. Van den hoefde gewont ende niet toten herssenbeckene ende ierst van .4. tiden int jaer ..... 20.

Cap. 8. Die leringe van bulen gevallen of geslegen of geworpen of van wonden optie bulen ..... 20.

Cap. 9. Hier leert men kennen ende proeven of therssenbecken ontwee es met bulen of sonder bulen of met wonden ..... 24.

Cap. 10. Dits van gevacken af geslagen sonder been ende metten bene ende dore ..... 25.

Cap. 11. Dits van gevacken af geslagen met snidender wapinen so dat men siet dura mater ..... 26.

Cap. 12. Van den herssenbeckene gewont met snidender wapenen ende dat gescaelget ..... 28.

Cap. 13. Van dat men therssenbecken wont metten hoeke van .1. fautsoene of aex. of metten orde van den swerde ..... 30.

Cap. 14. Van den bulen diemen valt int herssenbecken of slaet of worpt swaerlike ..... 34.

Cap. 15. Van dat men therssenbecken wont so dat dene zide vander score van den bene sciet onder dandere. dat gevalt ondertiden met groten scoren ..... 35.

xxxix

 Cap. 16. Die leringe van den herssenbeckene tebroken slecht sonder wonde int vleesch ..... 36.

Cap. 17. Die leringe vanden .4. meesters ende van roelandine ende van vele andere goeder meesters ..... 40.

Cap. 18. Hoe men nayen sal int ansichte ende in andren steden om scone lixemen te makene ..... 46.

Cap. 19. Dits van kindren die siin geboren met gespletenen lippen scaertmonde ..... 48.

Cap. 20. Dits van bulen te doene gesitten die herde moru siin ..... 49.

Cap. 21. Van wonden die vallen boven die ogen dweers toten bene ..... 49.

Cap. 22. Van dat die ore afgescoort es so dat si hangende blijft an thooft ..... 50.

Cap. 23. Van wonden gescoten int ansichte of in andren steden ..... 52.

Cap. 24. Van dornen of gescutte uut te doen comen sonder sniden .....55.

Cap. 25. Hoe men den gewonden es sculdech te houdene van etene ende van drinkene ende waer af men sal doen wachten ..... 56.

Cap. 26. Dits van spasmus. dats die crampe. ende dit es vrese den gewonden ..... 57.

Cap. 27. Van scorfheiden van den hoofde bi den rade van den .4. meesters ..... 60.

Cap. 28. Dits van lusen die wassen op thooft of in andren steden an den lichaem. die cuere daer iegen ..... 65.

Cap. 29. Dits van den wannen opt hooft dat men heet overbene .....66.

Cap. 30. Van te genesene bulen opt hooft ..... 67.

Eerste boek. Van het hoofd.

 

Kap. 1. Van het hoofd en van zijn schepping ..... 5.

Kap. 2. In welke manieren het hersenbekken gewond mag zijn in de tekens van de hersenvlies gewond zoals harde hersenvlies en dunne hersenvlies ..... 9.

Kap. 3. Hoe het hoofd gedeeld is en hoe men dat deel zal mogen medicineren ..... 11.

Kap. 4. In isto capitulo protestis scire quod pertinet ad cyrurgicum et quomodo se ipsum habebit et reget et omnis (!) articulo quos tenetur habere de jure ..... 12.

Kap. 5. Dit is de lering hoe men de eerste keer zal maken en de wonden te naaien op elke plaats ..... 14.

Kap. 6. Van wonden te stremmen van bloed ..... 16.

Kap. 7. Van het hoofd gewond en niet tot het hersenbekken en eerst van 4 tijden in het jaar ..... 20.

Kap. 8. De lering van builen gevallen of geslagen of geworpen of van wonden op die builen ..... 20.

Kap. 9. Hier leert men kennen en beproeven of het hersenbekken stuk is met builen of zonder builen of met wonden ..... 24.

Kap. 10. Dit is van gedeelte van afgeslagen zonder been en met het been en door ..... 25.

Kap. 11. Dit is van gedeelte van afgeslagen met snijdende wapens zodat men harde hersenvlies ziet..... 26.

Kap. 12. Van het hersenbekken gewond met snijdende wapens en dat met splinters ..... 28.

Kap. 13. Van dat men het hersenbekken verwond met de hoek van een dolk of bijl of met het orde van het zwaard ..... 30.

Kap. 14. Van de builen die men valt in het hersenbekken of slaat of zwaar werpt..... 34.

Kap. 15. Van dat men het hersenbekken verwond zodat de ene zijde van de scheur van het been onder het andere schiet, dat gebeurt soms met grote scheuren ..... 35.

(xxxix)

Kap. 16. De lering van het hersenbekken gebroken, echt zonder wond in het vlees ..... 36.

Kap. 17. Die lering van de 4 dokters en van Roelant en van vele andere goede dokters ..... 40.

Kap. 18. Hoe men naaien zal in het aanzicht en in andere plaatsen om mooie littekens te maken ..... 46.

Kap. 19. Dit is van kinderen die zijn geboren met gespleten lippen, hazenlip..... 48.

Kap. 20. Dit is van builen te laten zinken die zeer murw zijn ..... 49.

Kap. 21. Van wonden die vallen boven die ogen dwars tot het been ..... 49.

Kap. 22. Van dat die oren afgescheurd zijn zodat ze hangen blijven aan het hoofd ..... 50.

Kap. 23. Van wonden geschoten in het aanzicht of in andere plaatsen ..... 52.

Kap. 24. Van doornen of geschut uit te laten komen zonder snijden .....55.

Kap. 25. Hoe men de gewonden moet houden van eten en van drinken en waarvan men ze zal laten wachten ..... 56.

Kap. 26. Dit is van spasme, dat is kramp en dit is de vrees van de gewonde ..... 57.

Kap. 27. Van schurft van het hoofd door aanraden van de 4 dokters ..... 60.

Kap. 28. Dit is van luizen die op het hoofd of in andere plaatsen aan het lichaam groeien, de genezing daartegen ..... 65.

Kap. 29. Dit is van de uitwassen op het hoofd dat men uitwas noemt .....66.

Kap. 30. Van builen op het hoofd te genezen..... 67.

 

 

Tweede boec. Van den ogen ..... 70.

 

Cap. 1. Ierst hoe die ogen geformert siin ..... 71.

Cap. 2. Nu suldi verstaen van ongemaken in die ogen ende hoe dat si comen ..... 73.

Cap. 3. Vander minster optalmen entie cure der iegen ..... 74.

Cap. 4. Vander ander optalmen die starker es ..... 74.

Cap. 5. Vander starxster optalmen of van misseliken ziecheiden die van optalmen comen ..... 76.

Cap. 6. Van pusten in dogen ende wit dat ungula heet in latine ..... 77.

Cap. 7. Vander smetten die pannus heet ende benemt al die lucht vanden ogen ..... 77.

Cap. 8. Hoe vele manieren van desen smetten ende tekenen ..... 78.

Cap. 9. Vander ierster smetten die hare verbaert alse .1. cleine sandekijn ..... 78.

Cap. 10. Vander ander smetten die hare verbaert alse .1. vischscelle ..... 79.

Cap. 11. Vander derder smetten die haer verbaert als .1. vlocke sneus ..... 80.

Cap. 12. Vander vierder smetten die al doge heeft bedect ..... 80.

Cap. 13. Dits van doeken of nagelen in latine ungula ende van smetten ..... 81.

xl

Cap. 14. Dits van brunen doeken of nagelen ende comen van melancolien ende genesen cume ..... 82.

Cap. 15. Van poentkinen die gevallen van geslagenen ogen blau ..... 82.

Cap. 16. Van scorfden ogen ende van rootheiden ende van joocten in dogen ..... 83.

Cap. 17. Dits vanden seebel in die ogen ..... 83.

Cap. 18. Van lopenden ogen ende waeraf tranen comen. entie cure daer iegen ..... 83.

Cap. 19. Van leepen ogen of tervenden ..... 85.

Cap. 20. Van blauwen ogen geslagen of geworpen. etc. ..... 86.

Cap. 21. Dits van .4. catracten in dogen die men genesen mach entie bekennen ..... 86.

Cap. 22. Vanden catracten die men niet ghenesen mach ..... 89.

Cap. 23. Vanden wonden van den oghen ..... 90.

Cap. 24. Vanden fistel die wassen inden sterken vander oghen ..... 91.

Cap. 25. Dit es van nolimetangere int anscijn of an die lippen ..... 93.

Tweede boek. Van de ogen ..... 70.

 

Kap. 1. Eerst hoe die ogen gevormd zijn ..... 71.

Kap. 2. Nu zal ge verstaan van ongemakken in de ogen en hoe dat ze komen ..... 73.

Kap. 3. Van de kleinste opthalmie en de genezing ertegen ..... 74.

Kap. 4. Van de ander opthalmie die sterker is ..... 74.

Kap. 5. Van de sterkste opthalmie of van misselijke ziektes die van opthalmie komen ..... 76.

Kap. 6. Van puisten in de ogen en het wit dat ungula heet in Latijn (pteryion, vleugelvlies)..... 77.

Kap. 7. Van de smetten die pannus heet en beneemt alle licht van de ogen ..... 77.

Kap. 8. Hoeveel soorten er zijn van deze smetten en tekens ..... 78.

Kap. 9. Van de eerste smet die zich openbaart als een klein zand ..... 78.

Kap. 10. Van de andere smetten die zich openbaren als een visschel ..... 79.

Kap. 11. Van de derde smet die zich openbaart als een vlok sneeuw ..... 80.

Kap. 12. Van de vierde smet die het hele oog heeft bedekt ..... 80.

Kap. 13. Dit is van doeken of nagels in Latijn ungula (lunula) en van smetten ..... 81.

(xl)

Kap. 14. Dit is van bruine doeken of nagels en komen van melancholie en genezen nauwelijks ..... 82.

Kap. 15. Van puntjes die vallen van blauw geslagen ogen..... 82.

Kap. 16. Van schurftige ogen en van roodheden en van jeuk in de ogen ..... 83.

Kap. 17. Dit is van de zeepbel in de ogen ..... 83.

Kap. 18. Van lopende ogen en waarvan tranen komen en de genezing daartegen ..... 83.

Kap. 19. Van lopende ogen of tranende ..... 85.

Kap. 20. Van blauwe ogen geslagen of geworpen. etc. ..... 86.

Kap. 21. Dit is van 4 cataracten in de ogen die men genezen kan en die herkennen ..... 86.

Kap. 22. Van de cataracten die men niet genezen kan ..... 89.

Kap. 23. Van de wonden van de ogen ..... 90.

Kap. 24. Van de etterwond die groeit in het sterke van de ogen ..... 91.

Kap. 25. Dit is van noli me tangere in het aanschijn of aan de lippen ..... 93.

 

 

Derde boec. Van den nese ..... 94.

 

Cap. 1. Van den nese. ende ierst die sceppenisse van den nese ..... 95.

Cap. 2. Ende ierst van polipus ..... 96.

Cap. 3. Van puusten die wassen in den nese ..... 98.

Cap. 4. Van ondercootten sweren in den nese ..... 99.

Cap. 5. Van wey vlesche in den nese ..... 99.

Cap. 6. Van bloedene ten nese entie cure daertoe ..... 100.

 Cap. 7. Van stanke in den nese ..... 101.

Derde boek. Van de neus ..... 94.

 

Kap. 1. Van de neus en eerst de schepping van de neus ..... 95.

Kap. 2. En eerst van poliep ..... 96.

Kap. 3. Van puisten die in de neus groeien..... 98.

Kap. 4. Van verharde zweren in de neus ..... 99.

Kap. 5. Van wild vlees in de neus ..... 99.

Kap. 6. Van bloed in de neus en de genezing daartoe ..... 100.

 Kap. 7. Van stank in de neus ..... 101.

 

 

Vierde boec. Van den monde ..... 102.

 

Cap. 1. Vander sceppenissen van den mont ..... 103.

Cap. 2. Vanden huve .... van siere verstennissen ..... 104.

Cap. 3. Vanden ziecheden die comen mogen in die tonge ..... 106.

Cap. 4. Van swillingen vander tongen ..... 106.

Cap. 5. Van sweringen optie tonge ..... 107.

Cap. 6. Vander clievingen vander tongen ..... 107.

Cap. 7. Vander bintadren ..... 107.

Cap. 8. Van ranula onder die tonge ..... 108.

Cap. 9. Van spasme vander tongen dats crampe daerin ..... 108.

Cap. 10. Dits van verlagingen vander tongen dats juchticheit ..... 108.

Cap. 11. Dits van puusten vanden mont ende vanden vlagen ..... 109.

Cap. 12. Dits van den tantvlesche ..... 109.

Cap. 13. Van canker in tantvlesch ..... 109.

Cap. 14. Van groten vlesc an tantvleesch alse spenen ..... 110.

Cap. 15. Van clievingen van lippen of bleinen of vlagingen ..... 110.

Cap. 16. Vanden tantvlesc geswollen ..... 111.

Cap. 17. Hoe dat tantswere toecomt ..... 111.xli

 Cap. 18. Dits die cure van tanden die sweren ende sonder gaten ..... 112.

Cap. 19. Dits van den tanden die siin gegaet ..... 113.

Cap. 20. Van swarten tanden wit te makene ..... 114.

Vierde boek. Van de mond ..... 102.

 

Kap. 1. Van de schepping van de mond ..... 103.

Kap. 2. Van de huig .... van zijn begrip ..... 104.

Kap. 3. Van de ziektes die in de tong komen mogen..... 106.

Kap. 4. Van zwellingen van de tong ..... 106.

Kap. 5. Van zweren op de tong ..... 107.

Kap. 6. Van de kloven van de tong ..... 107.

Kap. 7. Van de bindaderen ..... 107.

Kap. 8. Van ranula onder de tong ..... 108.

Kap. 9. Van spasme van de tong, dat is kramp daarin ..... 108.

Kap. 10. Dit is van verlagingen van de tong, dat is jichtachtigheid..... 108.

Kap. 11. Dit is van puisten van de mond en van ontvellen ..... 109.

Kap. 12. Dit is van het tandvlees ..... 109.

Kap. 13. Van kanker in het tandvlees ..... 109.

Kap. 14. Van groot vlees aan tandvlees zoals spenen ..... 110.

Kap. 15. Van kloven van lippen of blaren of ontvellen ..... 110.

Kap. 16. Van het tandvlees gezwollen ..... 111.

Kap. 17. Hoe dat tandpijn komt ..... 111. (xli)

 Kap. 18. Dit is de genezing van tanden die zweren en zonder gaten ..... 112.

Kap. 19. Dit is van de tanden met gaten ..... 113.

Kap. 20. Van zwarte tanden wit te maken ..... 114.

 

 

Vijfte boec. Vanden oren ..... 115.

 

Cap. 1. Ende sprect ierst wat die ore es ..... 116.

Cap. 2. Van sweringen van der oren ..... 117.

Cap. 3. Dits van sweringen in die oren ende hoe mense cureren sal ..... 117.

Cap. 4. Van wormen of lusen gelopen in die oren .....118.

Cap. 5. Van misseliken dingen dat vallet in doren. etc. ..... 118.

Cap. 6. Van watere gevallen in die oren ..... 119.

Cap. 7. Van oren die lange hebben gelopen ende stinken. ende daer fistel in is ..... 119.

Cap. 8. Van rutingen in die oren ..... 120.

Cap. 9. Van droefheiden in die oren ..... 120.

Vijfde boek. Van de oren ..... 115.

 

Kap. 1. En spreekt eerst wat het oor is ..... 116.

Kap. 2. Van zweren van de oren ..... 117.

Kap. 3. Dit is van zweren in de oren en hoe men ze genezen zal ..... 117.

Kap. 4. Van wormen of luizen gelopen in de oren .....118.

Kap. 5. Van misselijke dingen die in de oren vallen, etc. ..... 118.

Kap. 6. Van water dat valt in de oren ..... 119.

Kap. 7. Van oren die lang hebben gelopen en stinken en daar etter in is ..... 119.

Kap. 8. Van tuiten in de oren ..... 120.

Kap. 9. Van droefheid in de oren ..... 120.

 

 

Seste boec. Van den halse ende van der kelen ..... 122.

 

Cap. 1. Ende ierst die sceppenisse daeraf al toten scoudren ..... 123.

Cap. 2. Van wonden die in den hals geslegen of gesteken siin ..... 125.

Cap. 3. Van ysopagus gewont so datter die spiss dore gaet ..... 126.

Cap. 4. Van wonden die vallen in den roepere achter ..... 127.

Cap. 5. Vander squinancien ..... 127.

Cap. 6. Van branken of amandren ..... 129.

Cap. 7. Dits van ranula onder die tonge ..... 131.

Cap. 8. Van graten of benen gescoten in de kele ..... 131.

Cap. 9. Van bocium an die kele gewassen ..... 132.

Cap. 10. Van scrofulen diemen heet sconinx (1)  (scrophulosis)..... 133.

Cap. 11. Van scrophulen of glandulen te snidene ..... 135.

Cap. 12. Van scrophulen of glandulen uut te broken ..... 135.

Zesde boek. Van de hals en van de keel ..... 122.

 

Kap. 1. En eerst de schepping daarvan al tot de schouders ..... 123.

Kap. 2. Van wonden die in de hals geslagen of gestoken zijn ..... 125.

Kap. 3. Van ysopagus (slokdarm) gewond zodat de spijs er door gaat ..... 126.

Kap. 4. Van wonden die vallen in de roeper (strot) achter ..... 127.

Kap. 5. Van de keelontsteking ..... 127.

Kap. 6. Van vertakkingen of amandelen ..... 129.

Kap. 7. Dit is van ranula onder de tong ..... 131.

Kap. 8. Van graten of benen geschoten in de keel ..... 131.

Kap. 9. Van bocium (struma) die aan de keel groeit..... 132.

Kap. 10. Van halsklieren die men koningseuvel noemt ..... 133.

Kap. 11. Van halsklieren of klieren te snijden ..... 135.

Kap. 12. Van halsklieren of klieren it te breken ..... 135.

(1) De koningen van Engeland zouden de kracht hebben door aanraking de ziekte te genezen.

 

Sevende boec. Vanden halse ende vander kelen nederwert tote allen leden ende tallen steden vanden lichame ..... 136.

 

Cap. 1. Van datmen wont adren of arterien te meneger steden vanden lichame ..... 138.

Cap. 2. Van den canebene gewont of daer ontrent ..... 140.

Cap. 3. Van steken met kniven of des gelijc ..... 140.

Cap. 4. Vander herten gewont ..... 142.

Cap. 5. Van dootwonden waerse vallen anden live ..... 143.

Cap. 6. Dits vander nieren gewont ..... 145.

Cap. 7. Van musen of zenewen gewont in den pistel van den armen ..... 145.

Cap. 8. Van wonden in den ellenboge of in andren juncturen ..... 147.

xlii

Cap. 9. Van wonden in die darmen ..... 148.

Cap. 10. Van te cortene die darmen ..... 148.

Cap. 11. Vanden gescorden of die den steen hebben ..... 149.

Cap. 12. Van carnofels gelijc gescorden ..... 150.

Cap. 13. Vanden stene dat ondersceet ..... 150.

Cap. 14. Van den spenen ..... 151.

Cap. 15. Van te genesene die spenen ..... 151.

Cap. 16. Van den preparacien ..... 151.

Cap. 17. Van der tijt dat men medicine geven sal te vorsiene ..... 152.

Cap. 18. Van spenen die comen van den menisoene ..... 152.

Cap. 19. Van .3. manieren van spenen te bekenne ..... 153.

Cap. 20. Van .5. adren diemen heet spenen .....153.

Cap. 21. Van geswollenen spenen te vorsiene ..... 154.

Cap. 22. Van handelingen te verstane ..... 154.

Cap. 23. Van buten nature te werkene ..... 155.

Cap. 24. Van den dyescinkele uter stede ..... 158.

Cap. 25. Hoe die dyescinkele es gemaect boven ..... 158.

Cap. 26. Van den dyescinkele te broken ..... 159.

Cap. 27. Van den dieskincele ..... 160.

Cap. 28. Van te settene dbeen eer ment spalct ..... 161.

Cap. 29. Vanden knie uter stede ..... 161.

Cap. 30. Van wonden int knie ..... 161.

Cap. 31. Van benen te broken ..... 162.

Cap. 32. Van benen die uutragen ..... 163.

Cap. 33. Van diversen meesters ..... 163.

Cap. 34. Andre mesters ..... 164.

Cap. 35. Van den voete uten lede ..... 164.

Cap. 36. Van den voete verwrongen ..... 164.

Cap. 37. Van den voete te broken ..... 165.

Cap. 38. Van diversen werkene van mesters ..... 165.

Cap. 39. Ander meesters ..... 165.

Cap. 40. ..... 166.

 

Van rudicheit ende scorreftheit ane die mensche ..... 168.

Van warten die toe commen over al dat lijf ..... 171.

Van den poucken ende van den maselen ..... 173.

Nu willic jou bescriven van eener siecheit datmen heet laserscap ..... 175.

Dit sijn die teekinen van laserien ..... 175.

Van den laserscap dat men heet alopicia ofte vulpes ..... 175.

Van den laserscap datmen heet leonina ..... 176.

Dit sijn de teekinen die hebben leonnus ..... 176.

Van den laserscap datmen heet elefancia ..... 176.

Warachtige prove omme dat laserscap te kennen .....177.

Laserie van ghenoeten ..... 178. xliii

Van den tresoer omme te verhoudene laserie ..... 179.

Dye ghene die venin ghenomen heft ofte ghedroncken ..... 180.

Om te weder slane dat venin dat men heet cantarides ..... 181.

Van der steken of beeten vander slanghen ..... 181.

Vander beeten ofte steken der scorpioen ..... 182.

Van der beeten ofte steken der ruthelen ..... 182.

Die bete van den verwoeden hont es quaets van al ..... 182.

Dits den armen tresoer jeghen venin ..... 182.

Van clieren datmen heet scrouffelen ..... 183.

Van den stancke dat yrcus heet in die oxelen ..... 186.

Van den clappoeren diemen heet bubo ..... 186.

Van den siecheit diemen heet fistula ..... 187.

Van apostemen die commen van colera combusta ..... 190.

Van bescautheit van hete water ofte van viere ..... 192.

Van den bloet zweere flegmon ..... 193.

Van der couwe aposteme die men heet zimia ..... 193.

Leeringhe des Ypermans ..... 194.

Van den lever ghewont ..... 195.

Van dat den lever hute hanghet ..... 195.

Van wonden in den nieren ..... 195.

Van den blase ghewont ..... 195.

Van dat den darmen ghewont sijn ..... 196.

Van ghescorden te ghenesene sonder snijden ..... 196.

Van apostemen die wassen in de rode der veden ende dat van winde es .....

198.

Van gaten in den roeden der veden ..... 199.

Van den vede die erisipeleren wille ofte ontsteken ..... 201.

Hoemen den siecken houwen sel van eten ende van drincken ..... 202.

Van den cancker in den vede ..... 203.

Van bloet te stelpen in de roede der vede ..... 203.

Van apostemen ende zwellingge der cullen ..... 205.

Van apostemen van couwe saken ..... 205.

Van eenen siecheit in den cullen die men heet erina ..... 206.

Van water carnouffele ..... 206.

Van den gescorden te ghenesene in ander maniere ..... 207.

Van den navele ghescort in kinderen ..... 208.

Van spenen die wassen in dat fundament ..... 209.

Van den fistele in den ersdarme ..... 210.

Van dat fundament dicken hute gaet ..... 211.

Hier beghint dat bouc van den quaden beenen ..... 212.

Van apostemen in der beenen ..... 213.

Van den cancker die comt in den beenen ..... 213.

Zevende boek. Van de hals en van de keel naar beneden tot alle leden en tot alle plaatsen van het lichaam ..... 136.

 

Kap. 1. Van dat men aderen of slagaders op vele plaatsen van het lichaam verwond..... 138.

Kap. 2. Van de borstbeen (sleutelbeen) gewond of daar ontrent ..... 140.

Kap. 3. Van steken met messen of dergelijke ..... 140.

Kap. 4. Van het hart gewond ..... 142.

Kap. 5. Van doodswonden waar ze vallen aan het lijf ..... 143.

Kap. 6. Dit is van de nieren gewond ..... 145.

Kap. 7. Van spieren of zenuwen gewond in de pees van de armen ..... 145.

Kap. 8. Van wonden in de elleboog of in anderen gerwichten..... 147. (xlii)

Kap. 9. Van wonden in de darmen ..... 148.

Kap. 10. Van te korten de darmen ..... 148.

Kap. 11. Van de breuk of die de steen hebben ..... 149.

Kap. 12. Van netbreuk net zoals breuken ..... 150.

Kap. 13. Van de steen, het verschil ..... 150.

Kap. 14. Van de aambeien ..... 151.

Kap. 15. Van te genezen de aambeien ..... 151.

Kap. 16. Van de preparaten ..... 151.

Kap. 17. Van de tijd dat men medicijnen geven zal te voorzien ..... 152.

Kap. 18. Van aambeien die van de loop komen..... 152.

Kap. 19. Van 3 soorten van aambeien te herkennen ..... 153.

Kap. 20. Van 5 aderen die men aambeien noemt .....153.

Kap. 21. Van gezwollen aambeien te voorzien ..... 154.

Kap. 22. Van handelingen te verstaan ..... 154.

Kap. 23. Van buiten natuur te werken ..... 155.

Kap. 24. Van de dijbeen uit de plaats ..... 158.

Kap. 25. Hoe de dijbeen is gemaakt boven ..... 158.

Kap. 26. Van de dijbeen gebroken ..... 159.

Kap. 27. Van de dijbeen ..... 160.

Kap. 28. Van te zetten het been eer men het spalkt ..... 161.

Kap. 29. Van de knie uit de plaats ..... 161.

Kap. 30. Van wonden in de knie ..... 161.

Kap. 31. Van benen gebroken ..... 162.

Kap. 32. Van benen die uitsteken ..... 163.

Kap. 33. Van diverse dokters ..... 163.

Kap. 34. Andere dokters ..... 164.

Kap. 35. Van de voeten uit het lid ..... 164.

Kap. 36. Van de voeten verwrongen ..... 164.

Kap. 37. Van de voeten gebroken ..... 165.

Kap. 38. Van diverse werken van dokters ..... 165.

Kap. 39. Andere dokters ..... 165.

Kap. 40. ..... 166.

 

Van ruwheid en schurft aan de mensen ..... 168.

Van wratten die toekomen over het hele lijf ..... 171.

Van de pokken en van de mazelen ..... 173.

Nu wil ik u beschrijven van een ziekte dat men melaatsheid of huidziekte noemt ..... 175.

Dit zijn de tekens van huidziekte ..... 175.

Van de huidziekte dat men alopecia of vulpes noemt.... 175.

Van de huidziekte dat men leonina noemt  (lepra van het aangezicht)..... 176.

Dit zijn de tekens die leonnus hebben ..... 176.

Van de huidziekte die men elefancia noemt ..... 176.

Waarachtig bewijs om de huidziekte te herkennen .....177.

Huidziekte van coitus ..... 178. (xliii)

Van de schat om huidziekte te verhoeden..... 179.

Diegene die gif genomen heeft of gedronken ..... 180.

Om dat gif te weerstaan dat men canthariden noemt ..... 181.

Van de steken of beten van de slangen ..... 181.

Van de beten of steken van de schorpioenen ..... 182.

Van de beten of steken van de bijen..... 182.

De beten van de dolle hond is het ergste van al ..... 182.

Dit is de armentroost tegen venijn ..... 182.

Van klieren die men scrophulen noemt ..... 183.

Van de stank dat yrcus heet in de oksels ..... 186.

Van de klaporen die men bubo noemt ..... 186.

Van de ziekte die men fistel noemt ..... 187.

Van gezwellen die van colera combusta komen..... 190.

Van verbranding van heet water of van vuur ..... 192.

Van de bloedzweer flegmon ..... 193.

Van het koude gezwel die men zimia noemt ..... 193.

Lering van Yperman ..... 194.

Van de lever gewond ..... 195.

Van dat de lever uithangt ..... 195.

Van wonden in de nieren ..... 195.

Van de blaas gewond ..... 195.

Van dat de darmen gewond zijn ..... 196.

Van breuken te genezen zonder snijden ..... 196.

Van gezwellen die in de roede van het geslacht groeien en dat van wind is .....

198.

Van gaten in de roede van het geslacht ..... 199.

Van het geslacht die zweren wil of ontsteken ..... 201.

Hoe men de zieke houden zal van eten en van drinken ..... 202.

Van de kanker in het geslacht ..... 203.

Van bloed te stelpen in de roede van het geslacht ..... 203.

Van zweren en zwelling van de ballen ..... 205.

Van gezwellen van koude zaken ..... 205.

Van een ziekte in de ballen die men hernia noemt ..... 206.

Van water netbreuken ..... 206.

Van de breuken te genezen op een andere manier ..... 207.

Van de navel gescheurd in kinderen ..... 208.

Van aambeien die in dat fundament groeien..... 209.

Van de etterwond in de aarsdarm ..... 210.

Van dat fundament dik uitgaat ..... 211.

Hier begint dat boek van de kwade benen ..... 212.

Van gezwellen in de benen ..... 213.

Van de kanker die in de benen komt..... 213.

 

 

Jan Ypermans chirurgie.

 |107rb| Dits de tafele van meester Jan ypermans surgie. dewelke heeft in .7. boeken. Ende dierste boec sprect vanden hoefde 3  ende van den wonden vanden herssenbeckene. ende heeft in .30. capittele.                .1. Dierste sprect vander sceppenissen vanden hoofde

                .2. In wat manieren therssenbecken gewont mach siin entie tekene vander liesen gewont als dura mater

                .3. Hoe thooft gedeilt es ende hoemen die deel sal mogen medicinieren 4              .4. van dat den surgijn toe behoort

                .5. Hoemen ierstwerf vermaken sal die wonde

                .6. Van wonden te stremmene van bloede

                .7. vanden hoofde gewont ende niet toten herssenbeckene ende ierst van vier tiden int jaer

                .8. van bulen gevallen. of wonden optie bulen

                .9. van te kenne of therssenbecken ontwee es met bulen of sonder

                .10. van gevacken af geslegen met bene. of der sonder

                .11. van gevacken af. dermen ziet dura mater

                .12. vanden herssenbeckene gewont ende dat gescaelget

                .13. Van den hersenbec. gewont metten hoeke van enen fautsoene of aex. of ort vanden swerde

                .14. vanden herssenbec. tebroken sonder wonde int vleesch met bulen

                .15. vanden hersenbec. gescort. dat deen [been] sciet onder dander

                .16. vanden herssebec. te broken slecht sonder wonde

                .17. wat die .4. meesters leren vanden herssenbec. etc.

                .18. hoemen nayen sal int ansichte om scone lixemen te makene

                .19. van die met gespletenen lippen geboren siin

                .20. van morwen bulen te doen gesitten

                .21. van wonden boven dogen dwers toten bene

                .22. vander oren af gescort. so datsi hangende blijft an thooft

                .23. van wanden gescoten int ansichte of eldre

                .24. van dornen of gescutte uut doen comen sonder sniden

                .25. hoemen den gewonden sculdech es te houdene van etene ende van drinkene ende te hoedene

                .26. van spasmus dats van crampe

                .27. van scorftheiden vanden hoofde

                .28. van lusen te verdrivene waer datse siin

                .29. van wannen op thooft of overbene

                .30. van bulten op thooft in latine testudo

                Dese leringen suldi alle vinden ende elc op siin proper getal achtervolgende

 

5  |107va| Hic incipit cyrurgia magistri Johannis domini ypermans quam ipse compilavit et in teutonico redegit filio suo. Omme dat hi begerde dat hi propheteren soude met sire consten ende met sire leringen Ende metter leringen van vele groetere meesters ende uut vele goeden auctoers getrect also men hier na vinden sal op surgie. Ende oec so salmen hier in leren wat surgye es ende wat surgyen toebehort. ende oec wat den surgijn toebehort ¶ Ende men sal ierst seggen wat thoeft es ¶ Surgie es geseit van der hant. cyros in griex. dats .1. hant in dietsch surgie. dats werc gewrocht metter hant ende es te verstane surgie hant werc van medicinen Nu wille wi beginnen onse werc van surgien ierst op thoeft ende alderierst wat thoeft es

       Dit is de tafel van meester Jan Ypermans chirurgie die 7 boeken bevat. En het eerste boek spreekt van het hoofd [3] en van de wonden van de schedel en bevat 30 kapittels.

              

1. De eerste spreekt van de schepping van het hoofd.

2. In welke vorm de schedel gewond kan zijn en de tekens van de verwonde vliezen zoals harde hersenvlies.

3. Hoe het hoofd verdeeld is en hoe men die delen zal mogen behandelen. [4]

4. Van wat tot de chirurgie behoort.

5. Hoe men de eerste keer de wond behandelen zal.

 6. Van wonden en het bloed te stremmen.

 7. Van de hoofdwonden en niet tot de schedel en eerst van de vier tijden in het jaar.

 8. Van builen gevallen of wonden op die builen.

 9. Van het weten of de schedel kapot is en met of zonder builen.

 10. Van gedeeltelijk afgeslagen met of zonder been.

 11. Van gedeeltelijk afgeslagen darmen, zie dura mater. (harde hersenvlies)

 12. Van de gewonde schedel en dat afgeschilferd is.

 13. Van de gewonde schedel met een hoek van een knots of bijl of punt van een zwaard.

14. Van de gebroken schedel zonder wonden in het vlees met builen.

15. Van de gescheurde schedel, het ene (been) schiet onder de andere.

16. Van de gebroken schedel, echt zonder wond.

17. Wat de 4 dokters leren van de schedel, etc.

18. Hoe men naaien zal in het aanzicht om mooie littekens te maken.

19. Van die met gespleten lippen geboren zijn.

20. Van murwe builen te laten zinken.

21. Van wonden boven de ogen dwars tot het been.

22. Van de oren afgescheurd zodat ze aan het hoofd hangen blijft.

 23. Van wonden geschoten in het aanzicht of elders.

 24. Van dorens of geschut uit laten komen zonder snijden.

 25. Hoe de gewonde zich moet houden aan eten en van drinken en zich te hoeden.

 26. Van spasme, dat is van kramp.

 27. Van schurft van het hoofd.

 28. Van luizen te verdrijven waar dat ze zijn.

 29. Van uitgroei op het hoofd of over benen.

30. Van bulten op het hoofd, in Latijn testudo. (gezwel, kyste, met de opervlakte gelijk een schildpad)

Deze lering zal u alle vinden en elk op zijn goede getal achter elkaar.

 

 

 

 

 

 

 

[5] Hic incipit cyrurgia magistri Johannis domini Ypermans quam ipse compilavit et in teutonico redegit filio suo. Omdat hij begeerde dat hij met zijn kunsten en met zijn leringen profeteren zou. En met de leringen van vele grotere meesters en uit vele goede auteurs getrokken zoals men hierna vinden zal op chirurgie. En ook zo zal men hierin leren wat chirurgie is en wat tot chirurgie behoort en ook wat aan de chirurg toebehoort.

En men zal eerst zeggen wat het hoofd is.

Chirurgie betekent; dat is van de hand, cyros in Grieks, dat is 1 hand in Diets. Chirurgie, dat is werk gewrocht met de hand en dat is betekent chirurgen handwerk van de medicijnen. Nu willen wij beginnen met ons werk van chirurgie en eerst met het hoofd en allereerst wat het hoofd is.

 

CAP. 1.

    Vande(n) hoefde e(nde) va(n) sire sceppenissen.              Verstaet thoeft es ront. om dat  6 te meer houden soude in even vele steden. ende om dat ront .1. scone vorme es. Ende om dat herde slagen of vallen of werpingen te min daeran souden daken. ende te lichtelikere af souden scieten. Ende wi selen oec verstaen dat thoeft die wortel es vanden mensce. uut wien alle die zenuwen nemen haer wassen ende haer gevoelen. dats uten herssenen ende uten marge van den rugge bene. dwelke dat comt uten herssenen [ende es vander zelver naturen ende alsoe G.] liggende in .2. huden also die herssenen doen. ende dat march heet in latine. Nucha. ¶ Thoeft es van .3. substancien. ene van bene ende ene van vleesce. ende ene van herssenen de welke [hersinen C] siin march van den hoefde. ende musech es tfleesch. die huut daer boven es al vol wortelen van hare. Musech vleesch dats herdere dan ander vleesch. ende moruwer dan zenuwen of corden. of gecroes. of been. Wter huut wassen hare die de herssenen decken ende tfleesch van couden dat hem contrarie mach wesen. de welke huut es dorgaet vanden wortelen toten ende. alse ene kemeneye. dore welke gaetkine die herssenen steken uut den rooc of die hitten die hem sijn contrarie. Ende tfleesch dat decket dbeen met sire huut al vol haers. Ende thaer es boven der huut om .2. saken. dierste om dat dect die sweet gaten datter geen coude in en come de welke gaten heeten in latine |107vb| poros. dat siin zere nauwe gaten. Dander es om dat thoeft te scoenre es om dat haer op heeft. Die huut van den hoefde es dicker dan ander huden. [aen den lichaem L] sonder die planten vanden voeten om dat mer op gaet. entie palmen vanden handen [onder L] om datmer mede pijnt. ende daeromme essi van naturen dicke om dat si es dorgaet. Want dore elc gat comt .1. haer ende onderwilen .2. of drie. Entie huut es vaste gebonden ant vleesch dat musech es met cleinen dradekinen van zenuwen comende vanden herssenen. ende met dradekinen comende vanden adren ende vander leveren. ende met dradekinen comende van cleinen puls adren. die men heet in latine arterien comende vander herten. van welken dradekinen nature heeft geweven of gebreit die huut subtilike daer. ende over al den lichame van den mensce. Ende dbeen vanden hoefde es van vele stucken alst recht es. ende es .2. vout. daer es ene tafele buten ende .1. binnen. Binnen ten herssenen wert es ene. ende buten ten vleesche wert es ene andere ende daer tusscen siin vele adren ende arterien die den bene geven hitte ende voetsel ende geest. Die arterien geven hitte ende geest. die adren 7 geven hitte ende voetsel. Therssenbecken es van vele stucken ende tweevout alsoet vorseit es ¶ Thoeft es van .3. pertien. deen voren. dander in midden ende terde achter. Voren vander mouden vorwert es thoeft heet ende droge hebbende vele geesten ende luttel marchs. Die middewert van den hoefde heeft vele marchs ende vele geesten. ende es heet ende versch. ende int middelste deel staen die oren ende staen op .2. been die men heet stenech been. Dat achterste deel es cout ende droge hebbende luttel geests ende luttel marchs. ¶ Ende dus moet men de nature verstaen ende leren om dat ment aldus moet genesen. versceeden also si versceeden ende gedeilt siin van harer naturen. Dats te verstane. dat hete ende dat droge. met medicinen cout ende versch. dat es tcontrarie. ende also es men sculdech alle ziecheiden te genesene. ¶ Int vorste deel van den hoefde so siin die ogen. die nese. entie mont Ende boven den ogen siin .2. bene die niet en siin vanden herssenbeckene. mer si siin scilde vanden ogen. ende liggen lanx [ofte dwers C] onder die wintbrauwen Dbeen vanden hoefde es van vele stucken dats [gedaen C] om vele nutscapen. Dierste om dat daer vergadren die stucken daer die zenuwen uut wassen. dander es om datter dalen in die adren entie arterien om te gevene den herssenen hitte. voetsel 8 ende geest ende alle die zenuwen die comen uten hoefde. |108ra| Terdde es om dattie herssenen hebben hem [zelven G] daer dore te lichtene ende uut te stekene die hitte die hem contrarie es. Tfierde es om dattie huve die men heet die herde moeder es vast in die vergaderinge vander mouden. ende vanden slape ende vander nolle. ende dat an die been. ende hangen aldaer die herssenen ant been onder die celle. de welke men heet herssenbecken. dat de scilt es van den herssenen die moru siin ende wit. Waerbi dat selke philosophe seit. dattie herssenen siin cout ende versch [ne ware tghemeene seyt datsij sijn heet ende versch G] ende ratech tusscen. 2. tafelen. daer die vorseide adren in lopen. ende om dat daer die hitte van den herssenen in spaersen soude. ende daerna uut comen soude te harrer vergaderingen. de welke vergaderinge siin tanden. Ende alst therssenbecken daer ontwee es. dan eist tontsiene dat die liese gewont es. dan es tontsiene die doot. ¶ Thoeft es in drien gedeilt alsoet vorseit es. int vorste deel leget die kennesse van den mensche. Alse zien. smaken ende rieken. Dat zien es om ondersceet te hebbene of kennesse te dragene tusscen wit ende swert. of donker ende licht ende des gelike. Die smaec es te hebbene ondersceet tusscen gesouten ende versch. ende des gelike. Roke es te hebbene ondersceet tusscen stinkende ende wel riekende ende des gelike. ¶ Int middelste deel legt die redene ende dat horen. die redene dat es heesch ende andwerde. horen dats verstaen ende andwerde geven [van datmen seyt ende van G] dattie mensce hort. Ende daer omme es in dit deel tgepeins [ende der memorien C] vanden mensche. ¶ Int achterste deel so legt die onthoudenisse wat dattie mensce hort of gehort heeft dat gaet liggen int achterste deel van den hoefde. Dus segt cort rogerus in roelandinus in latijn In prima cellula sit ymago. in media ratio. in posteriori memoria ¶ Die herssenen liggen tusscen .2. huven. daer dene af heet dura mater. entie andre pia mater. dats te seggene genadege moeder. Mer herde moeder es dicke ende vast om dat si legt naest den bene. ende sleet daer iegen altoes Ende dese mach 9 siin gewont. of si mach apostemeren. [oft zweeren G] ende genesen sonder meskief van den live den gewonden. Mer die genadege moeder es dunne om die hersenen diere in liggen besloten. dese mach qualike wesen gewont ende genesen. Nochtan seit galienus dat hi sach enen die beide die liesen hadde gewont. ende hi genas. maer het was so cleine dat van den herssenen niet uut en quam [ter wonden G]. Thoderijc seit daer iegen dat hi sach enen scedemakere in die stat van luken den welken |108rb| dat hi uut dede dat achterste deel vanden hoefde. ende hine verloes niet. mer hem bleven alle sine werke van naturen. ¶ Tusscen dura mater ende pia mater vergadert .1. materie bi gramscapen of bi vare. entie daerna wert dicke. ende bi beslotender hitten diere [in C] es. ende dit mach wel siin [bi natueren ende C] sonder den mensce te quetssene. Ende gevalt dattie mensce wert gewont int hoeft so dat therssenbecken brect. ende dura mater wert gewont of geapostemert waerbi datter herde humoren uut comen. ende dan wanen enege leeke meesters dat herssenen siin. neent niet. Ende dus siin si bedrogen ende doen den lieden ende hen selven logene te verstane. Want die herssenen en mogen niet siin gewont. entie zieke daer af genesen. want het es .1. led principael. daer al die beseffelicheit ute spruut die de mensce over hem heeft. Hets hier af gnouch gesproken. mer ic wil spreken van datter surgien bestaet.

KAPITTEL 1.

    Van het hoofd en van zijn schepping.  

           Begrijp dat het hoofd rond is zodat het [6] beter te houden zou zijn in evenveel plaatsen en omdat rond een mooie vorm is. En omdat harde slagen of vallen of werpen er minder aan zouden bedekken en gemakkelijker er af zouden schieten. En we zullen ook verstaan dat het hoofd de wortel is van de mens waaruit alle zenuwen hun groei nemen en hun gevoel, dat is uit de hersens en uit het merg van de ruggenwervel. Wat uit de hersens komt is van dezelfde natuur en en ligt in 2 huiden net zoals de hersens doen en het merg heet in Latijn Nucha.

Het hoofd is van 3 substanties, een van been, een van vlees en een van hersens die hersens zijn het merg van het hoofd en spieren is het vlees, de huid erboven is al vol wortels van haar. Spiervlees, dat is harder dan ander vlees en meer murw dan zenuwen of koorden of kraakbeen of been. Uit de huid groeien haren die de hersens bedekken en het vlees van koude dat hen tegenover gesteld mag wezen en die huid zit vol gaatjes van de wortels tot het eind als een schoorsteen door die gaatjes steken de hersens de rook of de hitte uit die hem tegenover gesteld zijn. En het vlees dat bedekt het been met zijn huid al vol haar. En het haar is boven de huid vanwege 2 zaken, de eerste omdat het de zweetgaten bedekt zodat er geen koude inkomt en die gaten heten in Latijn poros, dat zijn zeer nauwe gaten. De andere is omdat het hoofd mooier is omdat het haar er op heeft. De huid van het hoofd is dikker dan andere huid aan het lichaam, uitgezonderd de planten van de voeten omdat die meer opgaan en de palmen van de handen onder omdat men ermee werkt. Daarom is ze van naturen dik omdat ze is doorgaat. Want door elk gat komt 1 haar en soms 2 of drie. En de huid is vast gebonden aan het vlees dat gespierd is met kleine draadjes  van zenuwen die van de hersens komen en met draadjes van de aderen en van de lever komen en met draadjes van kleine pulsaderen komen die men in Latijn slagaders noemt die van het hart komen. Van deze draadjes heeft de natuur daar subtiel geweven of gebreid de huid en over het hele lichaam van de mens. En het been van het hoofd is van vele stukken als het recht is en is 2voudig. Er is een tafel buiten en 1 binnen. Binnen naar de hersens toe is er een en buiten naar het vlees toe is er een andere en daartussen zijn vele aderen en slagaders die het been hitte en voedsel en geest geven. Die slagaders geven hitte en geest, de aderen [7] geven hitte en voedsel.

De schedel is van vele stukken en tweevoudig, zoals gezegd is.

Het hoofd is van 3 delen, de ene voor, de andere in het midden en de derde achter. Voor van de schedel voorwaarts is het hoofd heet en droog en heeft vele geesten en weinig merg. Het middelste gedeelte van het hoofd heeft veel merg en vele geesten en is heet en vochtig en in het middelste deel staan de oren en staan op 2 benen die men rotsbeen noemt. Dat achterste deel is koud en droog en heeft weinig geest en weinig merg.

En aldus moet men de natuur begrijpen en leren omdat men het aldus moet genezen, verschillend net zo omdat ze verschillend en gedeeld zijn vanuit hun natuur. Dat is te verstaan dat hete en het droge met koude en vochtige medicijnen, dat is tegenover gesteld, en net zo moet men alle ziektes genezen.

In het voorste deel van het hoofd zijn er ogen, de neus en de mond. En boven de ogen zijn 2 benen die niet van de schedel zijn, maar ze zijn schilden van de ogen en liggen in de lengte of dwars onder de wenkbrauwen.  Het been van het hoofd is van vele stukken en dat is gedaan om vele nuttige zaken. De eerste omdat zich de stukken zich daar verzamelen waar de zenuwen uitgroeien, de andere is omdat er de aderen en de slagaders in dalen om de hersens hitte, voedsel [8] en geest te geven en alle zenuwen die uit het hoofd komen. De derde is omdat de hersens zichzelf daar hebben door te lichten en de hitte uit te steken die hem tegenovergesteld is. Het vierde is omdat de huif (boogvormige deksel) die men harde moeder noemt vast is in de verzameling van de mond en van de slaap en van de kruin en dat aan het been en daar hangen de hersens aan het been onder de kamer die men schedel noemt, dat is het schild van de hersens die murw zijn en wit. Waarbij dat sommige filosofen zeggen dat de hersens koud en vochtig zijn terwijl men algemeen zegt dat ze heet en vochtig zijn en gedraaid tussen 2 tafels waar de voor vermelde aders in lopen en omdat daar de hitte van de hersens in verstrooien en daarna uitkomen zou in een harde verzameling en die verzameling zijn de tanden. En als de schedel daar kapot is dan is het te ontzien dat de vlies gewond is waar je dood van kan gaan.

Het hoofd is in drieĎn gedeeld zoals gezegd is. In het voorste deel ligt de kennis van de mens zoals zien, proeven en ruiken. Dat zien is om onderscheid te hebben of kennis te dragen tussen wit en zwart of donker en licht en dergelijke. De smaak is om onderscheid te hebben tussen gezouten en vochtig en dergelijke. Ruiken is om onderscheid te hebben tussen stinkend en goed geurend en dergelijke.

In het middelste deel ligt de reden en het horen. De reden dat is praten en antwoorden. Horen dat is verstaan en antwoorden geven van wat men zegt en dat de mens hoort. En daarom is in dit deel het denken en het geheugen van de mens.

In het achterste deel ligt het onthouden wat de mens hoort of gehoord heeft, dat gaat in het achterste deel van het hoofd liggen. Dus zegt Cort Rogerus in Roelant in Latijn; ‘In prima cellula sit ymago, in media ratio, in posteriori memoria’.

De hersens liggen tussen 2 huiden, de ene ervan heet dura mater en de andere pia mater, dat betekent genadige moeder. (hersenvlies) Maar haar moeder is dik en vast omdat ze naast het been ligt en daartegen altijd slijt. En deze kan gewond zijn of ze maakt zwellen of zweren en genezen zonder leed van het lijf van de gewonde. Maar de genadige moeder is dun vanwege de hersens die er in liggen besloten. Die kan slecht tegen gewond zijn en genezen. Nochtans zegt Galenus dat hij er een zag die beide vliezen gewond had en hij genas, maar het was zo klein dat de hersens er niet uitkwamen bij de wond. Theoderik zegt daartegen dat hij een schedelmaker in de plaats Luik zag waarvan hij het achterste deel van het hoofd er uit deed en hij verloor niets, maar bij hem bleven al zijn werken van naturen.

 

 

 

 

 

 

 

 

Tussen harde hersenvlies en dunne hersenvlies ligt verzameld 1 materie van gramschap of van gevaar en die wordt daarna dik door besloten hitte die er in is en dit kan wel zijn van natuur zonder de mens te kwetsen. En gebeurt het dat een mens gewond wordt aan het hoofd zodat de schedel breekt en harde hersenvlies gewond wordt of tot zwellen komt waarbij er harde vochtvermenging uitkomen en dan menen enige dokters dat het hersens zijn, neen, niet. En dus zijn ze bedrogen en laten de lieden en zichzelf leugens horen. Want de hersens kunnen niet gewond worden en die zieke er van genezen want het is 1 hoofdlid waar al het besef uitspruit die de mens bij zich heeft. Hiervan is genoeg gesproken, maar ik wil spreken dat ter chirurgie bestaat.

 

Op welke manieren het hersenbekken (schedel)  gewond mag zijn,  de tekens van de gewonde vliezen zoals harde hersenvlies en hersenvlies.

CAP. 2.

            In wat maniere(n) th(er)ssenbecke(n) gewont mach siin i(n) die tekene(n) vande(n) liesen gewo(n)t alse dura mat(er) e(nde) pia mat(er).

              Het gevalt datmen thoeft misselike wont. Men wondet onderwilen dat dbeen brect. ende onderwilen dat niet en brect. ende onderwilen breket dbeen met cleinre wonden. ende onderwilen met groeter wonden [ende wyde G]. Ende wet dat beter es therssenbecken te broken met groeter wonden int vleesch. dan met cleinre. Want met cleinre wonden moet men de wonde meerren om te bat den herssenbeckene te helpene. Also men u leren sal hier na. Ende onderwilen breket dbeen herde zere met cleinre wonden. ende onderwilen met groeten wonden. Maer hoe die broke int herssenbecken comt. altoes es men sculdech tontsiene vanden liesen. want onderwilen wont men die herde moeder ende onderwilen die sachte moeder. 10  ¶ Alse die herde moeder gewont es dat mach men bekennen bi desen tekenen. Want die gewonde heeft groete sweringe int hoeft. om dat daer es versceden datter te gadere behorde te sine gevoecht. dansichte root ontsteken. om dat die geesten derwert lopende siin. entie ogen blakende. die tonge brunende om die cortssen. ende onverstandelijc te sine om die storberinge van den geesten ende van den humoren. ¶ Ende alse die sachte moeder es gequestst |108va| so mogedijt bi desen tekenen bekennen. Alse bi fauten van crachten. van smake. ende bi dat hem niet en smelt sine spise onder hem ende dat hise gene macht en heeft te stekene van hem met crudene. ende bi dat hi niet spreken en mach bi den geesten enten roeken die in die roerende lede siin. of die zenuwen die de tonge vervullen. dat si niet en mach werken haer werc van naturen.

                Om te wetene of pia mat(er) es gewo(n)t op sek(er) teke(n) vand(er) doot.

                 Puustkine comen onderwilen int ansichte biden voetsele daer getrect bi der cracht van naturen. ende niet lichamlike. ende bloet ende etter loept hem onderwilen uten oren ende uten nese bider zelver redenen of. bider fauten der onthoudende nature ende oec den vasten lichame bi den geesten die lopen ter wonden. entie vercrancheiden vanden instrumente vanden leden die den lichame voeden. Ende es te verstane of den vasten lichame of den lichten lichame hem lieden volgende es. dat dicken siin vortekene vander doot. ende dat noch arger es beven ende daerna hitte van cortssen .3. werf of .4. sdages comende den gewonden. dat siin quade tekenen. want die natuerlike hitte sceedt haer vanden wonden ende vanden lichame. de welke hitte si moeten hebben int achterste. ende dats .1. gewarech teken vander doot. Ende alle dien dat toe comt vanden vorseiden .2. laetsten tekenen ontbeiden si die doot binnen den ondersten dage ende sonderlinge alse enech van den huven van den herssenen gewont siin. so sterven die gewonde int ierste volle mane. dat gesciet sonderlinge om dattie lichamen van den planeten hebben heerscapie optie ertsce dingen. werbi dattie mane es moeder der wacheiden van ertscen lichamen. ende die versceit vander manen gevoeget meer die verschheide vander erden wassende. ende dan die verscheide vanden herssenen wassende. doen die herssenen verspelen grotelike. ende en mach niet onthouden die herssenen sinen scieten uut haer rechter stede. want sine hebben geen onthouden alse die huve gequetst es. ende aldus sterft die gewonde. waerbi grote vrese es gewont te sine int herssenbecken ende daer behort grote const 11 toe dat herssenbeken wel te medicineerne ¶ Maer bruun seit. dat hire vele genas die dura mater gewont ende ontwee hadden. mer hebbende die vorseide tekene en sach hi noyt en genen genesen. Ende noch orcont hi dat hi genas die pia mater hadden ontwee. mer het was herde cleine dattie hersenen |108vb| niet uut lopen en mochten. ¶ Ende galieen orcontint comment vanden anphorisme. dats .1. boec van medicinen die also heet. dat hi oec sach den menegen die pia mater hadden gewont met cleinder wonden die oec genasen. ende dat bediedt hi nerenstelike alse hi seit. alse die wonde comt ten herssenen dat si uut lopen. sonder twivel dan stervet die mensce [ende dat vynt men in plantegine In den anderen boec bescreven ende seyt dat hem vele zotten beroemen dat sij hebben ghenesen dye de hersenen ute liepen ende vulden dye stede met cottoene twelcke dat valsch was ende onrechtverdich Deo gracias G]

KAPITTEL 2.

            Op welke manieren het hersenbekken (schedel)  gewond mag zijn,  de tekens van de gewonde vliezen zoals harde hersenvlies en hersenvlies.

              Het gebeurt dat men het hoofd misselijk verwond. Men verwondt het soms zodat het been breekt en soms dat het niet breekt en soms breekt het been met kleine wonden en soms met grote wonden en wijde. En weet dat het beter is de schedel gebroken met grote wonden in het vlees dan met kleine. Want met kleine wonden moet men de wond wijder maken om de schedel beter te helpen zoals men u hierna leren zal. En soms breekt het been zeer hard met kleine wonden en soms met grote wonden. Maar hoe de breuk in de schedel komt, altijd moet men de liezen ontzien want soms verwondt men de harde moeder en soms de zachte moeder. [10] (=boogvormig deksel)

Als de harde moeder gewond is kan men dat aan deze tekens herkennen. Want de gewonde heeft grote (hoofdpijn) zweren in het hoofd omdat het daar verdeeld is dat tezamen gevoegd behoorde te zijn, het aanzicht is rood ontstoken omdat de geesten derwaarts gelopen zijn en de ogen gloeien, die tong wordt bruin vanwege de koortsen en is onverstandig vanwege de verstoring van de geesten en van de vochtvermenging.

En als de zachte moeder gekwetst is dan kan u het met deze tekens herkennen. Zoals bij gemis van krachten, van smaak en omdat hij zijn spijzen onder zich niet smelt (toilet) en dat hij geen macht heeft zich te besteken met kruiden en omdat hij niet spreken kan door de geesten en ruiken die in de roerende leden zijn of die zenuwen die de tong vervullen zodat ze niet van naturen hun werk kunnen doen.

           

 

 

   

Om te weten of pia mater gewond is op zekere tekens van de dood.

                 Puistjes komen soms in het aanzicht door het voedsel en zijn daar getrokken door de kracht van de natuur en niet lichamelijk en bloed en etter loopt hem soms uit de oren en uit de neus vanwege dezelfde redenen of vanwege gemis van de onthoudende natuur en ook de vaste loop vanwege de geesten die naar de wonden lopen en de verzwakking van de instrumenten van de leden die het lichaam voeden. En is te verstaan of de vaste loop of de lichte loop is die de lieden volgt, dat zijn vaak de voortekens van de dood en dat nog erger is, beven en daarna hitte van koortsen die 3 of 4 maal per dag komen bij de gewonden, dat zijn kwade tekens, want de natuurlijke hitte scheidt zich van de wonden en van de loop en die hitte moeten ze hebben in het achterste en dat is 1 waar teken van de dood. En allen die de voor vermelde 2 laatste tekens krijgen betekent het de dood binnen de komende dagen en vooral als er enige van de huiven van de hersens gewond zijn, dan sterven die gewonde in de eerste volle maan en dat gebeurt vooral omdat die het lichaam van de planeten hebben met heerschappij op de aardse dingen waarbij dat de maan de moeder der vochtigheden van aardse lichamen is en het weggaan van de maan voegt meer toe aan de vochtigheid van de aarde en dan groeien de vochtigheden van de hersens en laten de hersens zeer verdwijnen en kan de hersens niet vasthouden en ze schieten uit hun goede plaats want ze hebben geen vasthouden als de huif gekwetst is en aldus sterft de gewonde waarbij grote vrees is als hij in zijn schedel gewond is en daar hoort grote kunst bij [11] om die schedel goed te behandelen.

Maar Bruun Legoburgensis zegt dat hij er veel genas die harde hersenvlies gewond en kapot hadden, maar als ze de voor vermelde tekens hadden zag hij ze nooit genezen. En nog zegt hij dat hij genas die het dunne hersenvlies kapot hadden, maar het was zeer klein zodat de hersens er niet uitlopen konden.

En Galenus verkondigt en deelt mee van de anphorisme, dat is 1 boek van medicijnen die alzo heet, dat hij ook velen zag die de dunne hersenvlies mater gewond hadden met kleine wonden die ook genazen en dat duidt hij goed aan als hij zegt als de wonde tot de hersens komt en dat ze er uitlopen, dat dan die mens zonder twijfel sterft en dat vindt men in Platearius (?) in het andere boek beschreven en zegt dat vele zotten zich erop beroemen dat ze die genezen hebben waar de hersenen uit liepen en vulden die plaats met katoen wat vals was en onrechtvaardig. Deo gracias G]

 

Hoe het hoofd gedeeld is en hoe men dat deel zal mogen medicineren.

CAP. 3.

                Hoe thoeft gedeilt es e(nde) hoe me(n) die deel sal moge(n) medicinere(n).

                Het siin vele ziecheiden int hoeft. alse caphalea. monapagia. emigranea. ende andere ziecheiden die ter surgien niet en behoren. ende daer af en willic hier niet spreken. mer dat der surgien toe behort. ¶ Thoeft es ondertiden gewont int vorste deel. [ofte dat middelste deel ofte dat achterste deel dat es bedi te verstane dat men elcke stede ende deel sal gheven medicinen ghelijc dat ons vorseit es. Alse dat hersenbecken in dat voerste deel ghewont es C] dan verbieden die actors. datmer niet op en legge heete medicine ende droge om dat deel heet ende droge es. Nochtan doen heete medicinen vleesch wassen in meneger steden bi naturen. Want hete medicinen ende versche doen bi naturen vleesch wassen bi natuerliker redenen. Nochtan verbiet hijt bi redenen datment niet 12 en legge op dmiddelste deel vanden hoefde. om dat heet es ende versch. want het mochte daer vertecheit toe bringen. om dat daer vele marchs es in die stede. Maer therssenbecken te broken int achterste deel. daer so legt coenlike versce ende hete medicinen. want dachterste van den hoefde es cout ende droge. Ende alst herssenbecken tebroken es. so en maecht niet weder volwassen siin en werde eer leden .30. dage of .45. en ware in jongen kindren van .18. jaren of daer onder. want dese hebben in die verscheit van haers vaders nature. datmen heet sperma patris.

               [Dits een goet natuerlic teeki(n).

                Ende een goet natuerlic teekin ende een goet cappittele wilden de mesters der op studeren ende daer naer werken sone soude hem niet ghebreken ende si souden behouden goede ende wel wesen metter werke ende si souden goede behouden die ons dire conste met sinen bloede ende ghi mesters laet dat doch dor sinen wille. Ende omme dat exempel te ghevene dat wij ons exponeren ende wachten van sonderlic lieve kinderen heer (hier) op soe siet ende ebter compassie op ende stelt al uwe gewerke op gode alre erst ende ten beghinne van den werke soe siet ofte ghijt met gode doen moght. ende dat ghi doen moght met uwer const en der lieder profijt. Dan sel god werken met hu (u) ende metter hulpen van hem soe sal hu werc wel varen want gode side sculdich ane te roupene met allen sinne in alle uwe beghinnen van uwen wercken. Ende dat hem toe bevelen mach want hi is principal van der consten ende van den wercke vander hant. Ende ghi lieden die Cyrugien wesen wilt ghi moet hebben dese navolghende pointen: concience leeringe gode wandelinge minlike ende subtij ende vol commen van sinen leden. C.]

KAPITTEL 3.

                Hoe het hoofd gedeeld is en hoe men dat deel zal mogen medicineren.

                Er zijn vele ziektes in het hoofd zoals caphalea, (aanhoudende zware hoofdpijn) monapagia, (pijn in de plek aan de schedel) migraine en andere ziektes die niet tot de chirurgie behoren en daarvan wil ik hier niet spreken, maar wat tot de chirurgie behoort.

Het hoofd is soms in het voorste deel gewond of het middelste deel of het achterste deel, dat is hierbij te verstaan dat men elke plaats en deel medicijnen zal geven gelijk zoals door ons gezegd is als de schedel in het voorste deel gewond is dan verbieden die auteurs dat men er geen hete en droge medicijnen oplegt omdat dat deel heet en droog is. Nochtans laten hete medicijnen in vele plaatsen van naturen vlees groeien. Want hete en vochtige medicijnen laten van naturen vlees groeien uit natuurlijke redenen. Nochtans verbiedt hij het uit redenen dat men het niet [12] op het middelste deel van het hoofd legt omdat het heet en vochtig is want het mocht daar verrotting toe brengen omdat daar veel merg in die plaats is. Maar als de schedel in het achterste deel gebroken is leg daar koen vochtige en hete medicijnen want het achterste van het hoofd is koud en droog. En als de schedel gebroken is dan kan het niet weer volgroeien en worden eerder leden als er 30 of 45 dagen verstreken zijn, tenzij in jonge kinderen van 18 jaren of daaronder want deze hebben de vochtigheid van hun vaders natuur in dat men mannelijk zaad noemt.

 

 

               Dit is een goed natuurlijk teken.

                En een goed natuurlijk teken en een goed hoofdstuk wilden de dokters er op studeren en daarnaar werken zodat het hen aan niets zou ontbreken en ze zouden het goede behouden en goed zijn in het werk  en ze zouden het goede behouden die ons hun kunst met zijn bloed geeft en gij dokters laat dat doen door zijn wil. En om dat voorbeeld te geven dat wij ons exponeren (uitleggen) en hierop bijzonder wachten van lieve kinderen zo zie en heb er vertrouwen op en stel al uw werk allereerst op God en in het begin van het werk en zie of ge het met God doen mag en dat ge het doen mag met uw kunst en voor het profijt van de mensen. Dan zal God met u werken en met de hulp van hem zo zal uw werk goed gaan want God moet u aan roepen met alle geest in al uw begin van uw werken. En dat u het hem aanbevelen mag want hij is de voornaamste van de kunsten en van de werken van de hand. En gij lieden die chirurg wezen wil, ge moet deze navolgende punten hebben: geweten, goede omgang, beminnelijk  en subtiel en volkomen van zijn leden.

 

 

We zullen weten wat nuttig is voor elke chirurg.

CAP. 4.

                In isto cap(itu) lo potestis scire q(uo)d p(er)tin(et) ad cyrurgicu(m) et q(uo)m(odo) se ip(su)m h(ab)ebit et reg(et) et o(mni)s articulo quos tene(tur) h(ab)ere de jure.

                Wi selen weten wat orborlijc es elken surgijn. Ierst dat hi si volmaect van sinen leden. ende wale getempert van sire complexien. Daer bi seget rasis. wies ansichte dat quaet ende lelijc es mach qualijc siin van goeden engiene. Want der quader gedanen volgen gerne quade seden ende quade complexien. dats quaet in den werken. Dat seit avicenna. die .1. scoen anscijn heeft hem en es niet onmogelijc dat hi si van goeden zeden. Ende hijs oec sculdech te hebbene wel gemaecte handen ende cleine vingren ende 13 lanc. ende starc van lichamen ende niet bevende. ende claer siende. so dat hi siin werc wel macht heeft te voldoene ende van gestaden sterken sinne. ende subtyl. ende niet gierech. [bedi de ghierichede bedrijft den menighen soe ende verblenten dattet sine verstannisse most. C] ¶ Galyenus seit dat hi natuerlike moet |109ra| siin oetmoedech. ende starc in sinen moet. Ende hine moet hem oec allene niet verstaen van medicinen. maer oec coenen sine boeken van naturen dat heet philosophie. Want grammarie. logike. rothorike ende ethike. dese .4. consten leren alle dinc met redenen proeven. Want logike leert ierst proeven alle dinc met proefliken redenen. Ende hi moet oec connen sine gramarie. die leret die bediedenisse van elken worden in latijn Ende sine rethorike want die const leert begadelike spreken elke redene. gelijc dat wi horen mogen an die taelmans. mer sine hebbent niet uut consten van boeken mer bi gewoenten. Ende hi moet oec connen sine ethike. want die const leert goede zeden. Ende hine moet oec niet wesen gulsech. mer sober ende cuusch van levene. ende niet nidech. ende getrouwe siin in allen stucken. Ende hi moet hem selven al geven ten zieken. also dat an hem geen gebrec en si. van dat hem. of sinen zieken of der curen toe behort om te voldoene metter helpen gods ¶ Ende in thuus daer die zieke legt en sal hi gene worde spreken dan die te sire curen behoren ende om des zieken orbore. ende en houdt niet vele talen iegen die vrouwe of iegen (die) dochter of iegen die maerte. no en hebt met hem lieden genen raet dan om u cure. Noch en zietse niet ane met ydelen ogen. Want die lieden siin scalc. ende sulke sake maect vele vianden. maer die surgijn heeft wel te doene dat al die liede siin vrienden siin. Waer bi ic u oec verbiede dat ghi met niemen en bordeert. want men weet niet wie wel spel can verstaen of verdragen. No hine sal oec iegen niemen fellike scelden. mer alle surgine ende alle clergie sal hi eren. ende niet beniden dat si wel varen. ende hem selven niet prisen. ende hoefscelike wandelen. ende dus suldi comen in goeden name. Ende gene sware cure en seldi 14 begeren daer ghi gene hope toe en hebt. ende moetijt doen overmits beede. so segt den vrienden alle die vrese. ende dat ghire u beste met doen selt. Ende den zieken troest altoes wel. Ende maect clare ende vaste vorwarde als de zieke ten alderziecsten es [ende aller meest tonghemake want clare verworde brect alle strijt C] Ende van den riken nemt wel uwen salarijs. Enten armen dient vriendelike om gode die u de macht verleent.

KAPITTEL 4.

                In isto capitu lo potestis scire quod pertinet ad cyrurgicum et quomodo se ipsum habebit et reget et omnis articulo quos tenetur habere de jure.

                We zullen weten wat nuttig is voor elke chirurg. Eerst dat hij volmaakt is van zijn leden en goed getemperd van zijn samengesteldheden. Daarbij zegt Rasis wiens aanzicht kwaad en lelijk is kan kwalijk van goed vernuft zijn. Want die slecht gedaan zijn volgen graag kwade zeden en kwade samengesteldheid, dat is slecht in het werken. Dat zegt Avicenna die een mooi aanschijn heeft dat het niet onmogelijk is dat hij van goede zeden is. En hij moet ook goed gevormde handen en kleine en lange vingers en [13] lang en sterk van lichaam en niet beeft en helder ziet zodat hij zijn werk goed de macht heeft om dat te volbrengen en van constante sterke geest en subtiel en niet gierig, bij de gierigheid bedrijft menige zo en verblinden dat het voor zijn verstand schadelijk is.  

Galenus zegt dat hij natuurlijk ootmoedig moet zijn en sterk in zijn gemoed. En hij moet zich ook niet alleen verstaan van medicijnen, maar ook zijn boeken kennen van natuur dat filosofie heet. Want grammatica, logica, retoriek en ethiek, deze 4 kunsten leren alle dingen met redenen te beproeven. Want logica leert eerst alle ding te beproeven met bewijsbare redenen. En hij moet ook zijn grammatica kennen die de betekenis van elk woord in Latijn leert. En zijn retoriek, want die kunst leert begenadigd elke reden spreken, net zoals we horen mogen aan de redenaars, maar zij hebben het niet uit kunsten van boeken, maar van gewoonte. En hij moet ook zijn ethiek kennen, want die kunst leert goede zeden. En hij moet ook niet gulzig wezen, maar sober en kuis van leven en niet nijdig en getrouw zijn in alle stukken. En hij moet zichzelf geheel aan de zieken wijden alzo dat aan hem geen gebrek is dat aan hem of zijn zieken of de kuren toebehoort om te voldoen met de hulp van God.

En in het huis daar de zieke ligt zal hij geen woord spreken dan die tot zijn behandeling behoren en vanwege de nut van de zieken en houdt niet veel gesprek tegen de vrouw of tegen de dochter of tegen de dienstmaagd en heb met die lieden geen gesprek dan vanwege uw behandeling. Nog ziet ze niet aan met ijdele ogen. Want die lieden zijn schalks en zo’n zaak maakt vele vijanden, maar die chirurg heeft goed te doen zodat al die lieden zijn vrienden zijn. Waarbij ik u ook verbiedt dat ge met niemand schertst want men weet niet wie welk spel kan verstaan of verdragen. Hij zal ook tegen niemand fel schelden, maar alle dokters en alle klerken zal hij eren en niet benijden dat het ze goed gaat en zichzelf niet prijzen en hoofs wandelen en dus zal ge in goede naam komen. En geen zware kuren zal ge [14] begeren daar ge geen hoop op hebt en moeite doen vanwege loon, zo zeg de vrienden alle vrees en dat ge er uw best mee zal doen. En de zieken altijd goed troosten. En maak heldere en vaste voorwaarden als de zieke het allerziekst is en allermeest het ongemak want heldere woorden breken alle strijd. En neem van de rijken goed uw salaris. En dien de armen vriendelijk vanwege God die u de macht verleent.

 

Dit is lering hoe men de eerste keer de wond zal maken en naaien in elke plaats.

CAP. 5.

                 Dits leri(n)ge hoe me(n) ierstw(er)f sal v(er)make(n) entie wonde(n) te nayene i(n) elke stede.

                Alse ghi sijt geroepen teenre nuwer wonden. so besiet waer met si gemaect |109rb| es. so gevallen so geworpen so geslegen. Ende of sijns (sijs)te doene heeft so wiecse ende legter op .1. plaester van stoppen genet int witte vanden eye ongeslagen. want metten slane nemt men hem vele van sire coutheit ende van sire limachtecheden die sweetgate te stoppene in die stede. Ende of ghi twitte van den eye niet en hebt. so nemt siins selfs bloet want het dwinct herde zere alst verdroecht es. Sulke nemen water ende aysiin ende netten daer in haer plaester. Maer ic nam dicken haers selfs bloet ende bant also ende het voer herde wel. Ende alse ene wide wonde es geslagen met .1. swerde of dies gelike. essi te wijt. so naytse. ende begint in die middewert ofter .3. poenten toe behorden. ende ofter .2. poenten toe behoren so naytse slecht gedeilt. ende doet der in ene wieke daer dat etter uut lopen mach. ende stect die steken so diepe. dattie wonde also wel slute in den bodem alse boven. so datter geen etter in en gadere also na alse ghi moget. Want als men die wonde boven nayt ende in den bodem niet en 15 slut. so vergadert gerne etter in den bodem. ende dan so comter af somwile lanc werc. datmen heet fistel. also men u hier na sal seggen. ende bedieden wat die festel es ende waer af si comen. ¶ Ende die naelde daer men wonden met nayt die moet siin .3. cantech. entie oge moet siin gegracht. dattie draet mach liggen in die gracht. so en werdet niet te dickere an die oge. Ende die draet ware goet gewast hi soude tfleesch te noeder sniden ontwee. of nemt .1. roden zidinen draet of wit ziden draet. Ende ofter enech splinter in si van benen. so doet ute eer gi die wonde nayt. Ende altoes wacht wel datter geen dinc in en si eer gise nayt. ¶ Ende of gire niet en sijt toe geroepen van ierst. ende gise droge vint. so verscht die wonde ende screept haer canten ende doetse bloeden met enen sceerse. ende dan naytse. Ende of haer .2. lippen verre siin versceeden. so doetse iemen te gadere duwen met beide sinen handen. ende slaet .2. werf uwen draet omme ter ierster werf ende daerna slut uwen cnoep op. ende cnoept al uwe steken. so selense te bat houden. Ende als de wonde genayt es. so stroyt opten naet dit pulver dat gi vore gemaect selt hebben. Wa(n)t het doet de lippen vanden wonden te gadere heilen. also roelandijn seit. dwelke pulver men maect aldus: ¶ Nemt die wortel vander confilien die grote. entie droge bollen van hermenien van elken .1. dr. ende griex pec dat men oec heet colofonie .3. dr. mastic ende cleine wit wieroec van elken .s. dr. |109va| bloet van draken ende mummie van elken .2. dr. stampet ende minget al te gadere. ende sichtet dore enen dicken teems. ende bestadet in .1. busse tote dat gijs hebt te doene. het mach goet bliven meer dan .20. jaer in ene droge busse besloten. Ende dit heet roelandijn trode pulver. het streemt bloet. ende oec doet [goet C] vleesch wassen. Ende oec eist goet getempert metten witte vanden eye ende geleit op .1. tebroken been getempert met bloemen die cleeft an die weech 16 vander wintmolen. also ment visieren sal int capitel van tebrokennen leden. Dit pulver doet die huut wassen daer en geen en es ende daer op geleit wegebrede bladere of andere heilende bladere. ¶ Een ander pulver wijst albucasis. ende seit dat ment legge op den naet van .1. wonden. ende wachte dat ment niet en late comen binnen den lippen vander wonden. het en verport hem nemmermeer vore die wonde onder hem heyl es. ende wijst aldus Nemt .3. deel ongebluscht calx. datmen heet levende calc. ende .2. deel van cleinen witten wieroke. ende .1. deel van draken bloede. ende stampet te hoepe ende sichtet dore .1. nauwen teems. ende dan bestadet. ¶ Daer men wonden nayt daer es elc steke sculdech te sine vingers na. Ende en hebdi dit pulver niet. so seit albucasis. dat ongebluscht calc welna al tselve doet.

KAPITTEL 5.

                 Dit is lering hoe men de eerste keer de wond zal maken en naaien in elke plaats.

                Als ge bent geroepen bij een nieuwe wond bekijk dan waarmee ze gemaakt is, gevallen, geworpen of geslagen. En als het nodig is bedek ze en leg er een pleister van stoppen op die genat is in het wit van een ei, ongeslagen, want met het slaan beneemt men hem veel van zijn koudheid en van zijn lijmerigheid om de zweetgaten in die plaats te stoppen. En als ge het wit van een ei niet hebt neem dan zijn eigen bloed want het bedwingt zeer goed als het verdroogd is. Sommigen nemen water en azijn en natten daarin hun pleister. Maar ik nam vaak hun eigen bloed en bond het alzo en het ging zeer goed. En als een wijde wond is en met een zwaard of dergelijke geslagen, is die te wijd, naai het dan en begin in het midden en als er 3 punten toebehoren of 2 punten toebehoren, naai ze dan slechts gedeeltelijk en doe daarin een doek waarin dat etter uitlopen kan en steek die steken zo diep dat die wond alzo goed sluit in de bodem als erboven zodat er geen etter in verzamelt en zo goed als ge kan. Want als men die wond boven naait en niet in de bodem [15] sluit dan verzamelt er zich graag etter in de bodem en dan komt soms lang werk van dat men etterwond noemt zoals men u hierna zal zeggen en beduiden wat die etterwond is en waarvan ze komen.

En de naald daar men wonden mee naait die moet 3 kantig zijn en in het oog moet een gegroefd zijn zodat de draad in die groef kan liggen, dan wordt het niet te dik aan dat oog. En de draad moet goed met was bedekt zijn anders zou die het vlees neer of in stukken snijden of neem 1 rode zijden draad of wit zijden draad. En als er enige splinter in is van been, doe dat er uit eer ge die wond naait. En let er altijd op dat er geen ding in is eer ge het naait.

En als ge er niet als eerste toe bent geroepen en ge het droog vindt, bevochtig dan die wond en schrap haar kanten en laat het bloeden met een schaar en naai het dan. En als haar 2 lippen zeer verschillend zijn, duw ze dan eerst met beide zijn handen tezamen en sla 2 maal uw draad om de eerste keer en sluit daarna uw knoop en knoop al uw steken zodat ze beter zullen houden. En als de wond genaaid is strooi dan op de naad dit poeder dat ge tevoren gemaakt zal hebben. Want het laat de lippen van de wonden tezamen helen zoals Roelant zegt, dat poeder maakt men aldus: Neem de wortel van de smeerwortel en de droge bolus van ArmeniĎ, (soort aluinaarde) van elk 1 drachme, (1) en Grieks pek dat men ook colofonie (2) noemt, 3 drachme, mastiek (Pistacia) en klein wit wierook, (Boswellia) van elk scrupel drachme, bloed van draken (Daemonorops draco)  en mummie, van elk 2 drachmen, stamp het en meng het alles tezamen en zeef het door een dikke zeef en berg het op in een bus totdat ge het nodig hebt, het kan meer dan 20 jaar goed blijven in een gesloten droge bus. En dit noemt Roelant het rode poeder, het stremt bloed en ook laat het goede vlees groeien. En ook is het goed getemperd met het wit van een ei en gelegd op 1 gebroken been getemperd met bloem die kleeft aan de wand [16] van de windmolen, zoals men het zal laten zien in het kapittel van gebroken leden. Dit poeder laat de huid groeien daar er geen is en leg daarop weegbreebladeren of andere helende bladeren.

Een ander poeder wijst Albucasis en zegt dat men het op de naad van een wond legt en er let er op dat men het niet binnen de lippen van de wonden laat komen, het prikkelt hem nimmermeer voor de wond onder hem heel is en wijst aldus; Neem 3 deel ongebluste kalk dat men levende kalk noemt en 2 deel van kleine witte wierook en 1 deel van drakenbloed en stamp het op de hoop en zeef het door een nauwe zeef en berg het dan op. Daar men wonden naait daar moet elke steek bij zijn vingers zijn. En heeft u dit poeder niet dan zegt Albucasis dat ongebluste kalk bijna al hetzelfde doet.

(1) Dokters pond is 376, 4 gram, een pond van de kooplieden bestaat uit 16 ons, is 23, 5 gram, bij dokters bestaat het uit 12 ons, is 31, 2 gram, per stad verschillend. Pond is drie drachmen,  is 3,9 gram. Een drachme bestaat uit drie scrupels,  is 1, 302 gram. Een scrupel bestaat uit 20 greynen of greinen,  is 0,065  gram of een gerstekorrel. 20 azen is ongeveer gelijk aan 1 gram. Pint is 5 a 6 deciliter.

I last is 27 mud. I mud is 4 schepels. 1 zak is 3 schepels.

(2) residu na destillatie van terpentijn en verschillende harsen van Pinus. Genoemd naar de haven Kolophon, Klein Azie.

 

Van wonden te stremmen van bloed.

CAP. 6.

                Van wo(n)de(n) te strem(m)ene va(n) bloede.

                Alse de mensce gewont es ende die surgijn vint bloedende. dan besie in wat steden dat si. ende merct waerbi dat hi bloedet. Eist dat het comt uut arterien so comet uut springende ende uut scietende ende dan eist claer ende licht gevarwet. Ende comet slecht gelopen ende bruun. so comet uten gemeinen adren die voetsel siin van den lichame. Ende arterien comen vander herten ende hebben .2. hude. daer deen af es gecnosecht [dat men heit in latijn cartilaginis L] entie vervleescht node. want om haer dunne bloet ende heet ende roeringe ende om haer hertheit. Ende adren comen vander leveren ende hebben in hare bloet. bruun. ende dicke. daer omme en hebben si maer ene huut. entie moru. Nochtan siin alle die hude zenuwech. Ende het gevalt dicken datmen bloedet ten adren enten arterien beide. ende selden ten arterien allene. want si liggen diepere dan die adren doen. Waerbi dat ic u lere. dat dbloeden |109vb| ten arterien es meerder vrese dan ten adren te bloedene. Ende te vele te bloedene es vreselijc. daer bi radic u dat gi niemen te vele en laet bloeden na uwer macht. Want daer comt af groet meskief ende vrese vander doot. ¶ Want daer comt af spasme dewelke ic u sal leeren wat spasmus es. dat .1. vrese es vander doot. Ende ondertiden comt hem oec toe sicken (l:hicken) dats oec .1. teken vander doot. Ende esser onmacht met sicken (hicken) dats 17 die doot. Ende geen verstennisse. ende niet en weet wat hi segt. dit siin alle quade tekenen. ¶ Nu merct hoe datmen sculdech es te stremmene adren ende arterien die bloeden. Die cleine adren mach men stremmen lichtelike met plaestren van stoppen daer op gebonden al droge. of met haers selfs bloede gesmeeret of metten witte vanden eye. Entie grote adren es men sculdech te stremmene dies gelike. ende en stremmet niet. so mach ment stremmen metter leringen die hier na volget. ¶ Aldus es dierste maniere dat gi dlet op houdt dat niet en dale. ende dat dbloet niet lichtelec uut en sciete. ende drupt der op cout water om dlet te vercoudene. daer bi so keert dicke dat bloet om dat tcoude drijft van hare de hitte. Aldus doet tcoude die huut ende tfleesch entie adren crimpen. Aldus werden die adren nauwe ende hebben maniere van slutene. Maer wacht u dat gi en geen water daer in en laet comen. want het soude deeren. Ende viele .1. mensce in watere alse hi gewont ware. tcoude water soude hem vele quaets doen. want het soude den huden vanden adren contrarie siin. want si siin zenuwech. Ende of die gewonde die int water viele te nayene ware so droget hem dwater wel uter wonden. ende doetse bloeden eer gise nayt.

                ¶ Ende of die bloedende niet en stremmet. so stremtene metter medicinen die hier na volget. Want si hebbens macht di[e]re vele siin. deen starkere dan dandere die ic noemen sal hier na alst point es. ¶ Alse gi siet .1. adre of een arterie bloeden. so legt daer iegen uwen dume of uwen vinger. ende stopt den mont vander adren of der arterien. datter geen bloet uut comen en mach ende houtse lange gestopt. so langer so beter. want dbloet dat sal verstorkelen ende werden hart. Waer bi dat tgeclonterde bloet sal weren dat dunne bloet. dat niet ute en sal mogen [comen C]. ende dits ene maniere van stremmene. ¶ Ende daerna so legt daer op .1. plaester van drogen stoppen. of genet in borne of in aysine. of in wit van den eye of met siins selfs bloede. Ierst gestroyt dit pulver. van cleinen witten wiroke van aloes epatic. van bloede |110ra| van draken ende van bollen van hermcinen van elken even vele. dit stampt al tegadere. ende sichtet dore enen dicken teems. Dit seit bruun legoburgensis dat goet es. ende dan en bint die wonde niet te vaste: mer slecht dattie wonde niet en swere. ¶ Want Galyenus seit dattie geesten entie humoren lopen altoes ter zerer steden. Waerbi hi seit dat en geen dinc en let der wonden so zere te heylne alse de sweringe doet. [Mester hughes pulver de leginbourch.

Rp. thucis albiscum et viscosi aloes epatici sanguis draconis boli armenici. ana partes equales et inde fiat pulvis subtilissimi et usui reserva C]. Dit pulver 18 minct met wit van den eye ende met hasen haer wel cleine gesneden te stucken met eenre scaren. ende dit getempert gelijc der dicten van zeeme ende daer in genet vele wieken also groet als amandelen ende daer af die wonde wel gevult. ende opt plaester so legt van dien vorseiden dinge redelike vele. ende boven der plaesteren so legt vele droger stoppen. of en hebdi gene stoppen. so maect .1. plaester van lininen cleeden ende vele cleets daer boven. ende bindet wel ende slecht alsoet vorseit es. ¶ Of nemt dit pulver dat noch sterker es. Nemt gebornen calc. dats gebernt calc. ende also uten ovene genomen eer daer water op comt. ende bloet van draken. steene daer men af maect cleine laternekine. aloes. wit wierooc. elcs evenvele. ende dit tempert metten hase hare alsoet vorseit es. of met coppen gespin. ¶ Een ander pulver dat galyenus plach te orborne dats dit. Neemt root aterment of gelu .9. dr. cleine wit wierooc .16.dr. aloes.kijst liim elx .8. dr. orpiment .4. dr. steene van lanternen .20. dr. ende stampt dit al te gadere ende sichtet dore .1. dicken teems. dat si cleine pulver. ende hier af strijct optie wieke ende vult die wonde daer met. ende legt van dien pulvere vele optie wonde. ¶ Nu hebdi vele leringen die bruun leert. die hi screef uten ouden boeken. Ende theodrijc screef uut brunen in sinen boeken. ende si wrochten daer beide met alsijs te doene hadden. Nu willic u bescriven van lancfranx leringen ende wat hem daer af geviel. Hi was te melanen gehaelt tenen kinde. dat was gevallen met enen messe .1. wonde in sine geet adre die .1. propere arterie es. dwelke kint so vele gebloedt hadde eer hire toe quam dat mer geen lijf an en vant. hi taste sinen puuls ende vanten flau of cranc. ende welna niet. dbloet dat uter wonden quam was al bleec. Ende hi leide sinen vinger optie wonde ende hiltse so lange dat tkint begonste sine ogen op slaen. ¶ Hi sende ter specerien om dit pulver. Wierooc. wit. tay ende vet .2. dr. ende .1. dr. aloes epatix. hier af so de (dede) hi maken een pulver |110rb| Ende tempert metten witten van den eye in die dicte van zeeme. ende mingede daer met haer van hasen wel cleine gesneden ende dat geleit op die wonde op .1. plaester van stoppen ende daerna bant hire op droge stoppen. ende bant also vaste alst weselijc was. ende liet aldus tote dies ander dages. Ende hi q(u)ammer toe ende vant gesterct ende niet bloedende. Die vader vanden kinde bat hem dat hijt vermaecte. entie meester ontseit hem. ende liet aldus .4. dage. Ende des vierden dages nam hi wit van eye. ende olye van rosen elx even vele. ende tempert metten vorseiden pulvere. ende dat dunne. ende leidt opt pulver dat optie wonde lach ende liet deen metten andren weeken. Dies ander dages so quam hi weder ende vant die wonde al genesen wel ende vaste. dat den vader groet wonder dochte 19[ende die mester deel maer die mester zweech (zweeg?) als hitsach C] ¶ Echter .1. ander kint van .18. jaren out. was gesteken in sinen arm van .1. andren kinde met .1. cleinen meskine. ende dore stac .1. adre. ende geraecte .1. zenuwe onder die adre. vanden welken het gedogede grote pine in die zenuwen. dbloet liep recht ter wonden ende hi wasser toe geroepen. ende als hi dit sach hi peinsede leidi daer op siin medicament dat niet goet daer op en ware. want dwitte es cout ende limech. ende dat soude stoppen die sweet gate vander huut met sire tayheit Ende hi hiet datmen den arm soude pletten ende datmen die enden van den adren ute soude trecken ende verbindense. ende die zenuwen conforteren met olyen van rosen daer in gegoten. Die moeder van dien kinde dede halen enen leeken meester. die seide iegen sinen raet. Meester lancfranc ginc wech. entie leke surgijn bleef daer. ende leider op sine medicine daer hi met was gewone ander wonden te stremmene. ende en halp niet. het bloedde altoes ende swaer ende tkint crancte zere. Ende men sende om enen ficisijn die des kints vrient was. entie sende om meester lancfranc. ende hine wilder niet comen. Entie ficisiin ginc selve te hem ende vragede hem raets. ende hi riet hem also hi vore geraden hadde der moeder. Doen ginc die ficisiin ende vragede den leken meester of hijt soude connen gedoen. ende hi antwerde ja. Ende hi dede also ende het was genesen in corter tijt. Ende of iemen vragede hoe dat so lange mochte gedogen sonder spasmeren. hi antwert dat het quam om dat [het L] ydelde van den bloede. ¶ Dit es al |110va| gescreven om dat elc soude merken wat hi dade ende waerbi dat sine curen niet voort en gaen na sinen wille. Daer bi so seggic u. eist dat enege adre es die gi niet en moget stremmen met pulvere ende met dat daertoe gescreven es. so onderstecse met .1. naelden [drie kant dus (volgt een ruwe schets) L] die in heeft .1. gewasten draet. ende stect die naelde onder die [hemde van der C] adre. ende dan cnoopt beide die enden wel ende zere met enen sterken drade. Ende wacht dat gi die adere niet en geraect metter naelden Of hebt .1. plat yser met enen gate. ende dit yser salmen leggen over die wonde. of over die adere ende dan salmen hebben .1. ander yser daermen met die adere tingeren sal datmen steken sal dore dit gat wel gegloyt. ende men sal bernen die monde vanden adren. ende wachten dat hi el niet en berne. dan hi die adere doe scrompelen ende sonderlinge so wachte 20 hem vanden zenuwen. Arterien es men sculdech te broyene. so dat daer dicke scorssen op siin. ende zeere dan simpel adren. ende iegen dattie adere of arterie groet es. so es men sculdech zere te berne. Nochtan es vrese als die brant valt. dat si weder mochten werden bloedende. Waer bi die sekerste enere van bloede te stremmene es dat men die arterie of adere uut hale. ende mense verdraye ende verbinde daerna. ¶ In .4. manieren machmen stremmen dbloet. Dierste is dat men verhoude dadere so lange dat dbloet verstorkelt ende hardt wert in den mont van der adren of arterien. ende dat men dlet vercoude daer die wonde in es. Dander es met pulvere ende met hase haer ende datter toe behort alsoet vorseit es. Terdde es met brande van viere of met medicinen bernende ende etende. Tfierde es metten verbindene die adren of arterien alsoet voren geseit es. of ondersteken ende verdrayen. ¶ Ende selke meesters siin diere op leggen gebernde plumen. ende andere gebernden vilt ende menege ander maniere. Maer ic heb u geseit na minen wetene dbeste dattie oude meesters antierden. Ende ic en wasser noyt met bedrogen. Maer gi diere met werken selt sijt vroet dat gi u medicamente doet comen ten monden vanden adren of arterien ende siere ophouden. ende dat vele. ende en doetse niet af v[o]re dat si allene af vallen. Ende daer is siin te stremmene. daer legse tallen vermakene in lanc so meer. Ende en vermaect niet die wonde vore ten derden dage. of langere of sijs te doene heeft. |110vb| of sine swoere alte zere. ende dan besiet wanen hare die sweringe comt. ende als gijs vroet sijt. so beteret haere vroedelike na u macht. [oft ghij wilt lancfrants pulver deoen maken ter specerien so scryft aldus. thuris albi gommozi et pinguis. dr. .2. aloes epatici. dr. .1. fiat pulvis subtilissimus G].

KAPITTEL 6.

                Van wonden te stremmen van bloed.

                Als de mens gewond is en die chirurg vindt hem bloedende bekijk dan in welke plaatsen dat is en merk waar hij bloedt. Is het dat het uit de slagaders komt dan komt het eruit springen en uitschieten en dan is het helder en licht gekleurd. En komt het slecht gelopen en bruin dan komt het uit de gewone aderen die voedsel zijn van het lichaam. En slagaders komen van het hart en hebben 2 huiden waarvan de ene kraakbeenachtig is dat men in Latijn cartilaginis noemt en die vervleest moeilijk vanwege haar dun en heet bloed en roeringen en vanwege haar hardheid. En aderen komen van de lever en hebben in zich bloed dat bruin en dik is en daarom hebben ze maar een huid en die murw. Nochtans zijn al die huiden zenuwachtig. En het gebeurt vaak dat men bloedt aan de aders en de slagaders beide en zelden de slagaders alleen want ze liggen dieper dan de aderen doen. Waarbij dat ik u leer dat het bloeden van de slagaders meer vrees is dan dat de aderen bloeden. En teveel te bloeden is vreselijk en daarbij raad ik u aan dat ge niemand teveel laat bloeden naar uw macht. Want daarvan komt groot leed en vrees van de dood.

Want daarvan komt kramp en ik zal u leren wat kramp is, dat is 1 vrees van de dood. En soms komt hem ook hikken bij dat is ook een teken van de dood. En is er onmacht met hikken, dat is [17] de dood. En geen verstand en weet niet wat hij zegt, dit zijn alle kwade tekens.

Nu merk hoe dat men de aderen stremmen moet en slagaders die bloeden. De kleine aderen kan men gemakkelijk stremmen met pleisters van stoppen daarop al droog gebonden of met hun eigen bloed gesmeerd of met het witte van een ei. En de grote aderen moet men diergelijk stremmen en stremt het niet dan kan men het stremmen met de leringen die hierna volgen.

Aldus is de eerste manier dat ge het lid ophoudt zodat het niet daalt en dat het bloed er niet gemakkelijk uitschiet en drup er koud water op om het lid te verkoelen, daarbij keert vaak dat bloed omdat de koude van haar de hitte verdrijft. Aldus laat het koude de huid en het vlees en de aderen krimpen. Aldus worden de aderen nauw en hebben een soort van sluiten. Maar let er op dat u er geen water in laat komen want het zou deren. En viel 1 mens in water als hij gewond was, het koude water zou hem veel kwaads doen want het zou tegenover gesteld zijn aan de huiden van de aderen want die zijn zenuwachtig. En als de gewonde die in het water viel te naaien was droog dan het water bij hem goed uit de wonden en laat het bloeden eer ge ze naait.

                En als het bloeden niet stremt strem het met de medicijnen die hierna volgen. Want ze hebben macht die er veel zijn, de ene sterker dan de andere die ik hierna noemen zal als het zijn punt is.

Als ge 1 ader of een slagader ziet bloeden leg daartegen uw duim of uw vinger en stop de mond van de ader of de slagaders zodat er geen bloed uit kan komen en houdt ze lang gestopt, hoe langer hoe beter, want het bloed dat zal stollen en hard worden. Waarbij het geklonterde bloed dat dunne bloed zal weren zodat het niet uit zal mogen komen en dit is een manier van stremmen.

En leg er daarna een pleister op van droge stoppen of genat in bronwater of in azijn of in het wit van een ei of met zijn eigen bloed. Eerst dit poeder strooien van kleine witte wierook, van AloĎ epatica, (1) van bloed van draken (Daemonorops draco) en van bolus van ArmeniĎ, van elk even veel, dit stamp je alles tezamen en zeef het door een dikke zeef. Dit zegt Bruun Legoburgensis dat het goed is en bind dan die wond niet te vast: maar gewoon zodat die wond niet zweert.  Want Galenus zegt dat de geesten en de vochtvermenging altijd naar zere plaatsen lopen. Waarbij hij zegt dat geen ding de wonden zo zeer let te helen als de zweer doet. Dokter Hughes poeder de Leginbourch. (Legoburgensis)

 Recept; thuris albiscum (witte wierook) en viscosi (kleverige) AloĎ epatici, drakenbloed, bolus armeniciacus, met gelijke delen en tenslotte verpoeder je het fijn en gebruik het als het nodig is. Dit poeder [18] meng je met het wit van een ei en met hazenhaar, goed in kleine stukken gesneden met een schaar en dit getemperd gelijk de dikte van honing en daarin vele doeken genat alzo groot als amandels en daarvan de wond goed vullen en leg op de pleister van die voor vermelde dingen redelijk veel en leg boven de pleister vele droge stoppen en als u geen stoppen hebt maak een pleister van linnen kleden en veel kleed er boven en bindt het goed en echt zoals gezegd is.

Of neem dit poeder dat noch sterker is; Neem gebrande kalk, dat is gebrande kalk en alzo uit de oven genomen eer er water op komt, en bloed van draken, steen waar men kleine lantarentjes van maakt, AloĎ en witte wierook, van elk evenveel en dit temper je met hazenhaar, zoals gezegd is, of met spinnenwebben.

Een ander poeder dat Galenus plag te gebruiken is dit; Neem rood zwartsel of geel, 9 drachmen, kleine witte wierook, 16 drachmen, AloĎ, kastenlijm, van elk 8 drachmen, auripigmentum (arsenicum),  4 drachmen, steen van lantarentjes, 20 drachmen, en stamp dit alles tezamen en zeef het door een dikke zeef zodat het klein verpoedert en strijk hiervan op de doeken en vul die wond daarmee en leg van dat poeder veel op die wond.

Nu heb je vele leringen die Bruun Legoburgensis leerde die hij opschreef uit oude boeken. En Theodrik schreef uit Bruin Legoburgensis in zijn boeken en ze wrochten daar beide mee als ze het nodig hadden. Nu wil ik u beschrijven van Lanfranc’s leringen en wat hem daarvan gebeurde. Hij was naar Milaan gehaald tot een kind dat was gevallen met een mes en een wond had in zijn slagader die een belangrijke slagader is en dat kind had zoveel gebloed voordat hij er bij kwam dat men er geen teken van leven meer in vond, hij taste zijn pols en vond die flauw of zwak en bijna niet, het bloed dat uit de wonden kwam was al bleek. En hij legde zijn vinger op die wond en hield ze zo lang dat het kind zijn ogen begon op te slaan.

Hij zond naar de apotheek om dit poeder; Wierook, wit taai en vet, 2 drachmen, en 1 drachme AloĎ epatica, hiervan liet hij een poeder maken en temperde het met het wit van een ei in de dikte van honing en mengde daarmee haar van hazen, goed klein gesneden, en dat gelegd op de wonde op 1 pleister van stoppen en daarna bond hij er  droge stoppen op en bond het zo vast als het goed was en liet het aldus tot de volgende dag. En hij kwam er bij en vond het gesterkt en niet bloedende. Die vader van het kind bad hem dat hij het vermaakte en de dokter ontzei het hem en liet het aldus 4 dagen. En de vierde dag nam hij wit van ei en olie van rozen, elk even veel, en temperde het met het voor vermelde poeder en dat dun en legde het op het poeder dat op die wond lag en liet de ene met de andere weken. De volgende dag kwam hij weer en vond de wonde geheel goed en vast genezen wat de vader een groot wonder dacht [19] en die dokter een deel, maar die dokter zweeg toen hij het zag.

Echter een ander kind van 18 jaren oud was in zijn arm door een ander kind gestoken met een klein mesje en doorstak 1 ader en raakte 1 zenuw onder die ader waarvan het grote pijn in de zenuwen kreeg, het bloed liep recht uit de wond en hij was er bijgeroepen en toen hij dit zag dacht hij erover na en legde daarop op zijn medicament dat niet goed daarop was want het witte is koud en lijmachtig en dat zou met zijn taaiheid de zweetgaten van de huid stoppen. En hij zei dat men de arm zou pletten en dat men de einden van de aderen uit zou trekken en ze verbinden en de zenuwen verbeteren met olie van rozen, daarin gegoten. De moeder van dat kind liet een lekendokter halen die tegen zijn raad zei. Meester Lanfranc ging weg en de leken chirurg bleef daar en legde er zijn medicijnen op daar hij mee gewoon was andere wonden te stremmen en het hielp niet, het bloedde altijd en zwaar en het kind werd zeer zwak. En men zond om een dokter die een vriend van het kind was en zond om meester Lancfranc en hij wilde niet komen. En de dokter ging zelf naar hem om raad te vragen en hij raadde hem aan zoals hij tevoren de moeder aangeraden had. Toen ging die dokter en vroeg de leken dokter of hij het zou kunnen doen en hij antwoordde ja. En hij deed alzo en het was genezen in korte tijd. En toen iemand vroeg hoe dat zo lang kunnen blijven zonder kramp antwoordde hij dat het kwam omdat het  leeg was van het bloeden.

Dit is alles geschreven omdat elk zou merken wat hij deed en waarbij dat zijn genezing niet voort gaat naar zijn wil. Daarbij zeg ik u is er enige ader die ge met poeder niet kan stremmen en met dat daartoe geschreven is steek er dan een naald onder driekantig aldus die in zich een draad heeft die met was gewassen is en steek die naald onder die hemd van de ader en knoop dan beide einden zeer goed met een sterke draad. En let op dat ge die ader niet raakt met de naald. Of ge hebt een plat ijzer met een gat en dit ijzer zal men over die wond of over die ader leggen en dan zal men 1 ander ijzer hebben waarmee men die ader schroeien zal dat men door dit gat zal steken, goed gloeiend, en men zal de mond van de ader branden en er op letten dat hij niet ergens anders brandt zodat hij die ader laat verschrompelen en let vooral op [20] de zenuwen. Slagaders moet men broeien zodat er dikke en veel schorsen op zijn dan simpel aderen en tegen dat die ader of slagader groot is moet men zeer branden. Nochtans is er vrees als die brand valt dat ze weer gaat bloeden. Waarbij het zekerste van bloed te stremmen is dat men die arterie of ader er uit haalt en men ze verdraait en daarna verbind.

Op 4 manieren kan men het bloed stremmen. De eerste is dat men de ader zo lang dicht houdt dat het bloed stremt en hard wordt in de mond van de aderen of slagaders en dat men het lid verkoelt daar die wond in is. De andere is met poeder en met hazenhaar en dat er toe behoort zoals gezegd is. Het derde is met brand van vuur of met brandende en etende medicijnen. Het vierde is met het verbinden van die aderen of slagaders, zoals het gezegd is, of ondersteken en verdraaien.

En sommige dokters zijn er die er verbrande pluimen op leggen en andere gebrande vilt en vele andere manieren. Maar ik heb u naar mijn weten het beste gezegd dat die oude meesters hanteerden. En ik was er nooit mee bedrogen. Maar gij die er mee werken zal bent bekend dat ge uw medicamenten laat komen aan de mond van de aderen of slagaders en ze er ophouden en dat veel en doe ze er niet af voordat ze allen afvallen. En daarin zijn te stremmen, leg ze daar in de lengte zo meer telkens bij het vernieuwen. En vernieuw de wond niet voor de derde dag of langer of als het nodig is of ze zweren al te zeer en bekijk dan waarvan die zweer komt en als gij kennis hebt verbeter het verstandig naar uw macht. Als ge wil Lanfrac’ s poeder laten maken in de apotheek schrijf dan aldus; witte wierook, gom en vet, drachmen 2, AloĎ epatici, drachme 1, en verpoeder het subtiel.

(1)  Epaticum of Hepatica een vorm er van naar de gedaante er van omdat het op een lever lijkt’.

 

 

Van het hoofd gewond en niet tot de schedel en eerst in de 4 jaargetijden.

 CAP. 7.

                Van de(n) hoefde gewo(n)t e(nde) n(iet) tote(n) h(er)ssenbeckene. e(nde) ierst va(n) .4. tiden int jaer.

                Als men gewont es int hoeft. ende therssenbecken niet nes ontwee. enter niet toe en comt so nemt dwitte vanden eye. luttel geslagen of niet. ende daer in net uwe wieke. ende doetse in die wonde. ende daer boven legt .1. plaester int selve genet. entie wieke si van stoppen. ende tplaester oec of van suveren linen clede. Ende eist in den winter. so net u wieke in den doder allene. Maer in den linter. ende in den herfst saltu netten dijn wieke int witte ende in den doder tegadere. Ende in den zomer int witte allene. [Ende van den uut gaen van sprockelmaent tot in gaen van meye so menghet die doderen ende 21dat witte te gader ende daerin so net dijn wieken ende smeert also u plaester. ¶ Ende bezegher also van der heligher crucen messe achter augustus (tsheylech scruus dach na den oegste G) tot sente andries messe want dat witte van den eye es cout ende soment meer slaet somen hem meer nemt zijn coutheden ende die doder is heet ghetempert in den .2. graet waerby ic u rade dat ghy den doder te winter neemt Ende des somers dat witte Ende in die .2. ander tiden die doder ende dat witte ghemenghet L]. Ende ware die wonde te nayene so naytse Ende ware si ingaende toten herssenbeckene. entie huut die dat herssenbecken bint entie daerane cleeft ware gewont. ende men die [huterste C] wonde genase buten entie inderste huut niet en ware gesuvert. daer af comen den gewonden menechwerven cortsse. ende sterven daer af. of men en holpe hen. Waerbi ic rade also lancfranc mi riet ende leerde. datmen neme olye van rosen ende warmse ende men nette daerin die wieke ende legse in die wonde also warm alse de gewonde mach gedogen. ende dat tote die wonde wel ettert. ende tfleesch begint wassen. dan legt in die wonde pluckelinge van witten linen clede. ende daer boven .1. plaester van swertter zalven gemaect van stoppen. of gesmeert op .1. linen cleet. ende daerboven .1. plaester van stoppen. of van .2. vout linen cleets. ende bindense also met .1. scrode ende laten daer toe. [dats .1. goet plaster ter sweeringen van wonden te coelne ende te zachtene ende dye wonde te doen etteren ende te gansene. Rp. tsap van edecke ende tsap van apien was swinen smout olie van oliven ende wijn elcs even vele Aldyt doet te gadere spelen ende dair na myncter in terwen bloemen alsoe vele alse bedarff datsi alsoe dicke zij alse zeem Ende dyt legghet op dye wonde die swert ware. Wacht u dat ghijt niet en legt op wonden die in zenuwen zijn bedy die vethede mochte die wonde te zeere doen verteren ten ware opt thovet oft in vleeschachtegher stede ende legghet coenlike ende dat heter dan laeu dit wyst rolant. G]

KAPITTEL 7.

                Van het hoofd gewond en niet tot de schedel en eerst in de 4 jaargetijden.

                Als men gewond is in het hoofd en de schedel is niet kapot en komt er niet tegen, neem dan het witte en een ei, wat geslagen of niet, en nat daarin uw doek en doe het in die wond en leg daarboven 1 pleister dat in hetzelfde genat is en de wiek is van stoppen en de pleister ook of van zuiver linnen kleed. En is het in de winter dan nat u de doek alleen in de dooier. Maar in de lente en in de herfst zal u uw doek natten in het witte en in de dooier tezamen. En in de zomer alleen in het witte. En op het eind van februari tot begin mei meng die dooiers en [21] het witte tezamen en nat daarin uw doeken en besmeer alzo uw pleister.

En gebruik het alzo van de Heilige Kruismis achter augustus (=Heilige Kruisdag na de oogst, 14 september) tot St. Andries mis (30 november) want het witte van het ei is koud en zo men het meer slaat zo men het meer zijn koudheden beneemt en de dooier is heet getemperd in de 2de graad waarbij ik u aanraad dat ge de dooier in de winter neemt. En ‘s zomers dat witte. En in de 2 andere tijden de dooier en dat witte gemengd. En is de wond te naaien, naai het dan. En als ze ingegaan is tot de schedel en de huid die de schedel bindt en die daaraan kleeft is gewond en men die uiterste wond buiten geneest en de onderste huid is niet gezuiverd, daarvan krijgen de gewonden vaak koortsen en sterven er van of men helpt hen. Waarbij ik aanraadt, zoals Lancfranc me aanraadt, en leerde dat men warme olie van rozen neemt en men nat daarin de doek en leg het in die wond alzo warm als de gewonde mag gedogen en dat tot die wond goed ettert en het vlees begint te groeien, leg dan in die wond pluksels van wit linnen kleed en er boven een pleister van zwarte zalf dat gemaakt is van stoppen of gesmeerd op een linnen kleed en daarboven een pleister van stoppen of van 2voudig linnen kleed en bindt het alzo met een zwachtel en laat daartoe. Dat is een goede pleister tegen zweren om wonden te verkoelen en te verzachten en de wond te laten etteren en te genezen. Recept; het sap van kruidvlier en het sap van Apium, was, varkensvet, olie van olijven en wijn, van elk evenveel. Altijd tezamen mengen en meng er daarna tarwebloem in zoveel als nodig is zodat het zo dik als honing is. En ge legt het op de wond die zweert. Let op dat ge het niet op wonden legt die in de zenuwen zijn, bij die vetheid kan het die wond te zeer laten verteren, tenzij op het hoofd of in vleesachtige plaatsen en leg het stevig en dat heter dan lauw, dit wijst Roelant aan.

 

De lering van builen, gevallen of geslagen of geworpen of van wonden op die builen.

CAP. 8.

 

                Die leri(n)ge va(n) bulen gevalle(n) of geslegen of gew(or)pe(n). of va(n) wonde(n) optie bulen.

                Het gevalt menech werf datmen .1. mensce slaet met stocken ende met colven. of met steenen werpt. of [datmen van hoghen G] valt grote wonden int hoeft. ende niet en brect therssenbecken. Ende sonder wonde so datter grote bulen siin entie moru of hart. Daer wonden siin daer sceert ierst thoeft. ende daer na wiecse. welke wieken siin genet int wit van eye of gemanc. of in den doder [allene G]. also die tijt vanden jare wijst. ¶ Ten .3. dage. 22 es daer grote sweringe int hoeft. so legt die plaester alse roelant wijst bi der leringen van rogerine om die sweringe te benemene. ¶ Nemt soffraen ende legget in watere ende latet daer in liggen so lange dat dwater gevarwt wert. [ende dan siet doere eenen douc C] ende daer in doet .1. luttel bloemen van tarwen. ende siedet te gadere so dat .1. luttel dicke [si] ende legget omtrent die wonde |111ra| hetere dan lau. dit sacht zere die wonde. ¶ Ende wildi hebben dragende die wonde. so nemt sap van adecke ende sap van apien. was ende smout van swinen. olye van oliven ende wiin elx even vele. dit doet al te gadere spelen. ende daer na mincter in tarwen bloeme also vele alst bedarf. dat si also dicke si alse zeem. ende dit legt optie wonde die sweret. Maer wacht dat gijt niet en legt optie wonden die in leden siin of in zenuwen. Want die vetheit mochte die stede te zere vertten ende verrotten. Maer op thoeft. of op vleeschen steden so legget coenlike ende dat heeter dan lau. dit wijst roelant ende het heylt wel. ¶ Of nemt dit plaester also lancfranc wijst dat gi nemt olye van oliven .1. deel ende .2. deel waters. ende tarwen bloeme also vele als u goet dunct. ende dit ziedt over een dat si .1. luttel dunre dan deech. ende legget warm optie wonde. dit sal dien wonde doen dragen. Ende als die fritsieringe uut gedragen es. daerna so dwaetse met warmen wine. ende daerna so legt der op swertte zalve. die wonde tierst gewiect met pluckelingen van witten linen cleede. Ende emmer sijt vroet oft therssenbecken si [ge]quetst. eist gequetst so esser die plaester quaet op. want die wonde es vet gnouch vander vetheit vanden herssenen al en leide men niet daer op olie of ander vetheit

                ¶ Aldus maect men swerte zalve. Nemt olye van oliven ende wederen roete van elken .1. lb. ende scip pec .s. lb. ende griex pec dats colofonie. 3. dr. was in den zomere .3. dr. in den winter .2. dr. mastic. olibanum. galbanum. armoniacum. serapinum. oppopanacum. terbentine van elken .s. dr. geconficieert aldus. Nemt die olye ende dat roete ende dat scip pec. ende dat was metten gommen die men niet en mach pulveren. alse galbanum. armoniacum. serapinum. oppopanac in een verloodt vat. [of pot die wel gheloet is L] dit salmen altegadere smelten op .1. cleine vier. ende alst wel gesmolten es. dan nemt dat mastic ende olibanum ende dat griex pec wel gepulvert ende minget metter olien 23 ende metter andren dingen altoes roerende metten spatule. Ende dits teken dat genouch es. laet .2. dropel druppen op .1. merbersteen. houdet wel te gadere ende het cleeft an den vinger sonder versceden. so eist genouch. so settet van den viere ende mincter in die terbentine. Ende alst wel geminct es. so ziet dore een geruum gedraet linen of campen cleet. ende dan bestadet tote gijs te doene hebt. Ende dese zalve es goet tallen nuwen wonden. Si doet goet vleesch wassen si doet comen etter ende trect uut ende heilt de wonde. |111rb| ¶ Of doet alse teoderijc dede. ende wijst alse .1. man gewont was in thoeft of eldre. hi nam suvere linen stoppen sonder leemen ende hi maecte daer af .1. plaester ende nettet in warmen wine ende duwet [wat L] ute ende leidt al warm optie wonde. ende leider op daerna .2. poluwe van stoppen op elke side der wonden enen. ende bant also met .1. scroeden. so dat die .2. poluwe daden die wonde te gadere luken also wel in den bodem alse boven. ende vant hi etter daer in. so dwoech hi die wonde met wermen wine ende drogese daerna. ende leider op siin plaester alsoet vorseit es. ende aldus genas hi sine wonden. ¶ Ende alse die wonden swoeren so leide hi daer op dit plaester. Hi nam pappelbladere ende zootse in borne. ende daerna leide hise op .1. bert ende liet uut lopen haer water. ende cappese [met enen messe G] dan al te stucken. ende daerna stampte hise al te stucken in .1. mortier. ende dan dede hise in ene busse. Alse hise wilde besegen tere plasteren temperde hise met wine ende deder toe also vele gestampts gruus ende wel cleine gesicht also vele alser papplen was. ende deet te gadere dat was also dicke als deech of zeem. ende dat leide hi optie wonde. also warm alse die gewonde gedogen mochte. Dit plaester benam die sweringe gestelpt was. so genas hise voort alsoet vorseit es metter plaesteren genet in wine. ¶ Ende eist datter siin geslagen bulen sonder wonde. so legter tierst op dwit van eye niet geslagen. ende dies derds dages legter op dit plaester also warm als die zieke mach gedogen maer thoeft ierst gescoren van den hare daer boven Nemt droge bayen van laurie[r]s gepelt comijn. anijs gesuvert wel. elx .3. oncen. dat anijs ende dat comijn wel gedroget in .1. scerf. ende hier af maect cleine pulver altegadere gestampt in .1. mortier ende gesicht dore .1. teems. Noch nemt mastic ende wierooc van elken .1. dr. dit pulvert wel cleine ende bestadet in .1. busse daert niet geperst en wert dat niet te gadere en cleve. Dierste .3. pulvere ziedt te gadere in wine ende luttel. daerna nemt ende stroyt daer op tpulver van den mastike ende van den wieroke altoes roerende. daerna hebt gestampt gruus .2. dr. ende 24 minget der met het sal te ba cleven te gadere. Daerna nemt |111va| zeem .1. deel ende minget der met dat si also dicke alse deech. ende dan spreidet op .1. cleet ende legget op thoeft also heet alst die gewonde mach gedogen. ende latet daer op liggen also gebonden .3. dage. ende dan doet af. Ende dan hebt gereet .1. ander plaester dies gelike ende bindet daer op alsoet vorseit es. Ende doet dit also lange alst geswollen es of swert of moru es. ¶ Ic meester Jan yperman genasser met vele lieden. dat andre meesters wilden hebben gesneden [ende ic ghenasse sonder sniden L.] Macer seit dat venkel gestampt met aysine ende daer af .1. plaester gemaect. ende geleit op thoeft dat gebuult es dat geneest. Ende of thoeft es geswollen sonder vele belemmertheiden. so doet thoeft ierst [thaer of L] sceeren. dan nemt papple ende alsene ende ziedtse in watere. entie legt optie swillinge. dit saelt sachten ende slanken. Dit seggen die .4. meesters in hare gelose op roelandine [ende op rogerine L].

KAPITTEL 8.

 

                De lering van builen, gevallen of geslagen of geworpen of van wonden op die builen.

                Het gebeurt vaak dat men 1 mens met stokken slaat en met kolven of met stenen werpt of dat men van hoog valt met grote wonden in het hoofd en niet de schedel breekt. En zonder wond zodat er grote builen zijn en die murw of hard. Daar wonden zijn daar scheert men eerst het hoofd en daarna bedekken met doek welke doeken genat zijn in het wit van een ei of gemengd of in de dooier alleen zoals de tijd van het jaar uitwijst.

De 3de dag [22] is er een grote zweer in het hoofd en leg dan die pleister zoals Roelant aanwijst bij de lering van Rogerus om die zweer te benemen;

Neem saffraan en leg het in water en laat het daarin zolang liggen totdat het water gekleurd wordt n zeef het dan door een doek en doe daarin wat tarwebloem en kook het tezamen zodat het wat dik is en leg het omtrent de wond, heter dan lauw, dit verzacht die wond zeer.

En wil ge die wond dragend hebben neem dan sap van kruidvlier, sap van Apium, was en vet van varkens, olie van olijven en wijn, van elk evenveel, laat dit alles tezamen komen en meng er daarna tarwebloem in zoveel als nodig is tot het zo dik is als honing en leg dit op die wond die zweert. Maar let op dat ge het niet op die wonden legt die in leden of in zenuwen zijn. Want de vetheid mocht die plaats te zeer rotten en verrotten. Maar op het hoofd of op vlezige plaatsen leg het goed en dat heter dan lauw, dit wijst Roelant aan en het heelt goed.

Of neem deze pleister zoal Lancfranc aanwijst dat ge olie van olijven neemt, 1 deel, en 2 deel water en tarwebloem zoveel als je denkt dat goed is en dit kook je met elkaar zodat het wat dunner is dan deeg en leg het warm op die wond, dit zal die wond laten dragen. En als die kwetsing uitgedragen is was het daarna met warme wijn en leg er daarna zwarte zalf op, die wond eerst bedekken met pluksels van wit linnen kleed. En wees immer bekend of de schedel gekwetst is en is het gekwetst dan is die pleister er slecht op want die wond is vet genoeg van de vetheid van de hersens en dan legt men er geen olie of ander vetheid op.

                Aldus maakt men zwarte zalf; Neem olie van olijven en rammenvet, van elk 1 pond, en scheepspek, halve pond, en Grieks pek, dat is colofonie, 3 drachmen, was in de zomer, 3 drachmen, en in de winter 2 drachmen, mastiek, wierook (Boswellia), galbanum (Ferula galbaniflua) (Ferula galbaniflua), ammoniak, (Dorema) sagapenum (Ferula persica), (Ferula persica), Opopanax en terpentijn, (Larix of Pistachia) van elk half drachme, gemaakt aldus; Neem de olie en dat vet en dat scheepspek en die was met de gommen die men niet mag verpoederen zoals galbanum, ammiak (Dorema), sagapenum (Ferula persica) en Opopanax in een verloden vat of pot die goed gelood is en dit zal men tezamen smelten op 1 klein vuur en als het goed gesmolten is neem dan dat mastiek en wierook (Boswellia) en dat Griekse pek, goed gepoederd, en meng het met de oliĎn [23] en met de andere dingen en altijd roeren met de spatel. En dit is het teken dat het genoeg is, laat 2 druppels op een marmersteen druppelen en houdt het goed tezamen als het aan de vinger kleeft zonder uit elkaar te gaan, dan is het genoeg en zet het van het vuur en meng er de terpentijn in. En als het goed gemengd is zeef het door een ruim dradig linnen of hennep kleed en berg het dan op tot ge het nodig hebt. En deze zalf is goed bij  alle nieuwe wonden. Het laat goed vlees groeien, het laat etter komen, trekt uit en heelt de wond.  

Of doe zoals Teoderik deed en wijst aan toen een man gewond was in het hoofd of elders dan nam hij zuivere linnen stoppen zonder lijm en hij maakte er 1 pleister van en natte het in warme wijn en duwde het wat  uit en legde het geheel warm op die wond en legde er daarna 2 kussenstjes van stoppen op, aan elke zijde van de wonde een, en bond alzo met 1 zwachtel zodat die 2 kussentjes de wond tezamen lieten sluiten en zowel in de bodem als er boven en vond hij er etter in dan waste hij die wond met warme wijn en droogde het daarna en legde er zijn pleister op, zoals gezegd is, en aldus genas hij zijn wonden.

En als die wonden zweerden dan legde hij er deze pleister op. Hij nam Malva bladeren en kookte ze in bronwater en daarna legde hij ze op 1 plank en liet het water er uitlopen en kapte het met een mes dan geheel in stukken en daarna stampte hij het in stukken in 1 mortier en dan deed hij ze in een bus. Als hij het wilde gebruiken voor een pleister temperde hij het met wijn en deed er net zoveel gestampte zemelen bij en goed klein gezeefd net zoveel als er Malva bladeren waren en deed het tezamen zodat het zo dik was als deeg of honing en dat legde hij op die wond zo warm als die gewonde gedogen kon. Deze pleister benam de zweer die gestelpt was en zo genas hij het verder zoals gezegd is met de pleisters genat in wijn.

En is het dat er geslagen builen zijn zonder wond, leg er dan eerst op het wit van een ei, niet geslagen, en leg er de derde dag deze pleister op zo warm als die zieke kan gedogen, maar het hoofd eerst geschoren van het haar daarboven. Neem droge bessen van laurier, gepelde komijn, anijs, goed gezuiverd, van elk 3 ons, dat anijs en dat komijn goed gedroogd in een pot en maak hiervan klein poeder tezamen gestampt in 1 mortier en gezeefd door een zeef. Nog; neem mastiek en wierook, van elk 1 drachme, dit goed klein verpoederen en berg het op in een bus daar het niet geperst wordt zodat het niet tezamen kleeft. De eerste 3 poeders tezamen koken in wat wijn, neem daarna en strooi er op het poeder van mastiek en van wierook, altijd roeren, neem daarna gestampt gruis, 2 drachmen, en [24] meng het ermee, het zal beter tezamen kleven. Neem daarna  honing 1 deel en meng het ermee zodat het zo dik wordt als deeg en spreidt het op 1 kleed en leg het op het hoofd zo heet als die gewonde kan gedogen en laat het daarop 3 dagen liggen alzo gebonden en doe het er dan af. En dan heb je 1 andere diergelijke pleister gereed en bindt het daarop zoals gezegd is. En doe dit zolang als het gezwollen is of zweert of murw is.

Ik, dokter Jan Yperman, genas ermee vele lieden dat andere dokters gesneden wilden hebben en ik genas ze zonder snijden. Macer zegt dat venkel gestampt met azijn en daarvan 1 pleister gemaakt en gelegd op het hoofd dat builen heeft dat het geneest. En als het hoofd gezwollen is zonder vele belemmeringen laat dan het hoofd eerst het haar af scheren en neem dan Malva en alsem en kook het in water en leg het op die zwelling, dit zal het verzachten en slanken. Dit zeggen de 4 dokters in hun glossaria op Roelant en op Rogerus.

 

Hier leert men kennen en beproeven of de schedel stuk is met builen of zonder builen of met wonden.

CAP. 9.

                Hier leert me(n) ke(n)ne(n) (ende) proeve(n) of th(er)ssenbecke(n) o(n)twee es m(et) bule(n) of sonder bulen of met wonden.

                Alse bulen siin geslagen sonder wonde ierst thaer af gescoren so legter op dwit van den eye niet geslagen. ende geeft hem .1. twinen draet gewast te houdene tusscen sinen tanden. ende dien draet seldi melken tusscen uwen dume ende uwe vingeren. eist dat dbeen ontwee es. ja so Waer dat het es die zieke salder toe scieten met der hant. want die vilinge van uwen nagele sal hem zere wee doen in die broke [dair zijn vele andere teekine maer diere en es engheen sij en faelgeren onder wylen dit en faelgeert niet gheerne G]. ¶ Dits .1. ander teken dat lancfranc wyst. Geeft hem .1. cnoop van .1. stro ende en mach hine niet gebiten met sinen tanden ontwee. so scinet therssenbecken ontwee. Of en mach hi niet craken .1. not of en mach hi niet lanx dat middelste led van sinen dume overgapen met sinen tanden. ¶ Of nemt dit plaester ende legget op siin hoeft ierst gescoren. Nemt nuwe was .1. lb. lapdanume .2. U wieroec .s. lb. Dit wierooc pulvere ende minget met den lapdanumme ende metten wasse bouwende al te gadere bi den viere. ende daer af so make alse .1. plate ende daer in so legt also al thoeft .1. nacht of .1. dach. ende daerna doet al subtilike af al geheel. eist therssenbecken ontwee. het wert daer iegen gesmolten also [verre L] die broke van den herssenbeckene es. |111vb| Ende of gi niet en moget hebben labdanum ende wierooc. so nemt 25 was [van been L] allene. mer het nes niet so goet. ¶ Dit wist willem van congenie ende willem van saliete. Alle die vorseide proeven van desen capittele siin menichwerf valsch vonden. sonder allen tplaester. dat en faelgiert niet. Entie proeve vanden gewasten drade gehouden tusscen dien tanden alsoet vorseit es dits waer geproeft.

KAPITTEL 9.

                Hier leert men kennen en beproeven of de schedel stuk is met builen of zonder builen of met wonden.

                Als er builen zijn geslagen zonder wond, eerst het haar afscheren en leg er het wit van een ei op, niet geslagen, en geef hem een getwijnde draad in was gewassen vast te houden tussen zijn tanden en die draad zal ge melken tussen uw duim en uw vingers en is het dat het been verdeeld is, ja zo waar dat het is, de zieke zal er met de hand naar toeschieten want de rilling van uw nagel zal hem zeer pijn doen in die breuk en er zijn vele andere tekens, maar die er zijn falen soms en dit faalt niet gauw.

Dit is 1 ander teken dat Lanfranc aanwijst; Geeft hem 1 knoop van 1 stro en kan hij het niet stukbijten met zijn tanden, dan lijkt de schedel stuk. Of kan hij geen noot kraken of kan hij het middelste lid van zijn duim niet in de lengte overgapen met zijn tanden.

Of neem deze pleister en leg het op zijn hoofd, eerst geschoren; Neem nieuwe was, 1 pond, laudanum, 2 ons, wierook halve pond. Verpoeder deze wierook en meng het met de laudanum (Cistus) en met de was en bouw het allemaal tezamen bij het vuur en maak daarvan als 1 plaat en leg daarin het hoofd 1 nacht of 1 dag en doe het daarna geheel subtiel af en is de schedel kapot dan wordt het daartegen gesmolten zoals zover de breuk van de schedel is. En als ge geen laudanum en wierook kan hebben neem dan [25] alleen was van bijen, maar het is niet zo goed.

Dit wist Willem van Congenie en Willem van Saliete. Alle de voor vermelde proeven van dit hoofdstuk zijn vaak vals gevonden, uitgezonderd alleen de pleister, dat faalt niet. En de proeve van de wasdraad tussen de tanden gehouden, zoals gezegd is, dit is waar bewezen.

 

Dit is van gedeeltelijk afgeslagen zonder been en met been en door.

CAP. 10.

                Dits va(n) gevacke(n) af geslage(n) sond(er) been e(nde) metten bene e(nde) dore.

                Men slaet dicken .1. gevac van den hoefde met enen stucke vanden herssenbeckene ende niet toten herssenen. ierst so pelt dat stuc vanden bene van den vlesche. ende vernuut de wonde daerna ende screepse so dat si bloede. Daerna so nayt se ende begint in die rechte middewert. ende stect op elke side enen steke naerder dan vingers naer. Ende heefse van meer te doene so stecse. ende emmer laetse onder open daer dat etter uut mach lopen. ende daerin stect wiexkine. Ende wacht dat gise niet en stect so lange dat dbeen verdroge. Ende opten naet so legt van den vorseiden pulvere welc dat gi best hebt. ¶ Ende of dat stucke so na ware af geslagen dat geen [natuer of geen L] voetsel en mochte hebben het en verstorve ende vertechde. so geneset metten [roden L] pulvere dat roelandijn wijst. ende met zalven alse swerte zalve of agrippa. dewelke staet int boec die men heet antitodarius ende nicholauis ende es der speciers boec. Ende emmer so legt boven u plaester enen polu dewelke die duwet tgevac ant herssenbecken. ende dat niet te zere. want te groet bedwanc mochte weren dat voetsel te comene ter wonden. Ende emmer sijt vorsien op al uwe curen. wat datter op mach comen. ende daeran so legt al uwen talent. dats al u gepeins. so datmen niet en mach seggen van u anders dan goet na der waerheit. [na uwer macht bedy die verdient datmen quaet van hem zeghet hij verliest zine goede name sijn were ende sine neringhe bedy men vertrecket .1. dinc altoes argere dant es ende men vertrect houdene ene quaetheyt dan eene duecgt vele meesters heeft mer vanden dye niet en plaghen te nayene noch ne consten. Ende zy vonden .1. vac afghesleghen ende daer tbeen aan was zij peildent ute onderwilen ende onderwilen betekent zijt dair ome ende danne waest een lanc ende zomwilen en gheneest det nemmermeer Ende teghen al zulcke cueren wacht u. Want zij zijn bedrie[g]lijc ne ware dat ghevac af oft ome gesleghen sonder been ende weder op gheleyt sonder naeyen ende dat wel gepulment 26 nde gebanden dat vergadert onderwilen ne ware het maect eene lelike lixeme hier omme zijt wel bedacht in al uwe curen Ende wel voresien wiselike dat ghij niet en wordt gheblammeert alsoe na alse ghij moghet soe doet uwe mach dats mijn raet. G]

KAPITTEL 10.

                Dit is van gedeeltelijk afgeslagen zonder been en met been en door.

                Men slaat vaak een deel van het hoofd met een stuk van de schedel en niet tot de hersens, pel eerst dat stuk van het been van het vlees en vernieuw daarna de wonde en schrap het zodat het bloedt. Daarna naai het en begin in het echte midden en steek op elke zijde een steek naar de vingers toe. En heeft het meer nodig steek dan en laat het immer onder open daar dat etter uit kan lopen en steek daarin een doekje. En let op dat ge het niet steekt zolang dat het been verdroogt. En leg op de naad van het voor vermelde poeder die ge het beste hebt.

En als dat stuk er bijna zo afgeslagen was dat er geen natuur of geen voedsel kan hebben zodat het sterft en verrot genees het dan met het rode poeder dat Roelant aanwijst en met zalven zoals zwarte zalf of agrippa (1) die in het boek staat die men antitodarius noemt en Nicholon en is het apothekersboek. En leg altijd boven uw pleister een kussentje die het gedeelte tegen de schedel duwt en dat niet te erg want te grote druk mocht het voedsel weren dat bij de wonden komt. En wees er altijd op bedacht op al uw kuren wat er op kan komen en leg daaraan al uw talent, dat is al uw gedachten zodat men niets anders dan goed van u kan zeggen naar de waarheid naar uw macht wat die verdient dat men kwaad van hem zegt en zijn goede naam verliest, zijn waarde en zijn werk waarbij men vertrekt, er is altijd 1 ding erger dan het is en men vertrekt en behoudt een slechte naam dan een deugd, vele dokters zijn er die niet plegen te naaien en geen kunst hebben. En ze vonden 1 deel afgeslagen en daar het been aan was pelden ze het soms uit en soms bekeken ze het daarom en dan was het lang en soms geneest dit nimmermeer. En tegen al zulke genezingen wacht u. Want zij zijn bedrieglijk, tenzij dat deel er af of omgeslagen is zonder been en er weer opgelegd zonder te naaien en dat goed verpoedert [26] en gebonden dat verzameld soms, tenzij het een lelijk litteken maakt, let hier goed op in al uw kuren. En goed en wijs te voorzien dat ge niet geblameerd wordt doe zo goed als ge kan uw werk, dat is mijn raad.

(1) genoemd naar Agrippa koning van Judea die deze alf zou hebben uitgevonden.

 

Dit is van gedeeltelijk afgeslagen met snijdende wapens zodat men  harde hersenvlies ziet.

CAP. 11.

                Dits va(n) gevacke(n) af geslage(n) m(et) snidend(er) wapine(n) so dat me(n) siet dura mater.

                Ondertiden slaet men van den hoefde een gevac metten herssenbeckene tote dura mater. dats toter upperster huven daer die herssenen in liggen besloten. ende dan ziet men die herssenen roeren. dat es bi dattie huven siin gebreit bi werken van naturen van den huden arterien die comen vander herten. ende oec siin in de selve herssenen gele arterien die den herssenen hitte bringen ende geest bi welker hitten ende geesten de herssenen geven den zenuwen van den haren. Enten hollen zenuwen [van den oren ende der holder senuwen C] van den ogen trecken die geeste van ziene met gaders der claerrer kerstalijnre ende glasine |112ra| dunne huden daer die pupillen van den ogen af siin gemaket. ende oec van andren dingen also die anothonomie in sal hebben vanden ogen hier achter. ¶ Alse die slach wert geslagen met snidender wapenen ende tgevac af hanct met allen metten bene. so pelt ierst ute dbeen. ende dan so tast met uwen vingere of die cantkine vanden herssenbeckene iet scarp sijn ende vindisi scarp. so suvertse van harer scarptheit eer gi tgevac op nayt met enen scarpen yseren instrumente. [aldus ghemaect onder eene suver plaetkin ghescepen alse eene pennic (zie fig. VI) dwelke ware ane een lemmetkin vaste Ende dat lemmetkin waer vaste ende breeder dan een stroe. Ende dat goet stalin C] Of hebt .1. plaetkijn loods. ende dat stect tusscen dbeen enten herssenen. ende suvert de cantkine van den bene van der scarpheit met .1. beytelkine [dwelke si ghescepen aldus C; zie fig. XII] want tplaetkiin loods sal die herssenen bescermen van den beitelkine ende van den slagen die vallen op dura mater. de welke slage gi uut heft met .1. pinchen of met enen tanxkine. [pinsette aldus ghemaect C; zie fig. VII. In G twee afbeeldingen.] of men sal slechten die scarpe cantkine met enen groefhake. [die ghemaect es in deser maniren (zie fig. VIII. Ook in G een afbeelding) ofte men sal nemen eene formore die ghemaect is van Isere ende van staelle wel ghetempert daer men die canten van den hersenbeckin mede slicht en sel ghemaect wesen in deser maniere aldus (zie fig. IX) Ende dan muegdi die scavelingheen hute nemen met eene subtiler tanghe die ghe\maect 27 es in deser manieren (zie fig. X) Ofte met dusdanigen eenen graet huuse soe suldi die tanden slichten C] Ende wat dat gi werct optie herssenen met snidender instrumenten. emmer wapent die herssenen ierst met .1. plaetkine loods. [ende ymmer legt die plalekyn loets onder hersenbecken L] Aldus mogedi seker werken sonder sorge. ¶ Ende als ghi dus hebt gedaen ende die cantkine van den bene geslecht. so nayt dat gevac op ende poentet weder tsier rechter stede ende daerna clovet tgevac. dewelke lippen gi versceedt. ende daer dore suvert die herssenen van den ettere dat vallen soude op dura mater. ¶ Nemt nuwe root sindael ende snidet also breet alse tgat of .1. luttel bredere dan tgat van den bene. ende dat net int witte van den eye. ende dat legt optie herssenen. ende steket onder dbeen op elke zide also dat tsindael si .2. vout of .3. Men nemt dat sindael om dat bat weert die natheit dan linen cleet. ende oec om dat slechter es. Ende daer boven so legt linen cleet van suveren witten hoeft doeken ende ander liinwaet dat wit ende suver si. want het sal sugen dat etter ute. dat en doet tsindael niet. ende boven den herssenbeckene so legt plaesterkine van stoppen. ende dat vele genet in den doder van den eye allene of gemaect met olyen van rosen dat beter es. Want die doders die gesmieden. ende olye conforteert. ¶ Ende suvert de wonde met deser zalven. Nemt screpelinge van specke van baec vlesche. ende olie van rosen elx even vele. ende soffraen ende minct dit wel in .1. mortier ende hier met so smeert die wonde omtrent. Maer opten naet so legt dat rode pulver [voer ghenoemt L]. Ende alse tfleesch omtrent tusscen den stucken wel es vergadert entie huut. dan so slecht die stucken met ere vliemen [ende licht dye stucken G] ende doet uut elken steke bi hare [selve G] Ende daerna so heilt die wonde met warmen wine. Ende met |112rb| zwarter zalven of met andere zalven [dye u goetdunct G] ¶ Ende of tgevac (heel L) af ware geslegen metten bene. ende dat niet tote dura mater. ende dbeen niet dorescoort en ware. ende ghi daer af seker sijt. so pellet dbeen ute van den vlesche ende nayet tgevac weder in sine rechte stede. ende legter op dat rodepulver. Ende int hangende vander wonden so stect .1. wieke daer dat etter ute mach purgieren. ende boven den gevacke so legt .1. polukijn dat tfleesch doe tegader dwingen. Ende dies .4. dages so dwaet die wonde met wermen wine ende daerna so droochse wel. Ende daerna so legt daer op dat rode pulver tote dat si genesen es. Ende alse gi siet die canten wel tegadere houden. so snijt die steken ute. dats te verstane die draden elc sonderlinge. Aldus so heylt die wonde alse u vorleert es. ¶ Vele 28 lieden steken tusscen elken steke .1. wieke. ende sine weten niet wat nayen bediet ende doen iegen haer ierste meninge. ende sine weten niet wat si meynen. Want dat nayen bediet dat tfleesch te gadere soude houden. ende dat si .1. scone lixeme souden maken. Want die huut es gewassen van des vaders nature. ende so siin die been ende al dat de mensce over hem heeft. sonder allene tfleesch ende dbloet ende dat smere of vetheit. Ende hier omme sone mach die huut niet weder vergadren also si ierst was sonder lixeme. ende sone mach te broken been sonder enoes ende sone mach zenuwe no adre sonder bindinge of sonder gebint van vleesce ¶ Ende hangt .1. gevac af sonder been gequetst so nayet weder op alsoet vorseit es ende heilet dies gelike. Ende vele lieden leggen wijfs melc daer in genet haer wieken ende also leggen sise. ende al dit doet die cracht van naturen die haer minget of verweert met haren subtilen werken alsi te boven es. Maer alsi tonder es dan moet men haer helpen bi redenen. dats te conforteerne die gequetste stede. ende oec den zieken metten dyeten. dats met etene ende met drinkene Es die gewonde te vol. so moet men houden met subtilen spisen. ende met dranke die licht es. ende beide geven te maten. Ende es hi te flau, dats te zere verteert. so moet men voeden met goeder machteger spisen die subtyl es. alse kiekenen gesoden pertrisen. wederen |112va| vleesch ende cranken wijn of die zieke niet en cortsede. ende onderwilen moet men den cranken verteerden die cortse voeden met kiekenvlesche. Also u wert geleert int capittel van den dyeten. dats hoemen sal nemen tfoetsel. ende gevent den zieken.

KAPITTEL 11.

                Dit is van gedeeltelijk afgeslagen met snijdende wapens zodat men  harde hersenvlies ziet.

                Soms slaat men van het hoofd een deel met de schedel tot harde hersenvlies, dat is tot het opperste van de huif daar de hersens in besloten liggen en dan ziet men de hersens roeren, dat is omdat die huiven door de werken van de natuur gebreid zijn van de huiden van de slagaders die van het hart komen en ook zijn in die hersens gele slagaders die de hersens hitte en geest brengen door welke hitte en geesten de hersens de zenuwen van zich geven. En de holle zenuwen van de oren en de holle zenuwen van de ogen trekken de geesten van zien tezamen met de heldere kristallen en glazen dunne huiden daar de pupillen van de ogen van zijn gemaakt en ook van anderen dingen zoals de anatomie van de ogen hierna hebben zal.

Als die slag werd geslagen met snijdende wapens en het deel geheel afhangt met het been, pel eerst het been uit en dan tast dan met uw vingers of de kantjes van de schedel iets scherp zijn en vind u ze scherp zuiver ze van hun scherpte eer ge het deel opnaait met een scherp ijzeren instrument. Aldus gemaakt onder een zuiver plaatje en geschapen als een penning ie aan een lemmetje vast is. En dat lemmetje is vast en breder dan een strootje. En dat goede staal.  Of heb een plaatje lood en steek dat tussen het been en de hersens en zuiver de kantjes van het been van de scherpte met 1 beiteltje die aldus gevormd is want het plaatje lood zal de hersens beschermen van het beiteltje en van de slagen die op harde hersenvlies vallen, die slagen hef je er uit met 1 pincet of met een tangetje. Of men zal die scherpe kantjes slechten met een groefhaak die gemaakt is op deze manier of men zal een scalpel nemen die gemaakt is van ijzer en van staal, goed getemperd, waarmee men de kanten van de schedel slecht en zal gemaakt wezen op deze manier aldus. En dan kan u het schaafsel er uit nemen met een subtiele tang die gemaakt [27] is op deze manier. Of met dusdanige graathuis zal ge die randen slechten. En weet dat ge op die hersens werkt met snijdende instrumenten en bescherm immer die hersens eerst met 1 plaatje lood en leg immer dat plaatje lood onder de schedel. Aldus kan ge zeker werken zonder zorgen.

En als ge aldus hebt gedaan en de kantjes van het been geslecht naai dat deel en plaats het weer op zijn goede plaats en kloof daarna het deel wiens lippen ge deelt en daardoor zuiver je de hersens van het etter dat op harde hersenvlies vallen zou.

Neem nieuw rood fijn stof en snij het alzo breed als het gat of wat breder dan het gat van het been en nat dat in het witte van een ei en leg dat op die hersens en steek het onder het been aan elke zijde alzo dat de fijne stof 2 of 3voudig is. Men neemt die fijne stof omdat het beter de natheid weert dan een linnen kleed en ook omdat het echter is. En leg daarboven een linnen kleed van zuivere witte hoofddoeken en ander lijnwaad dat wit en zuiver is want het zal het etter uitzuigen en dat doet de fijne stof niet en leg boven de schedel pleistertjes van stoppen en dat veel nat gemaakt in de dooier van een ei alleen of met olie van rozen gemaakt dat beter is. Want de dooiers die verzachten en olie verbetert.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

En zuiver de wond met deze zalf; Neem schraapsel van spek van varkens of bakvlees en olie van rozen, elk even veel, en saffraan en meng dit goed in 1 mortier en smeer hiermee rond die wond. Maar leg op de naad dat rode poeder, voor genoemd. En als het vlees omtrent en tussen de stukken goed samengekomen is met de huid slecht die stukken met een vliem en licht de stukken en doe elke steek er apart uit. En heel daarna de wond met warme wijn en met zwarte zalf of met andere zalven die u goed denken.

En als het deel heel er af was geslagen met het been en dat niet tot harde hersenvlies en het been niet doorgescheurd is en ge daarvan zeker bent pel dan het been uit het vlees en naai het deel weer in zijn goede plaats en leg er dat rode poeder op. En in het hangen van de wonde steek 1 doek daar de etter uit kan purgeren en leg boven het deel 1 verbandkussentje dat het vlees tezamen laat drukken. En was zo na 4 dagen die wond met warme wijn en droog het daarna goed. En leg er daarna dat rode poeder op totdat ze genezen is. En als ge ziet dat die kanten goed tezamen houden snij dan die steken uit, dat is te verstaan die draden, en elk apart. Aldus heel de wond zoals u geleerd is.

Vele [28] lieden steken tussen elke steek 1 doek en ze weten niet wat naaien betekent en doen tegen hun eerste mening en ze weten niet wat ze menen. Want dat naaien betekent dat het vlees tezamen zou houden en dat ze 1 mooi litteken zou maken. Want de huid is gegroeid van de vaders natuur en zo zijn de benen en alles dat de mens over zich heeft, uitgezonderd alleen het vlees en het bloed en dat smeer of vetheid. En hierom kan die huid zich niet weer verzamelen zoals ze eerst was zonder litteken en zo kan gebroken been zonder die en zo kunnen zenuwen of aderen zonder binding of zonder band van vlees.

 

 

 

 

En hangt 1 deel af zonder gekwetst been, naai het er dan weer op zoals gezegd is en heel het diergelijk. En vele lieden leggen hun doeken die in vrouwenmelk genat zijn en alzo leggen zij ze en dit alles doet de kracht van de natuur die zich mengt of verweert met haar subtiele werken als ze te boven is. Maar als ze te onder is dan moet men haar helpen vanwege redenen, dat is de gekwetste plaats te verbeteren en ook de zieken met zijn diĎten, dat is met eten en met drinken. Is die gewonde te vol dan moet men het houden met subtiele spijzen en met drank die licht is en beide in mate geven. En is hij te flauw, dat is te zeer verteerd, dan moet men voeden met goede krachtige spijzen die subtiel zijn zoals kuikens, gekookte patrijzen, gelubde rammen vlees en zwakke wijn, als die zieke geen koorts heeft, en soms moet men de zwakken die koorts hebben voeden met kuikenvlees. Alzo wordt u geleerd in het kapittel van de diĎten, dat is hoe men het voedsel zal nemen en het aan de zieken geven.

 

Van de schedel gewond met snijdende wapens en dat met splinters.

CAP. 12.            

Van de(n) h(er)ssenbeckene gewo(n)t m(et) snidender wapene(n) e(nde) dat gescaelget.

                Men slaet onderwilen wel met enen swerde of met enen fautsoene of energerande wapenen die snidende es. ende men daer met slaet .1. wonde in eens menschen hoeft. ende wondet dbeen .1. luttel: dan doet uut die scaelgien of die slagen wel suverlike. ende daerna so wiecse ende geneestse met swertter zalven. Ende ic doe u te wetene. eist dat sake dat gise niet en suvert wel van haren slagen. dat si (dan) node sal [heelen ende G] luken. Ende [al C] luucse die slagen selen doen versweren die wonde. ende dat ware .2. pinen over ene. Of draget dbeen als tfleesch wert daerover gewassen. so selen die slagen wassen dor dat nuwe vleesch. want tfleesch datter boven 29 sal wassen sal sijn wey vleesch. Ende daer boven seldi leggen tpulver van tidelosen. die men heet in latijn hermedactelen. dit verteert wey vleesch sonder zere te bitene. ¶ Ic late u te wetene so waer dattie wint beloept dat blote been dat dbeen gerne scaelget. ende luttel ontgaeter (l: ontgadert) of niet. Ende eist dattie wonde int been gaet dore die ierste tafle. so screepse met enen groefhake (zie fig. XI; ook in G een schets). ende screepse so diepe dat dbeen gesuvert si. alsoet vorseit es toten bodeme. so sal uten bodeme (in L grove schets) ende uten adren die liggen tusscen .2. tafelen wassen goet vleesch. ende daerna selen die scaelgekine van elker ziden diere verdroget siin of die tcoude stael hebben vercout uut comen sonder meer pinen. ende dits de cortste cure entie aldersekerste. ¶ Ende wildi weten oft si dorgaet. so scrijft in die clove met .1. pennen met incte. entan screept tote dat gire en geen swert en vint of en siet. Want dat swert inct soude lopen in die clove toten bodeme. ende hier met so sidi versekert of dore .2. tafelen gaet ende doet na dierste screpen. so screpet anderwerf echt ende vaget ute met stoppen of met .1. linen clede. ende siedi daer en gene swertheit |112vb| dan alse .1. haer of dies gelike. so eist goet. ende siedire die vorseide swer(t)heit. so screpet met den vorseiden groefhake tote diere tijt dat giere en geen en siet. Ende daerna so legt in die wonde van den bene ene wieke genet in wermer olien van rosen. ende daerboven so vult die wonde met geplucte linen clede dat wit ende suver es. ende daer boven so legt .1. plaester van stoppen genet in swerter zalven. dewelke gi vint gescreven int vyfte capittel opwert van den bulen. of vanden wonden op die bulen. Want die swerte zalve es goet tallen nuwen wonden. si doet wassen goet vleesch ende doet wel etteren wonden. suveren ende dragen. Ende vele meesters die siin. die leggen in die wonden wieken genet in wijfs melke. ende ic en plachs noyt gerne want het dochte mi quaet. Want wijfs melc es cout ende heeft in verscheit. ende haerre viscoes heit van harrer botren die si heeft in. ende thoeft es cout. ende coutheit deert der huut daer dbeen met gedect es. ende so doet si den bene enten merge dat men heet herssenen. ¶ Ende dits oec ene goede zalve die mester willem visierde van congenine. een wide vermaert meester. Nemt olybanum. dats wit wierooc mastic [ana s. o. L] cleine gepulvert. dit mingt met [2. o. L] ganssmoute of hinnen smout. ende wildi dat dese zalve si gelu. so doeter toe .1. luttel soffraens. Ende wildi datse root si. so doeter toe bloet van draken .1. luttel. ende aldus so mogedise verwen also gi wilt. Mer en smeert de wonde nieuwer met sonder met deser zalven ende legse gesmeret op plaestren. ¶ Ende dits ene ander maniere van zalven die wonden wel heilt. Nemt swinen smout [.1. lb. G] sonder sout. ende daer in ziedt groene apie .1. deel. ende dan werpter in wit harst. .s. lb. ende was .s. viren\deel 30  ponts. dat gesmolten overeen. Dan ziet dore .1. linen cleet. ende roeret tote dat cout es. dat dwas niet boven en blivet. Dit was mine gemeine zalve. ende ic genasser mede alle manieren van wonden. ende dat was bi helpen van naturen. Dese zalve souden vele [leke L] meesters heten popelioen om dat si groene es. Entie valsce meesters die leec siin die heten se also. Ende laetier uut die apie. ende doeter in .1. luttel soffraens. so wert si gelu. ende die heten si gyanteit. ende sine weten niet wat si seggen nochtan machmer mede liden vore vele lieden over gyanteit. Ende ic heete bei (l. beide) dese zalven mine baert makers zalve

KAPITTEL 12.

                Van de schedel gewond met snijdende wapens en dat met splinters.

                Men slaat soms wel met een zwaard of met een dolk of enigerhande  wapens die snijdend zijn en men slaat daarmee 1 wond in een mensenhoofd en verwondt het been wat, haal er dan de splinters of die slagen er goed zuiver uit en bedek ze daarna en genees ze met zwarte zalf. En ik laat u te weten dat als ge ze niet goed zuivert van hun slagen dat ze dan node zullen helen en  sluiten. En al sluiten die slagen laten ze de wond verzweren en dat zijn 2 pijnen voor een. Of draagt het been als het vlees wordt dat er erover groeit dan zullen die slagen door dat nieuwe vlees groeien want het vlees dat er boven [29] zal groeien zal wild vlees zijn. En daarboven zal ge het poeder van tijdeloos leggen die men in Latijn Colchicum noemt, dit verteert week vlees zonder zeer te bijten.

Ik laat u te weten waar dat die wind loopt door dat blote been dat het been graag versplintert en weinig ontgaat er vernielt of niet. En is het dat die wond in het been door de eerste tafel gaat schrap het met een groefhaak en schrap het zo diep dat het been gezuiverd is, zoals het gezegd is, tot de bodem dan zal uit de bodem en uit en aderen die tussen 2 tafels liggen goed vlees groeien en daarna zullen die splinters van elke kant die verdroogd zijn of die het koude staal hebben  verkoeld er uitkomen zonder meer pijnen en dit is de kortste behandeling en de allerzekerste.

En wil ge weten of ze openeningen heeft schrijf dan in die kloof met 1 pen met inkt en schrap dan totdat ge er geen zwart vindt of en ziet. Want die zwarte inkt zou in die kloof tot de bodem lopen en hiermee ben je verzekerd of het door 2 tafels gaat en doe het na de eerste schrapen en schraap het nog een keer echt en veeg het uit met stoppen of met 1 linnen kleed en kijk of er geen zwartheid is of zoals 1 haar of diergelijke, dan is het goed en zie je die voor vermelde zwartheid schrap dan met de voor vermelde groefhaak tot de tijd dat ge er geen ziet. En leg daarna in die wond van het been een doek die genat is in warme olie van rozen en vul daarboven die wond met geplukt linnen kleed dat wit en zuiver is en leg daarboven 1 pleister van stoppen die genat zijn in zwarte zalf die ge vindt beschreven in het vijfde kapittel boven de builen of van de wonden op die builen. Want de zwarte zalf is goed op alle nieuwe wonden en laat goed vlees groeien en laat de wonden goed etteren, zuiveren en dragen. En vele dokters die leggen in die wonden doeken die genat zijn in vrouwenmelk en ik gebruik het nooit graag want het lijkt me slecht. Want vrouwenmelk is koud en heeft vochtigheid in en zich en haar viskeusheid is van haar boter die het in zich heeft en het hoofd is koud en koudheid deert de huid daar het been mee bedekt is en zo doet het met het been en het merg dat men hersens noemt.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

En dit is ook een goede zalf die dokter Willem van Congenie maakte, een wijdt vermaarde dokter; Neem wierook (Boswellia), dat is witte wierook, mastiek, gelijk halve ons, klein gepoederd, meng dit met 2 ons ganzenvet of kippenvet en wil ge dat deze zalf geel is doe er dan wat saffraan bij. En wil ge dat ze rood is doe er dan wat bloed van draken bij en aldus zo kan u het kleuren zoals ge wil. Maar smeer de nieuwe wond bijzonder met deze zalf en leg het gesmeerd op pleisters.

En dit is een andere soort van zalf die wonden goed heelt; Neem varkensvet 1 pond zonder zout en kook daarin 1 deel groene Apium en werp er dan witte hars in, een pond, en was het vierde deel [30] pond en smelt dat door elkaar. Zeef het dan door een linnen kleed en roer het totdat het koud is zodat de was niet boven blijft. Dit was mijn gewone zalf en ik genas er alle soorten van wonden mee en dat was met hulp van de natuur. Deze zalf zouden vele leken dokters populierzalf noemen omdat ze groen is. En de valse dokters die leek zijn die noemen het alzo. En laat er de Apium uit en doe er wat saffraan bij dan wordt het geel en die noemen ze gyanteit en ze weten niet wat ze zeggen, nochtans kan men het er mee doorgaan bij veel lieden over gyanteit. En ik noem beide zalven mijn baardmakers zalf.

 

Van dat men de schedel verwondt met een hoek van een knots of bijl of met het oor van een zwaard.

CAP. 13.

|113ra|        Van dat me(n) th(er)ssenbecke(n) wo(n)t m(et)te(n) hoeke va(n) .1. fautsoene. of aex. of m(et)te(n) orde van de(n) swerde.

                Alse men wont enen mensce int hoeft met .1. swerde. of met .1. andren snidenden wapene die niet en heeft de snede slecht. alse fautsoene. of metten hoeke van den swerde of van .1. fautsoene. of met [den becken van L] .1. aex of dies gelike. so es men sculdech tontsiene die vrese diere ane leit. dats dattie hoec [ofte den bec C] mach die huve hebben dore slagen of doresneden. Haesteleke machment weten bi den tekenen die gescreven siin int derde capittel. ende dan so scuwet die cure of gijs niet en sijt geloent van den vrienden. ende sonderlinge alse de gewonde cortse heeft dats beven met couden ende daerna met hitten dan jugierten ter doot. Ende of hi en geen quaet teken en heeft. so screept die wonde van den beene met subtilen groefhaken. (zie fig. VIII; in L grove schets). Ende set den zieken so dat hi thoeft tusscen u knien heeft. ende maect u sitten boven hem. ende dan groeft in dat treckende met gemake tote ghi roeren ziet die herde moeder. ¶ Ende galyeen heet dat men make also cleine .1. gat alst mach. daer die liese dore mach suveren van den bloede [ende L] datter op si gevallen [alse scaelgen van bene L] daer mense dore mach halen ute. Nochtan ware dat .1. vrese ter avonturen of si hakende ware. Ende of gi wert geware dat si houdt. so screpet dbeen dore derwert dat si houdt. Ende aldus mogedi werken vroedelike want men mach niet te seker spelen. ¶ Ende vele meesters maken haer gaten dat men heet houwen. met .1. beytele (zie fig. XII; in L een grove schets) ende met .1. lodenen maelgette. dat nes niet goet. Want metten slagen van den lode (zie fig. XIII) so versciet die zieke vanden herssenbeckene daer die beitel 31 snijt. ende dus scietet therssenbeckenen bat voort ende maect den herssenbeckene .1. nuwe wonde. of ene nuwe score. die arger es dan dierste was. Wachter u af dats mijn raet. ¶ Ende of die herssenen swert werden dats die liese. so legter op dwitte van den eye. also u vorseit es int capittel van den gevacken. of legter op .1. deel olyen van rosen of .1. half deel zeem van rosen. ¶ Nemt olye van oliven die niet ripe en si dats die groenste die men vint ende om dat (l. opdat, d. i. in geval) men en gene en vint. [die groene es C] so sal men nemen olye van nokernoten. also seit avicenna. Mer van groenen bacsinen van olyven ware si beter. Dese olye van rosen heet avicenna olyum onfacinum. ¶ Nemt .2. lb. olyen aldus gedwegen. Men gieter op wel [2 lb. C] scone water ende slaet dwater metter olyen met .1. sconen leple. ende alst also geslagen es. so giet ment in een teilkiin met .1. gate. of in .1. trachter.

|113rb|        Ende uwen vinger hout vore tgat van den teilkine of vore die pipe van den trachtere ende dan salmen ontstoppen tgat van den trachtere ende latent lopen dat wert water datter ierst uut sal lopen want waer olye ende water te gadere es geminct. daer houdt haere dolye boven ende dwater onder. ende daer bi sal dwater ierst ten gate uut lopen. Ende men sal wachten alse dolye comt so sal ment houden. Ende aldus sal mense dwaen .10. werf achtereen. ende emmer nuwe water op gieten. ende tachterst so suvertse wel van den watere. Ende doet in die .2. lb. olyen .ij. lb. rose bladren van middelrosen. dats die niet te cleine en siin. no al ontaen. ende die [bladere G] wel siin gevarwet die stampt eer gise mingt metter olyen. Ende dese olye metten rosen set ter zonnen .40. dage in een glasiin vat (wel L) gestopt. Maer roerse elx dages al omme met enen roedekine. ende na dien .40. dagen so zijtse dore .1. linen cleet [ende daer nae doeter ander versche bladeren in C] ende latet daerna staen ter zonnen also lange alse gi wilt. Dese olye es [vele C] beter dan die men vint in de specerie. Want si zieden die hare in een vat geset op .1. vier in .1. ander vat met watere [aldus zoe hebdij olie van rosen dat ick voir tbeste houde G]. Aldus mogedi alle maniere van olyen maken. van wat cruden dat gi wilt van finen bloemen. van vyoletten. van vliedere. van lelyen. van cammomillen. ende deser geliken. Of doet dese 32 olye in enen verloodden pot. of stoop. ende doetse so met enen decsele datter niet in en mach vallen van boven. ende graefse in die aerde .40. dage. ende daerna ontgraefse ende zijtse yewer dore ende setse ter zonnen in .1. glasiin vat. dese wert (l. werct) oec goet [ende notable om ter Cirugie te werken C]. ¶ Aldus maect men rodomel. of olye van rosen. Dit heeten die grieken rodomel aldus gemaect. Nemt dat witste zeem ende dat suverste dat gi vinden moget .10. lb. dit doet zieden op .1. cranc vier. ende gadert daer af die scumen diere op gaderen vanden speelne. ende daerin werpt .1. lb. van puren nuwen rosen gewrongen. ende dat doet zieden. ende alst begint te ziedene. so werpter in .4. lb. roseblade versch ende nuwe. alle die poentkine die wit siin afgesneden. entie bladen al te stucken gesneden met .1. scaren of messe. ende mincse metten vorseiden sope ende zeeme. Ende dese doet so lange zieden op .1. cranc vier altoes roerende met .1. spatulen (zie fig. XIV; in L en G onbeduidende teekeningen) [tot der tijt L] dat tsop versoden si. ende daerna sal men dit |113va| zeem zien ende mingent metter olyen also vele alse u vorwijst es dat bestedet metten rosen alsoet daermede gesoden es in .1. erden verloodt vat of in .1. glasiin. Ende soet ouder es soet beter es. Dit conforteert die mage met couden. ende het stopt met warmen ende suvert. Ende gevet nuchtens ende te middage. Van desen conficieert men dyamergarietun ende rubea trocistata. Met lauwen dingen ververschet den lichame ende doet den lichame moruen. Ende es goet iegen droge borst met warmen dingen genomen. of gegeven. [Ende het ghevalt sulken tiden dat die wapure (l. wapine) wonden in eens menschen hoeft so dat die een zide leecht jeghen dander of sy te broken waren ende dat waer een lettele gheont (gheout?) ende der hout der soe telmereert (l. telivereert) subtiliken ende dan so besiet dat gat of (l. oft) si suver van den tandekine de welke die hersene mochten sniden dat es te verstaen die liese. ¶ Ende maket gat al even slecht so u voerwijst is inden capittel vanden fac afgheslaghen Ende of ware gheresen Ende eest doude vleisch so snidet tvleesch cruyswijs met enen sceertse (zie fig. XV; in L onbeduidende teekening) ende sniden daerwaert dat houdet ende dan so doer screpet metten groefhake aldus (zie fig. XVI; eenvoudige schetsen ook in G en L) est die derboren bewijst staen in vele steden oft boert daervele gaetkine met enen trepanisten dats een instrument aldus ghemaecht (eenvoudige teekening) twelke dat .3. sullen wesen deen minder dan dander ende wacht dat ghi dat hersenbecken niet doer en boert want ghi mocht dura mater quetsen of pia mater ende also wordi manslachtich. ¶ Ende dese instrumenten heten in latine trepanos dat es scerp ten pointe ende wel snidende aen beiden siden alsee (l. alsoe) die ander so es vele meerre dan die eerste (zie fig XVII; in L eenvoudige teekening) ende settet opt been daer men dat gat hebben 33 wille so salmense widen (eenvoudige schets) metter dorder (l. derder. Zie fig. XVII) die alre plomste es ende die also diepe ende deen vast aen die ander dit ghedaen so suldi hebben enen betel (grove schets; zie fig. XVIII) ende met desen betelkine so snidet die gaetekine ontwee daer op slaende met enen loden hamer (onbeholpen schets; zie fig. XIX) L] ¶ Ghi selt altoes die been delivereren suverlike van sire ruheit. ende vermaect die wonde voort alsoet u vorleert es int capittel van den vacken af geslagen.

                Ende ic meester jan yperman prise [vele L] meer tscrepen metten groefhake dan trepaneren. want daerin nes niet so groete vrese alst es in trepaneren. ¶ Eer gi begint boren of maelgetten of screpen. so stopt ierst die oren van den gewonden met catoene of met andren dingen. ende geeft G 19 c oec den gewonden .1. hantscoe tusscen sinen tanden. want met screpene of maelgettene of boorne. die luut mochte den gewonden zere deren. [Ende het ghevalt sulken tijt dat de wapenen wenden in een smenschen hant soe dat die eene side licht jegen den andere ofte si te broken waren ende dat ware een lettel ghehovet ende daert hovet daer soe triveleert subtijlic. ende dat (l. dan) soe besiet dat gat oft suver si van den cantkine. die welke die hersinen mochten sniden. Dats te verstane de lise ende maect dat gat al even slicht alsoet voorleert es int capittele van den vacke of gheslagen. ende oft ware gheresen ende dat heft onder dat vleesch soe snidet dat vlesch op crus wis met eenen scerse (zie fig. XV) ende snidet dauwaert dat houdet. Ende dan doer screpet metten groufhac aldus ghemaect (zie fig. XVI) dwelke .3. suller wesen deen meer dan dandere. ende emmer hu wacht dat ghi dat hersenbeckin niet dore ne bort want ghi mocht duramater quitsen ofte pia mater ende alsoe soudi worden manslacht ende dese instrumenten heeten in latine trepanos dat is scerp pointen ende wel snidende ane beede sieden alsoe die andere (verg. fig. XVII) Ende dat suldi setten op dat been daer men dat gat hebben wille Ende dat wagghelt tusschen (verg. fig. XVII) uwen handen. ende alse die gaetkin alsoe sijn ghedraeit alsoe vele alsmer hebben wille dan salmen die gaetkin wiiden metter derden trepanides die ghemaect es in deser manieren (zie fig. XVII) Ende dese trepanides sijn alder groets ende plomps Ende die gaetkine vaste staende deen ane dandere Dit ghedaen soe suldi hebben een beetel ende snidet de cantkine of ontwee derop slaende met eenen loden hamere ghemaect in deser vormen (zie fig. XVIII en XIX) C] Alse waerbi avicenna ende galyeen raden. wisen ende bevelen alse die oren te stoppene met catoene ende also den hantscoe te houdene tusscen die tanden. om dat si niet en souden clappen te gadere int maelgetten of int ander werc. Ende avicenna ende galyeen bevelen dat men also luttel been neme alse men mach.34 want het siin vele meesters die also vele beens nemen alsi mogen. om dat sijs hebben roem dat el niet nes dan sotheit. ¶ Galyenus die genas met also luttel beens te nemene alse daer hi dore suveren mochte die liese van den ettere. Want dbeen es scilt van den herssenen alsoet elre vorseit es. ¶ Dwitte van den eye vele te leggene in wonden na dat si haer bloeden laten. dat nes niet goet. want dwitte vercoudt te zere ende beweert dat dragen van den wonden. Want int witte blijft die natuerlike hitte. ende sine coutheit doetse versterven of mindren zere. Maer optie liese eist goet alsi verhit es ende dats gerne die ierste .40. dage. ende daer legget coenlike in allen wonden daer die herssenen siin ontdect ende sonderlinge op dura mater. Maer op dat been so en legget niet na uwer macht.

KAPITTEL 13.

       Van dat men de schedel verwondt met een hoek van een zwaard of dolk of met het oor van een zwaard.

                Als men een mens in het hoofd met 1 zwaard of met 1 ander snijdend wapen verwondt die geen rechte snede heeft zoals een knots of met de hoek van een zwaard of van 1 knots of met de bekken van van 1 bijl of diergelijke dan moet men de vrees ontzien die er aan ligt, dat is dat die hoek of de bek de huif kan hebben doorslagen of doorsneden. Gauw kan men het weten door de tekens die beschreven zijn in het derde kapittel en schuw dan die behandeling als ge niet bent beloond door de vrienden en vooral als de gewonde koorts heeft, dat is beven met koude en daarna met hitte dan vonnist ter dood. En als hij geen kwaad teken heeft schrap dan die wond van het been met subtiele groefhaken. En zet de zieke zo dat hij het hoofd tussen uw knieĎn heeft en zorg dat u boven hem zit en graaf daarin trekkend met gemak tot ge de harde moeder ziet roeren.

En Galenus zegt dat men zo ‘n klein gat maakt als het kan waar de lies door gezuiverd kan worden van het bloed en dat er op gevallen is zoals splinters van benen waar men het dooruit kan halen. Nochtans is er 1 avontuurlijke vrees of ze haakt. En als ge gewaar wordt dat ze vasthoudt, schrap het been dan daar door zodat ze houdt. En aldus kan ge verstandig werken want men kan niet te zeker spelen.

En vele dokters maken hun gaten dat men houwen noemt met 1 beitel en met 1 loden hamertje en dat is niet goed. Want met de slagen van het lood  verschiet dan die zieke van de schedel daar die beitel [31] snijdt en dus schiet de schedel beter voort en maakt in de schedel 1 nieuwe wond of een nieuwe scheur die erger is dan de eerste was. Blijf er af, dat is mijn raad.

En als die hersens zwart worden, dat is de lies, leg er dan het witte van een ei op zoals u gezegd is in het kapittel van de delen of leg er 1 deel olie van rozen op of 1 half deel honing van rozen.

Neem olie van olijven die niet rijp is, dat is die groenste die men vindt en als omdat dat het gebeurt dat men er geen vindt die groen is dan zal men olie van walnoten nemen, alzo zegt Avicenna. Maar van groene bessen van olijven was het beter. Deze olie van rozen noemt Avicenna olyum onfacinum.

Neemt 2 pond olie aldus gewassen; Men giet er goed 2 pond schoon water op en slaat het water met de olie met 1 schone lepel en als het alzo geslagen is dan giet men het in een teiltje met 1 gat of in 1 trechter.

        En uw vinger houd u voor het gat van het teiltje of voor die pijp van de trechter en dan zal men het gat van de trechter ontstoppen en het laten lopen, dat wordt water dat er het eerst uit zal lopen want waar olie en water tezamen gemengd zijn daar blijft de olie boven en het water onder en daarbij zal het water het eerst uit het gat lopen. En men zal wachten als de olie komt en dan zal men het houden. En aldus zal men het 10 maal achter elkaar wassen en immer er nieuw water opgieten en tenslotte zuiver je het goed van het water. En doe in die 2 pond olie 2 pond rozenbladeren van middelrozen, dat is die niet te klein zijn en niet al te ontdaan en die bladeren goed gekleurd zijn die ge stampt eer ge ze mengt met de olie. En deze olie met de rozen zet je 40 dagen in de zon in een glazen vat goed gestopt. Maar roer het elke dag om met een roede en na die 40 dagen zeef het door 1 linnen kleed en doe er daarna andere vochtige bladeren in en laat het daarna in de zon staan zo lang als ge wil. Deze olie is veel beter dan die men vindt in de apotheek. Want ze koken die van hun in een vat dat op een vuur is gezet in 1 ander vat met water aldus zo heb je olie van rozen dat ik voor het beste hou. Aldus kan ge alle soorten van oliĎn maken, van welke kruiden dat ge wilt, van fijne bloemen, van violen, van vlier, van lelies, van kamille en dergelijke. Of doe deze [32] olie in een verloden pot of stoop en doe het zo met een deksel dat er van boven niets in kan vallen en begraaf het 40 dagen in de aarde en graaf het daarna op en zeef het immer door en zet ze in de zon in 1 glazen vat, deze werkt ook goed en geschikt om ter chirurgie te werken.

 

 

 

 

 

Aldus maakt men rodomel of olie van rozen. Dit noemen de Grieken rodomel dat aldus gemaakt wordt; Neem het witste en zuiverste honing dat ge vinden kan, 10 pond, laat dit koken op 1 zwak vuur en verzamel daarvan het schuim die zich erop verzamelt van het spelen en werp daarin 1 pond van pure nieuwe gewrongen rozen en laat dat koken en als het begint te koken werp er dan 4 pond rozenbladeren in die vochtig en nieuw zijn, alle puntjes die wit zijn afsnijden en de bladen geheel stuk snijden met 1 schaar of mes en meng het met het voor vermelde sap en honing. En laat dit zo lang koken op een zwak vuur en altijd roeren met een spatel tot de tijd dat het sap verkookt is en daarna zal men deze honing zien en het mengen met de olie zoveel als u nodig vindt en dat gebruikt is met de rozen zoals het daarmee gekookt is in 1 aarden verloden vat of in 1 glaasje. En zo het ouder is zo het beter is. Dit verbetert de maag met koude en het stopt met warme en zuivert. En geef het ’s ochtends en ‘s middags. Hiervan maakt men sap van parels en rubea  trocistata (rode likkepot). Met lauwe dingen bevochtigt het ‘t lichaam en laat het lichaam vermurwen. En is goed tegen droge borst met warme dingen genomen of gegeven. En het gebeurt in sommige tijden dat die wapens zo verwonden in een mensenhoofd dat de ene zijde tegen de andere ligt of ze gebroken waren en dat is wat gewond en behoudt zo subtiele uiteenvallen en bekijk dan dat gat of  of ze zuiver is van de tandjes die de hersens mochten snijden, dat is te verstaan de liezen.

En maak het gat al even recht zo u verwezen is in het kapittel van het afgeslagen deel. En als het gerezen was en is het oud vlees snij dan het vlees kruisgewijs met een schaar en snij derwaarts zodat het houdt en dan zo door schraap het met de groefhaak aldus is die doorboord bewijzen staan in vele plaatsen of boor daar vele gaatjes met een trepanist, dat is een instrument aldus gemaakt waarvan er 3 zullen wezen, de ene kleiner dan de andere en let er op dat ge de schedel niet doorboort want ge mocht dura mater kwetsen of pia mater en alzo word het manslacht.

En deze instrumenten heten in Latijn trepanos, (trepaan) dat betekent scherpe punten en goed snijdende aan beiden zijden zoals die andere is veel groter dan die eerste en zet het op het been daar men dat gat hebben [33] wil en zo zal men het wijder maken met de derde die het allerplompste is en die alzo diep en de ene vast aan de andere en als dit gedaan is dan zal ge een beitel  hebben en met dit beiteltje snij je die gaatjes kapot, door daarop te slaan met een loden hamer. Ge zal altijd dat been zuiver vrij stellen van zijn ruwheid en de wond verder vermaken zoals u geleerd hebt in het kapittel van de afgeslagen delen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                En ik dokter Jan Yperman prijs veel meer het schrapen met de groefhaak dan trepaneren, want daarin is niet zo’n grote vrees als het in trepaneren is.

Eer ge begint te boren of te slaan of te schrapen stop eerst de oren van de gewonden met katoen of met andere dingen en geef ook de gewonden 1 handschoen tussen zijn tanden, want met schrapen of slaan of boren kan het geluid de gewonde zeer deren. En het gebeurt soms dat de wapens draaien in een mensen hand zodat die ene zijde gemakkelijk tegen de andere ligt alsof ze gebroken waren en dat wordt wat gekloofd en daar het hoofd daar zo subtiel los laat bekijk dan dat gat of het zuiver is van de kantjes die de hersens mochten snijden. Dat is te verstaan de liezen en maak dat gat al even recht zoals het vroeger geleerd is in het kapittel van de afgeslagen delen en als het gerezen is en het heft onder dat vlees snij dan dat vlees kruisgewijs op met een schaar en snij derwaarts dat het houdt. En doorschraap het dan met de groefhaak aldus gemaakt waarvan er 3 zullen wezen, de ene groter dan de andere en immer er op letten dat ge de schedel niet doorboort want ge mocht harde hersenvlies kwetsen of dunne hersenvlies en alzo zou ge manslacht worden en deze instrumenten heten in Latijn trepanos dat is scherpe punten en goed snijdend aan beide zijden zoals die andere. En dat zal ge zetten op dat been daar men dat gat hebben wil. En dat waggelt tussen uw handen en als die gaatjes alzo zijn gedraaid en zoveel als men er hebben wil dan zal men die gaatjes wijder maken met de derde trepanides die gemaakt is op deze manier. En deze trepanides zijn aller groots en het plomps. En die gaatjes staan vast, de ene aan de andere. Dit gedaan dan zal ge een beitel hebben en snij de kantjes stuk door daarop te slaan met een loden hamer gemaakt in deze vorm. Als waarbij Avicenna en Galenus aanraden, wijzen en bevelen om de oren te stoppen met katoen en alzo de handschoen tussen de tanden te houden zodat ze niet tezamen zouden klappen in het slaan of in het andere werk. En Avicenna en Galenus bevelen aan dat men zo weinig been neemt als men kan [34] want er zijn vele dokters die alzo veel been nemen als ze kunnen omdat ze roem hebben, dat niets anders is dan zotheid.

Galenus die genas met zo weinig been te nemen als waardoor hij de lies zuiveren kon van etter. Want het been is het schild van de hersens zoals het elders gezegd is.

Om veel het witte van een ei in wonden te leggen nadat ze hun bloeden laten, dat is niet goed want het witte verkoelt te zeer en houdt dat dragen van de wonden tegen. Want in het witte blijft de natuurlijke hitte en zijn koudheid laat het versterven of zeer verminderen. Maar op de liezen is het goed als die verhit zijn en dat is vaak de eerste 40 dagen en leg het goed in alle wonden daar de hersens bloot liggen en vooral op harde hersenvlies. Maar leg het niet op dat been naar uw macht.

 

Van de builen die in de schedel vallen of slaat of hard werpt.

  |113vb| CAP. 14.

                Van den bulen dieme(n) valt int h(er)ssenbecke(n) of slaet of worpt swaerlike.              Men slaet onderwilen grote bulen int hoeft of werpt of valt of stoet therssenbecken swaerlec ontwee. ende dat sonder wonde in tfleesch van buten. dwelke gi moet kinnen of bi uwer vroetscap van uwen sinnen of bi tekenen van buten van den zieken. of biden vorseiden tekenen daert properleke bewijst vore. Ende en eist niet ontwee. so doet alsoet u vorleert es in dat capittel. Ende eist ontwee so doet tgequetste vleesch van den bene. ende maket therssenbecken wel suver van den vleesche. Ende dan vermaect die wonde also wel als gi moget met wieken gemaect also groet als amandelen entie van stoppen genet int witte van den eye ende daerboven .1. droge. ende dan so bint die wonde vroedelike dattie plaestren niet af en mogen gaen. ende dattie wieken wel vaste bliven liggende in die wonde. Ende en vermaect die wonde niet vore ten derden dage. en ware dat si zere hadde gebloet. ende bloetse zere so stremse also u vorleert es. Ende ten ende van den .3. dage of vanden .4. so doet ute alle die wieken [die daer in ghedaen waren L]. ende hebt den zieken geset also u vorleert es. dat siin hoeft come tusscen uwe knien ende dan screepse met uwen groefhaken (verg. fig. XVI; ook in L een teekening) so lange dat gi dura mater siet roeren. ende maect u gat also groet als u goet dunct int herssenbecken. Maer emmer maket also cleine als gi moget. behouden dat giere die herssenen dore suveren moget van den ettere datter op gevallen es ende van den bloede. ende wacht emmer datter geen screpelinge no scaelgien en vallen optie herssenen. ende dan wacht u oec als gi wrijft op dura mater al bloot dat gise altoes wapent metten lode also u vorleert es [int capittel vanden vacken of ghesleghen L en C]. ende daerna so begaetse oec also u 35 vorleert es [int selve capitele C] tote dat si heyl es dwaende met warmen wine ende drogende daerna. Ende dan legt op dura mater pulvis capitalis [dat men heet pulver vanden hovede G] ende daer legt in de wonde boven den pulvere pluckelinge van witten linen hoeft doeken also u vorseit es. ende heiltse voort alse andre wonden. Ende pulvis capitalis seldi vinden int naeste capittel sonder een volgende.

  KAPITTEL 14.

                Van de builen die in de schedel vallen of slaat of hard werpt.             

Men slaat soms grote builen in het hoofd of werpt of valt of stoot de schedel zwaar stuk en dat zonder wond in het vlees van buiten die ge moet kennen vanuit uw kennis van uw geest of bij tekens van buiten van de zieken of met de voor vermelde tekens daar een duidelijk bewijs is voor. En is het niet kapot doe dan zoals u geleerd is in dat kapittel. En is het kapot doe dan het gekwetste vlees van het been en maak de schedel goed zuiver van vlees. En vermaak dan die wond zo goed als ge kan met doeken gemaakt zo groot als amandelen en van stoppen genat in het witte van een ei en daarboven 1 droge en bindt dan die wonde verstandig zodat die pleisters er niet af mogen gaan en dat die doeken goed vast blijven liggen in die wond. En vermaak die wond niet voor de derde dag tenzij dat het teveel gebloed heeft en bloed het zeer strem het dan zoals u geleerd hebt. En op het eind van de 3de dag of van de 4de dan haalt u alle doeken eraf die daarin gedaan waren en heb de zieke gezet zoals u geleerd hebt, dat zijn hoofd tussen uw knieĎn komt, en schrap het dan met uw groefhaken zo lang dat ge harde hersenvlies ziet roeren en maak uw gat zo groot als u goed denkt in de schedel. Maar maak het steeds zo klein als ge kan en behoudt die kier waardoor ge de hersens zuiveren kan van het etter dat er op gevallen is en van het bloed en let er steeds op dat er geen schraapsels of splinters op de hersens vallen en let er dan ook op als ge al bloot op harde hersenvlies wrijft dat ge die altijd wapent met het lood zoals u geleerd is in het kapittel van afgeslagen delen en doe daarna zo ook zoals u [35] geleerd is in in hetzelfde kapittel totdat ze heel is en wassen met warme wijn en droog het daarna. En leg dan op harde hersenvlies pulvis capitalis dat men poeder van het hoofd noemt en leg daar in de wond boven het poeder pluksels van wit linnen hoofddoeken zoals u gezegd is en heel het verder zoals andere wonden. En pulvis capitalis zal ge in het volgende kapittel vinden en in een volgende.

 

Van dat men therssenbecken wond so dat dene zide vander score van den bene sciet onder dandere, dat gevalt onder tiden met groten scoren.

CAP. 15.

              Va(n) dat me(n) th(er)ssenbecke(n) wont so dat dene zide vand(er) score va(n) de(n) bene sciet ond(er) dandere. dat gevalt ond(er)tide(n) me(t) g(ro)ten score(n)

 

Somwile wont men int hoeft met groeter scoren int herssen becken so dat onder es gescoten. tastet met uwen vingere ende ondersoeket daer mede. Want het en siin geen so zekere proeven alse die vinger es daer hi in mach. want hi beseft bider beseffelicheiden van sinen musen die liggen |114ra| in den ende vanden leden. Ende tinten die en beseffen niet. ende daerbi en eist gene so seker proeve. Ende alse gi wet dat tebroken es. so snidet in cruus met enen sceerse (verg. fig. IV) thooft ierst gescoren. ende wieket also u vorleert es. Ende daer na berecket thooft ende therssenbecken also u vorleert es. ¶ Ende of gi wilt meester lancfranx leringe doen. de welke hi proevede bi der leringen van galyene daer hi leert dat men make also cleine .1. gat int herssenbecken alse men mach. ja dat mer mach dat etter dore suveren. so dunct lancfranken dat men bat mach etter suveren dore .1. screve vanden herssenbeckene dan dore die vergaderinge vanden iersten dele of vanden middelsten dele daer men dore geneest die in frenesien siin. Want galyeen die wijsde dat men soude nemen olye van rosen. ende .1. luttel aysiins. dwelke aysiin soude die olye doen gaen dore die commissuren. ende aldus souden die herssenen wesen geconforteert. Ende die aposte wijst ende hi deedt selve dat men scere thooft dat haer af daer therssenbecken tebroken es. of gescoordt daer dene zide niet gesonken en si onder dandre. Ende wijst dat men tfleesch snide alse .1. scilt die snede gaende metten hare. ende datmen dbeen wel suvere van den vleesce so dattie score si al 36 suver vanden vleesce met .1. scerse. [met eenen formoere aldus ghemaect C: eenvoudige schets, verg: fig. XVIII]. Ende dan nemt olye van rosen .2. deel. ende .1. deel rodomels [ende dat wermet C, L] ende dopter in plaesterkine van stoppen. ierst dat geminsel verwarmt. ende dat so legt optie score. ende daer af so legter .3. vout of .4. vout. ende daer op so legt plaesterkine genet in doders van eyeren. ende daer met so tempert olien van rosen. Ende boven alle dese plasteren so legt .1. groet plaester van stoppen genet in wermen wine. ende ierst gesmeert omtrent die wonde metter vorseider zalven int capittel van den vacken. daer hi wyst nemt screpelinge van baken specke. ende al dandere. Ende dat bint met .1. langer scroden menechwerf gewimpelt omtrent thooft. ende dat so vroedelike dat niet ontbinden en mach. Ende dit doet tote diere tijt dat gi siet dat uter scoren comt gewassen goet vleesch. Ende daerna so legt in de wonde dit pulver. dwelke heet thoriec pulver. ende dit wijst meester bruun van legoburgens. Alse die liese sweert dats tontsiene dat si apostema si dat sorchlijc |114rb| es ten live wert. het en ware bi der cracht van der medicinen diere op leit ware esso niet corosijf so en beteret niet ane en ware essoe corosijf. so es die zieke doot. Wach u daer af dats mijn raet.

KAPITTEL 15.

                Van dat men de schedel verwondt zodat de ene zijde van de scheur van het been onder het andere schiet en dat gebeurt soms met grote scheuren.

 

Soms verwondt men in het hoofd met grote scheuren in de schedel zodat het onder is geschoten, tast het met uw vinger en onderzoek het daarmee. Want er zijn geen zulke zekere proeven als de vinger is daar hij in kan want hij beseft vanwege het gevoel van zijn spieren die op het eind van de leden liggen. En tintelen die en voelen niets, dan is het niet zo ’n zeker bewijs. En als ge weet wat gebroken is snij dan in het kruis met een scheer het hoofd eerst geschoren, en bedek het zoals u geleerd is. En maak daarna het hoofd en de schedel zoals u geleerd hebt.

En als ge dokter Lanfranc’ s lering wil doen die  hij bewees naar de leringen van Galenus daar hij leert dat men zo’n klein mogelijk gat in de schedel maakt als men kan, ja dat men er het etter door zuiveren kan, zo denkt Lanfranc dat men beter etter kan zuiveren door een 1 spleet van de schedel dan door de verzameling van de eerste delen of van het middelste deel waardoor men die geneest die in waanzin zijn. Want Galenus die wees dat men olie van rozen en wat azijn zou nemen, welke azijn die olie door de verbinding zou laten gaan en aldus zouden de hersens  versterkt wezen. En die apostel wijst en hij deed zelf dat men zijn hoofd het haar afschoor waar de schedel gebroken is of gescheurd daar de ene zijde niet onder de andere gezonken is. En wijst dat men het vlees snijdt als 1 schild, die snede gaat met het haar en dat men het been goed zuivert van het vlees zodat die scheur geheel zuiver [36] van vlees is met 1 schaar met een vorm aldus gemaakt: En neem dan 2 delen olie van rozen en 1 deel rodomels en warm dat en doop er pleistertjes van stoppen in, eerst dat mengsel verwarmen en leg het dan op die scheur en leg het daarvan 3voudig of 4voudig en leg daarop het pleistertje genat in dooiers van eieren en daarmee temper je de olie van rozen. En bovenop al deze pleisters leg je 1 grote pleister van stoppen genat in warme wijn en eerst besmeert omtrent de wond met de voor vermelde zalven in het kapittel van de delen daar hij wijst; neem schrapsel van gebakken spek en al het andere. En bindt dat met 1 lange zwachtel die vaak om het hoofd gedraaid wordt en dat zo verstandig dat het niet los kan gaan. En dit doe je tot die tijd dat ge ziet dat uit de scheur goed vlees gegroeid komt. En leg daarna in de wond dit poeder wat Thoriec poeder heet en dit wijst meester Bruun van Legoburgens. Als de lies zweert, dat te zien is als er zweert, dat is dat zorglijk voor het lijf tenzij door de kracht van de medicijnen die er op liggen niet zo bijtend waren en verbetert het niet en was het bijtend dan is die zieke dood. Laat dat, dat is mijn raad.

 

De lering van de gebroken schedel recht zonder wond in het vlees.

Cap. 16.

                Die leri(n)ge va(n) de(n) h(er)ssenbeckene tebroke(n) slecht sond(er) wo(n)de int vleesch.

                Nu hort hier ene goede leringe vanden hoofde gewont daer dbeen ontwee es. Ende dits geproeft van meester janne ypermanne bi der leringen van lancfranken ende bi den bewise van galyene ende van Avicenna. ende serapyoene ende van ypocras. die welke wijsden dat men also luttel nemen soude van den herssen beckene alse men mach. ende omme tende niet mach mens onsitten. ende bider redenen die daer vorseit es. want therssenbecken es scilt [ende wachtere G] van den edelen lede. dwelke es .1. led van der nieren principael ende es ute hem sprutende alle die beseffinge van den mensce die hi heeft over hem. Waerbi hem allen nuttelec es dat mense houde gedect met haren scilde die hem nature heeft gegeven also na alse men mach. ¶ Ende dits haer leringe. daer therssenbecken es gescoort ende sonderlinge daer deen stuc niet en sciet onder dander. of daer beide die canten even hoge bliven. Want lancfranc van melanen houdt dit over 37 die beste cure. ende daer minst vresen in es. Nochtan seit hi datter vrese in es groet in alle herssenbeckene ontwee. ende sonderlinge alse deen been sciet onder dander. of alser scaelgien siin gescoten onder dbeen die quetssen mogen die herde moeder. ¶ Alle die slechte broken of scoren siin best te genesene sonder houwen of sonder screpen. Int dore houwen ende int dore screpen es vrese. want vele lieden of kindere of wijf of blode mans die iegen dat houwen so zere duchten dat hem comt die corts van vare. Ende dan ontgater luttel die met hooft wonden cortsen. Of .1. ander. die houwers en siin niet so subtijl sine houwen met vresen. entie sekerst waent wesen. es meest onderwilen bedrogen. ¶ Maer aldus wrochte meester lancfranc ende ic na hem dwelke dat ic seker vant. Ierst so doet den gewonden thaer af sceren (verg. fig. IV) Ende dan sal men hebben .1. sceers. ende men saelt sniden dapperlike. ende scolent tfleesch van den herssenbeckene gereet. ende wiect die wonde also vol alse ghi moget die wieke genet int wit van den eye ende daer boven .1. plaester van stoppen. ende dan bindet |114va| thooft met langen scroden omwimpelt dattie wieken wel houden entie plaester daerop. Dies derds dages so vermaket. en ware dat zere bloedde. so latet daerop toten .4. dage. Ende of die wonde bloedt zere. so stremse metter leringen die leert int capittel van bloede te stremmene. Ende alse gi snijt so snidet also verre alse die screve gaet. Ende ten iersten vermakene na dien snidene so nemt olye van rosen ende zeem geminct tegadere die .2. deel olye van rosen ende .1. deel zeems also vorseit es. ende daer in net u wieke ende legse in de wonde opt herssenbecken. Ende daerna so legt in de wonde van den vlesche wieken genet in .2. deel olyen van rosen ende .1. deel doders van eyeren. Ende boven der wonden so legt .1. plaester gemaect van zeeme van rosen ende van .1. luttel gerstijnre bloemen. dit plaester suvert ende conforteert. Ende alst wel gesuvert es entie wonde geen sweringe en heeft no gevoelt. ende die wonde heeft gedragen entie score verwassen es met [goeden G] vlesce daer op comende. so legter in pluckelinge van linen hooft cleden [die] versleten [sijn L] Ende boven optie wonde so legt .1. plaester van swerter zalven. ende dwaetse telken vermakene met warmen wine. ende daerna droochse telken [met saften linwade C] eer giere die pluckelinge in legt. ende aldus heiltse tote die wonde al heyl si metter hulpen van gode dits heylen sonder houwen ende dat sekerste dat mi dunct. ¶ Ende of .1. gat es int herssen becken toter liesen die geheten es dura mater. so begadet also u vorleert es int capittel van den vacken [af ghesleghen] ende peulent also die herssenen stekende tusscen den bene ende dura mater sindael ende wit suver linen cleet. mer nuwe root sindael es best. Ende oft so ware dattie hersenen lichten wilden ten gaten ute. dat [het C] scene 38 dat si lagen boven den canten van den herssen beckene alsoet vele gevalt alse de mane es int wassende of vol. so peuluutse met sindale. ende daerna so hebt .1. dunne plaetkiin loods dat luttel meerre es dan tgat vanden bene. ende dat hebbe in de middewert .2. gaetkine daer .1. twinen draet dore gaen mach. dewelke .1. draet es daer ment bi mach doen gliden daerwert dat men wille. ende dat stect tusscen den sindale enten bene. Of nemt .1. plaetkiin van enen dunnen maserinen nappe dat beter es op dat ment vinden mach dunne gnouch. Want te dunne en maecht niet sijn. dit so ware beter |114vb| dan lood. om dat warmer es dan lood ende om dat niet so zere en weecht. dit stecter tusscen tote dat die herssenen nemmer ute comen en willen. ende dus vermaect den gewonden .2. werf sdages. ende telker werf legter in nuwe sindael ende doet dat oude ute. ende suvert u plaetkiin van den ettere ende droget wel. ¶ Ende alse de mane es wassende of vol dan eist merre vrese te sine gewont int hooft dan alsi wanende es of volwaent. Want alse de mane vol es dan liggen die herssenen met haren liesen vaste gebonden ant been. ende so de mane volre es. so si vaster liggen. Ende alse de mane wanende es. dan liggen die herssenen ende wanen [so rume L]. so dat men soude mogen steken enen vinger tusscen den bene enter herder moeder. waerbi die herssenen wanen bi der manen ende wassen. Ende so doet oec alle die verscheit ane den mensce. alse ane die herssenen. Ende hier bi so besiet altoes alse de mensce int hooft es gewont. weder de mane es int wassende. so vol. so int wanende. so volwaent [Dit is van den teekinen die de mane doereloept, C] ¶ Ende ic scrive u vanden tekenen van der manen also alse astronomine houden. also si seggen in tekenen vanden wedre dat men heet in latine aries. dan so eist vreselijc te sine gewont int hooft. Want dan heeft de mane heerscapie int hooft. ende dat geduert in elc maenscijn .2. dage ende .1/2. luttel min of luttel meer. Ende aldus so siinre .12. tekenen. ende elc teken heeft .2. dage ende .1/2. luttel min of luttel meer die welke hebben heerscapie optie leden vanden menscen. Ende aldus es de mensce gedeilt in .12. na den jugemente van den meesters van astronomien. entie .12. siin gepareert iegen die .12. tekenen van den firmamente. want dats oec gedeilt in .12. delen. ende elc heeft .1. teken. ende heeft sinen name bi hem. ende so doet oec an den mensce so heeft elc siin led ende sine proper stede. ¶ Gi selt weten dat aries hevet thooft ende dansichte die kennebacken ende daer omtrent. Ende taurus heeft die stortte ende dien hals. Ende gemini die armen entie handen. Ende cancer die borst toter magen. Ende leo de mage die lendenen 39  ende omtrent dat herte. Ende virgo den lichame ende dat ingewant Ende libra die billen entie hoepen. Ende scorpio die menscelijcheit enten eers. Ende sagittarius de dyen. Ende capricornus de knien. Ende aquarius die been toten voeten, Ende pisces heeft die voeten. [Ende ic sal hu hier toghen de figure des mans omme dat men te bet mach scauwen hore stede ende de teekin. Dit es die man die toghet die vij teekinen elc staende te siner stede C; ruimte opengelaten]. Ende hierbi seggen meesters datter vrese ane es. ende dat |115ra| een surgijn es sculdech te wetene ten minsten vander manen ende vanden tekenen. ende welc tijt dat si haren loop in elc teken heeft. ende dan dat teken te scuwene van snidene ende van andren werken. om die redene dattie mane ende teken senden groete swaerheit dien leden. of in die steden ende merret die quetsure ende verswaert. Ende daeromme sijt vorsien in allen dingen radic u. ende merct die tekenen alsoet vorseit es ende elc getoent sine stede ende siin proper led. ¶ Ende alse dura mater bloot es ende dan wijst bruun ende lancfranc ende andere auctores datmen daer op legge dit pulver dat men heet in latine pulvis capitalis. ende dat maect men aldus: Nemt scariole. cleine wit wierooc .mirre. draken bloet. mele van vitssen elx even vele. ende hieraf so maect cleine pulver ende stampet in .1. suveren motalinen mortier. ende sichtet dore .1. vout suver linen cleets. ende dit legt onder tsindael. Ende of dura mater wert al bruun om tpulver. sone legter nemmer op. maer legter op rodomel. ende .3. deel [olien ende G] omfacijns suver linen cleet daer in genet. Ende heylt die wonde voort alst vleesch begint wassen met pluckelingen van suveren linen hooftcleden. [Die leeringhe van mester jan yperman C, L]

                ¶ Nu verstaet mine lere ende wat mi gesciede. Ic ruumde die wonde so dat ic die scerve al bloot hadde ierst thaer af gescoren. ende daerna wiecticse wel dunne. ende genaest metter olyen van rosen ende metten rodomelle alsoet vorseit es. ¶ Eens was gewont een cnape int hooft met enen stave also dat therssen becken al ontwee was. ende deen been gescoten onder dander. ende hi hadde al siin kennesse verloren. Ende ic nam .1. sceers ende snetene ende ontdecte [hem dat L] herssenbecken ende vant zere ontwee. ende [gheschoten G] deen onder dander. Ten iersten vermakene na der snede berechticken met olyen ende met zeme dwelke vorseit es. Ende ic voedene met moruwen doders van eyeren. ende met kerender melc met gortte gespeelt. ende met gebradenen applen entie suure. ende hi dranc tyseine gesoden op gersten. Ic en dorste hem al niet doen om dat hi so cranc was. Die scerven wiesen al vol vleeschs ende hi wert sprekende ter .6. 40 weken ende hiet mi oom. hi gecreech sine sprake so lanc so bat. Mer hine wiste niet wien so zere hadde gequetst. Nochtan vergaderde hi iegen den genen met vorsienen sinne. ende bi beradenen rade met swerde ende met bokelare. Hi genas ende wert wel opt sine. ende versoende iegen |115rb| den genen dien hadde geslagen. Dbeen dat boven den andren was daer dander onder scoet. dat drogede. die upperste taflen enten cantenwert. ende nature dat staect van hare bider hulpen van den vleesce dat wies uten adren die liggen tusscen dbeen enter taflen. Ende dus wert die lichame vander wonden also slecht sonder groet dal ende sonder grote butse. ¶ Een cnape wert geslegen van .1. perde int achterste deel van sinen hoofde al te stucken. Ic ruumde hem die wonde. ende ic genassen also gelike. ende hine verloes niet van sinen bene meer dan die wint beliep. ende dat in die dicte van enen nagle. ¶ Oec genasic .1. jonfroukijn dat geslegen was oec van .1. perde voren in siin vorhooft: ic genaest dies gelike. ¶ Oec enen ouden cnape geslegen met ere plommeye besiden der commissuren ende ic genassen oec dies gelike. Ende vele andre gewonde die ic genas dies gelike. ende dit was in ypere in vlaendren ende daer omtrent. ¶ Alse gi hebt gesneden enege wonde int hooft. so stect in elc quartier .1. sterken linen draet of ziden draet (in G grove schets van naald en draad) ende alse gi die wonde hebt gewiect. so trect die quartiere metten draden tegadere ende vergadertse also na alse gi moget. ende also doet tote allen vermakene. so seldi hebben .1. scone lixeme. ende dit en sal niet laten die quartieren crimpen. Ende siin si ontcrompen so ruumtse van onder. ende en snijt nietaf also somege sotten [meesters G] doen.

Kapittel 16.

                De lering van de gebroken schedel recht zonder wond in het vlees.

                Nu hoort hier een goede lering van het gewonde hoofd daar het been kapot is. En dit is bewezen door dokter Janne Ypermanne uit de leringen van Lancfranken en uit de bewijzen van Galenus en van Avicenna en Serapio en van Hippocrates die aanwezen dat men zo weinig zou nemen van de schedel als men kan en dat om de mens niet uitzinnig te maken en vanwege de reden die er gezegd is want de schedel is het schild en wacht er van de edele leden wat een voornaam lid is van de nieren en uit hem spruit alle besef van de mens die hij bij zich heeft. Waarbij het voor alles nuttig is dat de mens zich bedekt houdt met zijn schild die de natuur hem heeft gegeven zo goed als men kan.

En dit is hun lering; daar de schedel gescheurd is en vooral daar een stuk niet onder de andere schiet of daar beide kanten even hoog blijven. Want Lancfranc van Milaan houdt dit voor [37] de beste behandeling en daar de minste vrees in is. Nochtans zegt hij dat er grote vrees in is in alle kapotte schedels en vooral als het ene been onder de andere schiet of als er splinters onder het been zijn geschoten die de harde moeder mogen kwetsen.

Allen die echt gebroken of gescheurd zijn, zijn het best te genezen zonder houwen of zonder schrapen. In het doorhouwen en in het doorschrapen is er vrees want vele lieden of kinderen of vrouwen of bange mannen duchten tegen dat houwen zo zeer dat ze koorts krijgen van angst. En dan ontgaan er weinig die met hoofdwonden koortsachtig worden. Of 1 ander, die chirurgen zijn niet zo subtiel en hun houwen zijn vrees en die het zekerst waant te wezen is soms het meest bedrogen.

Maar aldus wrocht meester Lancfranc en ik na hem die ik het zekerste vond. Laat eerst bij de gewonden het haar afscheren. En dan zal men 1 schaar hebben en men zal het dapper snijden en direct het vlees van de schedel schillen en bedek die wonde alzo vol als ge kan, die doek genat in het witte van een ei en daarboven 1 pleister van stoppen en bindt dan het hoofd met lange zwachtels omwonden zodat die doeken goed houden en de pleister daarop. De derde dag vermaak het tenzij dat het zeer bloedt en laat het daarop tot de 4de dag. En als die wonde zeer bloedt strem het met de leringen die ge leert in het kapittel van bloed te stremmen. En als ge snijdt snij dan zo ver als die spleet gaat. En na dat snijden vermaak het ten eerste en neem olie van rozen en honing die tezamen gemengd is, 2 deel olie van rozen en 1 deel honing, zoals gezegd is, en daarin nat u uw doek en leg het in de wonde op de schedel. En leg daarna in de wond van het vlees doeken die genat zijn in 2 deel olie van rozen en 1 deel dooiers van eieren. En boven de wond leg je 1 een pleister die gemaakt is van honing van rozen en van weinig gerstebloem, deze pleister zuivert en verbetert. En als het goed gezuiverd is en de wond geen zweer heeft of voelt en die wonde heeft gedragen en de scheur is vergroeid met goed vlees dat daarop komt leg er dan in pluksels van versleten linnen hoofdkleden. En boven op die wond leg je 1 pleister van zwarte zalf en was ze bij elk vermaken met warme wijn en droog het daarna telkens met zacht linnengewaad eer ge er de pluksels in legt en heel het aldus tot die wond geheel geheeld is met de hulp van God, dit is helen zonder houwen en het zekerste dat me lijkt.

En als er een gat is in de schedel tot de liezen die harde hersenvlies heet, doe zo als u geleerd hebt in het kapittel van de afgeslagen delen en bedek alzo die hersens die tussen het been en harde hersenvlies steken met  fijn stof en wit zuiver linnen kleed, mar nieuw rood fijn stof is het beste. En als het zo is dat die hersenen willen oplichten uit de gaten zodat het lijkt [38] dat ze boven de kanten van de schedel liggen zoals het vaak gebeurt als de maan wast of vol is, bedek ze met fijn stof en heb daarna 1 dun plaatje lood dat weinig meer is dan het gat van het been en dat heeft in het midden 2 gaatjes daar 1 getwijnde draad door kan gaan, die ene draad is daar men het door kan laten glijden naar waar men wil en dat steekt tussen de fijne stof en het been. Of neem 1 plaatje van een dun esdoorn schoteltje als men het dun genoeg kan vinden. Want het kan niet te dun zijn, dit is beter dan lood omdat het warmer is dan lood en omdat het niet zoveel weegt, dit steek je ertussen totdat de hersens er nimmer uit komen willen en aldus vermaak je de gewonde 2 maal per dag en telkens leg je er in nieuwe fijne stof op en doe dat oude eruit en zuiver uw plaatje van de etter en droog het goed.

En als de maan wast of vol is dan is er meer vrees om gewond in het hoofd te zijn dan als ze afneemt of weg is. Want als de maan vol is dan liggen de hersens met hun liezen vast gebonden aan het been en zo de maan voller is zo ze vaster liggen. En als de maan afneemt dan liggen die hersens en verminderen zo ruim zodat men een vinger tussen het been en de harde moeder zou mogen steken waarbij de hersens afnemen bij de maan en groeien. En zo doet ook alle vochtigheid aan de mens zoals aan de hersens. En bekijk hierbij altijd de mens die in het hoofd is gewond of de maan aan het wassen is, zo vol, zo in het afnemen, zo volledig. Dit is van de tekens die de maan doorloopt. 

En ik schrijf u van de tekens van de maan zoals de astronomie het houdt zoals ze zeggen in tekens van de ram, dat men in Latijn aries noemt, dan is het vreselijk om in het hoofd gewond te zijn. Want dan heeft de maan heerschappij in het hoofd en dat duurt in elke maanschijn 2 dagen en ½, weinig minder of weinig meer. En aldus zijn er 12 tekens en elk teken heeft 2 dagen en ½,  weinig minder of weinig meer die heerschappij hebben op de leden van de mensen. En aldus is de mens gedeeld in 12 naar de regels van den meesters van astronomie en de 12 zijn gepareerd tegen die 12 tekens van het firmament, want dat is ook gedeeld in 12 delen en elk heeft 1 teken en heeft zijn naam bij zich en zo doet het ook aan den mensen en zo heeft elk zijn lid en zijn goede plaats.

Ge zal weten dat aries het hoofd en de kinnebak heeft en daar omtrent. En taurus heeft de strot en de hals. En gemini de armen en de handen. En cancer de borst tot de maag. En leo de maag, de lendenen [39] en omtrent het hart. En virgo het lichaam en het ingewand. En libra de billen en de heupen. En scorpio die menselijkheid en de aars. En sagittarius de dijen. En capricornus de knieĎn. En aquarius de benen tot de voeten. En pisces heeft de voeten. En ik zal u hier de figuur van de man laten zien zodat men beter hun plaats en de tekens kan aanschouwen. Dit is die man die de 7 tekens laat zien en elk staat op zijn plaats C; En hierbij zeggen dokters dat er vrees aan is en dat| een chirurg tenminste van de maan moet weten en van de tekens en welke tijd dat ze hun loop in elk teken hebben en dan dat teken te schuwen van snijden en van andere werken vanwege die reden dat de maan en teken grote zwaarheid in die leden of in die plaatsen zenden en vermeerderen en verzwaren de kwetsing. En wees daarom voorzien in alle dingen, raad ik u, en merk de tekens op zoals gezegd is en elk getoond op zijn plaats en goede lid.

En als harde hersenvlies bloot is dan wijst Bruun Legoburgensis en Lanfranc en andere auteurs aan dat men er dit poeder op legt dat men in Latijn pulvis capitalis noemt en dat maakt men aldus: Neem Lactuca scariola, kleine witte wierook, mirre, (Commiphora myrrha) drakenbloed, meel van vitsen, elk evenveel, en maak hiervan klein poeder en stamp het in 1 zuiveren metalen mortier en zeef het door eenvoudig zuiver linnen kleed en leg dit onder het fijne stof. En als harde hersenvlies geheel bruin wordt vanwege het poeder leg het er dan niet op, maar leg er rodomel op en 3 deel olie en onrijpe olijf en nat daarin een zuiver linnen kleed. En heel de wond verder als het vlees begint groeien met pluksels van zuiveren linnen hoofdkleden.

De lering van dokter Jan Yperman.

                Begrijp nu mijn leer en wat me overkwam. Ik ruimde de wond zodat ik de scherf geheel bloot had, eerst het haar afgeschoren, en daarna goed dun bedekt en genas het met de olie van rozen en met rodomelle zoals gezegd is.

Eens was een knaap met een staaf in het hoofd gewond en zo dat de schedel heel kapot was en het ene been onder het andere geschoten en hij had al zijn kennis verloren. En ik nam 1 schaar en snee en ontblootte de hem de schedel en vond die zeer kapot en geschoten de ene onder de andere. Ten eersten vermaakte ik het en na de snede maakte ik het af met olie en met honing zoals gezegd is. En ik voedde met murwe dooiers van eieren en met gekarnde melk en gort gekookt en met gebraden appels en het zure en hij dronk ptisane gekookt op gerst. Ik dorste hem niet geheel te doen omdat hij zo zwak was. Die scherven groeiden al vol vlees en hij begon te spreken na 6 [40] weken en noemde me oom en kreeg zijn spraak geleidelijk aan beter. Maar hij wist niet wie hem zo zeer had gekwetst. Nochtans vergaderde hij tegen diegene met voorziene geest en na beraden raad met zwaard en met beukelaar. Hij genas en werd goed op het zijne en verzoende met diegene die had geslagen. Het been dat boven de andere was daar de andere onder schoot, dat droogde, die bovenste tafel en naar de kanten toe en de natuur staakte van haar bij de hulp van het vlees dat uit de aderen groeide die tussen het been en de tafels lagen. En aldus werd dat lichaam van de wonden zo echt zonder groot dal en zonder grote buil.

Een knaap werd door 1 paard in het achterste deel van zijn hoofd geheel stuk geslagen. Ik ruimde bij hem die wond en ik genas alzo gelijk en hij verloor niet meer van zijn been dan die wind beliep en dat in die dikte van een nagel.

Ook genas ik 1 jonkvrouw die ook geslagen was van 1 paard voor in haar voorhoofd: ik genas die diergelijk.

Ook een oude knaap die met een loden knots (ploertendoder)  naast de gewrichten geslagen was en ik genas die ook diergelijk. En vele andere gewonden die ik diergelijk genas en dit was in Yper in Vlaanderen en daar omtrent.

Als ge enige wonde in het hoofd hebt gesneden steek dan in elk deel 1 sterk linnen draad of zijden draad en als ge die wond hebt bedekt trek dat deel met de draden tezamen en voeg ze tezamen zo goed als ge kan en doe alzo bij alle vernieuwingen dan zal ge 1 mooi litteken hebben en dit zal niet nalaten dat deel te krimpen. En zijn ze ontkrompen ruim het op van onder en snij het niet af zoals sommige zotten dokters  doen.

 

 

De lering van de 4 dokters en van Roelant en van vele andere goede dokters.

CAP. 17.

              Die leringe vande(n) .4. meest(er)s e(nde) va(n) roelandine e(nde) van vele and(er)e goed(er) meesters.

               Nu hoort die leringe van roelandine ende van vele meesters. of van den .4. meesters die welke die glosen daer op. dewelke roelant begint in latine: Medicina equm vocatur ad nonuo. Ende roegerijn daer roelant op maecte sine adicien. die begint: Post mundi fabricam. Ende die glose der .4. meesters begint: sic dixit constantinus. ¶ Ende rogerus ende roelandinus die wisen daer therssenbecken es ontwee te nemene .1. sceers ende daer met sniden in cruus dat vleesch iegen dattie broke groet es. Ende vint ment so zere ontwee dat men die stucken vorvoets uut mach doen. so doetse ute. of en ware, dat u dbloet contrarie ware. ende dan ontbeit toten andren vermakene. ende dan delivereertse also subtilike 41 |115va| alse gi moget. Ende es dbeen te scerven na uwer snede. so screpet therssen becken al dore. ende maket tgat wel suver ende slechtet metten [groef L] hake (verg. fig. XI. In L een grove schets) ende dan legter in root suver sindael of suver linen cleet genet int wit vanden eye. ende daerna heilet met pluckelingen van ouden linen cleeden. Ende of die wonde niet vele en bloedt entie zieke sweringe heeft int hooft. so doeten bloet laten in die hooftadre. of die gewonde en si te cranc. of te jonc. of te out. ende dus so wijst hi van allen wonden die niet vele en bloeden in wat lede dat es. so salmen bloet laten in die adren die heerscapie hebben op dat led. Ende ziedi dattie [wonden haer G] lippen zere dicken ende root werden ende wel beginnen dragen. dats een goet teken. so sciint dat nature macht heeft der wonden haer voetsel te sendene. Mer vindi die lippen vander wonden dunne ende bleec. so sciint dat nature so cranc es dat si en gene macht en heeft in hare te hulpene. Ende dit es wantroestelijc ende seker teken vander doot. Ende delivereret dbeen dat gi die herssenen moget suveren van haren ettere ende van haren bloede datter op gevallen es. in den zomer binnen .7. dagen in den winter binnen .10. dagen. Welc dat es en laet den gewonden niet te helpene in den zomer langere dan .7. dagen. want te zomere dragen die wonden eer dan te wintere. [Dits de glose der iiij mesters van salernen C]. ¶ Nu verstaet die leringe van roegerine ende van roelandine ende vanden .4. meesters. Roeland ende rogerijn willen datmen den gewonden die herssenbecken ontwee heeft. dwelke dat [......]n es. si wisen dat men den gewonden [sal verhouden] den nese enten mont. ende dat [men blase v]aste dan. eist dat dbeen al do[re es ende ontwe]e. men sal sien comen den adren [ute den wond]en alse .1. smooc. ende daerute sal co[men bl]oet dat gevallen leget optie liese. [Ende] dan willen si dat ment dore bore. dat [he]et trepaneren metten instrumenten. ende [m]en sal daermet maken vele gaetkine ane die zide vander broken. of scerve. ende met cleinen instrumenten sal men ierst boren. ende widen metten meerren. Ende dan hebt .1. beytelkiin ende .1. loden maelget (zie fig. XX en XXI) ende dan houwen van enen gate in dander. ende heffen dat stuc ute al geheel. so dat men daer dore suveren mach die herssenen van haren ettere. ende van haren bloede dat gevallen leget optie liese. ¶ Nemt ware die glose |115vb| wijst. waer dat deen been onder dander es gescoten. datmen also begaden sal dupperste stuc. want dupperste es gelijc dicke wils Of in welc dattie broke es datmen dat trepanere. ende dander niet. Aldus begaet datter tebroken es. dit willen de .4. meesters in haer glose op roelandine. 42 Nochtan seggen die .4. meesters. alse gi sult werken opt hooft dat gi sult wachten dien nacht daer te voren dat gi met genen wive en sult siin. Ende dat gi niet en sprect iegen geen wijf die haer vloet heeft. ende dat gi niet en eet geen looc noch onioen no gene scarpe sause. [gheen onganse spisen L] ende uwe handen suverlike gedwegen. ¶ Ende alse gi comt ter wonden ten iersten vermakene na dat gi dbeen uut daet so doet den gewonden zere blasen also u vorwijst es. Ende siedi dan etter comen uter liesen. dats .1. quaet teken. Ende en heeft hi geen cortse. hi salne hebben cortelike daerna. Ende comter etter so suveret met gedwegender spoengien. ende daer na so legt coenlike optie herssenen wel cleine pulver van witten wieroke dat men heet olibanum. Ende of die wonde wert te heet so smeertse met popelioene die gi gemaect selt hebben. of gehaelt in die specerien. Ende men maket aldus: ¶ Nemt cnoppen vanden popeliere onder .1/2. lb. die blade van witten mecopine ende van swertten ende van mandragora. die cropkine van roden bramen. die bladren van belrike. vander nachtscaden. van penninc crude elcs .4. oncen wegende. versch swinen smout .3. lb.. Ende maecse aldus. stampt die croppen vanden popeliere zere wel metten smoute. ende maecter af ronde bollen. ende legse also en wech te vertegene. ende daerna so leest dandere cruden. ende als gise al hebt. so stampse metten vorseiden bollen. ende laetse liggen in bollen also .9. dagen daerna so brecse al te stucken in enen ketel. ende gieter op .1. lb. wiins zere riekende. ende latet al te gadere zieden tote die wijn al versoden si. ende die crude dalen te bodeme. ende altoes roerende met ere spatule. Ende daerna so persset dore .1. suver linen cleet. ende bestadet in .1. suver vat. dits popelioen. ende es goet iegen alle scarpe hitte van cortsen. Ende dengenen die niet en mogen slapen. dien so smeret daer met den slaep. enten puls vanden arme entie planten vanden voeten. entie palmen vander hant. dat met olyen van violette |116ra| geminct ende daer met gesmeert bluscht hitte wonderlike zere. Ende optie navele gesmeret doet sweten. ¶ Ende of enech been sciet deen onder dander ende versceden es. so wijst die glose [der iiij mesters C] dat gi dat been uut hael(t) met .1. tangen. ende men saelt rechte uut trecken. [slechtelinge vore wert G]. ende niet wankelende herwert noch derwert. Ende wacht u dat niet ru en si no hakende want het mochte wonden dura mater. ende dan ware die gewonde in groter avonturen vander doot. Maer sijt altoes vorsien met gehelen sinne. ende altoes besiet dat tusscen der liesen enten bene en gene ruheit en si. Ende esser ruheit so suvertse subtilike ende 43 dan so peuleut die herssenen met sindale genet int wit vanden eye. of met linen clede also vorwijst es. ende heilt die wonde voort als u vorleert es. ¶

Theodorijc ende huge van luken die beide goede meesters waren die beste die men wiste of vant in haren tiden. Ende si leiden dit plaester op wonden die root ende geswollen waren entie zere swoeren ende sonderlinge op thooft ende in zeneweger steden. Si soden pappelbladre ende daerna capten sise ontwee. ende daerna stamptensise wel ende namen der also vele alse tenen plaestere bedorste. ende dat soden si in wine. ende daerna hadden si gestampt gruus ende dat gesicht. ende daeraf namen si also vele alse hen goet dochte. also dat tplaester en was te dicke no te dunne Ende dat leidense optie wonde elcs dages heeter dan laeu tote dattie wonde was in goeden pointe van sweringen ende van swillingen. Ende daerna heilden si die wonde met warmen wine ende onderwilen met zalven. ¶ Theodorijc orcont dat hi sach meester Huge van luken enen man heilen die dat achterste deel vanden herssenen al ute waren. entie stede genas ende wies vol vleeschs. ende hi behilt sine gedinkenisse. ende hi was .1. gereydemakere ende hi dede daerna siin ambacht also hi tevoren dede. dwelke meester Huge selve zere wonderde hoe dat mochte siin bi redenen. Want het dochte hem wesende iegen al der ouder meesters vonnesse. Want si orconden wel dat dura mater ende pia mater mochten siin ontwee. maer si seggen datter geen herssenen ute mochten comen. die wonde en ware ierst genesen. mer dattie herssenen ute souden lopen. entie wonde genesen dat ware iegen nature. daerbi wondert meester Huge ende seit alsoe. |116rb| ¶ Ende dandere meesters orconden wel. dat alse die herde moeder gewont es. dat onderwilen daelt tusscen der herder moeder enter sachter moeder etter: dwelke dat bi naturliker hitten verstijft. ende alst ute stect. dan waent men dat herssenen siin. om dat dicke es ende wit also die herssenen siin. Maer dat meester huge sach dat rechte herssenen waren dat verwonderde hem. want hen was noyt eer gesien. Want hine was niet sot. hi was een goet naturijn. ende fisisiin. ende surgiin. Waerbi hi seit dat hem geen surgijn en soude te barenteren van en genen wonden. het en ware dat hi sage die quade tekenen die den gewonden overcomen alsoet in surgie es bescreven van roelandine die .1. goet meester was. Waerbi die surgijn es sculdech altoes te hebbene goeden troest op gode. Want hets vele dincs in vresen dat niet verloren en es. waerbi elc meester hebbe in gode troest ende in die hulpe der naturen dewelke die van gode comt. ¶ Meester huge van luken die ordineerde enen gewonden sine dyeten. den sterken enten vollen van humoren. dien 44 gaf hi cranke dyeten. Ende den cranken enten ydelen van humoren. dien so gaf hi beter dyeten. dewelke waren goet te verteerne. Ende hi leide op thooft daer therssenbecken ontwee was of niet ontwee .1. plaester van stoppen genet in warmen wine uutgeduwet ende daerboven .1. ander van drogen stoppen om die naturlike hitte te behoudene. ende bantse also met .1. langer scroeden om thooft wimpelende vroedelike. so dattie plaestren niet af en mochten gaen no verscieten vander wonden. Ende doen gaf hi den gewonden die niet en cortsten [of den rede hadden L] van desen clareite geminct met desen pulvere [nuchteren. Ende te middaghe ende tsavons .1. lepel vol te gader L] ende maket aldus ¶ Nemt goede canele. goet wit gingebere. elcs 1. dr.. galigaen. cardamome van goeder smake. lanc peper elx. 1. dr.. groffels nagle wel riekende ende versch tgewichte van .12. tarwen coornen of .14. comijn. pepergrane .15. tarwen coorne swaer. van al desen maect cleine pulver stampende in enen motalinen mortier. ende sichtet dore .1. dicken teems. Ende dit pulver bestaedt in .1. houtine busse. ¶ Ende aldus maect men clareit van den vorseiden pulvere. Nemt .5. lb. wiins ende die wit ende goet. ende zeems .1. lb. wel gescuumt. dwelke dat gi doet spelen metten wine vorseit. ende doet vanden viere ende minct daermede dat vorseide pulver. ende wacht dat giere te vele pulvers niet in en doet. dat te starc mochte wesen. Mer pijnt u om te makene van goeden smake ende |116va| bequamelijc te drinkene. Desen clareit doet leken dore .1. sac so dattie clareit wel claer si. Daer na so nemt valeriane. genciane. gariofilate. pinpenelle ende piocelle also vele alse van al den andren. dese cruden droget ende stampse wel cleine. ende sichtse wel dore .1. cleinen teems die cleine pulver maect. Van desen vorseiden pulvere so doet in den vorseiden clareit na dat hi clareit es. seinende in cruus ende sprekende dit orisoen: "In nomine patris et filij et spiriti sancti et individuae trinitatis. dextera domini fecit virtutem dextera domini exaltavit me. Non moriar sed vivam et narrabo mirabilia domini castigans castigavit me dominus et mortui (l: morti) non tradidit". Dit segt [3 werf L] mingende tpulver metten clareite vorseit. oetmoedelike te gode wert waerbi metter vorseider mingingen die gewonde mochte genesen bi der hulpen van gode. Aldus leret meester huge van luken. ende deedt selve ende hi gaeft oec in allen wonden ja hoe dat de mensce gewont was. Desen dranc begonste hi te gevene alse de gewonde begonste tetene. dat was gerne ten iersten vermakene. na dierste werf. ¶ Gillebeert die wijst ene andre maniere. die die [van ouerberch ende L] vanden rine vele plegen. Hi wijst te lesene dese carmine over den gewonden. ende optie wonde te leggene wolle metter yeken genet in warme olye van olyven. Ende dit leest men over luut. Entie van Oost [waert L] seggen dat mer genen loen af en sal nemen dan den gods loen. maer dat doet hem die vrecheit 45 van haren gelde. Ende hoe dat vaert sine lachterens niet varet wel si seggen hets goet. ende varet qualike. so seggen si hets qualike gelesen. ende daerbi willet god also hebben. ¶ Nu beginnen wi lesen. Drie goede gebroedere gingen .1. wech dewelke ontmoete onse here J. C. ende hi seide te hem. drie goede gebroedren waer gadi. die .1. andwerde wi gaen ten berge van oliveten lesen cruden te genesene den gewonden. Ende onse here J. C. seide te hen. Comt na mi drie goede gebruedren. ende sweert mi bi den gecruusten here. ende bi den melke siere moeder der maget. dat gi niet en selt seggen dese worde stillekine noch loen daer af nemen. Ende nemt wolle metter yeken van scapen ende doopse of netse also in die olye van olyven ende legse also in die wonde. Ende gelooft. ende segt. Also longinus die ebreeusche metten spere stac onsen |116vb| here jhesum christum. die niet lange en bloedde no drawonkelde. no zeer en was no vertechde. so en moet oec dese wonde. In den name des vaders ende des zoons ende des heilechs geestes. ende segt 3. werven pater noster. [ende ave marien L.]. Gillebeert wijst dat men hier met werke op alle wonden. sonder op hooftwonden. daer verbiedt hijt. dor die vetheit vander olyen die contrarie es den herssenen. Si en ware niet also goet den hoofde alse olye van rosen. ende dat es om dat si conforterende es bi der cracht vander rosen. Ende sine es niet vertegende om dat si es gemaect van olyven die niet ripe en siin. daer mense gerecht maect also avicenna wijst. Hier latic vanden hooft wonden die gevallen omtrent die scilden vanden herssen beckene ende ga voort in mine andere surgie.

              [Meister ancels leringhe.

                Meister anceel van genuwen die so genas alle syn hoeftwonden met eenre salven sonder ander ende wasser seer mede gheprijst. Ende hy hiet sine sieken eten die beste spise die sy wonden (l: vonden) ende drincken den besten winen die sy wonden ende dit was teghen alle die actoers van medicinen ende van cirugien ende dit was sijn salve wast heet of wast cout een salve tot hoeft wonden. Nemt wit herse een lb. ende olie van rosen .5. o. ende wit was 3. o.. dit so smelte hy in een panne ende alst begonst te 46 sieden ende bina ghenoech was .o.. pinte goets wijns ende soet alte gader ende daerin doepte hi een linnen cleet ende dat doer goette (l: doorgaette) hy met 1 scere ende so leid hijt op thoeft ende daerboven een plaester van stoppen ghenet in wermen wine ende bant se so dat si niet of en mochten gaen ende was die wonde wijt hy naeise weder aldus ghenas hi alle syn wonden sonder anijs ende veel meer so sterfter die int thoeft ghewont was dan daer ghenas. L] [G. gaat aldus voort: ende diere storven dye groef men ende hare sterf vele meere danre genas. Nochtan was hij vele zeerdere geprijst danne alle dandere die bij redene wrochten. Ne ware dat was niet bij dien dye de redene kennen ne ware met ander lieden Ende aldus es beter goede vente dan waer. Het was oeck .1. meester in vlaenderen van ziericzee uut zeelant die hiet meester willam hij maecte eene cyrone hij nam wederijn ruuet dat smalt hij ende mengede dair mede al luttel was ende .1. deel verde grisen dair (l: dat) men heet spaensche groene dat ziede hij dore eenen doeck ende dopter in .1. linen cleet dair of snijt hij een stic ende leyt op alle die wonden dye tote hem quamen Ende alst vul was hij keeret omme ende vagede datter (den etter) af ende leyde dander zide op de wonde ende ghenas al zine wonden aldus Hij en nayde gheene wonden ne ware hij dwaetse met wermen wijne dair na drogende hijse ende leyder sijn plaester op alsoe ick u voirseyt hebbe ende wasser zeere mede vernaemt dit es algelijc sonder redenen Sulck was in poperinghen een wijf hiet lise pauwels die ghenas alle wonden met drancke Ende leyder op .1. luttel stoppen ende dair boven rode coelbladere vele ghenasser hij (bij?) ende vele storvenre ende vele moesten andere meesters besoeken war bij ick segghe ende bewyze ende al ziedij eenen meester die niet en wert verhueven (l: verheven) ne wondert u niet dair aff bedij hets beter geluckech eers dan verpijnt alle boge (?) G]

KAPITTEL 17.

                De lering van de 4 dokters en van Roelant en van vele andere goede dokters.

                Nu hoor de lering van Roelant en van vele dokters of van de 4 dokters en die glossaria daar op die Roelant begint in Latijn: ‘Medicina equm vocatur ad nonuo’. En Rogerus daar Roelant zijn toevoeging op maakte die begint: ‘Post mundi fabricam’. En de glossaria van de 4 dokters begint: ‘sic dixit constantinus’.

En Rogerus en Roelant die wijzen waar de schedel kapot is 1 schaar te nemen en daarmee in het kruis dat vlees te snijden tegen dat die breuk groot is. En vindt men het zo zeer kapot dat men die stukken er onmiddellijk uit kan doen, doe het er dan uit of tenzij dat het bloed u tegenstaat vermaak dan andere dingen en doe het dan zo subtiel mogelijk als ge kan [41]. En is het been in scherven na uw snede schrap dan de schedel geheel door en maak het gat goed zuiver en slecht het met de groef haak en leg er dan rood zuiver fijne stof of zuiver linnen kleed in genat in het witte van een ei en heel het daarna met pluksels van oud linnen kleed. En als die wond niet veel bloedt en de zieke zweren in het hoofd heeft laat dan bloed laten in de hoofdader, of de gewonde is te ziek of te jong of te oud en aldus wijst hij van alle wonden die niet veel bloeden in welke leden dat is dan zal men bloed laten in de aderen die heerschappij hebben op dat lid. En zie je dat de wonden hun lippen zeer dik en rood worden en goed beginnen te dragen, dat is een goed teken en zo schijnt dat de natuur macht heeft de wonden hun voedsel te zenden. Maar vind ge die lippen van de wonden dun en bleek dan schijnt dat de natuur zo ziek is dat ze geen macht in zich heeft te helpen. En dit is ontroostbaar en zeker teken van de dood. En bevrijdt het been zodat ge de hersens kan zuiveren van haar etter en van haar bloed dat er op gevallen is, in de zomer binnen 7 dagen en in de winter binnen 10 dagen. Welke dat is, laat de gewonden niet helpen in de zomer langer dan 7 dagen want in de zomer dragen de wonden eerder dan in de winter. Dit is de glossaria van de 4 dokters van Salerno.

Begrijp nu de lering van Rogerus en van Roelant en van de 4 dokters.

Roelant en Rogerus willen dat men de gewonde die de schedel kapot heeft en die dat [......] is ze wijzen dat men de gewonden de neus en de mond zal vasthouden en dat men dan vast blaast, is het dat het been geheel door is en stuk zal men uit de aderen [uit de wonden] een soort rook te zien komen en daaruit zal bloed komen dat gevallen ligt op die liezen. En dan willen ze dat men het doorboort, dat heet trepaneren met de instrumenten en men zal daarmee vele gaatjes aan die zijde van de breuk of scherven maken en met kleine instrumenten zal men eerst boren en verwijden met de grotere. En dan heb je 1 beiteltje en 1 loden hamer en dan houwen van het ene gat in de andere en hef dat stuk er geheel uit zodat men daardoor de hersens van haar etter en van haar bloed zuiveren kan dat gevallen ligt op de lies.

Neemt waar die glossaria aanwijst waar het ene been onder de andere geschoten is dat men alzo het bovenste stuk voegen zal want de bovenste is vaak gelijk dik. Of in welke dat die breuk is dat men dat trepaneert en de andere niet. Aldus voeg dat er gebroken is, dit willen de 4 meesters in hun glossaria op Roelant. [42] Nochtans zeggen die 4 dokters als ge op het hoofd zal werken dat ge die nacht tevoren wachten zal dat ge niet met een vrouw zal zijn. En dat ge niet spreekt tegen een vrouw die haar vloed heeft en dat ge geen knoflook of ui of een scherpe saus eet en geen onganse spijzen en uw handen zuiver wast.

En als ge bij de wond komt bij het eerste vernieuwen nadat ge het been uit deed laat dan de gewonde zeer blazen zoals gewezen is. En zie je dan etter uit de liezen komen is dat 1 kwaad teken. En  heeft hij geen koorts, hij zal het kort daarna hebben. En komt er etter zuiver het dan met gewassen sponzen en leg daarna flink op die hersens goed klein poeder van witte wierook dat men wierook (Boswellia) noemt. En als die wond te heet wordt besmeer het met populierzalf die ge gemaakt zal hebben of gehaalt in de apotheek. En men maakt het aldus:

Neem knoppen van de populier, anderhalve pond, de bladeren van witte papaver en van zwarte en van Mandragora, de knopjes van rode bramen, de bladeren van bolderik, van de nachtschade, van penningkruid, die elk 4 ons wegen, vochtig varkensvet, 3 pond. En maak het aldus; stamp de knoppen van de populier zeer goed met het vet en maak er ronde bollen van en leg het alzo weg te verrotten en verzamel dan de andere kruiden en als ge ze alle hebt stamp ze met de voor vermelde bollen en laat ze zo 9 dagen liggen in bollen en breek ze daarna in stukken in een ketel en giet er 1 pond geurende wijn op en laat alles tezamen koken tot die wijn geheel verkookt is en de kruiden naar de bodem dalen en altijd roeren met een spatel. En pers het daarna door 1 zuiver linnen kleed en berg het op in 1 zuiver vat, dit is populierzalf en is goed tegen alle scherpe hitte van koortsen. En diegene die niet kunnen slapen die besmeer je daarmee de slaap en de pols van de armen en de planten van de voeten en de palmen van de hand, dat met olie van violen gemengd en daarmee gesmeert blust de hitte zeer wonderbaarlijk. En op de navel gesmeerd laat het zweten.

En als enig been onder de andere schiet en gescheiden is dan wijst die glossaria de 4 dokters dat ge dat been er uit haalt met 1 tang en men zal het recht uittrekken en niet herwaarts of derwaarts wankelen. En let op dat u niet ruw bent of hakend want het mocht harde hersenvlies verwonden en dan is die gewonde in grote avonturen van de dood. Maar wees altijd voorzien met gehele geest en let altijd op dat er tussen de liezen en het been geen ruwheid is. En is er ruwheid zuiver het dan subtiel en [43] en pel het uit de hersens met fijne stof dat genat is in het wit van een ei of met linnen kleed zoals aangewezen is en heel die wonde verder zoals u geleerd hebt.

Theodorik en Huge van Luik waren beide goede dokters en de beste die men kon of vond in hun tijden. En ze legden deze pleister op wonden die rood en gezwollen waren en de zere zweerden en vooral op het hoofd en in plaatsen met zenuwen. Ze kookten malvenbladeren en daarna kapten ze die kapot en daarna stampten ze dat goed en namen er alzo veel als ze voor een pleister nodig hadden en dat kookten ze in wijn en daarna hadden ze gestampte zemelen en dat gezeefd en daarvan namen ze zoveel als ze dachten dat goed was zodat de pleister niet te dik of te dun was. En dat legden ze op die wond en elke dag heter dan lauw totdat die wond in het goede punt van zweren was en van zwellingen. En daarna heelden ze die wond met warme wijn en soms met zalven. Theodorik verkondigt dat hij dokter Huge van Luik een man zag helen waarvan het achterste deel van de hersens er geheel uit was en de plaats genas en groeide vol vlees en hij behield zijn gedachte en hij was 1 zadelmaker en hij deed daarna zijn ambacht zoals hij tevoren deed wat dokter Huge zelf zeer verwonderde hoe dat ’t kon zijn vanuit redenen. Want hij dacht dat het wel tegen alle vonnissen van oude meesters zou zijn. Want ze verkondigen wel dat harde hersenvlies en dunne hersenvlies verdeeld mogen zijn, maar ze zeggen dat er geen hersens uit mogen komen als die wond net genezen was, maar dat de hersens er uit zouden lopen en de wond genas, dat was tegen de natuur en daarbij verwonderde dokter Huge zich en zei alzo.

En de andere dokters verkondigden wel dat als de harde moeder gewond is dat er soms etter daalt tussen de harde moeder en de zachte moeder: wat door natuurlijke hitte verstijft en als het uitsteekt dan meent men dat het hersens zijn omdat het dik en wit is zoals de hersens zijn. Maar dat dokter Huge zag dat het echte hersens waren dat verwonderde hem want het was nooit eerder gezien. Want hij was niet zot, hij was een goede natuurkenner en dokter en chirurg. Waarbij hij zegt dat geen chirurg hem zou verslaan van een wond, tenzij hij die kwade tekens zag die de gewonden overkomen zoals het in chirurgie beschreven is van Roelandine die 1 goede dokter was. Waarbij de chirurg altijd goed vertrouwen op God moet hebben. Want er zijn vele dingen te vrezen die niet verloren zijn waarbij elke dokter goede troost en hulp heeft in de natuur die van God komt.

Dokter Huge van Luik ordineerde een gewonden zijn dieet, de sterke en de volle van vochtvermenging [44] gaf hij zwakke diĎten. En de zwakke en lege van vochtvermenging gaf hij betere diĎten die goed waren te verteren. En hij legde op het hoofd daar de schedel  kapot was of niet verdeeld 1 pleister van stoppen genat in warme wijn en uitgeduwd en daarboven 1 andere van droge stoppen om de natuurlijke hitte te behouden en bond ze alzo door 1 lange zwachtel verstandig en om het hoofd  gewimpeld zodat die pleister er niet af kon gaan of van de wond verschuiven. En toen gaf hij de gewonden die geen koorts hadden hadden van deze helderheid met dit poeder gemengd ‘s ochtends. En ’s middags en ‘s avonds 1 lepel vol tezamen en maak het aldus;

Neem goede kaneel, goede witte gember, van elk 1 drachme, galigaan, (Alpinia galanga) kardamon (Elettaria cadamomum) van goede smaak, lange peper, van elk 1 drachme, kruidnagels die goed geuren en vochtig het gewicht van 12 of 14 tarwekorrels, komijn, (Cuminum) pepergraan, 15 tarwekorrels zwaar, maak van al deze klein poeder en stamp het in een metalen mortier en zeef het door 1 dikke zeef. En berg dit poeder op in 1 houten bus.

En aldus maakt men kruidenwijn van het voor vermelde poeder; Neem 5 pond wijn en die wit en goed en honing 1 pond en goed geschuimd, wat ge laat spelen met de voor vermelde wijn en doe het van het vuur en meng daarmee dat voor vermelde poeder en let op dat ge er niet te veel poeder in doet zodat het te sterk mocht wezen. Maar denk er om dat u het van goede smaak maakt en  goed om te drinken. Laat deze kruidenwijn door 1 zak lekken zodat die kruidenwijn goed helder is. Neem daarna valeriaan, gentiaan, nagelkruid, (Geum) Pimpenella saxifraga en Hieracium pilosella net zoveel als van de anderen, droog deze kruiden en stamp het goed klein en zeef het goed door 1 kleine zeef die klein poeder maakt. Dit voor vermelde poeder doe je in de voor vermelde kruidenwijn nadat het helder is en zegen het met het kruis en spreek dit gebed: "In nomine patris et filij et spiriti sancti et individuae trinitatis, dextera domini fecit virtutem dextera domini exaltavit me. Non moriar sed vivam et narrabo mirabilia domini castigans castigavit me dominus et mortui non tradidit". Dit zeg je 3 maal en meng het poeder met de voor vermelde kruidenwijn ootmoedig tot God waarbij met de voor vermelde mengsels de gewonde mocht genezen met de hulp van God. Aldus leert dokter Huge van Luik en deed het zelf en hij gaf het ook in alle wonden, ja hoe erg dat de mens gewond was.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Deze drank begon hij te geven als de gewonde begon te eten, dat was graag na het eerste vermaken, na de eerste keer.

Gillebeert die wijst een andere manier die diegene van Overberg en van de Rijn veel gebruiken. Hij wijst deze spreuk over de gewonde te lezen en op die wond ongewassen wol te leggen dat genat is in warme olie van olijven. En dit leest men overluid. En die van het Oosten was zeggen dat men er geen loon van zal nemen dan Gods loon, maar dat doet bij hen de vrekkigheid [45] van hun geld. En hoe dat het gaat ze lachen niet en dat het goed gaat en ze zeggen dat ze het slecht gelezen hebben en daarbij wil God het alzo hebben.

Nu beginnen we te lezen. ‘Drie goede broeders gingen 1 weg en ontmoetten onze Heer Jezus Christus en hij zei tegen hen, drie goede broeders waar gaat ge heen, 1 antwoordde, we gaan naar de Olijfberg en verzamelen kruiden om de gewonden te genezen. En onze Heer J. C. zei tegen hen. Kom naar mij drie goede broeders en zweer me bij de gekruiste Heer en bij de melk van mijn moeder de Maagd, dat ge deze woorden niet stilletjes zal zeggen of er loon van zal nemen. En neem ongewassen wol van schapen en doop het of nat het alzo in de olie van olijven en leg het alzo in die wond. En geloof en zeg het. Alzo Longinus die Hebreeuw die met de speer onze Heer Jezus Christus stak die niet lang bloedde of zeer ontstoken was en ook niet rotte, zo moet ook deze wonde. In de naam van de Vader en de Zoon en de Heilige Geest en zeg 3 maal een Pater Noster’ en Ave Maria.

Gillebeert wijst dat men hiermee op alle wonden werkt, uitgezonderd op hoofdwonden, daar verbied hij het door de vetheid van de olie die tegenover gesteld is aan de hersens. Het is niet zo goed voor het hoofd als olie van rozen en dat is omdat ze verbeterend is door de kracht van de rozen. En ze laat niet rotten omdat het gemaakt is van olijven die niet rijp zijn daar men het echt van maakt alzo Avicenna aanwijst. Hier laat ik van de hoofdwonden die vallen omtrent de schilden van de schedel en ga verder in mijn andere chirurgie.

 

                Dokter Ancel’ s lering.

                Dokter Ancel van Genua die zo al zijn hoofdwonden genas met een zalf zonder andere en was er zeer mee geprezen. En hij liet zijn zieken de beste spijzen eten die ze vonden en de beste wijn drinken die ze vonden en dit was tegen alle auteurs van medicijnen en van chirurgie en dit was zijn zalf, was het heet of was het koud, een zalf voor hoofdwonden; Neem witte hars, een pond, en olie van rozen, 5 ons, en wit was, 3 ons, dit smolt hij in een pan en als het begon te [46] koken en bijna genoeg was ons pint goede wijn en kookte alles tezamen en daarin doopte hij een linnen kleed en daardoor een gat met 1 schaar en zo legde hij het op het hoofd en daarboven een pleister van stoppen genat in warme wijn en bond het zo dat het er niet af kon gaan en was die wond wijd, hij naaide ze weer en aldus genas hij al zijn wonden zonder anijs en veel meer stierven er die in het hoofd gewond waren dan daar genazen en gaat aldus voort: en die er stierven die begroef men en er stierven er veel meer dan er genezen waren. Nochtans werd hij zeer veel geprezen dan alle anderen die met reden werkten. Tenzij dat het niet was vanwege reden die we kennen, tenzij dat het met andere lieden was. En aldus is het beter een goede verkoop dan waar. Er was ook 1 meester in Vlaanderen van Zierikzee uit Zeeland die dokter Willam heette en hij maakte een zalf en nam rammenvet en dat smolt hij en mengde daarmee wat was en 1 deel verde grise dat men Spaans groen (kopercarbonaat) noemt en dat zeefde hij door een doek en doopte er 1 linnen kleed in en daarvan sneed hij een stuk en legde het op alle wonden die tot hem kwamen. En als het vuil was keerde hij het om en veegde de etter (de etter) er af en legde de andere kant op de wond en genas al zijn wonden aldus. Hij naaide geen wonden tenzij hij ze wast met warme wijn en daarna droogde hij ze en legde er zijn pleister op zoals ik u gezegd heb en was er zeer mee beroemd, dit is alles zonder redenen. Zo was er in Poperinghen een vrouw die Lise Pauwels heette en die genas alle wonden met drank. En legde er op wat stoppen en daarboven rode koolbladeren en velen genas ze er bij en velen stierven er en velen moesten andere dokters bezoeken, waarbij ik zeg en bewijs en al bent ge een dokter die niet verheven wordt, verwondert u er niet over want bij u is het gelukkig anders en dan verdwijnen alle lasteringen.

 

Hoe men in het aanzicht en in anderen plaatsen naaien zal om mooie littekens te maken.

CAP. 18.

                Hoe me(n) naye(n) sal int ansichte (ende) i(n) andre(n) stede(n) o(m) scone lixime(n) te maken.

                 Alse de mensce es gewont [int aensicht L] met swerden of met andren wapenen dies gelike. so besiet of die wonde dwers gaet of lanx. Ende hebt ene gecantte naelde die cleinste van den .3. ende daer in sal siin .1. lange oge gegracht ende daer in sal siin .1. cleinen gewasten zidenen draet. of .1. cleinen gewasten twinen draet ende slecht. Ende men sal nayen die wonde deen stuc iegen dander. Maer en stect die steken niet te diepe in de canten vander wonden no int vleesch. Want staectise te diepe. si souden te lelyc lixemen maken. Ende aldus so nayt al omme in die steden die bliken. alse dansichte. die oren ende die handen. ende den vede vanden man alse hi gewont es. Es hi  47  gewont in die lippen lanx of dweers. so voeget die lippen suverlike vander wonden also si gevoeget waren [te voren G]. ende dan naytse nauwe ende ondiepe. ende dan legter op dat vorseide pulver van calke. ende van olybanum ende van draken bloede. of dat rode pulver. Maer dat legter op .9. dagen telken vermakene ende daer boven wegebrede bladren of rode coolbladren. Ende es die nese dweers [of lanx L] afgeslagen so dat se hanget bi den velle so naytse weder ane. ende poentse te harer rechter stede also si was eer si af was geslagen. ende legter op deen vanden tween vorseiden pulveren. ende stect in die nesegaten gansen pipen of swanen pipen. entie bewimpelt |117ra| met .1. luttel stoppen entie stect in die nese gaten om datter die adem soude dore gaen. Ende daerna legt an elke zide vanden nese .1. polu die den nese dwinget dat si wel daect ane elke zide int holle. [vanden nese G]. Die poluwe sullen den nese wel doen voegen eist dat mense vroedelike leget. Ende dan bintse daerna met .1. langer scroden. entie ontbrect in de middewert vander scroden so doet dalen dien point vanden nese. ende dan legt die .2. ziden vander scroden boven den oren. ende achter den hoofde so draytse [eene warf achter den oren ende den hovede ende dan cnoepze G] of naytse. Ende emmer so hout pipen stekende in den nese of wieken. ende die gesmeert met zwarter zalven of geleyt in olyen van rosen. dewelke wieken liden die wonde binnen dat si niet en luuct. si en blive open datter die adem dore mach gaen tote die wonde genesen sal siin. Ende na die .9. dagen so heilt die wonde met plaesterkinen gesmeert met swarter zalven. ende dwaetse telken vermakene met warmen wine. ende daerna droochse met .1. sachten linen cleede. ende daerna so legter op van uwen vorseiden plaesterkinen. ende si sal wel heilen metter hulpen van gode. ¶ Ende lancfranc wijst die wonde te nayene alsoet vorseit es. ende hi wijst te bindene .1. ander scrode dweers opten nese. de welke scrode houden soude die polukine die liggen op elke zide vanden nese. Ende hi wijster op tpulver vanden levenden calke metten andren dingen. ende daerop .1. plaester genet int wit vanden eye ende olye van rosen te gadere geminct ende wel geslagen in den nese te stekene .1. wieke van wasse in elc nese gat entie lide die wonde. of en ware niewer toe goet dat men die wieken daer in stake. Waert dat mense niet en stake lidende die wonde. om dattie wonde te gadere soude crimpen. ende also soude die nese stoppen ende verluken datter geen adem ute en soude gaen mogen. no oec en genen wint in soude mogen trecken. ende dan so ware verloren die lucht van naturen. ende dat soude comen te grieve der longenen. die haelt haren wint ten nese enten monde daer si mede minstreert der herten ende coelt hare hitte. Want therte es so heet en hadde si genen wint vander longenen. si soude verteren alle die verscheit vanden lichame. ende dan soude die mensce werden so mager. dat hi |117rb| soude sterven van droocheiden 48  dewelke droocheit heet tysike. Nochtan comt tysike in .2. manieren mer hier en behoorter niet af te sprekene want het en behort niet ter surgien. ¶ Het siin sulke meesters die steken die wonde al vol naelden ontrent ende bewimpelen se met draden. ende latense daerin steken .9. dagen. ende dan zien si dattie wonde vergadert es dan doen sise ute.

KAPITTEL 18.

                Hoe men in het aanzicht en in anderen plaatsen naaien zal om mooie littekens te maken.

                 Als de mens gewond is in het aanzicht met zwaarden of met andere dergelijke wapens kijk dan of die wond dwars gaat of in de lengte. En heb een kantige naald die het kleinste is van de 3 en daarin zal 1 lang oog zijn met een groef en daarin zal 1 klein zijden draad zijn die in was gezeten heeft of 1 kleine getwijnde draad met was en recht. En men zal de wond het ene stuk tegen de andere naaien. Maar steek die steken niet te diep in de kanten van de wonden of in het vlees. Want steek je te diep dan zouden ze lelijke littekens maken. En naai aldus zo alom in die plaatsen die te zien zijn zoals het aanzicht, de oren en de handen en de roede van de man als hij gewond is. Is hij [47] gewond in de lippen, in de lengte of dwars, voeg die lippen zuiver van de wond zoals ze gevoegd waren tevoren en naai ze dan nauw en ondiep en leg er dan dat voor vermelde poeder van kalk op en van wierook (Boswellia) en van drakenbloed of dat rode poeder. Maar dat ligt er 9 dagen op en telkens vermaken en daarboven weegbree bladeren of rode koolbladeren. En is de neus dwars of in de lengte afgeslagen zodat het aan het vel hangt naai het er dan weer aan en plaats het op de goede plaats zoals ze was eer ze afgeslagen was en leg er op de een van de twee voor vermelde poeders en steek in de neusgaten ganzenpijpen of zwanenpijpen en de omwindt het met wat stoppen en steek die in de neusgaten zodat de adem er door zou gaan. En leg daarna aan elke kant van de neus 1 kussentje die de neus dwingt dat ze goed dekt aan elke zijde in de holte van de neus. Die kussentjes zal de neus goed laten voegen is het dat men ze verstandig legt. En verbindt ze daarna met 1 lange zwachtel en die ontbreekt in het midden van de zwachtel waar de punt van de neus in zal dalen en leg dan die 2 kanten van de zwachtel boven de oren en draai het achter het hoofd een keer achter de oren en het hoofd en knoop het dan of naai het. En houdt steeds dat de pijpen in de neus of in de doeken steken en besmeer die met zwarte zalf of gelegd in olie van rozen, die doeken laten de wonden binnen zodat ze niet sluiten en blijven open tot de adem er door kan gaan tot de wond genezen zal zijn. En heel na die 9 dagen die wond met pleistertjes besmeert met zwarte zalf en was ze bij elk vernieuwen met warme wijn en droog ze daarna met 1 zacht linnen kleed en leg daarna er op van uw voor vermelde pleistertje en het zal goed helen met de hulp van God.

En Lacfranc wijst aan om die wond te naaien zoals gezegd is en hij wijst aan een andere zwachtel dwars op de neus te binden en die zwachtel zou de kussentje houden die aan elke zijde van de neus ligt. En hij wijst op het poeder van levende kalk met andere dingen en daarop 1 pleister genat in het witte van een ei en olie van rozen tezamen gemengd en goed geslagen en in de neus 1 doek van was te steken en in elk neusgat en het gat van die wond en tegenwoordig dat men die doeken daarin steekt. Is het dat men het niet in het gat van de wond stak omdat die wond tezamen zou krimpen en alzo de neus zou verstoppen en sluiten zodat er geen adem uit zou mogen gaan en ook geen wind in zou mogen trekken en dan is die lucht van naturen verloren en dat zou de longen komen te bezwaren die hun wind uit de neus en de mond halen waarmee ze het hart bespeelt en haar hitte verkoelt. Want het hart is zo heet en had ze geen wind van de longen zou ze alle vochtigheid van het lichaam verteren en dan zou die mens zo mager worden dat hij sterven zou van droogte [48] welke droogte tysike heet. Nochtans komt tysike op 2 manieren voor, maar hier behoort er niet van gesproken te worden want het behoort niet tot de chirurgie.

Er zijn sommige meesters die omtrent de wond geheel vol naalden steken en omwinden ze met draden en laten ze daarin 9 dagen steken en dan kijken ze of de wond tezamen is en dan doen ze die eruit.

 

 

Dit is van kinderen die geboren zijn met gespleten lippen, hazenlip.

CAP. 19.

                Dits van kindre(n) die siin gebore(n) m(et) gespletene(n) lippe(n) scaertmonde.

                Enege kindere siin geboren met gespletenen [monden of L] lippen in ene stede onder dat nese gat. Ende onderwilen onder beide dat scaerde monde heeten met vele lieden. diemen aldus sal helpen. ¶ Nemt .1. scare ende snijtter met af die cantkine vander gebreclijcheide also luttel alse gi moget. behoude dattie cantkine hebben en gene huut en ware al omme versch vleesch. Ende dan so nayt die lippen vander verscher wonden tegadere met ere drie canter naelde ende met .1. gewasten twinen drade ende slecht. ende nayter met die wonde alsoet u vorwijst es. Ende doet also dattie wonde also wel slute binnen in dien bodem alse buten die canten. Ende dan so stect .1. lange naelde dore die lippen verre vander wonden ende die bewimpelt met enen drade. ende daerna so legter op tpulver vanden calke of trode pulver. ende daer boven .1. plaester genet int wit vanden eye ende in olye van rosen tegadere geminct. Ende of die canelen gebarsten so berecket also u vorleert es. Want ane die canelen en mogedi niet doen dan quaet. want si selen wassen metten kinde bi naturen. Ende alse die canelen siin gespleten. so siin die lippen te spleten. ende dat al tote bi den nese. Maer wercter op also u vorleert es. ende heiltse voort also gi doet andre wonden. Ende alse gi ziet dattie wonde vaste tegadere cleeft. dan doet ute die naelde. ¶ Enege meesters siin diese altoes besteken met naelden ende anders niet en nayen. Ende andere sniden in elke cake .1. wonde om die lippen vanden scaerdc bat tegadere te bringene. ende dat es alser grote faute es van vleesche. ende dat es alse .1. die caneel gebrect. Ende dat en dunct mi en geen goet werc want het scijnt herde zere int ansichte. Waer bi ic u rade dat gi u wacht van sulken werken want .1. meester soude siin herde zere begrepen. Ende oec welc tijt dat hijt niet en doet dwerc |117va| ter lieder gevoege. die liede en willen niet geweten trecht. mer si willent hebben also sijt peinsen. Want men mach niet maken also scone lixeme daer groete faute van vlesche es alse daer si cleine es. 49

KAPITTEL 19.

                Dit is van kinderen die geboren zijn met gespleten lippen, hazenlip.

                Enige kinderen zijn geboren met gespleten monden of lippen in een plaats onder dat neusgat. En soms heet dat hazenlip bij vele lieden die men aldus zal helpen;

Neem 1 schaar en snij er de kantjes van dat gebrek mee af en zo weinig als ge kan en denk erom dat die kantjes geen huid hebben en alom met vochtig vlees zitten. En naai dan die lippen van de verse wonden tezamen met een driekantige naald en met 1 getwijnde draad die in was genat is en recht en naai ermee die wond zoals u gezegd is. En doe alzo dat die wond alzo goed sluit binnen in de bodem als buiten de kanten. En steek dan 1 lange naald door de lippen ver van de wonden en omwimpel die met een draad en leg erna het poeder op van kalk of het rode poeder en daarboven 1 pleister genat in het wit van een ei en in olie van rozen tezamen gemengd. En als het kanaal gebarsten berecht het zoals u geleerd hebt. Want aan dat kanaal kan ge niets anders dan kwaad doen want ze zullen van naturen groeien met het kind. En als die kanalen gespleten zijn dan zijn die lippen gespleten en dat al tot bij de neus. Maar werk er op zoals u geleerd hebt en heel het verder zoals ge andere wonden doet. En als ge ziet dat die wond vast tezamen kleeft doe dan die naald eruit.

Enige dokters zijn er die ze altijd met naalden besteken en anders niet naaien. En andere snijden in elke kaak 1 wond om die lippen van de hazenlip beter tezamen te brengen en dat is als er een groot gemis is van vlees en dat is als er 1 kanaal ontbreekt. En dat lijkt me geen goed werk want het valt zeer op in het aanzicht. Waarbij ik u aanraad dat ge u wacht van zulke werken want 1 dokter zou zeer slecht begrepen worden. En ook welke tijd dat hij het werk niet doet naar de wil van de lieden, die lieden willen het rechte niet weten, maar ze willen het hebben zoals zij het bedenken. Want men kan geen mooie littekens maken daar een fout van vlees is als het daar klein is. [49]

 

 

Dit is van builen te laten zetten die zeer murw zijn.

CAP. 20.

                Dits va(n) bule(n) te doene gesitte(n) die h(er)de moru siin.

                Ende waert dat enech mensce ware gequetst int hooft sonder wonde van vleesce. ende hi hadde .1. grote bule ende si ware wel sachte int tasten. of hoe dat ware. so legter op stoppen genet in warmen wine ende daer met .1. luttel souts. ende dat legt optie bule also warm alse die gequestste mach gedogen. ¶ Ende of die sweringe hier met niet en mach geliggen in gere (l: geenre) manieren. so geeft den zieken des avens spade [ende smorghens L] nuwelen genet in clareite. pillen die men heet cochie [rasis L] tote onder .1/2. dr.. ende doet hem thooft sceren. ende legter op dit plaester gemaect aldus. Speelt goeden wijn ende sout al te stucken gestampt ende alst begint zieden. so hebt te voren gemaket dit pulver ende gestampt elc sonderlinge ende worpter in van elken van desen dingen. nemt .3. dr.. ende suvert die backen van lauriers van haren peulen. ende comijn. ende anijs van haren stocken of stalen. ende dese droget in. 1. vat op tfier. ende dan stampet ende maecter af pulver wel cleine in .1. mortier. ¶ Noch .1. ander. Make pulver in .1. mortier van mastike ende van wieroke elcs .1. dr.. dit doet in .1. goede busse so dat niet en cleeft te gadere. dit roeret metten vorseiden pulvere. dat geminct in den wijn. Ende alse dit wel geminct es. so hebt gruus wel cleine gestampt ende gesicht. ende minget daer met so dat niet en si te dicke no te dunne mer wel slecht. Ende dan so doet dat vat van den viere ende doeter in zeem .1. deel ende roeret so dat slecht si. Ende hier af so legt op thooft datter gequetst es also warm alse die zieke mach gedogen. ende bindet also waerbi dat niet af en mach gaen. ende decket thooft wel ende warm. ende latet also daerop liggen .5. dagen. Ende oft hier met niet en es gelaect of gesaecht. so legt dies gelike vanden selven plaestere vernuut tote dat genesen es. Maer en verporret niet dan van .5. dagen ten .5. dagen. ¶ Macer seit dat venkel gestampt met aysine ende geplaestert dat geneest also gelike. Mer dat en proefdic noyt. Mer dander proefdic dicken |117vb| ende menech werf. ende en bedrooch mi noyt Ende dat screef [lancfranc ende L] meester huge van luken Ende het screef meester diederijc die predecare.

KAPITTEL 20.

                Dit is van builen te laten zinken die zeer murw zijn.

                En is het dat enig mens gekwetst was in het hoofd zonder vleeswond en hij had 1 grote buil en die was wel zacht in het aantasten of hoe dat het was, leg er dan op stoppen genat in warme wijn en daarmee wat zout en leg dat op die buil alzo warm als die gekwetste kan gedogen.

En als die zweer hiermee op geen manier kan bedaren en geef de zieke dan ‘s avonds laat en ‘s morgens wafels genat in helderheid, pillen die men cochie noemt Rasis tot anderhalf drachme en laat bij hem het hoofd scheren en leg er deze pleister op die aldus gemaakt is; Meng goede wijn en zout geheel in stukken gestampt en als het begint te koken dan hebt tevoren dit poeder gemaakt en gestampt en elk apart en werp er van elk van deze dingen in; neem 3 drachmen en zuiver de bessen van laurier van haar peulen en komijn en anijs van hun stokken of stalen en droog deze in 1 vat op het vuur en stamp het dan en maak er goed klein poeder van in 1 mortier.

Nog 1 andere; Maak poeder in 1 mortier van mastiek en van wierook, van elk 1 drachme, doe dit in 1 goede bus zodat het niet tezamen kleeft, roer dit met het voor vermelde poeder en meng dat in de wijn. En als dit goed gemengd is neem dan goed klein gestampte is neem dan gezeefde gruis en meng het daarmee zodat het niet te dik of te dun is, maar wel goed. En doe dan dat vat van het vuur en doe er 1 deel honing in en roer het zodat het goed is. En leg hiervan op het hoofd dat gekwetst is alzo warm als die zieke kan gedogen en verbindt het zodat het er niet af kan gaan en bedek het hoofd goed en warm en laat het alzo er 5 dagen op liggen. En als het hiermee niet gelukt of verzacht is leg een diergelijke van dezelfde pleister vernieuwd totdat het genezen is. Maar verroer het niet dan van 5 dagen tot 5 dagen.

Macer zegt dat venkel gestampt met azijn en gepleisterd dat alzo gelijk geneest. Maar dat beproefde ik nooit. Maar het andere beproefde ik vaak en vele keren en bedroog me nooit. En dat schreef Lanfranc en dokter Huge van Luik. En meester Diederik beschreef het, de predikant.

 

 

Van wonden die boven de ogen dwars tot het been vallen.

CAP. 21.

                Van wonde(n) die valle(n) bove(n) die oge(n) dweers tote(n) bene.

                Wert enech mensce gewont dweers boven die ogen ende dbeen gequetst es. so besiet of tgat aldore gaet. Ende gaet al dore so doet als u vorleert es int (capittel van den) herssenbecken te broken Ende of dat stucke an tgevac houdt so pellet ute vanden vlesche. ende daerna so nayet tgevac weder an te siere steden. Ende latet .1. luttel 50 open so dat daer die wonde haer mach purgieren van haren ettere. Ende pullet die wonde so onderstecse so datter geen etter in en mach luuschen in den bodem van der wonden. ¶ Ic late u te wetene dat dbeen daer die wintbrauwen op staen dat been en es niet van den herssenbeckene. Maer nature hevet gestelt om te scoenre te formeerne dansichte. ende dit dede god in den iersten menscen adame ende yeven bi harer naturen kindere te winnene. Ende also gaf hi bi naturen den enen mensce te comene van den andren. ende also geformeert van mensceliken leden. Of en ware dat de vader te vele saets gave. dan hevet tkint te vele leden. [ende alse hij gheeft te luttel zo hevet tkint te luttel lede G] Maer staen die leden crom. dat comt bi dien dat haer de moeder qualike wacht alsi dat kint draget. Ende oec macht wel comen bider moeder van den wive die enege faute heeft in hare. Ende gerne slachtet tkint der moeder of den vader. heefter enech enege faute. tkint heft gerne tselve dit ziet men dicken gevallen. ende menechwerven oec faelgieren. ende dats geen wonder. Want faute van naturen es menechwerven in enen mensce die niet en es in siin kint. Ende somwile hevet tkint faute dattie vader niet en heeft. Ende alse die moeder ontfaet dat saet van den man. die ymaginacie die der moeder dan comt te voren. dat gesciet menechwerven den kinde. Ende dits de redene dat tkint es scaertmondech. Nochtan seggen sulke dat comt bi dat de moeder heeft geten van enen hase of van enen robarde vander zee. doen si tkint droech. dwelke grote logene es. Want het siin menech scarde in lippen. wies moeder noyt en aten hasen vleesch no en sagen robaerde vander zee.

KAPITTEL 21.

                Van wonden die boven de ogen dwars tot het been vallen.

                Wordt enig mens gewond dwars boven de ogen en het been is gekwetst bekijk dan of het gat geheel doorgaat. En gaat het geheel door doe dan zoals u geleerd hebt in het kapittel van de gebroken schedel. En als dat stuk aan het deel houdt pel het er vlees er uit en naai daarna het deel weer aan zijn plaats. En laat het wat [50] open zodat die wonde zich daar kan purgeren van haar etter. En pel die wond en ondersteek het zodat er geen etter zich kan verbergen in de bodem van de wond.

Ik laat u weten dat het been daar de wenkbrauwen op staan dat dit been niet van de schedel is. Maar de natuur heeft het gesteld om het aanzicht mooier te maken en dit deed God in de eerste mens Adam en tevens in zijn natuur om kinderen te winnen. En alzo gaf hij van naturen de ene mens van de andere te komen en alzo gevormd van menselijke leden. Of tenzij dat de vader teveel zaad gaf dan heeft het kind teveel leden en als hij te weinig geeft dan heeft het kind te weinig leden. Maar staan de leden krom, dat komt omdat de moeder zich slecht wacht als ze dat kind draagt. En ook kan het wel komen van de moeder van de vrouw die enige fouten in zich heeft. En graag verwijt het kind het de moeder of de vader als het enige fout heeft, het kind heeft graag hetzelfde en dit ziet men vaak gebeuren en vaak ook vals en dat is geen wonder. Want fouten van naturen is vaak in een mens die niet in zijn kind is. En soms heeft het kind fouten dat die vader niet heeft. En als die moeder dat zaad van die man ontvangt komt dan de verbeelding van die moeder naar voren en dat gebeurt vaak aan het kind. En dit is de reden dat het kind een hazenlip heeft. Nochtans zeggen sommige dat het komt omdat de moeder van een haas heeft gegeten of van een rode baard (knorhaan) van de zee toen ze het kind droeg wat een grote leugen is. Want er zijn vele scheuren in lippen wiens moeders nooit hazenvlees aten of een knorhaan van de zee zagen.

 

 

Van dat het oor afgescheurd is zodat het aan het hoofd blijft hangen.

CAP. 22.

                Van dat die ore afgescoort es so dat si hangende blijft an thooft.

|118ra|        Alsemen scoort die ore af so dat si blivet hangende an thooft. of dat .1. [mensche L] vallet te meskieve van hogen neder so dat sine ore si begrepen yewerinc tusscen alse in enen stake of in ene splintere. so besiet wel of die substancie diere bleven es geheel daer die ore bi hanget. oft so groet es dat siin voetsel daer dore mach gecrigen. so nayet subtilike weder ane. Ende legt opten naet pulver van calke metten andren .2. dingen geminct. of root pulver. Ende der bat op so legt .1. plaster van stoppen blivet die ore wel gevarwt so blivet daer an. so dwaet met warmen wine ende daerna so legter op trode pulver telken vermakene tote .9. dagen. Ende daerna 51 so volheylt die wonde vort met plaesteren genet in wine. Ende vele meesters heilent met zalven. waerbi mi dunct dat de zalve niet goet en es also die oude meesters jugeren. of sine ware constripatijf. dat es te seggene dwingende of stoppende. dat en doet gene zalve die gemaect es [van swinen smoute L] ten wonden alse swerte zalve. ende sonderlinge zalve die gemaect es met olien van rosen. of met olien van mastike. of met olien van mirtellen. Ende dat met specien dwingende dies gelike. alse mastic. of wierooc. drakenbloet. of aloes epatic. of noten cypressiin. of pulver van gebernt teelix. of met gallen. of met balaustien. of met vele des gelike. Want in cnoesegen steden. of in zeneweger steden siin quaet geleit medicinen die vertegen. alse ripe olive olie. of oliven. of half ripe. of enegerande smout. Ende dit settic in exemple in dese stede om dat gijs altoes vorsien siit in allen steden. Ende dat ghi comt spreken manierlike van elker steden. ende dat redelike ende naturlike ende namelike werken. ¶ Ende eist geslagen met energerande [snidenre L] wapenen alse swert. fautsoen of mes ende het af hanget metter caken. of met enen stucke van den beene of sonder dbeen. so nayet wel tsire stede [ende stect C] in die ore altoes ene wieke die dore op houdt so dat tgat vander oren niet en verheile. want verheilet het soude scaden int horen. ende dat ware u [scande ende L] achterdeel ende u lachter waerbi dat ghi stelt alle die leden te harer rechter steden ende nature gewijst also na alse ghi moget na u macht. ¶ Het siin selke lieden die den volke geven logene te verstane. ende seggen Ic sach dat .1. man die sijn ore [ende nese C] af was geslagen. ende hi vinct eert |118rb| op deerde quam ende hi ginc tenen goeden meester diet hem nayde weder an. ende hi genassen wel. Dese siin onbecommert te vindene enen logenare. want si makene van hem selven. want wat dat versceden es van den lichaem wat lede dat si. dat verliest also dapperlike sine geesten. Ende dat doot es dat en mach niet werden levende. het en werde levende van miraclen. ende dat en gesciet hier niet. Want men siet dicwile. daer men .1. gevac af sleet. eist int ansichte of waer dat si. en hevet niet so vele gehele steden datter tfoetsel dore mach comen met den geesten. so verderft dat stuc ende vertecht af. Ende somwile hevet luttel spacien dat siin adren comende vander leveren die den stucke voetsel geven ende arterien dewelke hem geven geesten vander herten. ende naturlike hitte. Ende in tgrote stuc dat vorder es daer en siin gene adren no arterien. Ende men bint oec onderwilen die wonde der dat stucke af es so vaste ende persset tstuc so zere met. datmen dbloet oec daer ute duwet biden bedwange. ende dus bedervet tstuc bi scoude vanden meesters. Waerbi ic mane elken meester dat hijs hem wachte 52 dore siere eren wille. ende tprofijt van der zielen ende van sinen zieken. so en sal hi hem gene blameringe doen sonder redene.

KAPITTEL 22.

                Van dat het oor afgescheurd is zodat het aan het hoofd blijft hangen.

       Als men het oor eraf scheurt zodat ze aan het hoofd blijft hangen of dat 1 men ongelukkig van hoog valt zodat zijn oor ergens tussen gegrepen wordt zoals een staak of in een splinter bekijk dan of de substantie die er gebleven is geheel is daar het oor bij hangt of het zo groot is dat het daardoor zijn voedsel kan krijgen en naai het er dan weer subtiel aan. En leg op de naad poeder van kalk met 2 andere dingen gemengd of rood poeder. En leg er beter op 1 pleister van stoppen en blijft die oor goed gekleurd dan blijft het eraan en was het met warme wijn en leg er daarna het rode poeder op bij elk vermaken tot 9 dagen. En genees de wonde daarna verder [51] met pleisters genat in wijn. En vele dokters helen het met zalven waarbij ik denk dat de zalf niet zo goed is zoals de oude meesters oordelen of het was stoppend, dat betekent drukkend of stoppend, en dat doet geen zalf die gemaakt is van varkensvet tot wonden zoals zwarte zalf en vooral zalf die gemaakt is met olie van rozen of met olie van mastiek of met olie van mirt. En dat met drukkende dergelijke specerijen zoals mastiek of wierook, drakenbloed of AloĎ epatica of noten van cipres of poeder van gebrande teelix of met gallen of met bloemen van granaatappel of met veel dergelijke. Want in kraakbeenachtige plaatsen of in plaatsen met zenuwen is het slecht medicijnen te leggen die verrotten zoals rijpe olijvenolie of olijven of half rijpe van of enigerhande vet. En dit zet ik als voorbeeld op deze plaats zodat ge altijd voorzien bent in elke plaats. En dat ge er behoorlijk van komt te spreken op elke plaats en dat redelijk en natuurlijk en goed werkt.

En is het geslagen met enigerhande snijdende wapens zoals zwaard, dolk of mes en het hangt af met de kaak of met een stuk van het been of zonder been, naai het goed op zijn plaats en steek in het oor altijd een doek die het oor ophoudt zodat het gat van het oor niet heelt want heelt het zou schaden in het horen en dat geeft u schande en nadeel en uitlachen, waarbij u alle leden op hun echte plaatsen stelt en natuur aanwijst alzo goed als ge kan naar uw macht.

Er zijn sommige lieden die het volk leugens te verstaan geven en zeggen; Ik zag dat 1 man die zijn oren en neus afgeslagen was en hij ving het op eer het op de aarde kwam en hij ging naar een goede dokter die het hem er aannaaide en hij genas goed. Deze zijn onbekommerd om een leugenaar te vinden want ze van zichzelf maken want wat dat verdeeld is van het lichaam en welke leden dat het zijn dat verliest alzo snel zijn geesten. En dat dood is dat kan niet levend worden, het wordt levend van mirakels en dat gebeurt hier niet. Want men ziet vaak daar men 1 deel af slaat, is het in het aanzicht of waar dat is, en heeft het niet zoveel hele plaatsen dat voedsel met de geesten er door kan komen dan bederft dat stuk en verrot. En soms heeft het weinig ruimte, dat zijn aderen die van de lever komen die dat stuk voedsel geven en aders die hem geesten van het hart geven en natuurlijke hitte. En in het grote stuk dat verrot is daar zijn geen aderen of slagaders. En men bindt ook soms die wond daar dat stuk af is zo vast en perst het stuk er zo zeer mee dat men het bloed er ook uit duwt door het drukken en dus bederft het stuk door het duwen van de dokters. Waarbij ik elke dokter aanmaan dat hij zich wacht [52] vanuit zijn eigen wil en het profijt van de zielen en van zijn zieken en dan zal hij zich niet blameren zonder reden.

 

 

Van wonden in het aanzicht of in andere plaatsen geschoten.

CAP. 23.

                Van wonde(n) gescote(n) int ansichte of i(n) andre(n) steden.

                Het gevalt dicken dat .1. mensce gescoten es int ansichte [of anderswaer L] met enen gescutte. dwelke yzer heeft enen buuc daer thooft in gescut es. ende daer es die meeste hoop af optie zide ter zuut zee ende sonderlinge in romeinen in spaengien. in vrankerike. in ingelant. in scollant ende in waelsch. ende in vlaendren brabant L]. Waerbi mine lere es alse .1. man es gescoten dat hi besie hoe hi (l: die) scoet(es) diere gescoten es. Ende vindi den scote uut getrect so sijt seker dat dyser met uut si getrect. Ende es hi van onder gescoten opwert so eist vreseliker. dan oft ware van boven nederwert. Dits die proeve. Alse men sciet van onder enen casteel of dies gelike. ende sonderlinge int hooft. ende vanden gordele tote beneden der lieschen. so es te duchtene dattie scote gaet toten hersenen. of toten darmen of toten andren [leeden C] die daer liggen binnen. alse levere. longere. blase. milte. mage. Nochtan en soude die wonde daer bi niet gerne sacken |118va| want si soude hebben haren mont nederwert omme haer wel te purgeerne. Nochtan esser vrese ane om die vorseide redene. ¶ Ende oft tgescutte daer in stect tote dat giere toe comt so tast oft thout wel si int yzer. ende dan so trecket ute beide te gadere so scoenkine dat gi niet bi uwer haest thout uut en trect sonder dyser. Ende wacht u dat thout niet en si omme gekeert. want dyser soude bliven binnen den vlesche ende dan waert tonsiene dat ment niet uut en gecrege sonder tfleesch te snidene. ende dat ware te piinlijc den gewonden: Nochtan waert beter gesneden dan dyser der in gelaten want het moeste uutwert [voren ofte nae C] want nature en maget niet gedogen in den lichame also machtech sine steket ute. Waerbi men siet dicken gescien dat .1. draget in siin lijf .1. gescutte of een ander dinc [of quarele of 1 stic van eenre spillen of ander dinc dies ghelike dat niet en was uut ghetoghen van niement die daerby was doe(t) den mensche inghinc Ende dus so blijft in den mensche onderwilen L] .1. jaer of meer. ende alse tfleesch es vertech daert in stect. of dbeen 53 es verdroocht of [die C] zenewe daert in stect so comt nature die uut stect ende steket van hare ende dan heeft die mensce menechwerf daeriegen grote joocte. ende crauwet so dat hijt beseft ende trecket ute. ende dan heylt die wonde wel. ¶ Of es die mensce gescoten met ingels gescutte die men maect met baerden ende .2. ane elke zide. of met ere hasescichte des gelike. so doet aldus. Men sal sloeven over die baerdekine ene ganspipe of ene swanenpipe. ende dan doet dyser ute. Ende doedijt andersins die baerden selen gaen int vleesch. ende dan sout den gewonden swerlike gaen. entie wonde vele argere siin dan si was tevoren ende oec en gecregedijt nemmermeer uut sonder sniden de wonde bat widere. Ende men saelt trecken [met eener tanghen die subtijlic ghemaect es alsoe in deser manieren (eenvoudige schets van een getande tang) C] rechtevort opwert sonder wankelen. want daer af soude comen der wonden meskief van meer te widene ende te vernuwene. Ende men saelt trecken metter hant opdat ment gecrigen mach metten .2. vorsten vingeren ende metten dume vander rechterhant of met ere tangen. ¶ Ende eist dat tgescutte so diepe in es of iet anders. of alst gescutte es van enen boge of van enen springale diep gescoten in .1. groet led. alse .1. dye. so neme .1. tange die vaste slut gemaect met .1. vise daeran te windene ende also uuttrecken. (Zie fig. XXIII) Ende eist te vaste. so salment uut doen bi den rade vanden vrienden behendelike. enten zieken yerst berechten heeft hijs noet. Men sal nemen die vorseide tange metten vise ende |118vb| slaense wel vaste ane tgescutte entie tange sal siin so vaste gemaect dat se niet en mach faelgieren en moete met comen. ¶ Ende eist dat .1. groet gescutte es gescoten in .1. groet led stekende ent so verre dore es dat die vederinge dore siin. of so verre datse niet weder en mogen keeren. so salment vorwert slaen. [met enen hamer ende dat achter uut sal comen L] ¶ Ende of .1. mensce es gescoten met .1. gescutte alse .1. elsene gedaen. ende dyser gescicht es int hout alse .1. elsene es gescicht in haren hecht. datmen plegt in vele landen. alse in hongerien ende in heydenisse. so sijt des zeker dat dyser uut come metten houte. Ende sidijs versekert so hulpt der wonden met desen dranke want hi es goet allen wonden die gescoten siin te heylene sonder wyeke. [Dit doet iser ende ghescut uut comen ter wonden. polipodium quersini ende diptannus flores fabermos cardones te gader ghesoden met olie van oliven. Noch even vele ende enciane ende alsen te gader ghestoten ende ghesoden met seem ende dat 54 gheplastert daerop .. et(?) pyn met wijn ghedronken doet yser doern splinteren uut wonden comen zeem met spaensgroen ende met asine ghemenghet doet been uut comen dat verrot is ten gaten. Dit doet been uut comen tot wat gate dat men willen Nemt vighen te broken met wilden mancopijnzade of sape daervan dit doet yser uut comen win(?)chworte ende gaghel ziedet in witten wyn ende drinket neghen daghen. Een wonden dranc L] ¶ Nemt tente die men heet reynevane. ende gariofilate. hete netelen. rode colen. hontsrebbe. dien crop vander roder bramen. elx ene hantvol ende campsaet .1/2. lb.. ende ziedet al tegadere in .3. peket wiins tote dat die .2. peket versoden siin. Dan ziet dore .1. cleet ende tempert met gescuumden zeeme so vele dat zoete si ende bequamelijc te drinkene. ende daerna so slater in dwitte van .5. eyeren alst coel es. ende dan minget wel overeen altoes roerende ende wel blutsende ende daerna doet zieden sonder roeren. ende dan ziet dor .1. dic linen cleet. Ende hier af geeft drinken den gewonden nuchtens ende navens telken enen lepel vol. ende legt optie wonde rode coolblad<??>en. dit doet heylen die wonde sonder wieke opdat si niet es gescoten sackende of gestoken met ere glavien. of met kniven of met andren wapinen die cleyne siin. Desen dranc ordineerde avicenna ende ic hebber met gewrocht in [meneghe G] sconen curen van dorstekenen wonden die waren gesteken dore den arm. dat ter ander ziden dore quam. ende dore die dyen. Ende dese cure wert voldaen binnen .15. dagen. ¶ Desen dranc ordineerden die .4. meesters [van Salernen C] in haer tractaet op meester roelandijns surgie. Ende es dierste dranc wonden met te heylene sonder wyeke. Nemt wortele van meeden. wegebrede. hontsrebbe. camp of tsaet rode coolen. apie. mer vander meeden noch also vele dan vanden andren cruden. ende minctse met wine. ende doetse zieden tote dat terdendeel versoden si vanden wine. ende daerna gieter op ander wiin also vele alse vanden iersten was. ende doet anderwerven terden |119ra| deel verzieden. dus doet .3. werven. ende dan ziet dor .1. cleet ende bestadet. Van desen dranke geeft den zieken gewonden .3. werf sdags nuchtens. te middage. ende navens. ende en stect en gene wieke in de wonde. mer legter op rode coolbladre. ¶ Een ander dranc. Nemt gariofilate. alsene. pigle. buggle. herba robberti. elx even vele. ende dit doet in wine alsoet vorseit es in den andren dranc. hi sal comen uter wonden. alsone de gewonde drinct. ¶ Een ander dranc. Nemt croppen van campe ende van bramen ende reynvane. elx .1. hantvol. entie wortel vander meeden also vele alse van alden andren. ende stampse alte gadere ende maecter af bollekine also groet alse .1. stoet. so dat ghi tsop niet uut en duwet. ende droochse wel ter sonnen. Ende als giere met werken wilt. so tempert .1. (?) met wine. ja en heeft de gewonde 55 en genen corts. Ende eist dat hi corts heeft. so tempert met cyrope van vyoletten. of met watere [of suker L]. Ende hier af geeft den gewonden drinken alsoet vorseit es telken .3. lepel vol. [ende dat .3. werven daghes L] ende legt altoes optie wonde rode coolbladere. ¶ Een ander dranc. Nemt meede camp. of tsaet daeraf. tente. rode colbladere. elx even vele. Mer vander meeden noch also vele alse van al den andren cruden. ende stampet altegadere. ende tempert met wine. ende daerna ziet wel. ende geeft drinken .3. werf sdages telken .1. eydop vol. ende legt coolbladere optie wonde. Ende keert de gewonde desen dranc dats teken vander doot.

KAPITTEL 23.

                Van wonden in het aanzicht of in andere plaatsen geschoten.

                Het gebeurt vaak dat 1 mens geschoten is in het aanzicht of anders  met een geschut welk ijzer een buik heeft daar het hoofd in geschoten is en daar is de meeste kans van op de zijde van de Middellandse Zee en vooral bij Romeinen in Spanje, in Frankrijk, in Engeland, in Schotland en in WalloniĎ en Brabant’s Vlaanderen. Waarbij mijn leer is als 1 man beschoten is dat hij bekijkt hoe dat schot is die er geschoten is. En vind je dat schot uitgetrokken wees dan zeker dat je het ijzer ermee uitgetrokken is. En is het van onder naar boven geschoten dan is het vreselijker dan als het van boven naar beneden gaat. Dit is de proef; Als men van onder een kasteel of dergelijke en vooral in het hoofd schiet en van de gordel tot beneden de liezen is het te duchten dat het schot tot de hersens gaat of tot de darmen of tot de andere leden die daar binnen liggen zoals lever, longen, blaas, milt en maag. Nochtans zou die wond daarbij niet graag zakken want ze zou haar mond naar beneden hebben om zich goed te purgeren. Nochtans is er vrees aan vanwege de voor vermelde reden.

En als het schot daarin steekt totdat ge er bij komt tast dan of het hout goed in het ijzer is en trek het er dan beide tezamen uit zo goed dat ge niet in uw haast het hout houdt en uittrekt zonder ijzer. En let op u dat hout niet omgekeerd is want het ijzer zou binnen het vlees blijven en dan is het te ontzien dat men het er niet uitkrijgt zonder vlees te snijden en dat is te pijnlijk voor de gewonde: Nochtans is het beter te snijden dan het ijzer er in te laten want het moet naar buiten ervoor of erna want de natuur kan het niet in het lichaam gedogen en zo machtig zijn om het eruit te steken. Waarbij men het vaak ziet gebeuren dat 1 in zijn lijf 1 schot of ander ding draagt of klacht of 1 steek van een spil of ander dergelijk ding dat er niet er was uitgetrokken door iemand die daarbij was toen het de mens inging. En dus zo blijft het soms in de mens 1 jaar of meer en als het vlees is verrot daar het in steekt of het been [53] is verdroogd is of de zenuw daar het in steekt, dan komt de natuur die het er uit steekt en steekt van zich en dan heeft die mens daarbij vaak grote jeuk en krabben zodat hij het beseft en het uittrekt en dan heelt die wond goed.

Of is die mens geschoten met Engels geschut die men met weerhaken maakt en 2 aan elke zijde of met een hazenschicht en dergelijke, doe dan aldus; Men zal over die weerhaken een ganzenpijp of een zwanenpijp schuiven en doe dan het ijzer er uit. En doe je het anders zullen die weerhaken in het vlees gaan en dan zou het de gewonde zwaar gaan en de wonde veel erger zijn dan ze tevoren was en ook krijgt je het er nimmermeer uit zonder te snijden door de wond beter te verwijden. En men zal het trekken met een tang die subtiel gemaakt is alzo op deze manier recht naar voren zonder wankelen want daarvan zou de wond leed krijgen van meer te verwijden en te vernieuwen. En men zal het met de hand trekken zodat men het met de 2 voorste vingers krijgen kan en met de duim van de rechterhand of met een tang.

En is het dat het schot er zo diep in is of iets anders of als het schot van een boog of van een katapult die diep geschoten is in 1 groot lid zoals 1 dij, neem dan 1 tang die vast sluit en gemaakt met 1 schroef daaraan te winden en alzo uittrekken. En is het te vast dan zal men het er uit doen met de raad van handige vrienden en de zieke eerst berichten als hij het nodig heeft. Men zal die voor vermelde tang met de schroef nemen en het vast slaan aan het schot en de tang zal zo vast gemaakt zijn dat ze niet kan falen en mee moet komen.

En is het dat 1 groot schot is geschoten dat het in 1 groot lid steekt en zover door dat de veren er door zijn of zover dat het niet weer kan keren dan zal men het verder slaan met een hamer en dat zal er achter uitkomen.

En als 1 mens geschoten is met 1 schot die als 1 priem gedaan is en het ijzer gevat is in het hout zoals 1 priem gevat in zijn hecht, dat men in vele landen doet zoals in Hongarije en bij de heidenen, wees dan zeker dat het ijzer eruit komt met het hout. En bent ge zeker help dan de gewonde met deze drank want hij is goed om alle geschoten wonden te helen zonder weken. Dit laat ijzer en geschut uit de wonden komen; Polypodium die bij eik groeit en Origanum diptamnus bloemen, fabermos cardones tezamen gekookt met olie van olijven. Nog evenveel gentiaan en alsem tezamen gestampt en gekookt met honing en dat [54] er op gepleisterd (?) en pijn met wijn gedronken laat ijzer, dorens en splinters uit wonden komen, honing met Spaans groen en met azijn gemengd laat been uitkomen dat verrot is in de gaten. Dit laat been uitkomen in welke gat dat men wil; Neem vijgen gebroken met wilde papaverzaden of sap ervan, dit laat ijzer uitkomen; kook win(?) chworte (maagdenpalm?) en gagel in witte wijn en drink het negen dagen.

Een wonddrank.

Neem het eind van die men reinvaar noemt en nagelkruid, (Geum) hete netels, rode kolen, smalle weegbree, de knop van de rode bramen, elk een handvol, en hennepzaad 1/2 pond en kook het alles tezamen in 3 maatjes wijn totdat 2 maatjes verkookt zijn. Zeef het dan door 1 kleed en temper het met geschuimde honing zoveel dat het zoet is en goed om te drinken en sla er daarna het witte van 5 eieren in als het koel is en meng het dan goed door elkaar en altijd roeren en goed slaan en laat het daarna koken zonder roeren en zeef het dan  door 1 dik linnen kleed. En geef hiervan de gewonden’s ochtends en ‘s avonds telkens een lepel vol te drinken en leg op die wond rode koolblad en dit laat de wond helen zonder doek als ze niet zakkend geschoten is of gestoken met een lansspits of met messen of met andere wapens die klein zijn. Deze drank beval Avicenna aan en ik heb ermee gewerkt in vele mooie kuren van doorstoken wonden die door de arm gestoken waren dat er aan de andere zijden doorkwam en door de dijen. En deze behandeling wordt voldaan binnen 15 dagen.

Deze drank bevalen de 4 dokters van Salerno aan in hun traktaat op dokters Roelant’ s chirurgie. En het is de eerste drank om er wonden mee te helen zonder weken; Neem wortel van mede, (Isatis) weegbree, lange weegbree, hennep of het zaad, rode kolen, Apium, maar van de mede nog net zoveel als van de andere kruiden, en meng het met wijn en laat het koken totdat het derdedeel van de wijn verkookt is en giet erna andere wijn op zoveel als er van de eerste was en laat het weer voor het derde deel verkoken en doe het zo 3 maal en zeef het dan door 1 kleed en berg het op. Geef van deze drank de zieke gewonde 3 maal ’s ochtends, ’s middags en ‘a avonds en steek geen doek in de wonde, maar leg er rode koolbladeren op.

Een andere drank; Neem nagelkruid, (Geum) alsem, (Artemisia) heggenrank, (Bryonia)  zenegroen, (Ajuga) buggle (Prunella vulgaris) Robertskruid, (Geranium) van elk even veel, en doe dit in wijn zoals gezegd is in de andere drank, het zal uit de wonden komen zo gauw als de gewonde drinkt.

Een andere drank; Neem knoppen van hennep en van bramen en reinvaar, elk 1 handvol, en de wortel van mede net zoveel als van alle anderen en stamp ze allen tezamen en maak er een bolletje van zo groot als 1 bal zodat ge het sap er niet uitduwt en droog het goed in de zon. En als ge er mee werken wil temper het dan met wijn, ja als de gewonde [55] geen koorts heeft. En is het dat hij koorts heeft temper het dan met siroop van violen of met water of suiker. En geef hiervan de gewonden te drinken zoals gezegd is en telkens 3 lepels vol en dat 3 maal per dag n leg altijd rode koolbladeren op die wond.

Een andere drank; Neem mede, hennep of het zaad ervan, edel duizendblad, rode koolbladeren, van elk evenveel. Maar van de mede net zoveel als van alle andere kruiden, en stamp het alles tezamen en temper het met wijn en zeef het daarna goed en geef het 3 maal per dag te drinken en telkens 1 eierdop vol en leg koolbladeren op die wond. En braakt de gewonde deze drank uit is dat een teken van de dood.

 

Van dorens of geschut uit te laten komen zonder te snijden.

CAP. 24.

                Van dorne(n) of gescutte uut te doe(n) come(n) sond(er) sniden.

                  Het siin vele lieden alse gescutte of dornen of naglen of ander dinc bliven in haer wonden so ontsien si tsniden. Hiertoe so es goet dyptamnus optie wonde geleit ende polipodium ende tsop van hasele. dit tempert te gadere ende doeter toe swinensmout .1. luttel ende hier af maect een plaester ende legget opte wonden. dit esser zere goet toe. ¶ Ende es yser bleven in die wonde entie gewonde niet wille gedogen dat gine snijdt. so legter op die medicine vorgenoemt. Nochtan ware beter .1. plaster dat dade vertegen entie stede al omtrent versweren. dewelke doen sweren dat etter uut te comen. ende doen die swere versweren ende gesmieden die sweringe. Ende emmer en segt den gewonden niet anders dan dat het wert .1. lange cure. Want troestedine |119rb| dat hi soude siin op enen corten tijt delvereret vanden ysere ende hijt logene vonde. hi soude u te min betrouwen. Entie vorseide plastere die tgescutte uuthaelt dats in vleeschen steden. want alst int been es. dan moet uut siin gehaelt met .1. tangen of uutgehouwen met subtijlheiden. ¶ Ende die mensce gescoten int hooft so dattie scote gaet tusscen den vleesche enten herssenbeckene. so nemt .1. sceers ende snijt de wonde vanden enen gate toten andren gate op. Of en gaet de wonde niet dore. so snijtse toten bodeme vander scote. ter avonturen of daer enege scaelgien bleven siin die gi uut selt doen. ende maect die wonde wel suver ende daerna so heyltse alse .1. ander wonde also u voreleert es. ¶ Ende of die scote ginge tusscen 56 den herssenbeckene ende dura mater so snijt die wonde also alse haer recht es ende doreboret dbeen daerna ierst tfleesch afgepelt vanden herssenbeckene entie wonde wel geruumt int vleesch so dat ghi hebt goede deliverancie den bene te hulpene waerbi dat ghi moget scichten of quareelen uut doen sonder dura mater te quetssene. Ende of ghi ziet quade tekenen so vliet die cure of gine wordes gebeden van des gewonden vrienden. Ende dan segt hen die vrese die giere ane wet als u vorleert es.

KAPITTEL 24.

                Van dorens of geschut uit te laten komen zonder te snijden.

                 Er zijn vele lieden die als er geschut of dorens of nagels of andere dingen in hun wonden blijven dat ze ontzien om ze te snijden. Hiertoe is goed Dictamnus op die wond te leggen en Polypodium en het sap van hazelaar, dit temper je tezamen en doe er wat varkensvet bij en maak hiervan een pleister en leg het op de wonden, dit is er zeer goed voor.

En is er in die wond ijzer gebleven en de gewonde wil niet gedogen dat ge snijdt leg er dan die voor vermelde medicijn op. Nochtans was het beter 1 pleister die de plaats daar al omtrent liet verrotten en verzweren en die laten verzachten zodat het etter eruit komt en laten die zweer verzweren en de zweer verzachten. En zeg immer de gewonden niets anders dan dat het een 1 lange behandeling wordt. Want troost u die |119rb| dat hij op een korte tijd zou zijn genezen van het ijzer en hij het een leugen vond, hij zou u minder vertrouwen. En de voor vermelde pleister die het geschut uithaalt, dat is in vlezige plaatsen want als het in het been is dan moet het er uitgehaald worden met 1 tang of er subtiel uithouwen.

En die mens die in het hoofd geschoten is zodat het schot tussen het vlees en de schedel gaat neem dan 1 schaar en snij de wond van het ene gat tot het andere gat op. Of gaat de wond niet door, snij het dan tot de bodem van het schot, ter avonturen, of daar enige splinters gebleven zijn die ge er uit zal doen en maak die wonde goed zuiver en heel het daarna als 1 andere wonde zoals u geleerd hebt.

En als dat schot tussen de [56] schedel en harde hersenvlies ging, snij dan die wonde alzo als haar recht is en doorboor het been daarna, eerst het vlees van de schedel er afpellen en de wond goed ruimen in het vlees zodat ge goed hoop hebt om het been te helpen waarbij ge de schichten of pijlen er uit kan doen zonder harde hersenvlies te kwetsen. En als ge kwade tekens ziet vliedt die behandeling of ge wordt gevraagd van de vrienden van de gewonde. En zeg hen dan die vrees die ge er aan weet zoals u geleerd hebt.

 

Hoe men de gewonden moet houden van eten en van drinken en waarvan men ze zal laten wachten.

CAP. 25.

                Hoe me(n) den gewonde(n) es sculdech te houdene va(n) etene (ende) va(n) dri(n)kene (ende) w(aer) [af] me(n) sal doe(n) wachte(n).

                Nu hort hoe men enen gewonden es sculdech te houdene [van eten ende van drinken L] na dat hi gewont es. Heeft hi vele gebloet. so geeft hem [spijse C] dat siin bloet weder wassen doet met ate ende met dranke. ¶ Es die gewonde cranc ende heeft hi reden. so geeft hem amandel melc met .1. luttel gruus gemaect. Of hine ware gewont int hooft daer ware si hem quaet. ende melc van nokernoten oec ende melc van haselnoten Want si hebben macht te makene quaede fumeyen die zere deren den hoofde. Maer geeft hem gebraden zuur applen. Of geeft hem pureye van witten erweten. ende wachten vanden erweten. Of geeft hem wellinge met .1. luttel aysiins of geeft hem tetene gekerende melc met gortte gesoden entie niet dicke. Ende geeft hem drinken tyseine. of bierkiin sonder cruut of rou amandel melc gemaect met gesoden borne |119va| dits al goet gedronken gewonden lieden die den rede hebben of die hem ontsien van reden. ¶ Dese dranc conforteert die mage. ende weert oec dat die humoren niet en clemmen ten hoofde ende hine stopt niet den lichaem. ende hi bluscht hitte. Nemt gesuverde gerste .2. dr.. crumen van tarwenbrode. .1. dr.. ende .10. prumen van damas. dit doet al te gadere zieden in .10. lb.. waters al tote die helft versoden es. dan ziet dor .1. linen cleet ende bestadet in .1. gelasiin vat. ende drinket cout. ¶ Een ander dranc. Nemt scone water .1. 1/2. peket ende gesuverde gerste .3. dr.. juiube. sebesten elx .1/2. dr.. droge prumen van damas. .1. dr.. beyeren vn prumen gernaten .1. dr.. suker van rosen. 3. dr.. hier af doet versieden .1/2. peket. of luttel min desen doet also u vorleert es in den andren dranc. ¶ Of heeft hi vele gebloet ende hi niet en cortset. so geeft hem tetene hoendren gesoden. of wederen vleesch ende nuwelkine int sop ende swinen voeten ende dit al 57 wel gesoden. ende geeft hem tetene moruwe eyeren. Ende geeft hem drinken getemperden wiin. ende dit niet so vele dat hi sat si. Want satheit belemmert so de nature dat si gene macht en heeft te werkene daers noet es. ende si verget te verteerne dat daer in es. en moet siin bi der hulpen vander leveren van harer hitten. ende dus so cortst die mensce van vervultheiden. ¶ Wacht oec den gewonden van swinen vleesche ende van rentvleesche ende van herten [ende van gheiten ende van ossen van coien C] ende van hasen. van coninen. van gansen. van swanen. van enden. ende van allen manieren van gevochelte die geloken voeten hebben. Ende van palinge. van carpers. van tincken. ende van allen vischen die hare voetsel nemen in die wasen. Mer men sal eten cleine vischen die wel gescelt siin alse rootsen. blieken. baersen. cleine snoeken. Ende ete hoendren gesoden ende kiekine. ende jonge capoene. jonge hanen pertricen. vinken. leeuwerken. ende alle cleine gevochelte met gespletenen voeten. of met scieren plumen. of met valuwen.

KAPITTEL 25.

                Hoe men de gewonden moet houden van eten en van drinken en waarvan men ze zal laten wachten.

                Nu hoor hoe men een gewonde moet houden van eten en van drinken naar dat hij gewond is. Heeft hij veel gebloed geef hem dan spijs zodat zijn bloed weer groeit met eten en met drank.

Is die gewonde ziek en heeft hij koorts geef hem dan amandelmelk met wat gruis gemaakt. Of als hij gewond is in het hoofd is dat slecht voor hem en melk van walnoot ook en melk van hazelnoten Want ze hebben macht om  kwade dampen te maken die het hoofd zeer deren. Maar geef hem gebraden zure appelen. Of geeft hem puree van witte erwten en wacht van de erwten. Of geef hem pap met wat azijn of geef hem gekarnde melk te eten met gekookte gort en die niet dik. En geef hem drinken ptisane of biertje zonder kruid of rouwe amandelmelk gemaakt met gekookt bronwater, dit is alles goed gedronken door gewonde lieden die de koorts hebben of die zich ontzien van koorts.

Deze drank verbetert de maag en weert ook dat de vochtvermenging niet naar het hoofd klimt en verstopt de loop niet en hij blust hitte; Neem gezuiverde gerst, 2 drachmen, kruimen van tarwebrood, 1 drachme, en 10 pruimen van Damascus, laat dit alles tezamen koken in 10 pond water tot de helft verkookt is en zeef het dan door een linnen kleed en berg het op in een glazen vat en drink het koud.

Een andere drank; Neem schoon water, 1 1/2 maat en gezuiverde gerst, 3 drachmen, jujube (Zizyphus jujuba) en sebesten, (Cordia myxa)  elk 1/2 drachmen, droge pruimen van Damascus, 1 drachme, bessen van granaatappelen, 1 drachme,.suiker van rozen, 3 drachme, laat hiervan 1/2 maat verkoken of wat minder en doe dit zoals u geleerd hebt in de andere drank.

Of heeft hij veel gebloed en zonder koorts geef hem dan te gekookte kip te eten of ramsvlees en wafels in het sap en varkensvoeten en dit alles [57] goed gekookt en geef hem murwe eieren te eten. En geef hem getemperde wijn te drinken en dit niet zoveel dat hij zat is. Want zatheid belemmert zo de nature dat ze geen macht heeft te werken daar het nodig is en ze vergeet te verteren dat er in is en moet zijn bij de hulp van de lever van haar hitte en zo krijgt de mens koorts van volheid.

Wacht ook de gewonden van varkensvlees en van rundvlees en van herten en van geiten en van ossen van koeien en van hazen, van konijnen, van ganzen, van zwanen, van eenden en van alle soorten van gevogelte die gesloten voeten hebben. En van paling, van karpers, van zeelt en van alle vissen die hun voedsel in het slijk nemen. Maar men zal kleine vissen eten die veel schellen hebben zoals een soort van bliek, blieken, baarzen en kleine snoeken. En eten gekookte hoenderen en kuikens en jonge kapoenen, jonge hanen, patrijzen, vinken, leeuweriken en alle klein gevogelte met gespleten voeten of met mooie pluimen of met vale.

 

Dit is van spasmus, dat is  kramp en dit is vrees van de gewonden.

CAP. 26.

                Dits va(n) spasmus, dats die cra(m)pe. en(de) dit es vrese den gewonden.

                Spasmus dats ene ziecheit die vreselijc es alsi comt opten gewonden. ende daer af sterfter [vele C] meer dan geneest. Ende daeraf esser .2. manieren die onderwilen comen van vervultheiden. Ende onderwilen van ydelheiden. Van vervultheiden. alse men wont enen vervulden man ende hi niet en bloet also |119vb| vele als hem bedarf na sire vervultheit. Ende oec bedarf hem meer bloedens als hi gewont es [met stocken oft dies ghelike dan alse hij gewont es G] met snidender wapenen alse met swerden of dies gelike. Ende bloet hi min dan hi bedarf so doeten bloet laten ter adren. of hine ware te flaeu. ende dat in die adren die dlet rumen of ydelen datter gewont es. Ende eist int hooft. so doeten laten in die hooftadre an die selve zide van den hoofde daer hi gewont es. Ende eist in .1. been. so doeten laten in die nederste adre van den arme an die selve zide der hi gewont es. Ende es hi gewont in den lichaem of in die scoudren. of in den rugge. so doeten laten in den arm an die selve side in die melte adere op dat hi gewont es van den navele opwert. Ende es hi gewont van den navele nederwert. so doeten laten in die nederste adre vanden drien die es in den rechten arm [ende L] [dye nedeste adere dats G] die levere adre ende in den slinken arm die milte adre. Ende als hi gewont es met stocken of dies gelike. so moet 58 men [te L] meer laten om dat die humoren dan meer lopen ter gebrokender stede. ende dan so souden si keren weder ter stede die geydelt ware metten bloet latene. Ende dits dierste regement optie gewonde ende dat nuttelec es den genen die gewont es. ende vervult ende spasmeert. ¶ Die gene die gewont es ende van ydelheiden spasmeert. so en esser gene cure toe. want men mach den lichaem niet vervullen. want hine mach niet verteeren wat dat men hem geeft. Want die mage en mach niet zieden dat in hare es. want die levere es vercranct ende vercoelt. waerbi dat si niet en mach zieden dat in de mage es bi harer vercoutheit. dus so en mach si niet trecken tote hare tfoetsel van der magen. waer met si vort mach senden den lichaem siin voetsel van naturen. ende dus so blijft die lichaem ongevoet. Aldus so comt dattie mensce es verydelt in sinen lichame. ¶ Spasmus van vervultheiden comt dapperlike. ende spasmus die van ydelheiden comt. die comt traechelike ende in lanc so meer wassende. waerbi dat spasmus comt bi .3. manieren. ende comt oec bi .3. saken. dewelke .3. manieren heeten aldus in latien emprestonos empistonos. tetanus. ¶ In emprestonos so trecken die zenewen thooft vorwert. so dat die kinne daelt optie borst entie mont staet geloken so vaste dat men niet en mach ontdoen met .1. messe. entie vingren luken in die hant so dat mense niet en mach |120ra| ontdoen no gerechten. ¶ In empistonos trecken die zenewen thooft achterwert entie mont blijft open staende altoes sonder luken. Die caken metten tanden versceeden dat si niet tegadere en mogen luken. entie vingere rechten. entie hande en mogen niet luken. ¶ Tetanus so heet die spasme die alden lichame van elker ziden even vele of even zere trect so dattie hals en mach en geensins keeren. so dat die lichaem es also stijf vanden holen vanden hoofde toten planten vanden voeten alse ofter in gesteken ware .1. stoc. ¶ Dit evel eist datmen spasmus heet dat comt opten gewonden bi .4. manieren dats bi vervultheiden. of bi verydeltheiden alst nu vorseit es. of bi dat die zenuwen hebben etter omtrent. dwelke dat hem vertecheit toebrinct ende sweringe. ende tormente. Of bi vertecheiden van enegerande vetheiden alse van zalven die vertech es alsi meest al es. of sine ware gemaect van olien van rosen die gerecht gemaect ware also avicenna leert. of plastere van smoute van botren. of van olien van oliven of dies gelike. Of bi dat die coude lucht comt an die zenewen dat hare sere contrarie es. coude wint of coude medicine naturlike cout of coude plaestere of zalve daer op geleit. Dus siin dese .4. manieren te bringene spasme. Dat van vervultheiden comt. die comt dapperlike. die van ydelheiden comt die comt tragelike. Ende die .3. andre manieren comen oec biden meester bi roekeloesheiden ende meest dat si niet en weten vander const. Want het siin al leeke meesters 59 diet geleert hebben an leeke meesters. Want die hem vragede om enege surgye. sine souden hem anders niet antworden. dan ic doe also ic sach doen minen meester diet mi leerde also ict can. ende ic doe alsi daden. ende dats noch leeker.

                ¶ Nu gaen wi ter curen also die meesters wisen van surgyen. genomen uten boeken van medicinen [dye segghen G] dat goet es bloet laten in alle die [specien van C] spasmen. ende meest in die die comt van vervultheiden. ende daerna in dandre .3. ¶ Maer die comt van ydelheiden daer in en wilt niet bloet laten. of luttel. In alle die wonden die comen siin in zenuweger steden so gieter in olie van rosen entie warm. Ende al u medicinen die legt op wonden warm. Ende smeert den hals enten nacke en trugge been. entie occele entie liesche met olien van lauriers |120rb| die sulke lieden heeten olie van bayen. olie van euforbie of olie van castiin. olie nardum. rute olie. olie van lelyen. of olie b(e)nedictum. of peterolie. of enegerande hete olie. ende so si heeter es so si beter es. alse olie b(e)nedictum die heetst es. of peterolie. mer si nes niet so heet. ¶ Of maect dese zalve die maecte meester bruun van legoburgens. Nemt castorie dats bevereul. euforbie. elx .3. dr.. piretrum. thuris. dats wierooc. mirre. aloes. mastic. elx .5. dr.. ilien van bayen. van vliedere. van docken. van popelioene. elx .1. dr.. ende was also vele alst bedarf. Maecse dus. datmen pulveren mach dat salmen pulveren in .1. motalijn mortier ende mingent al te gadere metter olien vorseit. ende dan wermet al tegadere op .1. vier. dan doeter in dat was. dits goede salve jegen al sule evel. ¶ Noch ten selven die gespasmeerde sal drinken van desen dranke die gi maect aldus. Nemt bevercul. caneel. spijc. peper. calamente. maiorane. saelgie. rute elx even vele Meester hugo van luken die maecter af .1. goet clareit. ende gaeft drinken den zieken .1. luttel te make. ende hi seide dat goet was. ¶ Noch maect ene gargarisacie aldus. Nemt mostaert saet. piretrum. stafisagria. dit ziedet in wine met zeeme. ende ziet door .1. cleet ende dit sal die zieke gargariseren. ¶ Noch maect hem oec .1. niesinge datten doet niesen. Nemt bevercul. ende peper. gepulvert in enen mortier. ende werpet hem in den nese dit doet zere niesen. ¶ Noch men sal hem maken .1. stove daer in dat hi sweten sal. in ene cupe sittende. Ende men sal in den pot zieden hete cruden alsene. saelgie. rute. venkel. persiin. mente ende deser gelike sal men zieden in enen pot wel gedect dat die doem niet uut en mach slaen. sonder van den potte in die cupe [ghemaect in deser manieren (zie fig. XXVI) C] dore daer die zieke in sal sitten. Ende men sal maken vier jegen dat men wille entie zieke gedogen mach dat hi wel sweete. Ende daerna so smerten metter vorseider zalven. ende wachten dat hem geen coude en belope. ende legten dan op .1. sacht bedde. Ende als hi .1. luttel gerust heeft so doeten weder in die stove. ende dit doet 60 dicken tote hi genesen es bider hulpen Gods. Ende stect tusscen sine tanden enen stoc dat hi niet en bite sine tonge dat gerne gevalt. ¶ Dits goet plaester jegen spasme dat comt van vervulten. Nemt polyoen. alsene. bayen van |120va| lauriers. comijn. [ana partes equales C] dit stampt al tegadere ende maecter af pulver wel cleine. ende daerna minget met zeeme. ende doet .1. luttel spelen so dat si .1. luttel dicke. ende daer af so moet men leggen .1. luttel optie stede die zeer es. ende dat warm ende niet te heet no te cout. dit sal sachten die zeerheit. ¶ Een ander dat goet es kindren die gespasmeert siin also avicenna leert. Nemt anijs. soffraen. zeem. ende .1. plaster hier af gemaect alsoet vorseit esdat legt op tkant daert hem zeer es. ¶ Die (van) verydeltheide comt van te vele te bloedene. of van te vele ter cameren te gane. of van te vele te cortsene.

KAPITTEL 26.

                Dit is van spasmus, dat is  kramp en dit is vrees van de gewonden.

                Kramp, dat is een ziekte die vreselijk is als het op de gewonden komt en daarvan sterven er veel meer dan genezen. En daarvan zijn er 2 soorten die soms van volheid komen. En soms van leegheid. Van volheid als men een gevulde verwondt man en hij niet zoveel bloedt als voor hem nodig is naar zijn gevuldheid. En ook geeft hij meer bloed als hij gewond is met stokken of diergelijke dan als hij gewond is met snijdende wapens zoals met zwaarden of diergelijke. En bloedt hij minder dan hij doen zou moeten, laat hem dan bloed laten in de ader of als hij te flauw is en dat in die aders die het lid ruimen of legen dat er gewond is. En is het in het hoofd laat dan laten in de hoofdader aan dezelfde kant van het hoofd daar hij gewond is. En is het in 1 been laat laten in de laagste ader van de arm aan dezelfde kant daar hij gewond is. En is hij gewond in het lichaam of in de schouders of in de rug laat laten in de arm aan dezelfde kant in de miltader als hij gewond is boven de navel. En is hij gewond beneden de navel laat laten in die laagste ader van de drie die er zijn in de rechter arm en de laagste ader dat is de leverader en in de linkerarm de miltader. En als hij verwond is met stokken of dergelijke dan moet [58] men te meer laten omdat de vochtvermenging dan meer naar de gebroken plaats lopen en dan zouden ze weerkeren naar de plaats die geleegd was met bloed laten. En dit is de eerste regeling op die gewonde en dat nuttig is diegene die gewond is en gevuld en verkrampt.

Diegene die gewond en van leegheden verkrampt is, daar is geen behandeling voor want men kan het lichaam niet vullen want hij kan niet verteren wat men hem geeft. Want de maag kan niet koken dat er in haar is want de lever is verzwakt en verkoeld waarbij dat ze niet kan koken wat in de maag is vanwege haar verkoudheid en dus kan ze het voedsel van de maag niet tot zich trekken waarmee ze verder het lichaam zijn voedsel van naturen kan zenden en dus zo blijft dat lichaam niet gevoed. Aldus zo komt dat die mens leeg is in zijn lichaam.

Kramp van volheid komt snel en kramp die van leegheid komt die komt traag en groeit op den duur meer waarbij de kramp op 3 manieren komt en ook via 3 zaken komt en die 3 soorten heten aldus in Latijn emprestonos, (Emprosthotonus, stijfkramp voornamelijk van de buigspieren) empistonos (opisthotonus, stijfkramp voornamelijk van de strekspieren) en tetanus. (stijfkramp)

In emprestonos trekken de zenuwen het hoofd naar voren zodat de kin op de borst daalt en de mond staat vast gesloten zodat men die niet kan openen met 1 mes en de vingers sluiten in de hand zodat men ze niet los kan doen of rechten.

In empistonos trekken de zenuwen het hoofd naar achteren en de mond blijft altijd open staan zonder te sluiten. De kaak met de tanden zijn verschillend zodat ze niet tezamen kunnen sluiten en de vingers recht en de handen kunnen niet sluiten.

Tetanus heet die kramp die het hele lichaam van elke kant evenveel of even zeer trekt zodat de hals geenszins kan keren zodat het lichaam alzo stijf is van de holen van het hoofd tot de planten van de voeten alsof er een stok in gestoken was.

Dit euvel dat men kramp noemt dat komt op de gewonden via 4 manieren, dat is bij volheid of bij leegheid zoals het nu gezegd is of omdat de zenuwen etter omtrent hen hebben wat hen rotheid toebrengt en zweren en pijn. Of via rotheden van enigerhande vettigheden zoals van zalven die verrot zijn zoals het meestal is of ze waren gemaakt van olie van rozen die goed gemaakt ware alzo Avicenna leert of pleisters van vet van boter of van olie van olijven of diergelijke. Of omdat de koude lucht aan de zenuwen komt dat haar zeer tegenovergesteld is, koude wind of koude medicijnen, natuurlijk koude of koude pleisters of zalven daarop gelegd. Dus zijn deze 4 soorten tot kramp te brengen. Dat van volheid komt die komt snel, die van leegheid komt die komt traag. En de 3 andere soorten komen ook bij de dokters door roekeloosheden en meest omdat ze niets van de kunst weten. Want het zijn allen leken dokters [59] die het geleerd hebben van leken dokters. Want die hem vroeg om enige chirurg, ze zouden hem niets anders antwoorden dan ik doe alzo ik zag doen mijn meester die het mij leerde alzo ik het kan en ik doe zoals zij deden en dat is noch meer een leek.

                Nu gaan we genezen zoals die dokters van chirurgie aanwijzen en genomen uit de boeken van medicijnen die zeggen dat het goed is bloed te laten in alle soorten van kramp en meest in die van volheid komt en daarna in de andere 3.

Maar die komt van leegheid, daarin wil ge geen bloed laten of weinig. In al die wonden die gekomen zijn in plaatsen met zenuwen giet er olie van rozen in en die warm. En al uw medicijnen die leg je warm op wonden. En besmeer de hals en de nek en het rugwervel en de oksels en de lies met olie van laurier  die sommige lieden olie van bayen noemen, olie van Euphorbia of olie van Ricinus, (of bevergeil) olie nardus,  (Nardostachys jatamansi) ruitolie, olie van lelies of olie Cnicus benedictus of petroleum of enigerhande hete olie en zo het heter is zo het beter is zoals olie benedictus die het heetst is of petroleum, maar die is niet zo heet.

Of maak deze zalf die dokter Bruun van Legoburgens maakte; Neem castoreum, dat is bevergeil, Euphorbia, van elk 3 drachmen, pyrethrum (Anacyclus), thuris, dat is wierook, mirre, AloĎ, mastiek, van elk 5 drachmen, olie van laurier, van vlier, van zuring, (grote bladplanten)  van populier, elk 1 drachme, en was alzo veel als nodig is. Maak het aldus en dat men verpoederen kan dat zal men verpoederen in 1 metalen mortier en het al tezamen mengen met de voor vermelde oliĎn en warm het al tezamen op 1 vuur en doe er dan in dat was, dit is een goede zalf tegen al zulke euvel.

Noch tegen hetzelfde; de verkrampte zal van deze drank drinken die ge aldus maakt; Neem bevergeil, kaneel, spica, (Nardostachys of Lavandula) peper, Calamintha, majoraan, salvia en ruit, van elk even veel. Meester Hugo van Luik die maakte er 1 goede kriudenwijn van en gaf het de zieken te drinken aan de zieken en wat per keer en hij zei dat het goed was.

Nog maak een keelwater aldus; Neem mosterdzaad, pyrethrum (Anacyclus) en Delphinium staphisagria, dit kook je in wijn met honing en zeef het door 1 kleed en dit zal de zieke gorgelen.

Noch maak voor hem ook 1 niesmiddel dat laat niezen; Neem bevergeil en peper verpoeder het in een mortier en werp het hem in de neus, dit laat zeer niezen.

Noch zal men voor hem 1 stoof  maken waarin hij zweten zal, in een kuip zitten. En men zal in de pot hete kruiden koken zoals alsem, salie, ruit, venkel, peterselie, munt en diergelijke zal men in een goed bedekte pot koken zodat de damp er niet uit kan slaan, uitgezonderd de pot in de kuip gemaakt op deze manier waar de zieke in zal zitten. En men zal een vuur maken tegen de tijd dat men wil en de zieke het gedogen kan zodat hij goed zweet. En daarna besmeren met de voor vermelde zalven en wachten dat hij geen koude oploopt en leg hem dan op 1 zacht bed. En als hij wat gerust heeft doe hem weer in die stoof en doe dit [60] vaak totdat hij genezen is met de hulp van God. En steek tussen zijn tanden een stok zodat hij niet op zijn tong bijt dat graag gebeurt.

Dit is een goede pleister tegen kramp dat van volheid komt. Neem polei, alsem, bessen van laurier, komijn gelijke delen, dit stamp je alles tezamen en maak er goed klein poeder van en meng het daarna met honing en laat het wat spelen zodat ze wat dik wordt en daarvan moet men wat op die plaats leggen die zeer is en dat warm en niet te heet of te koud, dit zal die zeerheid verzachten.

Een andere dat goed is voor kinderen die verkrampt zijn zoals Avicenna leert; Neem anijs, saffraan, honing en maak hiervan 1 pleister zoals gezegd is en leg dat aan de kant daar de pijn is.

Die van leegheid komt van teveel bloeden of van teveel naar toilet te gaan of van teveel koorts.

 

Van schurft van het hoofd met de raad van de 4 dokters.

CAP. 27.

                Va(n) scorfheide(n) va(n) de(n) hoofde bi de(n) rade va(n) d(en) .4. meest(er)s.

                Van scorftheiden op thooft. daer siin sulke manieren die men mach genesen. ende sulke niet. Ende dat siin die de huut vaste hebben ant been staende entie niet en mach riden. entie hart es. ende werpet vele sulferen dewelke eten thaer. Ende of ghi u wilt onderwinden van scorfden hoofden te genesene. so en begrijpt niet die dus gedaen siin. Maer dese andre mach men genesen die dus gedaen siin. ende derre siin van 2. manieren. die ene werpen uut. goet haer ende dat vele. ende men heetet stincstox entie huut es goet. mer sine houdet niet an dbeen. ende si en es niet hart. ¶ Ende andre siin die de huut hebben goet ende droge entie hebben vele joocten. ende werpt ute luttel haers. Ende welc van desen tween dat es. so moeti jerst dat hooft moruwen met smeerne. met botren. ende dan moeti die stincstox uut trecken. ende daerna genesen als u geleert wert hier na. Maer moruwet met deser zalven. ¶ Nemt wit elleborus. of tsop van docken die de bladere lanc [ende scerp G] hebben ende stamp voren. dat sulke heeten rode docken. In latine lapacium acutum. daerafnemt .1. dr.. ende scippec .1. dr.. dats moru pec ende keernelen van nokernoten .6. dr.. dit stampt al te gadere ende maecter af .1. zalve. Ende oft es in den winter. so maect van desen noten olie ende moruwet thooft daermet .8. dage lanc of .9. of meer of min. also u dunct dats te doene es om thaer uut te treckenen. ende alse u dunct dat moru gnouch es. dan trecket thaer ute metten wortelen. [met eener tanghen ghemaect aldus in deser manieren C] (Zie fig. XXVII; ook in G en L afbeeldingen) Ende daer ghijt hebt uut getrect. daer smeert die |120vb| stede weder metter selven daer 61 ment tevoren met moruwede. ¶ Ende of thaer weder wast so dwaet thooft met ere starker logen. Ende alst thooft droge es. so smeret met desen dingen dwelke heet cylotrum ende es gemaect aldus: Nemt ongebluscht calc .4. dr. ende doet spelen in watere. ende daerna doeter in operment .2. dr. ende doet al tegader zieden. Teken dat gnouch es gesoden. stecter in .1. ganse vedre. ende daer na trecse weder ute. ende gaen de plumen lichtelike af [van der vederen G] so eist gnouch gesoden hier met so smeret thooft so lange dat die huut bloot es. Ende wet dat na dat thaer uut es. so smeert men thooft so lange dat die stede niet root en si. maer al wit. Entie wortelen van den hare naturlijc werden ende niet hart. dats teken van genesene. Ende wert dat hooft te droge dats te verstane dattie scorftheit wert te droge bi droger naturen. so doet int cylotrum .1. luttel olien van oliven. dat teylotrum niet te zere en vertere die verhertheide van den hoofde. Ende eist [.1. scerpe drope of L] ene versce scorfheit. so smeret coenlike metten cylotrum alsoet gemaect es sonder olie ¶ Die gelose vanden .4. meesters leert ende seit aldus. dat die scorftheit comt menechwerf bi scult van den meesters. datsi menechwerf plaestren op leggen die te heet siin ende te droge. Want si verteren die naturlike [hitte C] (ende) verscheit vander huut ende maecse droger dan si sculdech es te sine bi naturen. Ende dus wert si hart bi roekeloesheiden van den meester. ende om dat hi niet en weet wat hi doet. so vallet thaer ute dat nemmermeer weder en mach wassen want die droge plaestren entie heete hebben verteert die wacheit. Entie hitte van den plaestren heeft die huut so verhart datter geen haer uut en mach comen. want daer nes gene verscheit. Want so waer enech dinc wassen sal. daer moet siin getemperde hitte ende getemperde wacheit. want daert te heet es daer verbernet ende verdroget te zere. ende daert te wac es. daer verdrinket te zere. want daer wacheit te vele es. Noch seit die glose als men plaestren leit. liggen si te lange op .1. zeer so comter af alsoet vorseit es. ¶ Dese scorftheit comt onderwilen van souter fleumen. ende dan heeft hi grote joecte daer in. ende daer af comen grote scorftheiden ende vele [sculferen G]. Noch esser ene die comt van melancolien. entie en jooken niet so zere om die coutheit vander materien entie droocheit. |121ra| Mer siin die humoren gorssem. so comen daer af grote puusten ende sonderlinge vele etende ende niet pinende ende niet badende. entie van diversen manieren. ¶ Hier bi mogedi kennen den mensche van wat humoren dat hi es. Also ons bescrijft lancfranc. entie oude vroede meester ypocras ende galyeen. Avicenna. ende rasis. ende vele andre meesters. Dit siin tekene vanden sangwijn dat siin die gene die van bloede siin ende siin wel gevleescht ende vet 62 ende wel gevarwt root. ende heeft den mont zoete. ende hi heeft puusten vol etters. Ende hi heeft die orine root ende dicke. ende van jongen jaren onder .30. Ende spise eet hi dewelke siin voetsel es bi gewoenten. alse goet vleesch goet broot. ende dies gelike ende drinct goeden dranc alse goeden wijn. dit siin alle tekene dat hi es van bloede. ¶ Ende die van coleren siin. die siin mager ende hebben grote handen ende gevarwt rootachtech [of geluachtech ende hare orine es root gheverwet G]. ende hebben luttel hongers ende luttel becomingen in hare spise. ende in die stede van den puusten die si hebben es gelu. entie puusten droge ende herde zeer. dits teken van den colerijn ¶ Ende sulke siin die hebben den lichame wit. ende witte puusten sonder varwe. mer witte cleine adren. ende die menscen siin swaer. ende hebben vele spekels ende dat taey. Ende die orine wit ende bleec ende rou ende dicke. [hebbende dorst G] ende spade haer spise verterende. Entie zere steden siin wit. of moru. of sachte te tastene. ende vele verscheiden sonder hitte. dits teken vanden fleumaet ¶ Die melancolijn heeft den lichame mager ende bruunachtech. ende siin orine es bruun ende bleec ende dunne. of onder swerte varwe ende groenachtech ende dunne. Ende hi eet wel. Ende siin bloet es bruunachtech ende dicachtech. Ende dits hem quaet geten. coyen vleesch. geyten vleesch. warmoes van colen ende alle poteten van roden zade gemaect want dit doet wassen rode coleren dat es melancolie. Ende die zieke stede wert bruunachtech ende rootachtech ende hartachtech ende dits teken van melancolien. ¶ Ende of die materie es van melancolien. so es men sculdech meer te morwene die stede ende te verschene die huut met dwane van watere daerin gesoden siin violet bladre ende grisecom in latien fumus terre. Ende daerna met smeringen van olien van violetten tote die materie gemorwt si. |121rb| entie huut geverscht si. ¶ Den zieken voedet met verscen voetsele. alse goet wederiin vleesch. gesoden kiekenen. roems warmoes. moruwe eyeren. gekerende melc metten gortte gewelt. Ende alle versce spise sonder die vorseit es die doet wassen melancolie. ¶ Dit siin die namen van diversen manieren van puusten wassende op thooft ende in andren steden vanden lichame van meneger manieren ende misselike geformeert. ende dese heet meester gilbeert waterbellen. also men op dwater mach sien bi wilen alst reynt. Maer siin si hart. so heet hi die ziecheit spidecie. ende siin recht onderwassen oft benetelt ware. ¶ Onderwilen so wassen puustkine op thooft hier ende gens. ende daer wast haer ute oft swinenborstelen waren. ende dese heten caries. Ende na die puustkine bliven cleine gaetkine onderwilen. uten welken comt lingene also dicke oft ware zeem. ende dese heeten raten. ¶ Onder\wilen 63 verschet die huut in meneger steden met scorftheiden. ende met groter joocten. vanden welken comen vele sculferen. ende daer ute comen .4 grote haren meer. of min [alse zwine borstelen G]. ende dese heeten tines. ¶ Alse die huut root es. dats van bloede. Ende esser vele hitten entie huut gelu. dats van coleren. Ende essi bruunachtech ende die scorften siin gevarwt loodachtech dat siin van swerter coleren. Ende essi wit ende moru. entie versceit diere uut comtsi gelijc dat olie es. so eist fleumen. ¶ Nu gaen wi ter rechter curen ende weten onthouden dat ons vorleert es. In scorftheiden van kindren. of diet niet geweest en hebben .1. jaer. siet die geneest ten iersten dat ghi moget met dat hier achterwert gescreven wert. In ouden lieden ende in diere in veroudert siin. so kent die ziecheit. als u vorleert es. ende purgeert ierst die humoren. ¶ Es die scorftheit van bloede dewelke u es geleert kennen. so digereert die materie met oxisacum nemende nuchtens .3. lepel vol met .5. lepel vol warms waters geminct tegadere. ende dit drinct nuchtens ende navens. ende doeten bloet laten ter middelster adren vanden arme. ende daerna geeft hem desen dranc gemaect aldus ¶ Nemt violetten .1. dr. prumen van damas .12. sebesten .15. juiubas .20. dese doet zieden in .4. lb. waters tote enen ponde. |121va| Ende dit ziedt ende doeter in van dat [march C] (dat) in cassia fistula es .1. dr. tamarinden ende mannen elx .1/2. dr. dit doet tegader zieden .2. walme of .3. Ende daerna ziet int welke gezi(e)de gi doet navens .1/2. dr. geluwer mirabolanen gepulvert ende also gelike .1. dr. rebarben. Nuchtens tilike so ziedet ende doeter in .1/2. dr. sukers rosaet. ende dat geeft drinken heeter dan laeu. Dies ander dages navens so bade dat hi wel swete ende elx dages so drinke cyroop van grisecom Ende ware dattie fleume ware van souter fleumen. so diger(er)et die materie met oximelle ende daerna purgeertene met .2. dr. ende .1/2. dr. siin. of hi hart es in den lichame ende gaet hi wel ter cameren bi gewoenten. want dese medicine purgeert verbernde humoren. Dies derds dages so stove ende swete wel ende daerna so dwa siin hooft met gesoutenen borne want het suvert ende ontdoet ende droget. Ende dies ander dages doeten bloet laten in die middeladre dit es men sculdech te doene in verbernden humoren. ende daerna salmen moruwen thooft met desen dingen. ¶ Nemt papple entie wortel van hoemste ende dat ziedt in borne ende daer met wasscet thooft. ende legt vanden crude op thooft ende doedire in versche botere [soe vele C] hets te beter. Ende dit doet dicken den zieken wel gebaedt. Ende trect hem uut die quade haer met enen tanxkine of suvert hem thooft met silotrum. Ende wert hem 64 thooft te heet of dat hem te zere sweert. so smeertene met deser zalven ¶ Nemt olie van violetten ende van rosen. ende .2. doders van eyeren. ende versch swinen smout ende minget te gadere. ende smertene hier met. dit benemt die sweringe entie hitte ende gesmiedt. Ende daerna so comt die drogende zalve. ¶ Nemt mostert saet. ende stafisagria saet. dit maelt wel cleine ende maecter af cleine pulver dan minget met zeme ende smeert daer op. Mer en latet daer niet lange op. het mochte den zieken doen cortsen. ¶ Noch ene ander: Nemt duven mes ende tempert met wine of met aysine ende met zeme even slecht dit doet tselve. Ende es oec goet geleit op geswollen voeten dengenen die dwater in hebben. ¶ Noch ene ander. Nemt zepe. levende sulfer. peper. piretrum. stafisagria quicselver gebluscht met nuchteren mans spekelen. elx even vele vanden cruden. Mer vanden quiczilvere die helft minst. dit minget wel met verscen swinen smoute |121vb| ende smeert daermede tscorfde hooft dit es goet mede te suverne

                ¶ Noch .1. ander die goet es jegen dat moermael. want het droget sere. Nemt levende calc ende operment elx even vele. ende dit pulvert wel cleine ende tempert met zepen ende olie van oliven ende smert daer met. ¶ Noch .1. ander die geneest scorftheit ent moermael ende alle coude drope. Nemt litargirum .2. o. ende pulvert wel cleine ende minget met olien van oliven. ende met aysine temper(e)nde in enen motalinen mortier wrivende onderwilen daerin doende die olie onderwilen den aysiin. ende wrivet alse .1. sause. dat si also cleine alst mach siin ende also dunne alse zeem. ende also slecht. dese zalve es goet alsoet vorseit es. ¶ Noch .1. ander Nemt levende calc ende operment. dese pulvert ende tempert met olien ende met aysine. alsoet vorseit es vander andren zalven. dese geneest scorfde hoofde sonder thaer uut te doen vallen ¶ Wildi maken .1. ruggene huve thaer met uut te treckene. Nemt sceppec ende smeltet. ende dan mincter in cleine pulver van witten wieroke ende van mastic ende .1. luttel rous zeems. ende dit minget al te gadere ende dan smeret op .1. leder of op .1. campen cleet ende dat maect met sterken litsen die niet breken en mogen. ende dat legt laen op siin hooft. Ende alster op heeft gelegen .3. dage of .4. so doeten staen op enen stoel. ende maect .1. sterke corde vast an enen balken ende die maect vaste metten litsen. ende dan trect den stoel van onder sinen voeten [dan sal hi blivende hanghende ende C] Aldus sal die zieke quite wesen van sinen stincstox. ende dit heet ene ruggene huve. ¶ Nu verstaet int genesen van scorfden hoofden. dits die gerechte cure. Int ierste die stede te moruwene als u vorleertes. dat ghi niet en legt op thooft silotrum. Want die wortelen vanden quaden haren en soudenre niet met uut gaen die stede en ware tierst gemoruwet. Maer alst gemoruwet es ende gi werken wilt metter ruggenre 65 huven. so werct met diere vorseit es. Of met deser gemaect van desen dingen ende gespreit op .1. leder of op .1. linen cleet alsoet vorseit es. ¶ Nemt swert pec. ende herst. terbentine. [tarwin blomme C] ende dit smelt op 1. cleine vier so dat wel geminct si. ende dan legget opt leder of opt cleet ende doet alsoet vorleert es.

KAPITTEL 27.

                Van schurft van het hoofd met de raad van de 4 dokters.

                Van schurft op het hoofd zijn er zulke vormen die men kan genezen en sommige niet. En dat zijn die de huid vast aan het been hebben staan en de niet kan schuiven en hard is en werp veel zwavel op dat het haar opeet. En als ge u wilt ondervinden om schurftige hoofden te genezen neem niet die dusdanig gedaan zijn. Maar deze andere kan men genezen die aldus gedaan zijn en er zijn er 2 soorten van, die ene werpt goed haar uit en dat veel en men noemt het hoofdzeer en de huid is goed, maar ze behoudt het niet aan het been en ze is niet hard.

En andere zijn er die de huid goed en droog hebben en die hebben veel jeuk en werpt weinig haar uit. En welk van deze twee dat is, dan moet je eerst dat hoofd vermurwen met smeer en met boter en dan moet je die hoofdzeer er uit trekken en daarna genezen zoals u hierna geleerd wordt. Maar vermurw het met deze zalven;

Neem witte Helleborus of het sap van zuring die de bladeren lang en scherp heeft en stamp tevoren dat sommige rode zuring (Rumex) noemen, in Latijn lapatium acutum, neem daarvan 1 drachme en scheepspek 1 drachme, dat is murwe pek en kernen van walnoten 6 drachmen, dit stamp je alle tezamen en maak er 1 zalf van. En als het in de winter is dan maak je het van deze notenolie en vermurw het hoofd daarmee 8 dagen lang of 9 of meer of minder alzo u denkt dat het te doen is om het haar uit te trekken en als u denkt dat het murw genoeg is trek dan het haar uit met de wortels met een tang die aldus gemaakt is op deze manier. En daar ge het hebt uitgetrokken besmeer daar die plaats weer met dezelfde daar [61] men het tevoren mee vermurwde.

En als het haar weer groeit was dan het hoofd met een sterke loog. En als het hoofd droog is besmeer het met dit ding die cylotrum heet en aldus gemaakt is: Neem ongebluste kalk, 4 drachmen, en laat het spoelen in water en die er daarna orpiment (arsenicum) in, 2 drachmen, en laat alles tezamen koken. Teken dat het genoeg gekookt is; steek er 1 ganzenveer in en trek het daarna weer uit en gaan de pluimen er gemakkelijk af van de veren dan is het genoeg gekookt en besmeer hiermee het hoofd zolang als de huid bloot is. En weet dat nadat het haar er uit is besmeer je het hoofd zolang dat die plaats niet root is, maar geheel wit. En dat de wortels van het haar natuurlijk worden en niet hard, dat is een teken van genezen. En wordt dat hoofd te droog, dat is te verstaan dat de schurft te droog wordt van droge naturen doe dan in het cylotrum wat olie van olijven zodat het cylotrum niet te zeer de verharding van het hoofd verteert. En is het 1 scherpe druppel of een verse schurft besmeer het goed met het cylotrum zoals het gemaakt is zonder olie.

Die glossaria van de 4 dokters leert en zegt aldus dat schurft vaak door de schuld van de dokters komt omdat ze vaak pleisters leggen die te heet en te droog zijn. Want ze verteren de natuurlijke hitte en vochtigheid van de huid en maakt ze droger dan ze van naturen moet zijn. En dus wordt ze hard door roekeloosheden van de dokter en omdat hij niet weet wat hij doet zo valt het haar uit dat nimmermeer weer kan groeien want die droge en hete pleisters hebben de vochtigheid verteerd. En de hitte van de pleister heeft die huid zo verhard dat er geen haar uit kan komen want er is geen vochtigheid. Want zo waar enig ding zal groeien daar moet getemperde hitte en getemperde vochtigheid zijn want daar het te heet is daar verbrandt en verdroogt het te zeer en daar het te vochtig is daar verdrinkt het te zeer omdat er teveel vochtigheid is. Nog zegt die glossaria als men pleisters legt liggen ze te lang op 1 zeer en dan komt ervan zoals gezegd is.

Deze schurftheid komt soms van zoute fluimen en dan heeft hij grote jeuk daarin en daarvan komen grote schurftheden en vele schilfers. Nog is er een die van melancholie komt en die jeukt niet zo erg vanwege de koudheid van de materie en de droogte. Maar zijn die vochtvermenging drabbig dan komen daarvan grote puisten en vooral veel eten en niet denkende en niet badende en die van diversen soorten. Hierbij kan u de mensen herkennen van welke vochtvermenging dat hij is. Alzo ons Lanfranc beschrijft en de oude verstandige meester Hippocrates en Galenus, Avicenna en Rasis en vele andere meesters. Dit zijn tekens van de roodbloedige, dat zijn diegene die van bloed zijn en zijn goed gevleesd en vet [62] en goed rood gekleurd en heeft de mond zoet en hij heeft puisten vol etter. En hij heeft de urine rood en dik en van jongen jaren onder de 30. En spijs eet hij dat zijn voedsel is van gewoonte zoals goed vlees, goed brood en dergelijke en drinkt goede drank zoals goede wijn en dit zijn alle tekens dat hij van bloed is.

En die van gal zijn die zijn mager en hebben grote handen en roodachtig gekleurd of geelachtig en hun urine is rood gekleurd en hebben weinig honger en weinig trek in hun spijzen en in de plaatsen van de puisten die ze hebben is het geel en de puisten droog en zeer harde, dit is het teken van de galachtige.

En sommige zijn er die het lichaam wit hebben en witte puisten zonder kleur, maar witte kleine aderen en die mensen zijn zwaar en hebben veel speeksel en dat taai. En de urine wit en bleek en rouw en dik,  hebben dorst en verteren laat hun spijzen. En die zere plaatsen zijn wit of murw of zacht om aan te tasten en vele vochtigheden zonder hitte, dit is het teken van de flegmaticus.

De melancholische heeft het lichaam mager en bruinachtig en zijn urine is bruin en bleek en dun of onder zwarte kleur en groenachtig en dun. En hij eet goed. En zijn bloed is bruinachtig en dikachtig. En dit is voor hem slecht eten, koeienvlees, geitenvlees, warme moes van kolen en alle stamppot van rode zaden gemaakt want dit laat rode gal groeien, dat is melancholie. En de zieke plaats wordt bruinachtig en roodachtig en hardachtig en dit is het teken van melancholie.

En als die materie van melancholie is dan moet men die plaats meer vermurwen en de huid bevochtigen en wassen met water waarin gekookt zijn violenbladeren en duivekervel, in Latijn fumus terre. (Fumaria officinalis) En daarna met smeringen van olie van violen tot die materie vermurwd is en de huid bevochtigd is.

De zieken voeden met vers voedsel zoals goed ramsvlees, gekookte kuikens, roomse warme moes, murwe eieren, gekarnde melk met gort geweld. En alle verse spijzen uitgezonderd die gezegd zijn laten melancholie groeien.

Dit zijn de namen van diverse soorten puisten die op het hoofd groeien en in andere plaatsen van het lichaam van vele vormen en misselijk gevormd en deze noemt dokter Gilbeert waterbellen zoals men soms op het water kan zien als het regent. Maar zijn ze hard dan noemt hij die ziekte spidecie en zijn echt ondergroeien of het met netels was.

Soms groeien hier en daar puistjes op het hoofd en daar groeit haar uit of het zwijnenborstels waren en deze heten caries. En na die puistjes blijven soms kleine gaatjes waaruit drek komt alsof het honing was en deze heten raten.

Soms [63] wordt die huid op vele plaatsen vochtig van schurftheden en met grote jeuk waarvan vele schelfers komen en daaruit komen 4 grote haren, meer of minder als zwijnenborstels en deze heten tines.

Als de huid rood is, dat is van bloed. En is er veel hitte en de huid geel, dat is van gal. En is ze bruinachtig en de schurft is loodachtig gekleurd is dat van zwarte gal. En is het wit en murw en de versheid die er uitkomt op olie lijkt, dat is van fluimen.

Nu gaan we naar de echte genezing en weten en onthouden dat ons geleerd is. In schurftheden van kinderen of die het 1 jaar niet geweest hebben, zie die genezen het eerste dat ge kan met dat hierna geschreven wordt. In oude lieden en in die er in verouderd zijn, ken de ziekte zoals u geleerd hebt en purgeer eerst die vochtvermenging.

Is de schurft van bloed wat u geleerd hebt te herkennen verteer die materie met oxisaccarum (stroop, azijn granaatappel en suiker) en nemen ’s ochtends 3 lepels vol met 5 lepels vol warm water tezamen gemengd en drinkt dit ’s ochtends en ‘s avonds en laat bloed laten in de middelste ader van de arm en geef hem daarna deze drank die aldus gemaakt is;

Neem violen, 1 drachme, pruimen van Damascus, 12, sebesten, (Cordia myxa) 15, en jujuben, (Zizyphus jujuba) 20 laat deze koken in 4 pond water tot een pond. En dit kookt en doe er van dat merg da) in dat Cassia fistula is, 1 drachme, tamarinden en manna, elk 1/2 drachme, laat dit tezamen koken 2 wellen of 3. En zeef het daarna is welke zeef ge het doet ’s avonds en doe er 1/2 drachme gele mirabolanen verpoedert bij en net zo 1 drachme rabarber. Kook het ’s ochtends en doe er 1/2 drachme rozensuiker in en geef dat te drinken, heter dan lauw. De volgende avond baden zodat hij goed zweet en drink elke siroop van duivekervel. En was het dat die fluimen van zoute fluimen waren verteer de materie met oxymel (water, honing en azijn) en purgeer het daarna met 2 1/2 drachmen azijn en als hij hard is in de loop en gaat hij goed ter toilet uit gewoonte want dit medicijn purgeert verbrande vochtvermenging. De derde dag goed stoven en zweten en was daarna zijn hoofd met gezouten bronwater want het zuivert en ontdoet en droogt. En de volgende dag laat ge bloed laten in de middelader, dit moet men doen in verbrande vochtvermenging en daarna zal men het hoofd vermurwen met deze dingen;

Neem Malva en de wortel van heemst en kook dat in bronwater en was daarmee het hoofd en leg van die kruiden op het hoofd en doe er in vochtige boter zoveel, het is beter. En laat vaak de zieke goed baden. En trek bij hem de kwade haren er uit met een tangetje of zuiver hem het hoofd met cylotrum.

En wordt bij hem [64] het hoofd te heet of dat het hem te zeer zweert besmeer het dan met deze zalven;

Neem olie van violen en van rozen en 2 dooiers van eieren en vochtig varkensvet en meng het tezamen en besmeer hiermee, dit beneemt die zweer en de hitte en verzacht. En daarna komt de drogende zalf;

Neem mosterdzaad en staphisagria zaad, maal dit goed klein en maak er klein poeder van en meng het met honing en smeer het er op. Maar laat het daar niet lang op, het kan de zieke koorts geven.

Nog een andere: Neem duivenmest en temper het met wijn of met azijn en met honing, even echt en doet hetzelfde. En is ook goed gelegd op gezwollen voeten van diegenen die het water in hebben.

Nog een andere; Neem zeep, levende zwavel, peper, pyrethrum (Anacyclus), staphisagria en kwikzilver geblust met nuchter mannenspeeksel, elk evenveel van de kruiden. Maar van kwikzilver minstens de helft, meng dit goed met vers varkensvet en besmeer daarmee het schurftige hoofd, dit is goed om ermee te zuiveren.

                Nog 1 andere die goed is tegen dat gezwel aan de benen want het verdroogt zeer. Neem ongebluste kalk en orpiment (arsenicum), van elk evenveel, en verpoeder dit goed klein en temper het met zeep en olie van olijven en besmeer het daarmee.

Nog 1 andere die schurft geneest en dat gezwel aan de benen en alle koude druppen; Neem litargirum, 2 ons, en verpoeder het goed klein en meng het met olie van olijven en temper het met azijn en wrijf het in een metalen mortier en doe er soms daarin de olie en soms de azijn en wrijf het als 1 saus zodat het zo klein is als kan zijn en zo dun als honing en alzo goed, deze zalf is goed zoals gezegd is.

Nog 1 andere; Neem ongebluste kalk en arsenicum, verpoeder dit en temper het met olie en met azijn zoals gezegd is van de andere zalven, deze geneest schurftige hoofden zonder het haar uit te laten vallen.

Wil ge 1 een pikpleister maken om het haar ermee uit te trekken; Neem scheepspek en smelt het en meng er dan klein poeder in van witte wierook en van mastiek en wat ruwe honing en meng dit alles tezamen en smeer het dan op 1 leren of op 1 hennepkleed en maak dat met sterke banden die niet breken kunnen en leg het in een laag op zijn hoofd. En als het er 3 of 4 dagen op heeft gelegen laat hem dan op een stoel staan en maak 1 sterk koord vast aan een balk en maak die vast met de banden en trek dan de stoel van onder zijn voeten dan zal hij blijven hangen. Aldus zal die zieke zijn hoofdzeer. (eczema capitis)  kwijt wezen van en dit heet een ruig bekleedsel.

Begrijp nu in het genezen van schurftige hoofden, dit is de echte behandeling. Eerst die plaats te vermurwen zoals u geleerd hebt en dat ge geen cylotrum op het hoofd legt. Want de wortels van de kwade haren zouden er niet mee uit die plaats gaan was het niet eerst murw gemaakt. Maar als het vermurwd is en ge werken wil met de ruige huif [65] werk met die zoals gezegd is. Of met deze gemaakt van deze dingen en gespreid op 1 leer of op 1 linnen kleed zoals gezegd is.

Neem zwart pek en hars, terpentijn, tarwebloem  en smelt dit op 1 klein vuur zodat het goed gemengd is en leg het dan op het leer of op het kleed en doe alzo het geleerd is.

 

Dit is van de luizen die op het hoofd groeien of op andere plaatsen aan het lichaam en de behandeling ertegen.

|122ra| CAP. 28.

               Dits vande(n) luse(n) die wasse(n) op thooft of i(n) andre(n) stede(n) an de(n) lichae(m) die c(ur)e d(aer) iege(n).

Dicwile heeft die mensce lusen ende neten [op thovet oft G] an sinen lichame ende dat es om dat nature dat hare werct ende stect van hare die overtullecheit die es tusscen der huut enten vlesche. ende dat siin verrotte humoren ende verkeren in wormen die lusen heeten ende neten. Ende alse die heete lichame heeft dusgedane wormen. so salmen dus cureren. ¶ Nemt quiczilver of asscen gebernt van vilten ende aysiin ende olie van oliven. ende hier af maect .1. zalve getempert altegadere. ende besmertene hier mede ¶ Een ander. Nemt litargirum. quiczilver. olie ende aysiin. ende tempert te gadere ende besmeret daermet

                ¶ Een ander zalve in couden lichamen. Nemt wit elleborum. stafisagria. nitrum. operment root. dit tempert met aysine hier met so smeret thooft ¶ Item root operment met olien getempert doet tselve ¶ Item zeewater met aysine geminct. of gesouten water. doet tselve. ¶ Noch nemt quiczilver gebluscht met nuchteren spekele ende swinen smout ende asscen van houte ende beter ware van vilte [onghebulst calc C]. hier met so minct pulver gestampt vanden sade van stafisagria ende dit gedaen in enen holen broecrieme. Of gesmert daermet .1. wollen gordelkijn ende daermet gegordt. alle die die (sic) luse die .1. mensce heeft sullen daertoe lopen. Ende also sullen si doen. mingdi tpulver van stafisagria ende terbentine. ende windet daeromme catoen ende draget in uwen boesem ¶ Noch nemt quiczilver gebluscht ende asscen van menscen hare gebernt. ende geminct te gadere.

                ¶ Meester gillebeert seit dat luse comen van vortten humoren als u vorleert es. Mer die comen van melancolien die siin swert. alse die wassen int haer vanden hoofde. Ende die van fleumen comen. die siin wit. entie van bloede comen die siin root. Ende sulke comen van swete. ende sulke van vulen cledren [ende van wollen clederen G] Ende onderwilen comen si dien lieden die ziec siin ende siin vorboden vander doot. Ende sulken en mach mense niet benemen. ende dats gerne .1. voorbode van laserscepe.

|122ra| KAPITTEL 28.

               Dit is van de luizen die op het hoofd groeien of op andere plaatsen aan het lichaam en de behandeling ertegen.

Vaak heeft de mens luizen en neten op het hoofd of aan zijn lichaam en dat is omdat natuur zich werkt en van zich  de overtolligheid uitsteekt die er tussen de huid en het vlees is en dat zijn verrotte vochtvermengingen en veranderen in wormen die luizen en neten heten. En als het hete lichaam dusdanige wormen heeft dan zal men aldus genezen;

Neem kwikzilver of as dat gebrand is van vilt en azijn en olie van olijven en maak hiervan 1 zalf en getemperd al tezamen en besmeer hiermee.

Een andere; Neem litargirum, kwikzilver, olie en azijn en temper het tezamen en besmeer het daarmee.

               Een andere zalf in koude lichamen; Neem witte Veratrum, staphisagria, soda (potas) en rood arsenicum, dit temper je met azijn en besmeer hiermee het hoofd.

Item rode arsenicum met olie temperen doet hetzelfde.

Item zeewater met azijn gemengd of zout water doet hetzelfde.

Nog neem kwikzilver geblust met nuchter speeksel en varkensvet en as van hout en beter was van vilt en ongebluste kalk en meng hiermee het poeder dat gestampt is van de zaden van staphisagria en dit gedaan in een holle broekriem. Of besmeer daarmee 1 wollen gordeltje en omgord je daarmee, alle die luizen die 1 mens heeft zullen daartoe lopen. En alzo zullen ze doen; meng dit poeder van staphisagria en terpentijn en windt daarom katoen en draag het in uw boezem.

Nog neem gebluste kwikzilver en as van gebrand mensenhaar en meng te tezamen.

                Dokter Gillebeert zegt dat luizen van verrotte vochtvermenging komen zoals u geleerd hebt. Maar die van melancholie komen die zijn zwart als die in het haar van het hoofd groeien. En die van fluimen komen die zijn wit en die van bloed komen die zijn rood. En sommige komen van zweet en sommige van vuile kleren en van wollen kleren.En soms komen ze bij die lieden die ziek zijn en zijn voorboden van de dood. En zulke mag men ze niet benemen en dat is graag 1 voorbode van huidziekte. [66]

 

 

Dit is van de uitgroei op het hoofd dat men overbeen (uitwas) noemt.

CAP. 29.

                Dits va(n) de(n) wa(n)ne(n) opt hooft datme(n) heet ov(er)bene.

                Het wassen opt hooft onderwilen ene maniere van sweren datmen heet in dietsche wannen of overbeene. |122rb| die herde zere mes(s)itten ende daer en wast geen haer uter huut diere boven es. Dese wassen van fleumen verhardt met materien van melancolien. Ende als ghi siit geroepen tote enegen mensce ende hi wilt dat gijs hem quite maect. so nemt .1. sceers ende snijt die huut nauwelike ontwee. (zie fig. XXVIII; ook in G een schets) ende wacht dat ghi niet en wont den sac vanden wanne. ende dan pelten uut al geheel. of trecten uut met enen hake (zie fig. XXIX; ook in G en L schetsen) vroedelike. Ende snijt die huut overlanx: ende niet overdweers. dats alsoet thaer wast. Ende als gine al geheel uut hebt ende ghi dies zeker siit. so nayt die wonde eist dats noot es met ere driecanter naelden ende daer in .1. gewasten twinen draet. ende heilt vort die wonde sonder wieke altoes wachtende datse niet en werde ondercotech. Ende aldus geneest alle wanne over alden lichame snidende overlancs die lede. ¶ Ende eist in die lede van den ogen so en snijtene niet op no neder gaende dat ware dweers den oge mer lancs. dats vanden nese ten slape wert also die wintbrauwen. gaen.

                Ende int lier sal men sniden op ende nedergaende vanden liere ten ogen wert. Ende piint u altoes om ene cleine lixeme te makene. ende nayt de wonde weder met ere naelden met .1. zidenen drade die cleine es. ende daerna so legt optie wonde albucasis pulver. ende niet daer binnen. dwelke u geleert es int capittel vanden wonden te nayene. Ende emmer wacht u dat gi niet en laet van der saken van den wanne in den mensce. want lieti daerin also groet alse .1. ziere. die wan soude weder wassen. ¶ Maer hout die wan so vaste dat hi brect ende gine niet uut en moget hebben al geheel. so legt in die wonde van desen pulvere. ende dan en nayt de wonde niet. Dit pulver es goet in allen steden daer ghi iet uut wilt doen vallen. Mer legget alsoet noet es. daers luttel es te doene daer legges luttel ende daers vele es te doene daer legges vele. want het doet tstuc uut vallen binnen .9. dagen op dat ment daer op leit .2. werf des dages ende versch swinensmout of versce botere. Dits tpulver ¶ Nemt vilinge van ysere. ende gebernt copper. ende gelu operment. ende coperroot. elx even vele [ana o.. j. C] levende calc .2. werf also vele als enech vanden andren. dit pulvert wel te gadere in enen matalinen mortier ende maecter af wel cleine pulver |122va| sichtende dore .1. linen cleet. ende dit tempert met zeeme dat 67 gescuumt es ende maecter af bollekine ende droochse ter zonnen. ende daerna so maecter weder pulver af also ghi daet te voren. ende dan temperse also ghi daet te voren ende droochse noch. Ende also doet .3. werf achtereen. ende ter derder werf so drochse wel ende bestaetse in ene droge stat daer en gene wacheit an comen mach. ende daeraf so nemt also vele als ghi wilt besegen ende pulveret yewer op daert droge si. ende wercter met also u vorleert es. ¶ Een ander pulver dat werct dies gelike. Nemt sop van celidonien ende dat moet siin vander wortelen. ende orine van enen jongen kinde van .5. jaren of daeromtrent elx .4. dr.. levende calc .3. dr.. operment .1. dr.. tcalc ent operment dat pulvert wel cleine elc bi hem selven. tcalc entie orine ende dat sap minct al tegadere ende doet zieden op .1. cleine vier. ende alst heeft gesoden .1. stuc altoes roerende. so doeter in dat operment ende roeret wel tegadere altoes. ende latet luttel sieden daerna. Want dat operment verlore sine cracht int zieden. Ende hier af so maec bollekine alsoet vanden andren es vorseit ende droochse wel in die zonne. dan bestaet dese bollekine alsoet es vorseit. ¶ Ende of .1. mensce quite wille siin van sinen wanne op thooft ende hi niet en wille gedogen dat ghi ne snijt. so legt opten wan .1. linen cleet .2. vout ende daerin so snijt .1. gat daer die wan dore blike. ende daerop so legt dit plaster dus gemaect. ¶ Nemt zepe ende mincter in operment .1. luttel gepulvert ende levende calc .1. deel so dat si versch ende niet te dicke. ende daerboven so legt .4. vout linen cleets ende bintene vaste [met eenre scroede G] ende verbiet hem dat hiere niet toe en doet. ende dit laeter op van nuchtens toter vespertijt. dit sal die huut ontwee eten. ende sal siin swert. ende dan legter op versch swinen smout of botere. dit saelt doen vortten. Ende alst open es so legter in van uwen pulvere dat ghi vore gemaect hebt. dit so heet men ruptorium. Ende legt also u pulver tote dat die materie van den wanne no verteert es. als u vorleert es. datter niet af en blive vanden wannene van den sacke. Ende als gi dies seker sijt. so heilt die wonde als u vorleert es van andren wonden int capittel vanden wonden. ¶ Ende waert dat die wan wiese optie moude van |122vb| den hoofde ende vaste hilde ant been. so wacht u dattie wan niet en si vaste an dura mater. alsoet wel mochte gescien. Waerbi ic u segge, waert dat giere op wrocht waert met snidene waert met ruptorien. ghi mocht lichtelike dan dien mensce doden. ende dat soude comen bi roekeloesheiden. Sijt hieraf vorsien dat radic u. want het es noot.

KAPITTEL 29.

                Dit is van de uitgroei op het hoofd dat men uitwas noemt.

                Soms groeit op het hoofd een soort van zweren dat men in het Dietse wannen of overbeen noemt die er zeer hard mee zitten en er groeit geen haar uit de huid die er boven is. Deze groeien van fluimen die verhardt zijn met materie van melancholie. En als ge bij enige mens wordt geroepen en hij wil dat ge het weghaalt neem dan 1 schaar en snij die huid nauwelijks kapot en let op dat ge niet de zak van de uitgroei verwondt en pel het er dan geheel uit of trek het er verstandig uit met een haak. En snij die huid overlangs en niet overdwars, dat is alzo het haar groeit. En als ge alles er geheel uit hebt en ge hiervan zeker bent naai die wond en is het dat het nood is met een driekantige naald en daarin 1 wassen getwijnde draad en heel verder die wonde zonder doek en let er altijd op dat ze niet verzweert. En genees aldus alle uitgroei over het hele lichaam en snijden de leden in de lengte.

En is het in de leden van de ogen snij het niet door op en neer te gaan, dat is dwars over het oog, maar in de lengte, dat is van de neus tot de slaap toe zo de wenkbrauwen gaan.

                En in de wang zal men snijden door op en neer te gaan van de wang naar de ogen toe. En bedenk altijd hoe u kleine littekens  maakt en naai de wonde weer met een naald met 1 zijden draad die klein is en leg daarna op die wonde albucasis poeder en niet er binnen wat u geleerd hebt in het kapittel van de wonden te naaien. En let er altijd op dat ge er niets inlaat van de zaken van uitgroei in de mens want liet ge daarin alzo groot als 1 wormpje, die uitgroei zou weer groeien.

Maar houdt die uitgroei zo vast dat hij breekt en gaat het er niet uit en kan ge het er niet geheel uit hebben leg in die wond van dit poeder en naai de wond niet. Dit poeder is goed in alle plaatsen daar ge iets uit wil laten vallen. Maar leg het alzo het nodig is, waar er weinig in te doen is leg er weinig en daar er veel nodig is leg er veel want het laat het stuk binnen 9 dagen uitvallen als men het er 2 maal per dag oplegt en vochtig varkensvet of verse boter. Dit is het poeder;

Neem vijlsel van ijzer en gebrande koper en geel arsenicum en koperrood, van evenveel een ons, ongebluste kalk 2 maal zoveel als enige van de anderen, verpoeder dit goed tezamen in een metalen mortier en maak er goed klein poeder van en zeef het door 1 linnen kleed end temper dit met honing dat 67 geschuimd is en maak er bolletjes van en droog het in de zon en maak er daarna weer poeder van zoals ge tevoren deed en temper het zoals ge tevoren deed en droog het nog. En doe alzo 3 maal achter elkaar en droog het de derde keer goed en berg het op in een droge plaats daar geen vochtigheid komen kan en neem daarvan zoveel als ge wil gebruiken en verpoeder het weer zodat het droog is en werk er mee zoals u geleerd hebt.

Een ander poeder dat diergelijk werkt; Neem sap van stinkende gouwe en dat moet van de wortels zijn en urine van een jong kind van 5 jaren of daaromtrent, elk 4 drachmen, ongebluste kalk, 3 drachmen, arsenicum, 1 drachme, de kalk en arsenicum goed klein verpoederen en elk op zichzelf, de kalk en de urine en dat sap meng je alle tezamen en laat het koken op 1 klein vuur en als het een gedeelte gekookt heeft en altijd roeren doe er dan in de arsenicum en roer het altijd goed tezamen en laat het wat koken daarna. Want dat arsenicum verliest zijn kracht in het koken. En maak hiervan bolletjes zoals het van de andere gezegd is en droog het goed in de zon en berg dan deze bolletjes op zoals gezegd is.

En als 1 mens zijn uitgroei op zijn hoofd kwijt wil worden en wil hij niet gedogen dat ge snijdt leg dan op de uitgroei 1 linnen kleed 2voudig en snij daarin 1 gat daar die uitgroei door blijkt en leg daarop deze pleister aldus gemaakt;

Neem zeep en meng er arsenicum in die wat gepoederd is en 1 deel ongebluste kalk zodat ze vochtig en niet te dik is en leg daarboven 4voudig linnen kleed en bindt het vast met een zwachtel en verbiedt hem dat hij er niet aankomt en laat dit er op van ‘s ochtends tot vespertijd, dit zal de huid kapot eten en zal zwart zijn en leg er dan vochtig varkensvet of boter op, dit zal het laten verrotten. En als het open is leg er dan in van uw poeder dat ge van tevoren gemaakt hebt, dit noemt men ruptorium. En leg alzo uw poeder totdat die materie van de uitgroei verteerd is zoals u geleerd hebt zodat er niets over blijft van de zak van de uitgroei. En als ge daarvan zeker bent heel die wond dan zoals u geleerd hebt van andere wonden in het kapittel van de wonden.

En was het dat die uitgroeit op de schedel van het hoofd en vast hield aan het been wacht u dat die uitgroei niet vast is aan harde hersenvlies zoals het wel kan gebeuren. Waarbij ik u zeg was het dat ge er op wrocht om er te snijden met bijtende geneesmiddelen dat ge dan gemakkelijk de mens kan doden en dat zou komen door roekeloosheid. Wees hiervan voorzien, dat raadt ik u. want het is nood.

 

Van builen op het hoofd  te genezen.

CAP. 30.

                Van te genesene bulen opt hooft.

               Heeft enech mensce enen bult op thooft. of ene vercappe in 68 latine testudo. ende dats .1. swere die hem spreit tusscen den vlesce enten bene. dewelke huut brect ende wast weder. dwelke gesciet bi dat tfleesch herdre es dant eldre in andren steden es vanden lichaem als u vorleert es int begin van desen boeke int capittel vanden hoofde. dwelke gevalt meest in kindren of in jongen lieden hebbende onder .10. jaer. ¶ Dits die cure te genesene. Ghi selt nemen .1. sceers ende sniden die huut dore vanden zwere op ende neder van den enen ende toten andren. also lanx alse thaer gaet. ende al uut halen dat etter ende breken den sac daer detter in leit gegadert [dan doet hute der na C]. Ende daerna so wiecse wel vol. ende legter boven .1. plaster van werke ende bintse also tote dies ander dages. ende daerna so heiltse sonder wieken. ¶ Of essi groet ende si vele heeft hare gespreidt dat si niet en mach siin gesuvert bi harer groetheiden. so snijtse cruus wijs ende dan doet als u vorleert es. Mer daer gise genesen moget sonder crucen daer en snijt mer enen snede. Want men es sculdech den mensce te genesene metter minster pinen ende metter minster lixemen. Ende dese zweren siin al vol geuulcereert. dats quaet vul wey vleesch. dat detter heeft gemaect quaet. dat doet ute metten pulvere van coperrode. ende dat ierst gebernt in enen scarf ende daerna weder gepulvert. Dit verteert quaet vleesch in den mensce. ende sonderlinge in den man. ende doet die wonden heilen. Ende in dwijf so verteret tfleesch. mer en helpt niet der wonden alst doet in den man. dats om dat dwijf cout es ende versch. ende dat nes niet die man. en ware dat hi ware te jonc Ende wacht wel dese wonde dat si niet ondercotech en werde. ende dat soude comen bi dat mense soude stoppen met wieken so dat detter niet ute en soude mogen comen. ende aldus sout hem spreiden ende onder\cotech |123ra| worden. Mer piint u altoes om die wonde te suverne vanden ettere ende vanden quaden vleesche metten pulvere van coperroot of met soute. Ende geneest die wonde also u vorleert es van andren wonden. Ende van desen bulten so volget thaer also verre als detter gevortecht was gespreidt. dat sal weder wassen. het en ware dat detter daer te lange in hadde geweist gelaten. ende dat ware bi dat detter hadde gevort of verteert die wortelen vanden hare. dan en maecht niet weder wassen. [Explicit Johanne Ypermanne L.] Ende hier met si ons gnouch geseit vanden hoofde ende van siere siecheit.

 

                [der iiii meesters salve

                Deze salve vysierden die .4. meesters van zalerne. men zal nemen litargurum ende dat zalmen pulveren. ende dan zalmen oeck nemen loodasschen ghebrent van lode .1/2. once dye salmen wel pulveren ende wyt van spaengen .1. .1/2. o. dat ghewreven 69 in .1. mortier met olien van rosen ende met aysile te gadere ghewreven ende maect slechte zalve es goet in heeten tyden ende in heten wonden ende soe droegt ende heelt wonden met goeden ettere ende coelt.

                Dits meester jan breemblat zalve.

                Dits dye zalve dye maecte meester jan breemblat Ende hij zeyt dat hijse gaf tetene alse hij dye wonden verbonden heeft ende gedweghen met wijne ofte met aysine ende danne gheeft hise tetene ende men maecte aldus. Men zal nemen hontsrebbe ende sansucum (?) ende smeerwortel ende pimpenelle ende dye cruyde zalmen stoten elcs .10. lb. ende danne zalmen dat zap ute wringen ende men sal dat post weder te vuren doen metter soute boteren voirseit ende danne zalmen dyt zieden eenen langhen tijt met enen soeten viere ende danne salment dair na wringen dore eenen starcken douck ende danne zalmen die cruden echter warmen ja porst vanden cruden ende dan zalmen nemen dat dair ute ghewronghen was dat zap zalmen doen zieden langhe wyle met zoeten viere ende danne salment vanden viere doen ende men zalt ghieten op couden borne ende alsoe coelen ende twater alsoe ute droeghen ende bestedent in .1. verloed vat in couder steden.

                Van eenre plaesteren die men heet dye gracie godes Gracia dei.

                Een plaester dat men heet dye gracie gods dye so maect men hier ane. Nemet die blade vanden eglentiere dye roede bloemen draget ende duetse in .1. glazijn vat ende ghieter in .1. vierendeel lb. olien van oliven ende latet .3. maende staen ter zonnen ende dair na nemt mageden was ende nempt dye croppen van roden rosen van roden eglantiere (die) zijn gevallen omtrent zente Jans mysse ende droeghetse ter zonnen ende maecter af subtijl pulver. ende dan nemt .1. vierendeel vander voirscreven wasse ende dye olie vore genoemt ende .2. dr. vanden voirseiden pulvere vanden voirseyden croppen ende smeltet alte gadere in eene panne op .1. cranck viere ende alst al gesmelten (sic) es doet af ende latet colen ende daer na nempt betenye verbena pimpenelle oft over dye pimpenelle zoe neemt roet [......] dat men naden latyne noemt [........] wel ghedweghen ende vanden watere wel versopen ende gestampt zo zieden in enen nyewen pot met eenen stope wits wijns den starcsten ende den besten die ghij moghe(t) vynden den pot vaste ghestopt Ende laet den pot vaste gestopt ende laet den wijn versieden toten derden deele ende danne laet dye ziedinghe staen tote sander daghes dien tijt ende dan heet dien pot wel sonder zieden ende danne wringt die zode uut zuver ende doet ute in een panne over tfier ende alst beghint te zieden zo werpter in alleyskijn stucken .3. o.. harst altoes roe ende tote dat tplaestere al volmaect zij daer na so doetter in 70 voirseit was (?) metter olien gemenghet Ende daer na pulver van mastieke alst genouch ghezoden es doettet vanden viere ende doetter in terebentyne 1 lb. ende altoes roerende tote dat cout es dyt tplaesler hout altoes in ledere.

                Dese wercke van desen plaesteren

                Men zal weeten dat dit plaester es goet tallen wonden alsoe wel ten ouden alze ten jonghen ende boven alle dinghen zo es zij vagende ende zu verende ende oeck vleesch te doene wasse(n) Ja ende meer heelen in eenre weken dan alle andere medicinen in eenre maent Ja ende sij en laet gheen quaet vleesch in wonden wassen ende zijn is goet den zenuwen dye onterompen sijn oft ghesneden zijn in wonden in sweeren ende zij trect alle maniere van scutte Ja op dat weder keren mach ten gate dart inne gescoten was Ende zij es oeck goet op steden van gevenijnden beten en zij trecken tfenijn ute Ende zij rijpt zeere alle alle manyeren van zweeren ende heelt zonder wyeken. Ende zij es oec goet tegen cancker ende fistele ende mormalen ende alle manieren van quaden zeeren ende zweren ende sij es alte goet op sweeren ende clieren die wassen in den hals want zij scoertse ende heeltse ende zij es goet op dye sweeren die wast andye levere ende ane dye mylte ende onder dye rebben Ja op dat mense int dierste dair op plaesters (l. plaestert) bedij zij trecken buten int vleesch ende scoertse ende heelse ende dat so orcont een dye meester was dat hyse lede op een hovet dat op gheblasen was ende dye zieke genas Sy es goet op spenen ende alse dye meesters dye warheyt willen belien soe es zij meer orberlec danne eene mensche mach begripen want zij es ongebrechlec ende hare wercken sijn ghewarich vanden namen dat mense heet gracia dey ende der heylicheden.

                (Volgt een opsomming van de medicinale gewichten en de daarvoor gebruikelijke teekens. Tevens een grove schets van een weegschaal) G]

KAPITTEL 30.

                Van builen op het hoofd  te genezen.

               Heeft enig mens een bult op het hoofd of een met een kap dat in [68] Latijn testudo heet en dat is 1 zweer die zich verspreidt tussen het vlees en het been die de huid breekt en weer groeit wat gebeurt omdat het vlees harder is dan het elders in andere plaatsen van het lichaam is zoals u geleerd hebt in het begin van deze boeken in het kapittel van het hoofd wat meestal in kinderen of in jongen lieden onder 10 jaar gebeurt.

Dit is de behandeling om te genezen. Ge zal 1 schaar nemen en de huid doorsnijden van de zweer op en neer van de ene en tot de andere zoals het haar gaat en alle etter er uithalen en de zak breken daar het etter in verzameld ligt dan doet u er uit daarna. En bedek het daarna goed vol en leg er boven 1 pleister van werk en bindt het alzo tot de volgende dag en heel het daarna zonder doeken.

Of is het groot en heeft het zich veel heeft verspreid zodat ze niet gezuiverd kan worden vanwege haar grootte, snij het dan kruisvormig en doe dan zoals u geleerd hebt. Maar daar ge het genezen mag zonder kruis snij daar maar 1 snede. Want men moet de mens genezen met de minste pijnen en met de minste littekens. En deze zweren zijn geheel vol geĎtterd, dat is kwaad vol wild vlees en dat het etter kwaad heeft gemaakt, doe dat eruit met het poeder van koperrood en dat eerst gebrand in een potscherf en daarna weer verpoedert. Dit verteert kwaad vlees in de mens en vooral in de man en laat die wonden helen. En in een vrouw verteert het vlees, maar helpt de wonden niet zoals het doet in de man, dat is omdat de vrouw koud is en vochtig en dat is de man niet tenzij dat hij te jong is. En let wel op dat deze wonde niet verzweert wordt onderhuids en dat zou komen omdat men het zou bestoppen met doeken zodat het etter er niet uit zou mogen komen en aldus zou het zich verspreiden en verzweren. Maar denk er altijd aan om die wond te zuiveren van de etter en van het kwade vlees met het poeder van koperrood of met zout. En genees die wonde zoals u geleerd hebt van andere wonden. En van deze bulten volg het haar zover als het verrotte verspreid was, dat zal weer groeien tenzij dat de etter er te lang in geweest was en dat is omdat het etter de wortels van het haar verrot of verteerd hebben, dan kan het niet weer groeien. [Explicit Johannes Yperman] En hiermee is door ons genoeg gezegd van het hoofd en van zijn ziekte.

 

           

 

 

    De 4 dokters zalf

                Deze zalf maakten de 4 dokters van Salerno; men zal litargurum nemen en dat zal men verpoederen en dan zal men ook loodas nemen dat gebrand is van lood, 1/2 ons, dat zal men goed verpoederen en wit van Spanje, 1 1/2 ons, dat gewreven [69] in 1 mortier met olie van rozen en met azijn tezamen gewreven en maak echte zalf die goed is in hete tijden en in hete wonden en zo droogt en heelt wonden met goede etter en verkoelt.

                Dit is meester Jan Breemblat’s zalf.

                Dit is de zalf die dokter Jan Breemblat maakte. En hij zegt dat hij het gaf te eten als hij de wonden verbonden had en gewassen met wijn of met azijn en dan gaf hij het te eten en men maakt het aldus; Men zal lange weegbree nemen en sansucum (Origanum majorana) en smeerwortel en Pimpinella saxifraga en die kruiden zal men stampen, van elke 10 pond en dan zal men dat sap uitwringen en men zal die sap weer op het vuur doen met de zoute boter eerder gezegd en dan zal men dat een lange tijd koken met een zacht vuur en dan zal men het daarna door een sterke doek wringen en dan zal men die kruiden echt warmen, ja sap van de kruiden en dan zal men nemen dat er uitgewrongen was en dat sap zal men een lange tijd laten koken met zacht vuur en dan zal men het van het vuur doen en men zal het gieten op koud bronwater en alzo koelen en het water alzo uitdrogen en het in 1 verloden vat plaatsen in koude plaatsen.

                Van een pleister die men de gracie godes Gracia dei noemt.

                Een pleister dat men de gratie God noemt maakt men hierna; Neem die bladeren van de egelantier (Rosa rubiginosa) die rode bloemen draagt en doe het in 1 glazen vat en giet er in 1 vierde pond olie van olijven en laat het 3 maanden in de zon staan en neem daarna maagdenwas en neem de knoppen van rode rozen van rode egelantier die omtrent Sint Jans mis zijn gevallen en droog het in de zon en maak er subtiel poeder van en neem dan 1 vierde deel van de voor beschreven was en de olie hiervoor genoemd en 2 drachmen van het voor vermelde poeder van de voor vermelde knoppen en smelt  alles tezamen in een pan op 1 zwak vuur en als het alle gesmolten is doe het er af en laat het koelen en neem daarna betonie, Verbena en Pimpinella saxifraga of voor de Pimpinella saxifraga neem rood [......] dat men naar het Latijn noemt [........] goed gewassen en van het water goed verzopen en gestampt en zo in een nieuwe pot koken met een stoop witte wijn, de sterkste en de beste die ge kan vinden, de pot vast gestopt. En laat de pot vast gestopt en laat de wijn tot het derdedeel verkoken en laat dan het kooksel staan tot de volgende dag die tijd en verhit dan die pot goed zonder te koken en wring dan dat kooksel zuiver uit en doe het uit in een pan boven het vuur en als het begint te koken dan werp je er in geleidelijk stukken van 3 ons hars en altijd roeren en totdat de pleister geheel volmaakt is en doe er daar [70] de voor vermelde was met de olie gemengd in. En daarna poeder van mastiek en als het genoeg gekookt heeft doe het van het vuur en doe er terpentijn in, 1 pond, en altijd roeren totdat het koud is, hou die pleister altijd in leer.

 

 

 

                Dit werk van deze pleister

                Men zal weten dat deze pleister goed is bij allen wonden alzo goed voor ouden als voor jongen en boven alle dingen zo is ze afvegend en zuiverend en ook vlees te laten groeien Ja, en meer helen in een week dan alle andere medicijnen in een maand. Ja, en ze laat geen kwaad vlees in wonden groeien en ze is goed voor de zenuwen die gekrompen of gesneden zijn, in wonden en zweren en ze trekt alle soorten van schoten, ja zodat het weer keren mag naar het gat daar het ingeschoten was. En ze is ook goed op plaatsen van giftige beten en ze trekt het gif eruit. En ze rijpt zeer alle soorten van zweren en heelt zonder weken. En ze is ook goed tegen kanker en etterwond en gezwel aan benen en alle soorten van kwade zeren en zweren en ze is al te goed op zweren en klieren die in de hals groeien want zij scheurt ze en heelt ze en ze is goed op die zweren die aan de lever en aan de milt en onder de ribben groeien. Ja zodat men ze in als eerste daarop pleistert waarbij ze trekt buiten in het vlees en scheurt  en heelt ze en dat verkondigt een dokter dat hij het op een hoofd legde dat opgeblazen was en de zieke genas. Het is goed op aambeien en als de dokters de waarheid willen geven dan is ze meer gebruikelijk dan een mens kan begrijpen, want ze heeft geen gebreken en haar werken zijn het waard van de namen dat men het gracia dei en de heiligheid heet.

                (Volgt een opsomming van de medicinale gewichten en de daarvoor gebruikelijke tekens. Tevens een grove schets van een weegschaal)

 

Tafeles van de ogen.

                Hier begint die tafle vanden andren boeke ende sprect vanden ogen ende heeft in .25. capitelen

1.     Ierst hoe die ogen geformert siin

                2. van ongemaken in die ogen ende hoe datsi comen

                3. vander minster optalmen van drien

                4. vander ander optalmen die sterkere es

                5. vander meester optal. ende van misseliken ziecheiden die van optalmen comen

                6. van puusten in dogen ende wat dat ungula heet

                7. van ere smetten dat pannus heet

                8. van hoe vele manieren van tekenen siin van desen smetten

                9. vander ierster die verbaert als .1. zant.

                10. vander andere die verbaert als .1. vischscelle

                11. vander derder die verbaert als .1. vlocke snees

                12. vander vierder smetten die al doge bedect

                13. van doeken of van nagelen

                14. Eene ander maniere van doeken of na. die bruun sijn

                15. van poentkinen die onderwilen gevallen in ogen

                16. van scorftheit ende rootheit ende van joocten in dogen

                17. van seebel in die ogen 71

                18. van tranenden ogen of lopenden

                19. van leepen ogen of tervenden die leden

                20. van blauwen ogen gevallen of gewerpen (sic) etc.

                21. van .4. karacten die men mach genesen

                22. van 3. karacten die men niet en mach genesen

                23. van wonden in die ogen

                24. van fistelen onder die ogen

                25. van noli me tangere int anscijn of an de lippen.

 

Hier begint die ander pertie van den boeke int welke men sal leren vanden ogen ende van haren ziecheiden te cureernen (l. cureerne) also alse meester jan yperman raet. Nu verstaet vanden ogen hoe dat si gewrocht siin. Die oge es gemaect |123rb| bina als een pijnappel. achter scarp ende voren .1. luttel blonc ende slecht ende in die middewert rond omme te bat tontfane sine geesten. ende ane dechterste ende ene zenuwe die hol es entie gaet in die herssenen. dore dwelke die ziende geesten gaen. ende alsi bestopt es van humoren so es die mensce blint met sconen ogen. Int hole vanden ogen es .1. claer waterkiin puur datmen humoren heet van elken belemmertheiden. dwelke ontfanget die lucht van buten dore .3. hude die siin zere claer. Dierste heet uvea die naest es den waterkine. dandere heet cristaline. die uterste heet cornea. Die inreste es gelijc enen peulekine daer tsteenkiin van .1. rosinen in es gewimpelt. dats in latine uva passa. 72  die middelste es geheten cerstael om datsi geliket den cristale. die uterste es geheten horen om dat si es claer ende gelijc den hoorne dat si gelei .. ent (?) als 1. horen ende buget dies gelike. Dese siin liggende deen an dandere dore dewelke die lucht gaet int vorseide waterkiin. ende daerna ontfanget dat lucht die zenewen die int scarpe vanden ogen hout vaste an elke huut die es vanden zenewen die ten ende siin van den oge diere heet ene sclirotica die comt van dura mater. ende dandere heet secondina entie comt van pia mater. ¶ Dese .2. huden beluken de substancie vanden ogen. bi hem leiden die ene van binnen den vorseiden waterkine ende dandere van buten tfleesch. dwelke heet dwitte vanden ogen daer inne lopen arterien. adren die voetsel bringen den ogen. Ende daer es ene andre huut dat dnetkiin heet dat comt ende wast van pia mater. ende dwitte van den ogen dats al v(l)eeschachtech binnen dat besloten heeft dwaterkiin bi hem. Mer daer siin tusscen .2. meer huden dan ene als u hierna geseit wert. die welke huden ontdoen ende luken het ontdoet alst ontfaen heeft [........] die vorseide holle zenuwen sijn van hem .3. gemaect bi naturen als u vorleert es van dura mater ende van pia mater ende vanden netkine die siin gebinde vanden herssenen die welke versceeden die substancie van den herssenen. Waerbi dat men ziet menech werf dat .1. mensce es ziec int vorhooft ende eldre niet. dat doet dnetkijn dat doreloopt |123va| die herssenen. Ende verstaet wel dat en es niet dura mater no pia mater. Ende aldus siet men dicken dat .1. mensce ziec es in dene stede vanden hoofde ende in dandere niet. Ende tusscen den humoren dat te voren es geheten waterkijn enten vleesce es .1. rinc. die rinc tusscen vlesche enter ziene daer die heet de huut daer des menscen varwe in leit. onderwilen grau. onderwilen scier onderwilen bruun. ende mengertieren. entie heet glas. Dese stede bescermet dbloet dat niet ten vleescen steden en mach lopen no ter ziene bi naturen. Mer bi andren ongevalle alse bi slagen of dies gelike. of bi vervulten van naturen de welke bi reumen nature daer sendet ende dan comen daeraf sware ziecheiden. ¶ In den rinc es noch .1. ander huut die heet aranea in latine. in dietsch coppengespin. ende dats dunne ende subtijl. ende dits vast ant netkiin dat in die ziene es. dat wel starc es hoe subtijl dat es. ende heeft die oge al omme bewimpelt sonder vore die zie. Nature heeft gemaect ene sonderlinge huut die dect ende bint al die oge sonder allene vore die zie. ende dats die uterste huut ende heet coniunctiva. dat alle dandere te gadere hout gevoecht. deckende dese die ziene. so werde den oge appel dat es dat brune dat ront es datter geen licht in soude mogen comen. Mer si es an die .3. vast die siin dat men weren 73  vore dwaterkiin. dewelke alle .3. sere claer ende suver siin bi naturen. Die zenewe die es ant rechter ende vanden rechten oge ende vanden luchtere die en siin niet vanden zenewen die behoren ten gemeinen lichame. want si wassen uten herssenen van voren met .2. andren zenewen die gaen ten nese omme tontfane die roke. si siin gescepen ten ende alse .2. wortekine van vrouwen borsten. Mer die ten ogen behoren die helsen manlijc andren in die herssenen ende dbeen. ende dat heeft nature gedaen om een nuttelijc profijt den gemeinen creaturen. Want als men niet en mach zien met .1. oge ende men ziet metten andere. so sent nature te dien haer beider werc also aristotilis seit. datmen verliest in .1. oge of in .1. ander led. dat dobbeleert int dandere. Ende men maecht zien alse in ene oge es limpinositas. dat in vlaemsche heet drope. dat stect die reume uten herssenen ten ogen onderwilen ten enen onderwilen ten beiden ogen. Mer stect sijt ten |123vb| enen. men ziet dat onderwilen comt ten andren emmer. ende dats om dat die zenewen hebben manlijc andren gehelst. als gi gehort hebt ¶ Voort verstaet die doget vander helsingen. Alse .1. oge es belemmert dat ander ontfanget harer beider geesten om te sterker te sine in haer werc. ende dats sonder dandere te quetsene. Ende als .1. man luuct siin .1. oge. so ontfaet die opene harer beider geesten sonder dandere te quetsene. Noch .1. ander so es die helsinge. Alse .1. mensce ziet met beiden ogen .1. dinc. so ziet hi dat nes maer .1. dinc. Ende verstect hi met sinen vingere deen oge. so dunckter hem .2. of meer. dats om dat hi dan luuct .1. luttel te ziene optie zenewe van den oge. ende dan mogen niet die geesten hebben haren naturliken ganc. Dits gesproken vanden ogen bi naturen daer die oge gesont es

                Hier begint de tafel van de andere boeken en spreekt van de ogen en heeft 25 kapittels.

2.     Eerst hoe die ogen gevormd zijn

                2. van ongemakken in de ogen en hoe dat ze komen

                3. van de kleinste opthalmie van drie

                4. van de andere opthalmie die sterker is

                5. van de grootste opthalmie en van misselijke ziektes die van opthalmie komen

                6. van puisten in de ogen en welke ungula heet (pteryion, vleugelvlies)

                7. van een smet dat pannus heet

                8. van hoeveel soorten tekens er zijn van deze smetten

                9. van de eerste die zich toont als 1 zand.

                10. van de andere die zich toont als 1 visschel

                11. van de derde die zich vertoont als 1 vlok sneeuw

                12. van de vierde smet die het hele oog bedekt

                13. van doeken of van nagels

                14. Een andere soort doek of die bijna bruin zijn

                15. van puntjes die soms in ogen vallen

                16. van schurft en roodheid en van jeuk in de ogen

                17. van zeepbel in de ogen [71]

                18. van tranende ogen of lopende

                19. van lekkende ogen of tranende leden

                20. van blauwe ogen, gevallen of geworpen etc.

                21. van 4 cataracten die men kan genezen

                22. van 3 cataracten die men niet kan genezen

                23. van wonden in de ogen

                24. van etterwonden onder de ogen

                25. van noli me tangere in het aanschijn of aan de lippen.

 

 

 

 

Hier begint het andere deel van het boek waarin men zal leren van de ogen en om haar ziektes te genezen alzo als dokter Jan Yperman aanraadt. Nu begrijp van de ogen hoe dat ze gewrocht zijn. De oog is bijna gemaakt als een dennenappel, achter scherp en voor wat stomp en recht en in het midden rond om beter zijn geesten te ontvangen en aan het achterste en een zenuw die hol is en die gaat in de hersens waardoor de ziende geesten gaan en als die verstopt is van vochtvermenging dan is die mens blind met mooie ogen. In het hol van de ogen is 1 helder puur watertje puur dat men vochtvermenging noemt van elke belemmering die de lucht van buiten ontvangt door 3 huiden die zeer helder zijn. De eerste heet uvea (achterste pigmentlaag van de iris) die naast het watertje is, de andere heet cristaline en de uiterste heet cornea. (hoornvlies) Die binnenste is als een peultje daar het steentje van 1 rozijn in is gewimpeld, dat is in Latijn uva passa, [72] die middelste heet cerstael omdat ze op kristal lijkt, de uiterste heet horen omdat ze helder is en gelijk een hoorn waar het op lijkt .. en als 1 horen en buigt diergelijk. Deze liggen de ene aan de andere waardoor die lucht gaat in het voor vermelde watertje en daarna ontvangt de lucht de zenuwen die in het scherpe van de ogen vasthoudt aan elke huid die er is van de zenuwen die op het eind van de ogen zijn waarvan de ene sclerotica (sclera, lederhuid van het oog) heet en die komt van harde hersenvlies en de andere heet secondina en komt van dunne hersenvlies.

Deze 2 huiden sluiten de substantie van de ogen en door hem liggen de ene van binnen het vermelde watertje en de andere van buiten het vlees wat het witte van de ogen heet en daarin lopen slagaders en aders die voedsel naar de ogen brengen. En er is een andere huid dat netje heet en dat komt en groeit van dunne hersenvlies en het witte van de ogen dat is allemaal vleesachtig binnen dat het watertje bij zich besloten heeft. Maar er zijn 2 meer huiden tussen dan een zoals u hierna gezegd wordt en die huiden gaan open en sluiten als het ontvangen heeft [........] die voor vermelde holle zenuwen zijn door de natuur van 3 gemaakt zoals u geleerd hebt van harde hersenvlies en van dunne hersenvlies en van het netje, dat zijn banden van de hersens die de substantie van de hersens scheiden. Waarbij men vaak ziet dat 1 mens ziek is in het voorhoofd en elders niet, dat doet het netje dat door de hersens loopt. En begrijp goed dat het niet harde hersenvlies of dunne hersenvlies is. En aldus ziet men vaak dat 1 mens ziek is in de ene plaats van het hoofd en in de andere niet. En tussen de vochtvermenging dat tevoren watertje genoemd is en het vlees is er 1 ring, die ring tussen vlees en het zien daar die huid daar de mensen kleur in ligt heet, soms grauw, soms grijs, soms bruin en gemengd en heet glas. Deze plaats beschermt het bloed dat het niet tot vlezige plaatsen kan lopen of van het zien van naturen. Maar bij andere ongevallen zoals bij slagen of dergelijke of bij volheid van naturen die de natuur daar ruim zendt en dan komen er zware ziektes van.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In de ring is nog 1 andere huid die aranea (Arachnoidea) in Latijn heet en in Diets spinnenweb en dat is dun en subtiel en dit is vast aan het netje dat in het zien is, dat goed sterk is hoe subtiel dat het ook is en heeft het oog alom bewimpelt bijzonder voor het zien. Natuur heeft gemaakt een bijzondere huid die alle ogen bijzonder bedekt en verbindt alleen voor het zien en dat is de uiterste huid en heet coniunctiva dat alle andere tezamen gevoegd houdt en deze bedekt het zien en zo wordt de oogappel, dat is dat bruine dat rond is, zodat er geen licht in zou mogen komen. Maar ze is aan die 3 vast die er zijn die [73] voor het watertje waren die alle 3 zeer helder en zuiver zijn van naturen. Die zenuw die aan het echte en van het echte oog en van de verlichter die zijn niet van de zenuwen die tot het algemene lichaam behoren want ze groeien uit hersens van voren met 2 andere zenuwen die de neus omgaan om de geur te ontvangen en zijn geschapen op het eind als 2 tepels van vrouwenborsten. Maar die tot de ogen behoren die omhelzen namelijk anderen in de hersens en het been en dat heeft natuur gedaan als een nuttig profijt voor algemene creaturen. Want als men niet kan zien met 1 oog en ziet men met de andere dan zendt natuur tot die hun beider werk alzo Aristoteles zegt dat als men in 1 oog of in 1 ander lid verliest dat het verdubbelt in het de andere. En men kan het zien als in een oog limpinositas is, dat in Vlaams drup heet, dat steekt de ruim uit de hersens naar de ogen en soms naar het ene en soms naar beide ogen. Maar steekt ze het naar de ene ziet men dat soms dat het immer naar de andere komt en dat is omdat de zenuwen namelijk hebben anderen omhelst zoals ge gehoord hebt.

Begrijp verder de deugd van het heldere zien. Als 1 oog belemmerd is ontvangt de andere hun beide geesten om sterker te zijn in haar werk en dat is zonder de andere te kwetsen. En als 1 man zijn 1 oog sluit dan ontvangt de geopende hun beide geesten zonder de andere te kwetsen. Noch 1 ander zo is dat heldere zien. Als 1 mens met beide ogen 1 ding ziet dan ziet hij dat het maar 1 ding is. En bedekt hij met zijn vingers het ene oog dan denkt hij dat er 2 of meer zijn en dat is omdat hij dan wat het zien op die zenuw van het oog sluit en dan kunnen  de geesten niet hun natuurlijke gang hebben. Dit is gesproken van de natuur van de ogen daar de ogen gezond zijn.

 

Nu zal ge van de ongemakken begrijpen  in de ogen en hoe dat ze komen.

CAP. 2.

                Nu suldi v(er)stae(n) va(n) o(n)gemake(n) in die oge(n) en(de) hoe dat si comen.

                Vele ziecheiden comen in die ogen bi naturen. ende bi vervulten van humoren entie comen onderwilen van buten ende onderwilen van binnen. Van buten alse van hitten vander lucht. ende van couder lucht. van zande. van rooke. van winde ende desgelike. Van binnen alse van quader complexien van humoren. van buten te slane. of te wandelne metten genen die zeer ogen hebben dat .1. smettende ziecheit es. ¶ Het siin vele ziecheiden in die ogen ende omtrent die ogen alse optalmen. puustkine. smetkine. rode plexkine. witkine. joocte. scorftheit. sebel. nagle. traninge van ogen. cataracten. sicoen. hespinge vanden ogenleden. wankinge. brauwen te wassene inwert dewelke altoes prekelen. fistelen in die sterte vanden ogen. ¶ Ende noch 74  siin andere ziecheiden ondertiden. alse gebrec van ziene ende menege andre die niet en mogen siin genesen bider hulpen vanden surgijn. [maer meesters van medicinen moghen daer raet toe geven G]. Biden welken ic u .1. luttel sal geven vanden genen die men genesen mach of geven .1. luttel remedien. ende sal u ierst leeren vander optalmen. dat siin sweringen in dogen. vanden welken siin .3. manieren. die minste. die starke. ende die alderstarcste of die meeste.

KAPITTEL 2.

                Nu zal ge van de ongemakken begrijpen  in de ogen en hoe dat ze komen.

                Vele ziektes komen van nature in de ogen en door volheid van vochtvermenging en die komen soms van buiten en soms van binnen. Van buiten zoals van hitte van de lucht en van koude lucht, van zand, van rook, van wind en dergelijke. Van binnen zoals van kwade samengesteldheid van vochtvermenging, van buiten te slaan of te wandelen met diegene die zere ogen hebben dat 1 besmettelijke ziekte is.

Er zijn vele ziektes in de ogen en omtrent de ogen zoals opthalmie, puistjes, smet, rode plekjes,oogaandoening (mogelijk witte plekken op hoorrvlies maculeae cornea) , jeuk, schurft, zeepbel, nagels, tranen van ogen, cataracten (grauwe staar), Sycosis of Tracoma, (chronische aandoening van oogleden), trilling van de oogleden, wankelen, wenkbrauwen die naar binnen groeien en altijd prikkelen, etterwonden in de staar van de ogen.

En noch [74]  zijn er soms andere ziektes zoals gebrek van zien en vele andere die niet genezen kunnen met hulp van de chirurg, maar dokters van medicijnen mogen daar raad toe geven. Waarbij ik u wat zal geven van diegenen die men genezen kan of wat remedies geven en zal u eerst leren van de opthalmie, dat zijn zweren in de ogen waarvan er 3 soorten zijn, die kleinste, de sterke en de allersterkste of de grootste.

 

Van der kleinste opthalmie en de behandeling daartegen.

CAP. 3.

                Vand(er) mi(n)st(er) optalme(n) entie c(ur)e d(er) iege(n).

                Die [lichte oft dye G] minste optalme dat es alse die oge es root [ende hitte hebbende G] ende heeft .1. luttel |124ra| steecten [dair in G] ende en gene swillinge en si zere cleine. entie comt van buten. alse van warmen winde of van couden. of van roke of van zande. of van wakene of van pinen. ende die cure es licht. ¶ Of die sake si alsulc als ic geseit hebbe dat mogedi kennen bider hitten. rootheiden. smerte. Dese mogedi genesen metten witte van den eye cort geslagen allene ende gescuumt. Dat clare droppet in die ogen. [aldus met eenen lepelkine ofte met enen instrumente dair toe gemaect aldus gescapen: schets, G] entie zieke sal liggen over sinen rugge metten ansichte opwert. Dits ene goede colirie ende zere geprijst. want si es sonder vrese ende si blijft lange in die ogen. ende si vercoelt ende suvert ende benemt die sweringe vanden ogen. ende dit doet sine limechede [ende dair omme blivet langhe int doghe G] ¶ Ende of die optalme comt van vercoutheiden. so salmen .1. luttel suvers wiins geven te drinkene. ende stoven in watere daer rosebladere in gesoden siin ende camamille ende venigriec. Ende en hulpt hem dit niet so doetse bloet laten ter hooftadren. ende ydeltse van haren humoren die dat doen. Ende werpt in die ogen witte colirie. dewelke u wert geleert maken hier achter in de specie vander optalmen hier na.

KAPITTEL 3.

                Van der kleinste opthalmie en de behandeling daartegen.

                De lichte of de kleinste opthalmie, dat is als het oog rood is en hitte heeft en wat steken heeft daarin en geen zwelling en is zeer klein en komt van buiten zoals van warme wind of van koude of van rook of van zand of van waken of van pijn en die behandeling is licht.

Of die zaak is zoals ik u gezegd hebt dat kan u herkennen bij de hitte, roodheid en smart. Deze mag ge genezen met het witte van een ei, alleen kort geslagen en geschuimd. Dat heldere drup je in de ogen, aldus met een lepeltje of met een instrument daartoe gemaakt en aldus geschapen en de zieke zal op zijn rug liggen met het aanzicht naar boven. Dit is een goede oogzalf en wordt zeer geprezen want ze is zonder vrees en ze blijft lang in de ogen en ze verkoelt en zuivert en beneemt die zweren van de ogen en dit doet zijn lijmerigheid en daarom blijft het lang in het oog.

En als die opthalmie van verkoudheid komt dan zal men wat zuivere wijn te drinken geven en stoven in water daar rozenbladeren in gekookt zijn en kamille en fenegriek. En helpt hem dit niet laat dan bloed laten in de hoofdader en leeg het van haar vochtvermenging die dat doen. En werp in de ogen witte oogzalf die u hierna geleerd wordt te maken in de soort van de opthalmie.

 

Van de andere optalmen die sterker zijn.

CAP. 4.

                Vand(er) and(er) optalme(n) die starker es.

                Starke optalmen siin zere root. dwitte entie zie. entie adren van den witten al vol bloets. die sterte vanden ogen die tranen ende hebben grote sweringen ende grote steecten. ende doen die oge leden [te gadere G] cleven. ende onderwilen hebben [dese liede G] cleine witte plexkine [indye ziene G]. In die grote so en blict ondertiden niet die ziene sine es al verdect metten [roetheden oft G] roden humoren. ende hebben die ogen leden verterft. ende sterke sweringe. ende dese siin meest met puusten ende groet blickende. vanden [welken G] es al eens die cure van allen optalmen. ¶ Ende dits 75 dierste cure dat men weren sal die sweringe alse u hierna wert geleert. Die sweringe .1. deel gesmiedt doeten bloet laten ter hooft adren in den arm in die selve zide alst es in .1. oge allene. Mer alst es in beiden ogen so nemt te meer bloets. es hi ionc. Mer es hi out te min. ¶ Ende es hi jonc doeten venteusen tusscen den scoudren. ende dat alse de materie es van bloede. dat gi moget kennen bi der groter rootheiden. ¶ Ende es die materie van coleren so kentse bider groter sweringen ende bider cleinre swillingen ende bider geluheit |124rb| van den ogen. ende bider luttel peidingen van den ogen. ende doeten mer .1. luttel bloets laten want .1. luttel bloet latens [in coleren G] hulpt wel. Ende purgeertene daerna met geluwer mirabolanen. En of die materie es van coleren geminct met .1. deel gorsemer materien dat dicken gevalt. so nes geen medicine eist .1. deel veroudert so goet. alse rasis pillen. die men heet cocias rasis. ¶ Dit es dierste dat men sculdech es te doene in die ogen jegen grote sweringe. Nemt enen doder van .1. eye. ende also vele olien van rosen. ende also vele vanden sape van verbena. ende ene scr. van soffrane. ende .1. scr. opien ende hieraf maect .1. plaester altegader geminct. ende legget optie oge ierst .1. linen cleet ende daerna tplaester daer op. Ende binnen in doge so doet witte colirie getempert met wijfs melke die .1. meyskiin zoget. dits .1. witte colirie dat galienus hiet die grote hulpe. want om wien dat gemaect was hi wasser bi genesen ter ierster werven in te doene sonder meer toe te doene. ende men maecse aldus ¶ Nemt cerusa .3. dr. dats wit van spaengien. dat pulvert wel cleine ende sichtet dore .1. teems ende dan wrivet met sconen watere op enen steen. die suver es. als een scrivein wrivet sinen varwe. ende latet daer op liggen. 10. dage wel gedect datter geen zant in mach vallen no onsuverheit. daerna so nemt gomme van arabien. .2. dr. ende .1/2. ende laetse liggen in sconen watere tote si al gesmolten si. ende gietse optie vorseide ceruse ende minctse wel. ende alsi es als deech wel geminct so doeter in tpulver van desen dingen also cleine gepulvert als men mach. Nemt amidus .3. dr.. sarcocolle. apie. soffraen elcs tfierendeel van ere dr.. dit minget al te gadre ende maecter af cleine pillekine [alsoe cleene G] alse erweten. dese droget wel suverlike ende bestaetse. Ende als giere met werken wilt. dan doet ene smelten in wijfs melc die .1. meyskiin zoget luttel dicke getempert als most. ende doetse den zieken in dogen. Ende doet daarna als u vorleert es metten plaestren liggende daer op vernuwende. 2. werf sdages tote die oge genesen es. dit leerde mester lancfranc van meylanen. ¶ Mer meester bevenoud leert dit. ende ic hebber mede gewracht ende waer vonden. Ende hi wijst |124va| dat men make. 1. cleine pulver van sarcocollen. ende dat wel cleine gesicht dore .1. hooftcleet .2. vout of .3. of dore .1. sindael ende hier af doet in doge diere ziec es .3. werf des dages. entie zieke ligge opwert 76 metten ansichte tote dat pulver wel gesmolten es. Ende legt optie oge .1. plaester van stoppen genet in couden borne. dat benemt die sweringe ende doet den zieken rusten. Dit pulver heet godbenediende. dit visierde bevenoud sonder bloet laten. ende sonder den zieken te purgeerne met medicinen. ¶ Dyeta. des zieken spise sal siin wellinge. amandelen melc. moruwe eyeren. gebraden appelen. rosiin. Ende wachten van rentvlesce ende van allen herden vlesce dat node verteert. ende van alre scarper spisen. alse peper. looc. silte mostaert. Ende en drinke en genen wijn hi en si zere gebornt. ende wachten van meede ende van gecruudden biere ende van clareyte. Ende alsi siin opten wech van genesene: so geeft hem tetene wermoes van bornagien ende van beetcoolen ende van persine. ende gesoden kiekine. ende wederijn vleesch ende swinen voeten wel gesoden visch gesoden plaetkine. tongen baerskine. snoeken. blieken. ende des gelike cleine visscen wel gescelt. Ende wachten van stupene ende van liggene over die oge. ende ligge met enen hogen hooftende. ende ruste so hi meest mach ende houden int donkere. ende en sie niet iegen dlicht.

KAPITTEL 4.

                Van de andere opthalmie die sterker zijn.

                Sterke opthalmie zijn zeer rood, het witte, het zien en de aderen van het witte zijn geheel vol bloed, de staart van de ogen hebben tranen en grote zweren en grote steken en laten de oogleden kleven en soms hebben deze lieden kleine witte plekjes in het zien. In die grote lijkt ondertussen niet dat het zien geheel bedekt is met de roodheden of rode vochtvermenging en hebben de oogleden lekkend en sterke zweren en deze zijn meest met puisten en schijnen groot waarvan de behandeling dezelfde is van alle opthalmie.

En dit is [75] de eerste behandeling, dat men de zweer zal weren zoals u hierna geleerd wordt. De zweer 1 deel verzacht en laat bloed laten in de hoofdaderen van de arm aan dezelfde kant als het alleen in 1 oog is. Maar als het in beide ogen is neem dan meer bloed als hij jong is. Maar als hij oud is minder.

En is hij jong laat koppen zetten tussen de schouders en dat als de materie van bloed is, dat ge kan herkennen aan de grote roodheid.  En is de materie van gal dat herken je door de grote zweren en bij kleine zwellingen en bij de geelheid van de ogen en bij de weinige tranen van de ogen en laat meer wat bloed laten want wat bloed laten helpt goed. En purgeer er daarna met gele myrobalanen. En als die materie van gal is gemengd met 1 deel drabbige materiĎn dat vaak gebeurt dan is er geen medicijn als het 1 deel verouderd is zo goed als Rasis pillen die men cocias rasis noemt.

Dit is het eerste dat men moet doen in de ogen tegen grote zweren; Neem een dooier van 1 ei en alzo vele olie van rozen en alzo veel van het sap van Verbena en een scrupel van saffraan en 1 scrupel opium en maak hiervan 1 pleister door alles tezamen te mengen en leg het op dat oog, eerst 1 linnen kleed en pleister het daarna er op. En binnen in het oog doe je witte oogzalf getemperd met vrouwenmelk die 1 meisje zoogt, dit is 1 witte oogzalf dat Galenus de grote hulp noemt want voor wie dat gemaakt was, hij was er de eerste keer van genezen zonder er meer in te doen en men maakt het aldus;

Neem loodwit, 3 drachmen, dat is wit van Spanje, verpoeder dat goed klein en zeef het door 1 zeef en wrijf het dan met schoon water op een steen die zuiver is zoals een schrijver zijn kleur wrijft en laat het 10 dagen daarop liggen, goed bedekt zodat er geen zand in kan vallen of onzuiverheid en neem daarna gom van ArabiĎ, 2 drachmen en ½, en laat het liggen in schoon water tot het geheel gesmolten is en giet het op het voor vermelde loodwit en meng het goed en als het als deeg goed gemengd is doe er dan het poeder in van deze dingen zo klein verpoedert als men kan; Neem zetmeel, 3 drachmen, Sarcocolla, Apium en saffraan, van elk het vierdedeel van een drachme, meng dit alles tezamen en maak er kleine pilletjes van alzo klein als erwten en droog die zeer goed en berg het op. En als ge er mee werken wil laat het dan smelten in vrouwenmelk die 1 meisje zoogt, wat dik getemperd als mest en doe het de zieke in de ogen. En doe daarna zoals u geleerd hebt en de pleisters die erop liggen 2 maal per dag vernieuwen tot het oog genezen is, dit leerde dokter Lacfranc van Milaan.

Maar dokter Bevenoud leert dit en ik heb ermee gewrocht en waar gevonden. En hij wijst dat men een klein poeder maakt van Sarcocolla en dat 2 of 3 maal goed klein zeven door een hoofdkleed of door fijne stof en doe hiervan 3 maal per in de ogen van de zieken en de zieke ligt op zijn rug [76] met zijn aanzicht totdat het poeder goed gesmolten is. En leg op dat oog 1 pleister van stoppen genat in koud bronwater, dat beneemt de zweer en laat de zieken rusten. Dit poeder heet god benedijde en dit maakte Bevenoud zonder bloed te laten en zonder de zieken te purgeren met medicijnen.

Dieet van de zieken zijn spijs zal pap van amandelenmelk zijn, murwe eieren, gebraden appelen en rozijnen. En wachten van rundvlees en van alle harde vlees dat slecht verteert en van alle scherpe spijzen zoals peper, knoflook, zilte mosterd. En drinkt geen wijn tenzij die zeer met water aangelengd is en wachten van mede en van gekruid bier en van helderheid. En als ze op weg van genezen zijn geef ze dan warme moes van bernagie te eten en van bieten en van peterselie en gekookte kuikens en ramsvlees en goed gekookte varkenspoten, gekookte platvis, tong, baars, snoeken, blieken en dergelijke kleine vissen goed met schellen. En wachten van bukken en van liggen op het oog en lig met een hoog hoofdeinde en rust zo hij het beste kan en in het donkere houden en niet in het licht kijken.

 

Van de sterkste opthalmie of van misselijke ziektes die van opthalmie komen.

CAP. 5.

                Vand(er) starxst(er) optalme(n) of va(n) misselike(n) zeicheiden die va(n) optalme(n) comen.

                Noch seggen some auctoren van vele quader ziecheiden in die ogen die van den optalmen porrende siin. alse diegene die qualike genesen siin. ende dat comt bi den dullen meesters die altoes doen der zeerheiden meer zeerheiden. bi dat si hem onderwinden vanden ogen ende sine weten niet wat si doen. ende daer bi so comt dien ogen toe dat si werden al wit. ende heffen uten oge putten ende uten ogeleden so dat die zie niet en siet. Waer bi dat ic segge datter geen bate an en es. want sine zien niet. no en sullen nemmermeer zien mogen. Ende oec siin sulke die hem so qualike wachten van etene ende van drinkene. so dat bi diere redenen bliven die ogen ewelike lopende. waerbi dat dus gedane comen tote uwer curen. so purgeert hem thooft |124vb| met deser medicinen. ¶ Nemt polipodium esula. mirabolani. elx .1. dr.. mastic. cubeben. soffraen. spica nardi. neute van inde. canele elx .1. dr.. ende met melke van sicamore so maecter af pillen. ende geefter af den zieken jegen dat hi gedogen mach. dats te verstane nadat hi cracht heeft. Ende gevet smorgens ende savons. dyaolibanum. dwelke staet int .3. capittel vanden cataracten. Ende doet in doge pulver van nabeten. dwelke u wert geleert wat es. Ende vanden pulvere alexandriin. dat u oec wert gewijst wat es. Ende doet in doge tote dat si genesen es. Ende hout wel die dyeten alst u vorleert es. [dats watmen eten ende drincken zal altoes G].77

KAPITTEL 5.

              Van de sterkste opthalmie of van misselijke ziektes die van opthalmie komen.

                Nog zeggen sommige auteurs van vele kwade ziektes in de ogen die van  opthalmie komen zoals diegene die slecht te genezen zijn en dat komt van de dolle dokters die altijd de zeerheiden meer zeerheid doen omdat ze zich van de ogen ondernemen en ze weten niet wat ze doen en dan komt bij die ogen dat ze geheel wit worden en heffen uit de ogen putten en uit de oogleden zodat die niet zien. Waarbij dat ik zeg dat er geen baat bij es want ze zien niet en zullen nimmermeer mogen zien. En ook zijn er sommige die zich zo slecht wachten van eten en van drinken zodat vanwege die reden de ogen eeuwig lopen blijven waarbij dusdanige tot uw genezing komen en purgeer hem dan het hoofd met deze medicijnen;

Neem Polypodium, Euphorbia esula, myrobalanen, van elk 1 drachme, mastiek, cubeben, (Piper cubeba) saffraan, spica nardi (Lavandula stoechas, Lavandula stoechas) noot van IndiĎ (Cosos) en kaneel, van elk 1 drachme, en met melk van Ficus sycamore maak er pillen van en geef er de zieken van wat hij gedogen kan, dat is te verstaan naar dat hij kracht heeft. En geef ‘s morgens en ‘s avonds sap wierook (Boswellia) wat in het 3de  kapittel van de cataracten staat (grauwe staar). En doe in het oog poeder van kandijsuiker wat u geleerd hebt wat het is. En van het Alexandrijnse (1) poeder dat u ook gewezen werd wat het is. En doe het in het oog totdat ze genezen is. En houdt de diĎten goed zoals u geleerd hebt dat is wat men altijd zal eten en drinken. [77]

(1) recpet uitgevonden door Alexander en als goud zo edel.

 

Van puisten in de ogen en wit dat ungula heet in Latijn.      (pteryion, vleugelvlies)

CAP. 6.

                 Van puste(n) i(n) doge(n) e(nde) wit dat ungula heet in latine.

                Dicwile gevalt dat die sweringen van optalmen niet en geliggen. dat comt bi dat in die ogen siin puusten entie siin daer in gewassen. Eer ghi enech van desen remedien in doet. dats eer dat si tot u quamen. eist also. so doet dit maken ene colirie van wieroke aldus. ¶ Nemt wit wierooc wel suver .10. penninc wegens. antiuraom. sarcocolle elx tgewichte van .5. penningen. dit minct met musillaginen van venigrieke ende maecter af pillen entie droget ende besteedse in droger steden. Ende als giere met werken wilt. so nemt .1. pille ende tempertse met mussillaginen van venigrieke. ende maect .1. lanc wiexkijn van catoene ende maket daer met dore nat. ende dat bindet optie oge. ende dat vermaect .3. werf onder dach ende nacht ende dat doet so lange dat die plaestren werden be-ettert. entie sweringe si welna te nieute. ende daerna so legter in dese colirie die maect men dus. ¶ Nemt gebernt lood te pulvere. antimonie. tuchie gedwegen. gebernt coper. gomme van arabien. dragant. elcs .8. penninc wegens. apii. enen hellinc wegens. van alle desen make wel cleine pulver ende maecter af pillen met regen watere. of met lood watere dat suver es. of met rose watre dese besteedt droge. Ende als giere met werken wilt so tempert ene van desen pillen metten vorseiden watere. ende daerin so net .1. plaster van catoene ende legget optie oge. Want dese colirie heilt ende doet [hert G] tfleesch wassen. Ende wert dat achter tgenesen bleve enech witte. so legter in dit. dat in latine heet macula. |125ra| Mer sulke seggen smette allene. dat siin witte poentkine in die zie. entie comen meest van ouden optalmen ten welken es goet witte colirie. ja die vorseide. Ende so es oec dese colirie renes dewelke gi maect aldus. ¶ Nemt epatic. aloes. soffraen elx tgewichte van .8. penningen. gebernt coper. gedwegen. gomme van arabien. opii. elx tgewicht van .16. penningen. mirre van .12. penningen. wierooc van .8. penningen. dit stampt al wel te gadere ende maecter af cleine pulver ende minget met zoeten wine. ende maecter af ene colirie. dese siin goet beide te gadere geminct omme nuwen smetten mede af te doene.

KAPITTEL 6.

                 Van puisten in de ogen en wit dat ungula heet in Latijn.

                Vaak gebeurt het dat de zweren van opthalmie niet bedaren en dat komt omdat in die ogen puisten zijn en die zijn erin gegroeid. Eer ge enige van deze remedies er in doet, dat is eer dat ze tot u kwamen en is het alzo dan laat ge een oogzalf van wierook aldus maken;.

Neem goede zuivere witte wierook die 10 penningen weegt, antidorum en Sarcocolla, elk het gewicht van 5 penningen, meng dit met slijmerig vocht van fenegriek en maak er pillen van en droog het en berg het op in droge plaatsen. En als ge ermee werken wil neem dan 1 pil en temper het met slijmerig vocht van fenegriek en maak 1 lang doekje van katoen en maak het daarmee doornat en bindt dat op dat oog en vermaak dat 3 maal per dag en nacht en doe dat zolang dat die pleister vol etter wordt en de zweer bijna te niet is en leg daarna deze oogzalf in die men aldus maakt;

Neem gebrand lood tot poeder, antimoon (antimonium) en gewassen tuchia, gebrand koper, gom van ArabiĎ en dragant, (Astragalus), (Astragalus) van elk 8 penningen gewicht, Apium die een halve penning weegt, maak van allen goed klein poeder en maak er pillen van met regenwater of met loodwater dat zuiver is of met rozenwater, berg dit droog op. En als ge ermee werken wil temper dan een van deze pillen met het voor vermelde water en leg daarin 1 katoenen pleister en leg het op dat oog. Want deze oogzalf heelt en laat snel het vlees groeien. En blijft er achter de genezing enig wit leg er dit in dat in Latijn macula (vlek) heet. Maar sommige zeggen alleen smetten, dat zijn witte puntjes in het zien en die komen meest van oude opthalmie waartegen witte oogzalf goed is en de voor vermelde. En zo is ook deze oogzalf er in die ge aldus maakt;

Neem AloĎ epatic en saffraan, van elk het gewicht van 8 penningen, gewassen gebrand koper, gom van ArabiĎ, opium, van elk het gewicht van 16 penningen, mirre van 12. penningen, wierook van 8 penningen, stamp dit goed tezamen en maak er klein poeder van en meng het met zoete wijn en maak er een oogzalf van, deze zijn beide goed tezamen gemengd om nieuwe smetten ermee af te doen.

 

Van de smet die pannus heet en alle licht van de ogen beneemt.

CAP. 7.

                Vand(er) smette(n) die pa(n)n(us) heet en(de) benemt al die lucht vande(n) ogen.

                Ene ander smette comt ondertiden op die ogen diemen in latine heet pannus in dietsche cleet. Dese 78 verdect die zie in die oge so dat men niet wel zien en mach ende onderwilen en ziet hi niet. Waerbi het comt dat sal ic u seggen .1. deel in dit capittel. Talder ierst es bi qualike te wachtene die ogen. dander bi vele sweringen comende in thooft. bi welken comen emigramen entie daelt in den slaep vanden hoofde. ende in die ogebrauwen. ende doet die adren entie arterien vanden slape slaen ende sweren. biden welken die ogen verstorberen. biden welken dat die smetten wassen ende verbliken hem menegertieren.

KAPITTEL 7.

                Van de smet die pannus heet en alle licht van de ogen beneemt.

                Een andere smet komt soms op de ogen die men in Latijn pannus heet en in Diets zeepbel. (vertroebeling van het hoornvlies) Deze [78] bedekt het zien in de ogen zodat men niet goed zien kan en soms dat hij niet ziet. Waardoor het komt dat zal ik u voor 1 deel zeggen in dit kapittel. Het allereerst door zich kwalijk te wachten van die ogen en de andere door vele zweren die in het hoofd komen waardoor migraine komt die in de slaap van het hoofd en in de wimpers daalt en laat de slagaders en de aders van de slaap slaan en verzweren waarbij de ogen verstoren waarbij de smetten groeien en zich vaak vertonen.

 

Hoe veel soorten zijn er van deze smetten en tekens.        

CAP. 8.               

               Hoe vele ma(n)iere(n) va(n) dese(n) smette(n) e(nde) tekene(n).

                Dierste smette die verbaert hare als .1. clein ront sandekiin optie zie. ende dat doet vervulte van bloede dat loopt ten ogen met sweringen geminct. Dandre verlicht hare optie zie alse .1. scelle van enen vissche. die derde verblict hare an deen zide vanden oge alst ware ene vlocke snees verdrinkende int water. Die vierde es alse hem al die oge verblijct wit. so dat men niet en mach gesien vander zie. dwelke es swert bi naturen. Nu wetti hoe die smetten comen in die ogen. ende in hoe meneger manieren die zie si besmet es geseit in groeten. Nu willic spreken bescedenlike van elken sonderlinge.

KAPITTEL 8.               

         Hoe veel soorten zijn er van deze smetten en tekens.

                De eerste smet vertoont zich als 1 klein rond zandje op het zien en dat doet volheid van bloed dat naar het oog loopt gemengd met zweren. De andere verlicht zich op het zien als 1 schel van een vis, de derde blijkt aan de ene kant van het oog alsof het een sneeuwvlok was die in het water verdrinkt. De vierde is als bij hem het hele oog wit wordt zodat men niets kan zien van het zien die zwart van naturen is. Nu weet u hoe de smetten in de ogen komen en in hoeveel soorten zoals het zien besmet is en grof gezegd. Nu wil ik bescheiden spreken van elk apart.

 

Van de eerste smet die zich als een klein zandje vertoont.

CAP. 9.               

 

                Vand(er) ierst(er) smette(n) die ha(re) v(er)baert alse .1. cleine sandekij(n).

                Dierste smette die haer verbaert alse .1. cleine sandekijn. die en geneest |125rb| niet met medicinen die ter cameren doen gaen no met pulvere. no met colirien [no met syrope G]. no met latuarien no met branden. want dit soude hem al deren. mer doet hem dese cure. ¶ Nemt .40. wel moruwe croppen van bramen ende stampse al te sticken wel cleine. ende .2. lb.. goets wits wijns. ende doet dese .2. tegadere in enen nuwen pot. ende met hem leiden (d.i. lieden) ene hantvol rute bladren. ende alabauster .1/2. lb.. dats .1. steen ende venkel saet .1/2. dr.. ende olie van rosen .1/2. lb.., datmen stampen mach dat salmen stampen te gadere ende ziedent in wine alsoet vorseit es in enen nuwen pot op .1. cranc vier tote die wiin bi na versoden si. ende dan hebt camomille droge of groene .4. .dr. ende daerna alst welna versoden es. so doeter in camomil bloemen wel gestampt. ende nuwe was. .1. dr.. ende alst wel geminct es ende .1. luttel gecoelt so doeter in dwitte van .6. eyeren. ende dit minget wel tegadere. ende daerna so ziet dore een suver linen cleet. dat daer ute comt dats precieuse zalve. Ende hier met so suvert hem tforhooft enten slaep toten wintbrauwen al omme. sonder 79 meer toe te doene. si sal genesen. ¶ Dese ierste specie of zalve heeft vele crachten. want si geneest wonden suverende ende heilende dapperlike. ende verdrijft die sweringe. Ende hadde enech mensche den tantswere. of int tantvleesch zeerheit smeert hiere hem met. het gesmiedt vorvoets. Ende hadde .1. vrouwe torcioen ende sweringe in die moeder. ende mense hare gave tetene alse ene latuarie. si ware vorvoets delivereert. Ende alse enech mensce heeft den rede. smert hem die mage entie handen ende die voeten entie lendenen. vorvoets valt sine ziecheide. Ende si es goet iegen alle ziecheit vanden hooftswere daer met gesmert dat vorhooft toten wintbrauwen enten slaep so sacht die swere.

KAPITTEL 9.                

 

                  Van de eerste smet die zich als een klein zandje vertoont.

                De eerste smet die zich als 1 klein zandje vertoont die geneest niet met medicijnen die ter toilet laten gaan of met poeder of met oogzalf of met siroop of met likkepotten of met branden want dit zou hem geheel deren, maar doe hem deze behandeling.

Neemt 40 goede murwe knoppen van bramen en stamp het geheel stuk en goed klein en 2 pond goede witte wijn en doe deze 2 tezamen in een nieuwe pot en leg in hem een handvol ruitbladeren en erbij leggen albast, 1/2 pond, dat is 1 steen, en venkelzaad, 1/2 drachme, en olie van rozen, 1/2 pond, dat men stampen kan dat zal men tezamen stampen en het in wijn koken zoals gezegd is in een nieuwe pot op 1 zwak vuur tot de wijn bijna verkookt is en heb dan droge of groene kamille, 4 drachmen, en daarna als het bijna verkookt is doe er goed gestampte kamillenbloemen in en nieuwe was, 1 drachme, en als het goed gemengd is en wat gekoeld doe er dan het witte van 6 eieren in en meng dit goed tezamen en zeef het daarna door een zuiver linnen kleed en dat eruit komt is een kostbare zalf. En zuiver hiermee hem het voorhoofd en de slaap tot de wenkbrauwen alom zonder  er [79] meer bij te doen, het zal genezen.

Deze eerste zalvensoort heeft vele krachten want ze geneest wonden, zuivert en heelt goed en verdrijft de zweer. En had enig mens tandpijn of in het tandvlees zeerheid besmeer hem hiermee, het verzacht direct. En had 1 vrouw kramp en zweren in de baarmoeder en men het haar als een likkepot te eten gaf dan was ze er direct vrij van. En als enig mens koorts heeft besmeer hem de maag en de handen en die voeten en de lendenen, direct valt zijn ziekte. En het is goed tegen alle ziekte van hoofdpijn daarmee het voorhoofd tot de wenkbrauwen en de slaap besmeerd dan verzacht die pijn.

 

 

Van de eerste smet die zich als een klein zandje vertoont.

CAP. 9.               

 

                Vand(er) ierst(er) smette(n) die ha(re) v(er)baert alse .1. cleine sandekij(n).

                Dierste smette die haer verbaert alse .1. cleine sandekijn. die en geneest |125rb| niet met medicinen die ter cameren doen gaen no met pulvere. no met colirien [no met syrope G]. no met latuarien no met branden. want dit soude hem al deren. mer doet hem dese cure. ¶ Nemt .40. wel moruwe croppen van bramen ende stampse al te sticken wel cleine. ende .2. lb.. goets wits wijns. ende doet dese .2. tegadere in enen nuwen pot. ende met hem leiden (d.i. lieden) ene hantvol rute bladren. ende alabauster .1/2. lb.. dats .1. steen ende venkel saet .1/2. dr.. ende olie van rosen .1/2. lb.., datmen stampen mach dat salmen stampen te gadere ende ziedent in wine alsoet vorseit es in enen nuwen pot op .1. cranc vier tote die wiin bi na versoden si. ende dan hebt camomille droge of groene .4. .dr. ende daerna alst welna versoden es. so doeter in camomil bloemen wel gestampt. ende nuwe was. .1. dr.. ende alst wel geminct es ende .1. luttel gecoelt so doeter in dwitte van .6. eyeren. ende dit minget wel tegadere. ende daerna so ziet dore een suver linen cleet. dat daer ute comt dats precieuse zalve. Ende hier met so suvert hem tforhooft enten slaep toten wintbrauwen al omme. sonder 79 meer toe te doene. si sal genesen. ¶ Dese ierste specie of zalve heeft vele crachten. want si geneest wonden suverende ende heilende dapperlike. ende verdrijft die sweringe. Ende hadde enech mensche den tantswere. of int tantvleesch zeerheit smeert hiere hem met. het gesmiedt vorvoets. Ende hadde .1. vrouwe torcioen ende sweringe in die moeder. ende mense hare gave tetene alse ene latuarie. si ware vorvoets delivereert. Ende alse enech mensce heeft den rede. smert hem die mage entie handen ende die voeten entie lendenen. vorvoets valt sine ziecheide. Ende si es goet iegen alle ziecheit vanden hooftswere daer met gesmert dat vorhooft toten wintbrauwen enten slaep so sacht die swere.

KAPITTEL 9.                

 

                  Van de eerste smet die zich als een klein zandje vertoont.

                De eerste smet die zich als 1 klein zandje vertoont die geneest niet met medicijnen die ter toilet laten gaan of met poeder of met oogzalf [of met siroop G] of met likkepotten of met branden want dit zou hem geheel deren, maar doe hem deze behandeling.

Neemt 40 goede murwe knoppen van bramen en stamp het geheel stuk en goed klein en 2 pond goede witte wijn en doe deze 2 tezamen in een nieuwe pot en leg in hem een handvol ruitbladeren en erbij leggen albast, 1/2 pond, dat is 1 steen, en venkelzaad, 1/2 drachme, en olie van rozen, 1/2 pond, dat men stampen kan dat zal men tezamen stampen en het in wijn koken zoals gezegd is in een nieuwe pot op 1 zwak vuur tot de wijn bijna verkookt is en heb dan droge of groene kamille, 4 drachmen, en daarna als het bijna verkookt is doe er goed gestampte kamillenbloemen in en nieuwe was, 1 drachme, en als het goed gemengd is en wat gekoeld doe er dan het witte van 6 eieren in en meng dit goed tezamen en zeef het daarna door een zuiver linnen kleed en dat eruit komt is een kostbare zalf. En zuiver hiermee hem het voorhoofd en de slaap tot de wenkbrauwen alom zonder  er [79] meer bij te doen, het zal genezen.

Deze eerste zalvensoort heeft vele krachten want ze geneest wonden, zuivert en heelt goed en verdrijft de zweer. En had enig mens tandpijn of in het tandvlees zeerheid besmeer hem hiermee, het verzacht direct. En had 1 vrouw kramp en zweren in de baarmoeder en men het haar als een likkepot te eten gaf dan was ze er direct vrij van. En als enig mens koorts heeft besmeer hem de maag en de handen en die voeten en de lendenen, direct valt zijn ziekte. En het is goed tegen alle ziekte van hoofdpijn daarmee het voorhoofd tot de wenkbrauwen en de slaap besmeerd dan verzacht die pijn.

 

Van de andere smetten die zich openbaren als een visschil.

CAP. 10.

                Vand(er) and(er) smetten die hare v(er)baert alse .1. vischscelle.

                Dits die leringe vander smetten die hare verbaert alse .1. scelle van enen vissche. Ende wert si niet genesen met deser curen die ic u nu wisen sal hierna so en wert si niet genesen met geenre curen. dats om dat die smette es verhardt ende vervleescht optie zie. Ende wildise lichten met enen hakelkine ende sniden met enen sceerse. gi sout sniden die huut die men heet die horen\huut. |125va| ende dus so soudi destrueren. al die ogen wacht u hier af want dus soudi verliesen uwen goeden name. waerbi ic u verbiede die huut aldus af te doene in deser manieren. ¶ Maer dits die gerechte cure van deser ander smetten. Maect enen brant in den slaep vanden hoofde. dwelke es met enen ronden ysere gemaect alse .1. erwete cleine. ende dit sal men geloyen. ende men sal oec hebben .1. ander plat yseren instrument ende saelt leggen op die huut ende daer dore .1. gaetkiin daer men dander heete yser dore sal steken aldus. Dese brant doet smelten die humoren ende doet verteren die materie daer die smette af wast. ende en laetse niet vervleeschen optie zie. Want also die brant uute trect ende verdrijft ende doet smelten die humoren. also verteert die smette biden brande ende verclaert die oge metter medicinen die ic hier toe sal setten. Achter den brant so doeter dicke pulver in van candite dat men heet pulver van nabeet. Ende op dander side so hebt gereet enen suren appel gebraden die pellen wel gesuvert vanden asscen. die pellen entie sluus stampt wel met den witten van den eye geminct wel slecht alse ene zalve. Van desen plaestere legt optie oge. ja die oge geloken ende dat vermaect .2. werf sdages. Altoes ierst gedaen in die ogen van desen pulvere vorseit. ende dan dat plaester daer op gebonden sachtelike met enen linen clede. Aldus so suldi die smette benemen in dien datse nuwe es. 80

KAPITTEL 10.

                Van de andere smetten die zich openbaren als een visschil.

                Dit is de leer van de smet die zich vertoont als 1 schel van een vis. En wordt ze niet genezen met deze kuren die ik u nu hierna aanwijzen zal dan wordt ze met geen behandeling genezen en dat is omdat die smet verhard is en vervleest op het zien. En wil ge het lichten met een haakje en snijden met een schaar, ge zou de huid snijden die men de hoornhuid noemt en zo zou ge het hele oog vernielen, wacht u hiervan want zo zou ge uw goede naam verliezen waarbij ik u verbiedt de huid er aldus af te doen op deze manier;

Maar dit is de echte behandeling van deze andere smet. Maak een brand in de slaap van het hoofd, dat is met een rond ijzer dat als 1 kleine erwt gemaakt is en dit zal men gloeien en men zal ook hebben 1 ander plat ijzeren instrument en zal het op de huid leggen en daardoor 1 gaatje daar men het andere hete ijzer aldus door zal steken. Deze brand laat de vochtvermenging smelten en laat de materie verteren daar die smet van groeit en laat het niet vervlezen op het zien. Want zoals de brand de vochtvermenging uittrekt en verdrijft en laat smelten alzo verteert die smet door de brand en verheldert het oog met de medicijnen die ik hierbij zal zetten. Na de brand doe er dik poeder in van Kreta dat men poeder van nabeet noemt. En aan de andere kant heb je een gebraden zure appel gereed die goed gepeld en gezuiverd is van het as, die pellen en klokhuis goed stampen en het goed met het witte van een ei mengen als een zalf. Van deze pleister leg je op de ogen, ja, dat oog gesloten en vermaak dat 2 maal per dag. Altijd eerst in de ogen van dit voor vermelde poeder doen en dan de pleister er zacht op binden met een linnen kleed. Aldus zal  ge die smet benemen indien dat het nieuw is.[80]

 

Van de derde smet die zich openbaart als 1 sneeuwvlok.

CAP. 11.

                Vand(er) derd(er) smette(n) die h(aer) v(er)baert als .1. vlocke sneus.

                  Die derde smette es te siene alse .1. vlocke sneus verdrinkende int water. daertoe so doet alsoet vorseit es vanden brande in de smette die haer verbaert als .1. visch scelle leggende in doge dat vorseide also gelike. sonder tpulver vorseit dat seldi mingen aldus. Nemt .1. nuwe erden vat ende doeter in hout colen. ende doetse wel bernen ende daerop bernt .4. dr.. aloes houts. ende dan hebt een suver becken ende welvet opt vier so dat ontfange al den rooc vanden viere. ende daerna nemt candijt ende pulveret int vorseide becken met enen yseren mortier stoc. ende maect dat pulver wel cleine. ende wel slecht. ende dat doet in doge achter den brant als u vorleert es in dander smette ende legter op tplaester vanden apple. ende doet alsoet vorleert es in dander. ende te vermakene |125vb| .2. werf sdages ende bindet [zoetelike G]. Aldus suldi genesen die derde smette bider hulpen Gods. ¶ Nu hoort die cracht van desen pulvere dat men heet nabeti. dat gemaect es van claren candite ende van suveren ende dat gepulvert. Ierst eist goet met af te doene dwitte vanden ogen dat ic hier smette heete. Dander het gesmiedt die sweringe. Terde het drijft wech die sweringe. Tfierde het verteert dwitte entie smette. Tfijfte het conforteert dogen entie zie scarpet. Tseste het dwinget die tranen op dat si comen van couden humoren. Dus seker .1. pulver eist tallen siecheiden vanden ogen. ende en mach niet deren den ogen. Het verdrijft die rootheit omme sine suver hitte. ende verteert dwitte van siere hartheiden. want het smelt ende keert in watere. ende verteert al dwitte of die smette. ende het conforteert want esser enege hitte in doge. het suvertse ende claert die zie. ende maect levende die ziende geesten. Ende dat seste dwinct die tranen op dat si siin van couden humoren. want sine wermheide tempert die coude humoren. Ic hebbe u geleert hoe gi dit pulver sijt sculdech te temperne metten roke van houte van aloes omme die derde smette te genesene.

KAPITTEL 11.

                Van de derde smet die zich openbaart als 1 sneeuwvlok.

                  De derde smet is te zien als 1 sneeuwvlok die in het water verdrinkt, doe daartegen zoals gezegd is van de brand in de smet die zich vertoont als 1 visschel en leg in het oog dat voor vermelde alzo gelijk, uitgezonderd het voor vermelde poeder, dat zal ge aldus mengen; Neem 1 nieuw aarden vat en doe er houtskool in en laat het goed branden en brandt daarop 4 drachmen AloĎ hout (Aquilaria) en dan heb je een zuiver bekken en welf het op het vuur zodat het alle rook van het vuur ontvangt en neem daarna kandij en verpoeder het in het voor vermelde bekken met een ijzeren mortierstok en maak dat poeder goed klein en goed echt en doe dat in het oog achter de brand zoals u geleerd hebt in de andere smet en leg er de pleister van de appel op en doe zoals het in de andere geleerd is en vermaak het 2 maal per dag en verbindt het zacht. Aldus zal ge de derde smet genezen met de hulp van God.

Nu hoor de kracht van dit poeder dat men nabeet noemt dat gemaakt is van helder en zuiver candite en dat verpoedert. Eerst is het goed om het witte van de ogen ermee af te doen dat ik hier smet noem. De andere is dat het de zweer verzacht. Ten derde drijft het de zweer weg. Ten vierde verteert het ‘t witte en de smet. Ten vijfde verbetert het de ogen en scherpt het zien. Ten zesde bedwingt het de tranen als ze van koude vochtvermenging komen. Dus is 1 poeder zeker tegen alle ziektes van de ogen en kan de ogen niet deren. Het verdrijft de roodheid vanwege zijn zuivere hitte en verteert het witte vanwege zijn hardheden want het smelt en keert in water en verteert al het witte of de smet en het verbetert want is er enige hitte in het oog het zuivert het en verheldert het zien en maakt de ziende geesten levend. En ten zesde bedwingt het de tranen als ze van koude vochtvermenging zijn want zijn warmte tempert de koude vochtvermenging. Ik heb u geleerd hoe ge dit poeder moet temperen met de rook van hout van AloĎ om de derde smet te genezen.

 

Van de vierde smet die het hele oog bedekt heeft.

CAP. 12.

                Vand(er) vierd(er) smette(n) die al doge heeft bedect.

                Die vierde smette die al doge heeft bedect so datmen niet en mach gesien ende al die zie es wit ende dat rechte witte es rootachtech. enten zieken dunct aldie werelt wit wesen. ¶ Doet hem dese cure. Maect hem brande in dat moruwe vanden hoofde. dats in den slaep. Ende daerna nemt dwitte van .12. eyeren in ene suvere scotele. ende dat slaet so lange met enen gespletenen stocke. so dat al wert scumende. Ende alst .1. stuc sal hebben gestaen so saelt 81 onder siin cort water. ende daer in so net .1. plaester van catone ende dat legt optie oge. ende emmer die oge geloken. ende vernuwende onder dach ende nacht .20. werf. ende dit doet tote die zieke genesen si. Aldus seldi genesen die .4. manieren. also bevenoud seit niet anders toe te doene.

KAPITTEL 12.

                Van de vierde smet  die het hele oog bedekt heeft.

                De vierde smet die het hele oog bedekt heeft zodat men niets kan zien en al het zien is wit en het echte wit is roodachtig en de zieke denkt dat de hele wereld wit is.

Doe hem deze behandeling. Maak hem een brand in dat murwe van het hoofd, dat is in de slaap. En neem daarna het witte van 12 eieren in een zuiveren schotel en sla dat zolang met een gespleten stok zodat het geheel gaat schuimen. En als het 1 deel gestaan zal hebben dan zal er [81] onder kort water zijn en nat daarin 1 pleister van katoen en leg dat op dat oog en immer de ogen gesloten en vernieuw de volgende dag en nacht 20 maal en doe dit tot de zieke genezen is. Aldus zal ge die  op 4 manieren genezen zoals Bevenoud zegt en er niet anders bij te doen.

 

Dit is van doeken of nagels, in Latijn ungula (lunula) en van smetten.

CAP.13.

                Dits va(n) doeke(n) of nagele(n) i(n) latine ungula e(nde) va(n) smetten.

                Doeken of nagelen die comen in dogen die siin dus gedaen. ende van dien siin .2. manieren. Doeken. die siin dunne ende wassen uten sterten vanden ogen. ende heten in latine pannis. entie wassen alse coppen gespin. Ende die dickere siin ende vleeschachteger die heetmen |126ra| gemeinlike nagelen in latine ungula die men genesen mach met desen colirien. ¶ Nemt ematisten. gebernt vitreoel elx tgewichte van .6. penningen. gebernt coper tgewichte van .4 d. mirre. soffraen. elx tgewichte van .2. d. lanc peper tgewichte van .1. d. wel gepulvert altegadere in .1. motalijn mortier ende wel cleine gesicht ende maecter af pillen met goeden ouden wine. dese [droghet ende G] bestoet. Ende als giere met werken wilt. so tempert ene met goeden claren ouden wine. dits goet in doeken. ¶ Ende te nagelen so maect dese colirie die sterker es ende heet die groene colirie. Nemt groene van spaengien dewelke heet verde grise tgewichte van .3. d. gebernt vitreoel tgewichte van .6. d. root arsenicum. boraes spume vander zee elx tgewichte van .2. d. armoniac also vele. darmoniac weyket met zape van ruten. en mach ment niet pulveren. Ende men sal al die vorseide dingen pulveren ende mingen metten zape van ruten. ende maken pillen [ende die droget G]. Ende als giere met werken wilt so minget ene [van den voir seyden pillen G] met ruten zape ende maecter ave colirien. In dat vorseide rute zap moet siin rute water gemaect met ere clocken also men rose water maect. ende hier af doet dicken in dogen. Ende alle colirien willen dicke siin alse most. Ende of gi den nagel niet en moget afgedoen hiermet. so doeten af aldus. ¶ Ghi sulten lichten met enen cleinen hake also cleine als ment gemaken mach. [ende met dustanerege eenre naelden machmen oeck helpen lichten ende heet eenen draginer naelde ende dye steel zal wesen aldus gedrayt alse hier (schets) ende lichtelike af ane deene zide G] of snidet met enen sceerse. Ende emmer wachtu dat gi niet te diepe en snijdt no te na den sterte vander ogen. Want sneedi iet vanden vleesche dat naturlijc es in den steert van der ogen. die oge soude hem ewelike tranen ende lopen. ¶ Het es nuttelijc alle ziecheiden van ogen. dat men purgiere die bernde humoren. ende so eist oec bloet laten. Ende dat hem die zieke wachte van 82 alre scarper spisen. want alle ziecheiden comen van verberrenden bloede. ende dat maken die scarpe spisen. Ende alse die nagelen siin genesen so legter op tpulver vanden candite. of enege vanden vorseider (l: vorseiden) colirien tot die oge genesen si.

KAPITTEL13.

                Dit is van doeken of nagels, in Latijn ungula en van smetten.

                Doeken of nagels die in de ogen komen zijn dusdanig en er zijn 2 soorten van. Doeken die dun zijn en uit de staarten van de ogen groeien heten in Latijn pannis en die groeien als spinnenkoppen. En die dikker zijn en vleziger die noemt men gewoonlijk nagels en in Latijn ungula die men genezen kan met deze oogzalf;

Neem hematiet, gebrand vitriool, van elk het gewicht van 6 penningen, gebrand koper, het gewicht van 4 drachmen, mirre en saffraan, elk het gewicht van 2 drachmen, lange peper, het gewicht van 1 drachme, goed alles tezamen in 1 metalen mortier verpoedert en goed klein gezeefd en maak er pillen van met goede oude wijn en droog het en berg het op. En als ge ermee werken wil temper het met goede klare oude wijn, dit is goed in doeken.

En tegen nagels maak je deze oogzalf die sterker is en groene oogzalf heet; Neem Spaans groen wat verde grise heet, het gewicht van 3 drachmen, gebrand vitriool, het gewicht van 6 drachmen, rood arsenicum, boraes of zeeschuim, elk het gewicht van 2 drachmen, ammoniak (Dorema) net zoveel, week de ammoniak met het sap van ruit als men het niet verpoederen kan. En men zal alle voor vermelde dingen verpoederen en het mengen met het sap van ruit en pillen maken en die drogen. En als ge ermee werken wil meng het ene van de voor vermelde pillen met ruitsap en maak er een oogzalf van. In dat voor vermelde ruitsap moet ruitwater zijn dat gemaakt is met een distilleerder net zoals men rozenwater maakt en doe hiervan veel in de ogen. En alle oogzalven willen dik zijn als mest. En als ge de nagel er hiermee niet af kan doen doe dan aldus;

Ge zal ze lichten met een kleine haak en zo klein als men het maken kan en met dusdanige naald kan men ook helpen lichten en heet een dragener naald en de steel zal aldus gedraaid wezen aldus als hier en gemakkelijk aan de ene zijde afsnijdt of snij een schaar. En let er immer op dat u niet te diep snijdt of naar de staart van de ogen. Want snij je iets van het vlees dat natuurlijk is in de staart van de ogen, die oog zou bij hem eeuwig tranen en lopen.

Het is nuttig in alle ziektes van ogen dat men de brandende vochtvermenging purgeert en zo is het ook met bloed laten. En dat de zieke zich wacht van [82] alle scherpe spijzen want alle ziektes komen van verbrandt bloed en dat maken die scherpe spijzen. En als de nagels zijn genezen leg er het poeder op van de candite of enige van de voor vermelde oogzalven totdat het oog genezen is.

 

Dit is van bruine doeken of nagels en komen van melancholie en genezen nauwelijks.

CAP. 14.

                Dits va(n) brune(n) doeke(n) of nagele(n) e(nde) come(n) va(n) melancolie(n). e(nde) genese(n) cume.

                Ene smette comt ondertiden in die zie die heet die horen [huut G]. ende si es swert ende bruunachtech. dats .1. teken dat si |126rb| van melancolien es. ende dan en geneest si ter avonturen nemmermeer. Dwitte dat die smette veroudert. pannis dat ic daer vore hebbe geheten doec die comt van tayen humoren ende daerin werct als u vorleert es. Die nagel die comt vanden selven humoren daer die doec af comt. of hi comt vanden optalmen. dats volmaecte sweringe. so en esser gene cure toe te doene. want het siin liixemen. het en es no pannis no ungula. Mer die menege hetent doeken. hier met so hout u gepayt dese werf. ¶ Meester bruun leert datmen neme tsap morwen chele dat in coorne staet ende draget rode bloemen in latine heet mense papaver rubeum. ende wilde carden. in latine virga pastoris. elx van desen sapen even vele. Ende doet in die ogen. dits goede colirie iegen nuwe doeken. Ende so es oec dit. ¶ Nemt vilinge van finen copere. ende dat tempert met sterken witten aysine. ende latet daer in liggen .7. dage ter sonnen. ende drooget wel. Ende wildijt starker hebben. so nemt sarcocolle. amidus. candijt. canfer. elx even vele ende maect hier af wel subtijl pulver.

KAPITTEL 14.

                Dit is van bruine doeken of nagels en komen van melancholie en genezen nauwelijks.

                Een smet komt soms in de zieke die huid heet en het is zwart en bruinachtig, dat is 1 teken dat ze van melancholie is en dan geneest ze vrijwel nimmermeer. Het witte dat die smet veroudert en dat ik daarvoor pannis heb genoemd die komt ook van taaie vochtvermenging en werk daarin zoals u geleerd hebt. De nagel die van dezelfde vochtvermenging komt daar de doek van komt of van de opthalmie komt, dat is een volmaakte zweer, dan is er geen behandeling tegen, want het zijn littekens, het is geen pannis of ungula. Maar velen noemen het doeken en hou u hiermee deze keer tevreden.

Dokter Bruun Legoburgensis leert dat men het sap murwe chele neemt dat in het koren staat en rode bloemen draagt, in Latijn noemt men het Papaver rhoeas en wilde kaarden, in Latijn Virga pastoris, (Dipsacus) elk van deze sappen evenveel. En doe het in de ogen, dit is goede oogzalf tegen nieuwe doeken. En zo is ook dit;

Neem vijlsel van fijn koper en temper dat met sterke witte azijn en laat het daarin 7 dagen liggen in de zon en droog het goed. En wil ge het sterker hebben neem dan Sarcocolla, zetmeel, kandij en kamfer, ((Dryobalanops aromatica)) van elk evenveel en maak hiervan goed subtiel poeder.

 

Van puntjes die vallen van blauw geslagen ogen.

CAP. 15.

                Va(n) poe(n)tkine(n) die gevalle(n) va(n) geslagene(n) oge(n) blau.

                Het werden poentkine in doge onderwilen van datmen den lieden slaet blauwe ogen. ende dan so bliven daer na dat si siin genesen onderwilen rode poentkine. of bi sterken optalmen. of bi vervultheiden van bloede. bi den welken dat ene monden vanden adren ontdoen ende maken poentkine in dogen die root siin. Ten welken es goet dbloet van jongen duven dat ment doet drupen al heet in die ogen uut .1. adren die es onder den vledric ende dat doet lopen met ere naelden. Ende oec es hem goet dat .1. wijf melke in siin oge met haren borsten. ¶ Die droocheide vanden ogen comt onderwilen van joocten. entie geneest metten witte van eye wel cort geslagen ende dat cortte daer in gedaen. Ende men geneset oec metter witter colirien remes. die u es geleret maken hier voren. ¶ Entie joocte geneest men met aloes epatic gepulvert ende dat gedaen in .1. cleine sackelkiin ende geleit in witten wine. ende die wiin gedrupt in doge met enen cleinen lepele. 83

KAPITTEL 15.

                Van puntjes die vallen van blauw geslagen ogen.

                Het worden soms puntjes in het oog van als men de lieden  blauwe ogen slaat en dan blijven er daarna nadat ze zijn genezen soms rode puntjes, of bij sterke opthalmie of bij volheid van bloed waarbij dat een mond van de aderen loskomt en puntjes in de ogen maken die rood zijn. Tegen die is goed het bloed van jonge duiven dat men het al heet in de ogen laat druppelen uit 1 ader die onder de vlerk is en dat laat je lopen met een naald. En ook is voor hem goed dat 1 vrouw in zijn ogen melkt met haar borsten.

De droogheid van de ogen komt soms van jeuk en geneest met het witte van een ei, goed kort geslagen, en dat korte daarin doen. En men geneest ook met de witte oogzalf remedie die u hiervoor geleerd hebt.

En de jeuk geneest men met verpoederde AloĎ epatic en dat in 1 kleine zakje doen en in witte wijn leggen en die wijn in de ogen druppelen met een kleine lepel. [83]

 

Van schurftige ogen en van roodheid en van jeuk in de ogen.

CAP. 16.

                 Van scorfde(n) oge(n) e(nde) va(n) rootheide(n) e(nde) va(n) joocten i(n) doge(n).

                Dits van scorftheiden vanden ogen dat si binnen root siin ende zere jooken. ende |126va| si siin .1. luttel geswollen of si siin zere root entie swillen met groter joecten ende lopen ende joken. Ende onderwilen comet vanden optalmen van den oge appelen die gi moget kennen bi dat dwitte vanden ogen root es so dat al doge verstormt. ¶ Dierste cure es datmen die optalmen genesen sal metten colirien ende metten andren werken alst vorseit es. Ende of die optalme cleine es metter joocten ende met der scorftheit. so mach mense hier met genesen. ¶ Nemt groene coperroet ende legget in witten wine. dat esser goet toe doge daer met gedwegen. ¶ Ende en helpt dit niet. so nemt die rode colirie. die u voren geleert es. Ende en helpt dit niet. so nemt die groene die starker es. ende doeter met als u vorleert es.

KAPITTEL 16.

                 Van schurftige ogen en van roodheid en van jeuk in de ogen.

                Dit is van schurft van de ogen zodat ze van binnen rood zijn en zeer jeuken en ze zijn  wat gezwollen of ze zijn zeer rood en zwellen met grote jeuk en lopen en jeuken. En soms komt het van de opthalmie van de oogappel die ge kan herkennen omdat het witte van de ogen rood is zodat het hele oog verstoort.

De eerste behandeling is dat men die opthalmie genezen zal met de oogzalven en met de andere werken zoals het gezegd is. En als die opthalmie klein is met de jeuk en met de schurft dan kan men ze hiermee genezen;

Neem groen koperrood en leg het in witte wijn, dat is goed voor het oog daarmee gewassen.

En helpt dit niet neemt dan die rode oogzalf die u hiervoor geleerd hebt. En helpt dit niet neem dan die groene die sterker is en doe er mee zoals u geleerd hebt.

 

Dit is van de zeepbel in de ogen.

CAP. 17.

                Dits vande(n) seebel i(n) die ogen.

                Seebel dats alse die adren vander uterster huut die men heet te gader voegende. entie horen huut in die vergaderinge van hem beiden. die werden al vol bloets ende swillen so datter af wast die nagel [dye men heet in latine ungula G] ende die doec. [dat pannis heet G] Ten welken [cueren G] es goet die rode colirie of die groene vorleert. Ende onderwilen eist noet dat men die vorseide adren lichte met enen hake. of snijtse. ende daerna geneest datter blijft metter vorseider colirien. ¶ Van dat die zie es worden al wit so en makic u niet. want het ware u al te belemmerlijc. ende te lange ene cure. entie meest faelgiert in die beste meesters ende hier omme so latict. ende en wille u niet belemmeren daer met. ende ga voort tere ander curen ende ierst vanden ogen die tranen.

KAPITTEL 17.

                Dit is van de zeepbel in de ogen.

                Zeepbel, dat is als de aderen van de buitenste huid, die men tezamen voegende noemt, en de hoornhuid in die verzameling van hen beiden geheel vol bloed worden en zwellen zodat er die nagel van groeit die men in Latijn ungula noemt  en de doek dat pannis heet. Tegen de genezing is rode oogzalf goed of de groene die eerder geleerd is. En soms is het nodig dat men die voor vermelde ader met een haak licht of snijdt en daarna geneest dat er overblijft met de voor vermelde oogzalf.

Van dat het zien geheel wit wordt vertel ik u niet want het is voor u al te moeilijk en een te lange behandeling die meest faalt in de beste dokters en daarom zo laat ik het en wil u daarmee niet belemmeren en ga verder naar andere kuren en eerst van de ogen die tranen.

 

Van lopende ogen en waarvan tranen komen en de behandeling ertegen.

CAP.18.

                Va(n) lope(n)de(n) oge(n) e(nde) w(aer)af t(ra)ne(n) come(n). entie c(ur)e d(ae)r iegen.

                Die wille leren van tranen die comen gelopen ten ogen hi hore ende onthoude die leringe vanden ouden meesters ende namelike van meester brunen van legoburgens. die ons wijst ende leert dat .2. manieren siin van tranen die ten ogen comen gelopen. Vanden welken .1. maniere es die comen vanden adren die liggen tusscen dat herssenbecken ende dura mater. die niet en behoren ter surgien. Mer ten meesters van medicinen die moger raet op geven. Ende dat soude siin dat si die propere humoren souden drogen met purgacien. bi den welken die zie 84 daer met belet wert. ende dat met preparacien voren. ende daerna met medicinen die properlike souden purgieren |126vb| die humoren daer die lopen afcomen ten ogen. Ende noch siin andre adren die siin tusscen .2. tafelen die daer dragen tfoetsel alsoe het vorseit es in die anothomie vanden hoofde int proper capittel int begin vanden boeke. dewelke adren vervullen onderwilen ende dan so steken si haer vervultheit ute. vanden welken het es die raet alsoet vorleert es vanden andren adren vorseit. Dit siin die adren die van binnen comen. Ende dese mach men kennen bi dat de zie vele veselingen gevoelt el niegren (l: nigeren) af. sonder dat hi dicken heeft dien reume. ende dat comt van vervultheiden. Ende alse die tranen comen uten adren die sijn buten den bene int vleesch. dan gevoelt die zieke veselinge alse of ene amete liepe daer. Ende onderwilen lopen dogen van dat si hebben in doge brauwen crommende inwert. ende prekelen die lede entie oge apple so dat bi wilen dogen tranen. ¶ Dits die cure daer iegen. Trect uut die haer met enen tanxkine ende alser nemmer in en prekelen. so en selen dogen nemmeer lopen. ¶ Ende alst comt bi den adren int vleesch die ghi kent bi den vorseiden tekene. so maect .1. plaster [van den witten G] vanden eye ende van roden pulvere. dat geseit es int capittel vanden bloede te stremmene. ende doeter toe .1. luttel bloemen die cleeft an die want vander molen. dit tempert al te gadere also dicke alse zeem. ende dan spreidet op .1. linen cleet also breet al(s) tforhooft breet es. ja gaende van der ere oren toter andere. ende bindet daer op [met eenre scroeden G] ende latet also liggen .3 dage. ende also doet van den vierden dage ten vierden dage. Ende doet in die oren spekels van gecuweden comine. ¶ Ende en geneset hier met niet. so maect hem in den pistel vanden arme .1. brant in elken arm op dat es in beiden ogen. Ende en eist mer in deen oge. sone maect mer. .1. brant ane die selve zide. ende also sal men doen vanden plaestere. Eist mer deen oge sone salmen die plaester leggen mer toter helft van den vorhoofde. ¶ Ende en helpt dit niet. so nemt ene hantdwale [oft enen hoeftdouck G] ende wintse omtrent die kele. ende dwincter dien hals entie kele mede so vaste. dat die adren die siin int vorhooft ende in den slaep heffen ende verbliken. Ende dan so hebt .1. naelde daer in si .1. starc gewast ziden draet. ende stect die naelde |127ra| onder die huut. ende wacht wel dat gi niet en wont die huut vander adren. ende haelt die naelde ute op dander zide. Dus so stect beide dadren die siin anden slaep elc .2. werf. so dat tusscen elc .2. steken spacie blive van .1. vingere breet. Ende also bestect dadere die es in de middel vanden vorhoofde. ende laet in elke stede steken dien draet so lanc dat giere 85 met moget vercnopen die adren alse gi wilt. Ende dan snijt dadren dwers ontwee met enen scerse ende laetse bloeden also vele als gi wilt. Ende dan verbint die adren metten draden diere onder siin laten hangen als ic u vorleert hebbe. Ende legt in die wonde wieken van stoppen genet int witte vanden eye. ende daer boven plaestren des gelike toten derden dage. ende daerna so heilt die wonde also men heilt andere wonden. Ende doet die drade uut achter die .9. dage. Ende aldus sal hi verliesen die lopen die hem quamen in dogen op dat si quamen uten adren die buten [den G] bene [in 't vleesch G] siin. ¶ Die moruwe ogen heeft of cranke hi wachtem hier af. want dits haer contrarie also avicenna seit. Dierste es vele te sine met wiven. ende vele te lesene cleine letteren. Ende te slapene met vollen buke want men sculdech es tontbeidene tot die spise .1. deel gesmolten es. Ende dits oec goet dien. die reumachtech siin [ende allen dye ghene die crancke ziene hebben ende hen dye te vele eten ende drincken ne ware tusschen tween G]. Ende hem deert den vasten lichaem. ende alle spisen die maken gorsem bloet. Ende hem deert keren ter kelen. Mer het hulpt der magen. want in tkeren verroeren die materien vanden hoofde. Ende baden na vervultheit deert oec den ogen. ende weenen. ende vele bloet laten. ende sonderlinge met bussen. Ende alle spise die den mont deert vander magen. die deert oec den ogen. Ende gorsem wiin. ende looc ende enioen. ende poret looc. dille. rode colen. bonen. erweten. rooc. wint. zant. lange te ziene op cleine dinc ende vele te ziene op witte dingen. Men sal zien op swerte dingen. Ende die brande die ghi maect en draechse niet langer open. dan tot .40. dagen.

KAPITTEL18.

                Van lopende ogen en waarvan tranen komen en de behandeling ertegen.

                Die wil leren van tranen die naar de ogen komen gelopen hoort en onthoudt de lering van de oude meesters en namelijk van dokter Brunen van Legoburgens die ons wijst en leert dat er 2 soorten van tranen zijn die naar de ogen komen gelopen. Waarvan er 1 soort is die van de aderen komt die tussen de schedel en harde hersenvlies liggen die niet tot de chirurgie behoren. Maar de dokters van medicijnen die mogen er raad op geven. En dat zou zijn dat ze die echte vochtvermenging zouden verdrogen met purgatieven waarbij het zien [84] daarmee belet wordt en dat met preparaties ervoor en daarna met medicijnen die goed de vochtvermenging zouden purgeren daar die tranen in de ogen van komen. En nog zijn er andere aderen die tussen de 2 tafels zijn die daar het voedsel dragen zoals het gezegd is in de anatomie van het hoofd in het juiste kapittel in het begin van het boek en die aderen vervullen soms en dan steken ze hun volheid uit waarvan de raad is zoals het eerder van de andere aderen gezegd is. Dit zijn de aderen die van binnen komen. En deze kan men herkennen omdat men bij het zien vele kriebels voelt en voelt en elders niets van, uitgezonderd dat hij vaak reuma heeft en dat komt van volheid. En als de tranen uit de aderen komen die buiten het been in het vlees zijn dan voelt die zieke vezels alsof er daar een mier liep. En soms lopen de ogen omdat ze in het oog wenkbrauwen hebben die naar binnen krommen en de leden en de oogappel prikkelen zodat de ogen soms tranen.

Dit is de behandeling daartegen. Trek dat haar uit met een tangetje en als ze er nimmer in prikkelen dan zullen de ogen nimmer lopen.

En als het komt vanwege de aderen in het vlees die ge herkent bij de voor vermelde tekens maak dan 1 pleister [van het witte G] van een ei en van rood poeder, dat gezegd is in het kapittel van het bloed te stremmen, en doe er wat bloem in die aan de wand van de molen kleeft en temper dit alles tezamen zo dik als honing en spreidt het op 1 linnen kleed alzo breed als het voorhoofd breed is, ja, ga van het ene oor naar de andere en bindt het daarop met een zwachtel en laat het alzo 3 dagen liggen en doe alzo van de vierde dag tot de vierde dag. En doe in de oren speeksel van gekauwde komijn.

En geneest het hiermee niet maak dan bij hem een brand in de pees van de arm en in elke arm als het in beide ogen is. En is het meer in het ene oog maak maar 1 brand aan dezelfde kant en alzo zal men doen van de pleister. Is het maar het ene oog dan zal men die pleister maar tot de helft van het voorhoofd leggen.

En helpt dit niet neem dan een handdoek of een hoofddoek en windt die omtrent de keel en dwing er die hals en keel zo vast mee dat de aderen die er in het voorhoofd en in de slaap zijn heffen en duidelijk blijken. En dan heb je 1 naald waarin 1 sterke zijden draad met was in is en steek die naald onder de huid en let goed op dat ge de huid van de aderen niet verwondt en haal de naald er uit aan de andere kant. Dus zo steek je beide aderen die er aan de slaap zijn elk 2 keer zodat tussen elke 2 steken ruimte blijft van 1 vinger breed. En steek alzo de ader die in het midden van het voorhoofd is en laat in elke plaats die draad zo lang steken dat ge er [85] de ader mee kan knopen als ge wil. En snij dan de ader dwars kapot met een schaar en laat het bloeden zoveel als ge wilt. En verbindt die ader dan met de draden die ge er onder hebt laten hangen zoals ik u geleerd hebt. En leg in die wond doeken van stoppen genat in het witte van een ei en daarboven dergelijke pleisters tot de derde dag en heel daarna die wond zoals men andere wonden heelt. En doe die draad na 9 dagen er uit. En aldus zal hij die loop verliezen die hem in de ogen kwamen als ze uit de aderen kwamen die buiten het been in het vlees zijn.

De murwe ogen heeft of zwakke, hij wacht zich hiermee want dit is haar tegenover gesteld zoals Avicenna zegt. De eerste is veel te zijn met vrouwen en veel kleine letters te lezen. En te slapen met volle buik want men moet ontbijten tot de spijs voor 1 deel gesmolten is. En dit is ook goed voor die reumachtig zijn en al diegene die slecht zien en hen die te veel eten en drinken, tenzij tussen die twee. En hem deert hem de vaste loop en alle spijzen die drabbig bloed maken. En hem deert het braken naar de keel. Maar het helpt de maag want in het braken verroeren die materiĎn van het hoofd. En baden na volheid deert ook de ogen en wenen en veel bloed laten en vooral met laatbus zetten. En alle spijzen die de mond van de maag deren die deren ook de ogen. En drabbige wijn en knoflook en ui en prei, dille, rode kolen, bonen, erwten, rook, wind, zand, lange zien op kleine dingen en veel te zien op witte dingen. Men zal op zwarte dingen kijken. En de brand die ge maakt draag het niet langer open dan tot 40 dagen.

 

 

Van tranende of lekkende ogen.

CAP. 19.

                Va(n) leepe(n) oge(n) of t(er)ve(n)de(n).

                Het comen sulke lieden die haer ogeleden gelepen of terven. ende dat comt bi dat si tranen of lopen. ende dat comt biden souten humoren toe. die doge leden vlaen ende open maken. bi den welken datter wast wey vleesch. ende werden die oge leden geswollen. |127rb| ¶ Die cure daer af es dat ghi .1. naelde stect int vleesch. ja in dat wey vleesch so subtijlijc dat gi niet en quetst dat naturlike led. ende snijdt dat vleesch uut met al metter naelden. met ere vliemen of met enen scerse. Ende daerna destrueert dat wey vleesch datter blijft. ende legt vor den appel van der ogen .1. linen cleet genet int witte vanden eye. so dat gene bitende medicine en come an den appel. ¶ Ende sulke liede siin die niet en souden mogen gedogen dat gise sneedt dien doet dese cuere mer si es lanc. Nemt een stoxkiin ende duwet daer met dweers onder doge in den ogeput. so dat dled omme kere. ende dan so hebt smout 86 van gansen. of gewoon zout. of sal armoniac. ende daer met so bestriket dicken tote .5. werven sdages. ende dit so lange dat gnouch es. Aldus so suldi mogen dat wey vleesch verteren. Ende altoes so dwaet daerna die lede met watere daer venkel in gesoden es. ende dat cout. Ende al dat gi doet in dogen. dat doeter cout in. Ende wat gi in die oren doet. dat willen doren heet hebben in gedaen. Want si siin zenuwech ende cnoesech. ¶ Ende alse dogen glepen bi wonden die qualike geheilt siin. of bi bescoudene so es dit die cure aldus. Nemt .1. scers ende snijt die lijxeme ute. ende dan heilt die wonde also u vorleert es. Of snijt .1. wonde onder doge leden dweers. ende geneestse metten wieken die gi legt in die wonde. Ende haelt dan die leden opwert metten draden die gi hebt gesteken dore die oge leden. ende maecse vaste an .1. scrode die gi gebonden hebt om thooft. Ende heilt die wonde met wijfs melke daer gi in net plasterkine dwelke besmert siin met zalven die niet en dwinct. ende doet dit tot die wonde genesen es. Ende sulke siin die dogen geleepen diet souden [gherne G] gedogen om dat haer ogen niet souden glepen. Ende sulke siin die liever hadden dat haer ogen noch also zere glepeden.

KAPITTEL 19.

                Van tranende of lekkende ogen.

                Er komen sommige lieden waarbij hun oogleden lekken of tranen en dat komt omdat ze tranen of lopen en dat komt van de zoute vochtvermenging die de oogleden ontvellen en open maken waarbij er wild vlees groeit en de oogleden gezwollen worden. De behandeling hiervan is dat ge 1 naald in het vlees steekt, ja in dat weke vlees en zo subtiel dat ge niet dat natuurlijke lid kwetst en snij dat vlees er geheel uit met de naald, met een vliem of met een schaar. En vernietig daarna dat weke vlees dat er overblijft en leg voor de oogappel  1 linnen kleed genat in het witte van een ei zodat er geen bijtende medicijnen aan de appel komen.

En er zijn sommige lieden die het niet zouden mogen gedogen dat ge ze sneed en doe die deze behandeling, maar ze duurt lang; Neem een stokje en duw het er dwars mee onder het oog in de oogput zodat het lid omkeert en heb dan vet van [86] van ganzen of gewoon zout of sal ammoniac en bestrijk het daarmee dik tot 5 maal toe per dag en dit zolang totdat het genoeg is. Aldus zal ge dat weke vlees mogen verteren. En was altijd daarna de leden met water daar venkel in gekookt is en dat koud. En al dat ge in de ogen doet, doe dat er koud in. En wat ge in de oren doet dat willen de oren er heet hebben in gedaan. Want ze zijn zenuwachtig kraakbeenachtig.

En als de ogen scheel staan door wonden die slecht geheeld zijn of van verbranding dan is de behandeling aldus; Neem 1 schaar en snij de littekens er uit en heel dan die wonde zoals u geleerd hebt. Of snij 1 wond dwars onder de oogleden en genees het met doeken die ge in die wonde legt. En haal dan de leden naar boven met de draden die ge door de oogleden hebt gestoken en maak ze vast aan 1 zwachtel die ge om het hoofd gebonden hebt. En heel die wond met vrouwenmelk waar ge het pleistertje in nat maakt die besmeert is met zalven die niet drukken en doe dit tot die wond genezen is. En sommige zijn er die lopende ogen hebben die het zouden [graag G] gedogen omdat hun ogen niet scheel zouden zijn. En sommige zijn er die liever hadden dat hun ogen nog alzo zeer scheel waren.

 

 

Van blauw geslagen ogen of geworpen etc.

CAP.20.

                Van blauwe(n) oge(n) geslage(n) of gewerpe(n). etc..

                Alse enen mensce geslagen siin blauwe ogen so es goet dat hi bloet late ter hooftadren an die zelve zide. Ende legt hem ierst daerop dwit van den eye niet geslagen. Want slaen benemt hem vele van siere limecheiden ende van siere coutheiden. Ende daerna legter op sap van donderbaert .1. cleet daerin genet. ende dat dicken vermaect |127va| ¶ Ende en wilt hier met niet vergaen. so nemt nu was ende minget met comine wel gepulvert. ende daer af so maect .1. plate die gi dicken selt verwermen bi den viere. ende also warm geleit daerop als die zieke mach gedogen over al doge. ja doge geloken. Dit plaster doet spaersen dbloet ende smelten. ¶ Maer dits ene corte cuere. Nemt zepe ende mingter met popelioen elx even vele hier met besmert .1. plaester van stoppen. of .1. linen cleet also groet alst swert es. ende legget daerop dit sal tswerte verdriven. Mer het sal die stede al root maken ende verwermen. Alse gi dit siet so nemt laeu water ende dwater doge met. ja doge geloken dat vander scarpheit niet en come in doge vander zepen. want het soude zere biten ende dat en ware niet goet. Ende daerna so hebt rosewater ende wijfs melc geminct. ende daer in so net .1. dic plaester van werke of .1. linen doec daer in genet. ende legget optie oge. dat saelt genesen ende sueten. ende coelen van siere verscheit. dits die beste raet die icker op can geven.

KAPITTEL20.

                Van blauw geslagen ogen, of geworpen etc.

                Als een mens blauwe ogen geslagen is dan is het goed dat hij bloed laat in de hoofdader aan dezelfde kant. En leg er eerst bij hem het wit van een ei op die niet beslagen is. Want slaan beneemt bij die veel van zijn lijmerigheid en van zijn koudheid. En leg er daarna in 1 kleed het sap op van donderbaard daarin genat en vermaak dat veel.

En wil het hiermee niet vergaan neem dan was en meng het met goed verpoederde komijn en maak daarvan 1 plaat die ge dik zal verwarmen bij het vuur en zo warm erop leggen als de zieke kan gedogen over het hele oog, ja de ogen gesloten. Deze pleister laat het bloed verstrooien en smelten.

Maar dit is een korte behandeling; Neem zeep en meng er populierzalf mee, van elk evenveel, besmeer hiermee 1 pleister van stoppen of 1 linnen kleed zo groot als het zwart is en leg het daarop, dit zal het zwarte verdrijven. Maar het zal die plaats geheel rood maken en verwarmen. Als ge dit ziet neem dan lauw water en bewater het oog ermee, ja het oog gesloten zodat de scherpte van de zeep niet in het oog komt want het zou zeer bijten en dat is niet goed. En heb daarna rozenwater en vrouwenmelk gemengd en nat daarin 1 dikke pleister van werk of 1 linnen doek daarin genat en leg het op dat oog, dat zal het genezen en verzachten en verkoelen van zijn vochtigheid, dit is de beste raad die ik er op kan geven.

 

Dit is van 4 cataracten in de ogen die men genezen kan en herkennen.

CAP. 21.

                Dits va(n) .4. catracte(n) i(n) doge(n) die me(n) genese(n) mach entie bekennen.

                Wat manieren van caracten dat men genesen mach of niet. der 87 caracten siin .7. manieren. die .4. machmen genesen entie .3. niet. Menechwerf comt ene ziecheit in dogen diemen in latine heet caracten. in dietsche gelijc ere sluus. Ene sluus wert dat water. dat niet en mach lopen daert heeft te dalene. alse vore ene watermolen of vore enen vivere. of elder daert te doene es. Als men water wilt laten gaen so haelt men de sluus op. ende dan lopet ute. also doet hier te bediedene. Eist dat die humoren dalen dore die zenewen die an dogen siin vast daer die ziende geesten dore gaen tote in die herssenen. ende verstopt die zie. dat siin die pupillen dewelke humoren siin. also daelt dat vorseide waterkiin dat naturlijc es in die ogen. Ende also die humoren siin gnouch gewrongelt. dats hart ende stijf gnouch. so en machmense niet genesen in proeven van surgien. Ende men machse aldus proeven. Luket die ene oge toe. ende legt uwen dume op dander oge led ende .1. deel vaste. ende dan ontdoet gereet. eist dat water es gesprait ende weder comt van elker side ende weder vergadert alsoet te voren was ende dat gereet. so eist curabel: Ende en doet so niet. so neist niet gnouch geformeert. ende dan so en doeter niet toe. |127vb| ¶ Dierste die men mach genesen. die es wit alse calc. entie comt van slagen van risen of van stocken. of van scaelkinen van enegen dingen. of van werpingen van stenen of van sneeclatten of dies gelike. Dese siin goet ende licht te genesene. mer sine zien niet also claer alsi te voren daden eer si geslagen waren. Want bi den slagen die si moesten gedogen so liepen die humoren in die .3. huden die vore die zie siin. bi den welken si niet en mogen keren al. daer en blijft .1. belemmertheit in die zie. dat siin die clare huden dewelke siin sculdech te sine onbelemmert bi naturen. ¶ Dandere es wit kerende ten blauwen wert. ende dit comt bi ocsune vander magen. die ontfangen heeft quade spisen. biden welken af comen quade fumeyen. die risen uter magen ten herssenen wert. ende dan vallen also vore die ogen ende maken daer gewrongelde humoren. ende .1. luttel blauachtech. Es dese wel gevellet metter naelden. men ziet daerna wel also claer alst te voren dede eer si quam. Ende oec so ziet men bat achter haer cure. dan achter enege van al den andren drien. ende dat comt biden puren humoren ende bider vervulten vanden zienden geesten die in dogen siin. ¶ Die derde es wit .1. luttel kerende in asscher varwen. entie comt van hooftswere ende onderwilen comt si van alte groter coutheit die de herssenen hebben. ende van te vele te wenene of te wakene. Dese en sal niet lange bliven in haren staet. sine sal weder blint werden. sine werde gecureert met deser latuarien. vander welker men sal nemen nuchtern also groet alse .1. kerstaengie. ende navens als men slapen gaet. Ende wachten van spisen die hem contrarie siin. alse rent vleesch. geyten vleesch. bocken vleesch. palinge. [bonen G] erweten. enioen. dese 88 deren den ogen ende wachten van wiven van badene van stovene. Mer nemt lichte spise ende sapech ende naturlike heet. Ende wachten van spisen die naturlike cout es. Dits die latuarie. ¶ Nemt olibanum .2. dr.. groffels nagle. noten muscaten. in dit soffraen van elken .1. 1/2 .dr.. goet castor .1. dr.. pulveret te gadere ende ziet wel cleine. ende conficieret met zeeme wel gescuumt. ende maecter af .1. latuarie. ende nutse als u vorleert es. In den winter so drinct witten wiin warm in den welken si geleit saelgie ende rute. Dese latuarie nes niet allene goet hier toe. mer sijs goet in alle ziecheiden vanden hoofde. alse hooftswere die van vercoutheiden comt. Ende oec essi goet iegen ogen die tranen.                [Dye vierde die es wit kerende in een luttel geluwer varuwen dese comt van te vele te drinckene ende van te vele tetene ende bij groter pinen te doene. Ick segge dat dese comt van melancolien ende men vynter niet vele van deser vierder specien. Dese es herder dan alle dandere ende rondere dan alle dandere alse mense wille villen. Zo wacht u. want ghyse niet sculdich zijt te villene neder waert alsoe men dye andere doet. Want zine blever niet omme hare ronthede ende herthede maer dryvetse ten steertte vander oge waert ten slape vanden hoefde waert ende dair zo villetse wel Ende alse ghij uwe naelde uut wilt trecken so keert uwe hant ter nese waert ende trecse ute al drayende alsoe u vore leert werdt hier na. Nu hebbic ick u geseyt vanden vieren wair bij men ghenesen mach dye zake ende nu sullen wij leeren hoe mense ghenesen mach ne ware nemtter toe zine worde geconfirmeert ende achter dat zij zijn gheconformeert dat es dat zij niet en sijn onder tlichte vander zonnen inden dach ofte vander lanternen inder nacht. Ende eneghe zotte phisijsiene die wanense genesen met purgacien dat zij purgeren dye humoren bedij zij moetens myssen bedij catracten geconformeert die werden nemmermeer ghenesen met purgacien no met pulveren no met colerien no met latuarien bedij die materie es onder dye hude int hole vanden oghen bij den welken dye humoren dye zijn metten voirscreven waterkine ende dye weirden veertich ende verkeren in hertheden biden voirseyden zaken dye welke vallen indye ende weeren dat dye ziende gheeste niet moghen gaen dair zij sculdich waren te gane by naturen dye welcke niet moghen zijn ghenesen sonder metter hant vanden surgien dye welcke moet doen ten yersten aldus. daer toe doeten zieken sitten op eene banc dansichte ten lichte wert scerdelinghe. Dye meester zalre tegen sitten dies gelike den rugghe ter lucht waert op dye selve banc maer dye meester zal .1. luttel hoger sitten dan dye zieke. Ende en heeft hij die catracte int deen oge zo verbynt hem dander oghe Ende dair na so heft hem tlet op vander ander oge dat dair ziec es ende hebbe indye hant eene naelde dye aldus gemaect zij (schets). Ende zij sal zijn zilveren oft gulden want van ysere oft van stale zijn zij te duchtene dat dye point mochte 89 breken ende dat ware vreese want doghe mochte ute zweeren ne ware van zilvere ende van goude sijn zij soete ende tay waer by dat zij best zijn bij vele redenen Dye meester heeft dye naelde indie hant doghe ontdaen ende hij zal dye naelde steken int dwitte vanden oghe ende dander zide ten slape waert indye mydde wart vanden oghe drayende tusscen vinghere ende dunne (l. dume) so lange dat hij ziet dat point vander naelden oft vandese instrumente vander siene bynnen. Ende emmer wacht dat ghij geen en quetst vanden .3. huden dye zijn vore dye siene dye welcke u dair voren waren geseyt hoe zij heten. Ende valle dye verwrongene humore ten hole wert vanden oghen dat es achterwaert ende hout dat instrument int doghe alsoe langhe dat men mochte spreken .i. pater noster ofte .ii. dat hij siet ende dan trect de naelde oft dynstrument ute alsoe roerende alse ghijt dair in daedt alsoe zoetelike ende hebt inden mont venckel so dat u adem dair af rieke ende ademt den zieken altoes int doghe ende dair na soe en laeten niet sien want dye vorseyde humoren mochte lichte weder [....] die siene vanden oghen byder grooter begherten van ziene. Ende dair na so hebbet cottoen genet int witte vanden eye ende dan legghet op doghe ende liseliken gebonden. Ende legtene op een zachte bedde met enen hoeft eynde ende legten op waert metten ansichte .9. daghen in .1. doncker stede dair ne geen luut en ware no en zij ende vermaecten niet vore den .4. dach des vierde daghes soe laetten zien alluttelkyn. Ende dair na so luuct hen weder tdage oft bade op dat ghij hebt gewrocht int beyde ende legt dair op altoes dwitte vanden eye .2. werf sdages ofte .9. (l. 3) al tote .9. dagen toe ende dair na gaet hij dair hij wille. Ende ete dye wile dat hij ligge moru eyeren metten broede ende es hij jonc so drinct teysene (l. teseyne) oft claer water. Es hij out so drincke gebernder wijn. Eneghe zegghen dat sij wel moghen eten wedere vleesch ende gesodene hoenre meester benedvout (l. Bevenoud) verbiedt want tvleesch dat maect groet bloet ende groet voetsel biden welcken dair mochte comen vervulte van bloede ende doen comen in die oghen zweeringhe welcke ware teghen dye gerechte cure.

KAPITTEL 21.

                Dit is van 4 cataracten in de ogen die men genezen kan en herkennen.

                Welke soorten er van cataracten (grauwe staar) zijn dat men genezen kan of niet, er [87] zijn 7 soorten cataracten waarvan men er 4 kan genezen en 3 niet. Vaak komt een ziekte in de ogen die men in Latijn cataracten noemt en in Diets als een sluis. Een sluis wordt dat water dat niet kan lopen daar het moet dalen zoals voor een watermolen of voor een vijver of elders daar het te doen is. Als men water wil laten gaan dan haalt men de sluis op en dan loopt het eruit en alzo doet hier de betekenis. Is het dat die vochtvermenging daalt door de zenuwen die vast aan de ogen zijn waar de ziende geesten doorgaan tot in de hersens en dat zien verstoppen, dat zijn de pupillen die vochtvermenging zijn, alzo daalt dat voor vermelde watertje dat natuurlijk in de ogen is. En alzo de vochtvermenging genoeg gewrongeld zijn, dat is hard en stijf genoeg, dan kan men ze niet genezen in proeven van chirurgie. En men kan ze aldus aantonen. Sluit het ene oog dicht en leg uw duim op het andere ooglid voor 1 deel vast en ontdoe het dan direct, is het dat het water verspreid is en weer van elke zijde komt en weer samen komt zoals het tevoren was en dat direct, dan is het te genezen: En doet het dat niet dan is het niet genoeg gevormd en dan doet het er niet toe. De eerste die men kan genezen die is wit als kalk en komt van slagen van twijgen of van stokken of van schaaltjes van enige dingen of van werpen met stenen of van sneeuwballen of diergelijke. Deze zijn goed en licht te genezen, maar ze zien niet zo helder zoals ze tevoren deden eer ze geslagen waren. Want bij de slagen die ze moesten gedogen liep die vochtvermenging in de 3 huiden die voor het zien zijn waarbij ze niet geheel kunnen keren en daar blijft 1 belemmering in dat zien, dat zijn die heldere huiden die van naturen onbelemmerd moeten zijn.

De andere is wit kerend naar het blauwe toe en dit komt door gelegenheid van de maag die kwade spijs ontvangen heeft waarbij er kwade walmen komen die uit de maag naar de hersens rijzen en dan vallen ze zo voor de ogen en maken daar vaste vochtvermenging en wat blauwachtig. Is deze goed geveld met de naald ziet men daarna wel zo helder zoals men tevoren deed voor het kwam. En ook ziet men beter achter haar behandeling dan achter enige van alle andere drie en dat komt vanwege pure vochtvermenging en vanwege de volheid van de ziende geesten die in de ogen zijn.

De derde is wit  en draait wat naar askleur en komt van hoofdpijn en soms komt ze van al te grote koude die de hersens hebben en van teveel te wenen of te waken. Deze zal niet lang in haar staat blijven en ze zal weer blind worden en ze worden genezen met deze likkepot waarvan men ‘s ochtends zal nemen zo groot als 1 kastanje en ‘s avonds als men slapen gaat. En wachten van spijzen die hem tegenover gesteld zijn zoals rundvlees, geitenvlees, bokkenvlees, paling, bonen, erwten en ui, deze [88] deren de ogen, en wachten van vrouwen, van baden en van stoven. Maar neem lichte spijzen en sapachtig en natuurlijk heet. En wachten van spijzen die natuurlijk koud zijn. Dit is de likkepot;

Neem wierook (Boswellia), 2 drachmen, kruidnagels, notenmuskaat en hierin saffraan, van elk 1 1/2 drachme, goede bevergeil, 1 drachme, verpoeder het tezamen en zeef het goed klein en bereidt het met honing dat goed geschuimd is en maak er 1 likkepot van en gebruik het zoals u geleerd hebt. In de winter drink je het met warme witte wijn waarin  salvia en ruit ligt. Deze likkepot is niet alleen hiertegen goed, maar het is goed in alle ziektes van het hoofd zoals hoofdpijn die van verkoudheid komt. En ook is het goed tegen ogen die tranen.               

De vierde die is wit kerend in een wat gele kleur en deze komt van teveel te drinken en van teveel te eten en bij grote inspanning van arbeid. Ik zeg dat deze van melancholie komt en men vindt er niet veel van deze vierde soort. Deze is harder dan alle andere en ronder dan alle andere als men ze wil villen. Zo wacht u, dat ge ze niet naar beneden villen moet zoals men die andere doet. Want ze blijven er niet vanwege hun rondheden en hardheden, maar drijf ze van de staart van de ogen naar de slapen van het hoofd en vil ze daar goed. En als ge uw naald er uit wil trekken keer uw hand naar de neus toe en trek ze er al draaiend uit zoals u hierna geleerd wordt. Nu heb ik u van die vier gezegd waarbij men de zaken genezen kan en nu zullen we leren hoe men ze genezen kan tenzij dat ze gevormd worden en nadat ze zijn gevormd, dat is dat ze niet onder het licht van de zon in de dag of van lantarens zijn in de nacht. En enige zotte geneesheren die menen ze te genezen met purgatieven omdat ze de vochtvermenging purgeren waarbij ze de gevormde cataracten moeten missen die nimmermeer genezen worden met purgatieven of met poeders of met oogzalven of met likkepotten en waarbij de materie onder de huid in het hol van de ogen is en waarbij de vochtvermengingen er zijn met het voor beschreven watertje en die worden verrot en veranderen in hardheden met de voor vermelde zaken die er in vallen en weren dat de ziende geesten niet daarin mogen gaan waar ze moeten gaan van naturen die niet genezen kunnen worden, uitgezonderd met de hand van de chirurg die ten eerste aldus moet doen; laat daartoe de zieke zitten op een bank zodat het aanzicht naar het licht gesteld wordt. De dokter zal er tegenover zitten met de rug naar het licht toe op dezelfde bank, maar de dokter zal wat hoger zitten dan de zieke. En heeft hij de cataracten in het ene oog dan verbindt hij hem het andere oog. En daarna heft hij bij hem het lid op van het andere oog dat daar ziek is en heeft in de hand een naald die aldus gemaakt is. En die zal van zilver of goud zijn want van ijzer of van staal is er te duchten dat de punt mocht [89] breken en dat is vrees want het oog mocht uitzweren tenzij ze van zilver en van goud zijn die zacht en taai zijn waarbij dat zij het best zijn door vele redenen. De dokter heeft de naald in de hand en het oog open en hij zal de naald in het witte van het oog steken en de andere kant naar de slaap toe naar het midden toe van het oog draaien tussen de vinger en duim zo lang dat hij de punt van de naald of van dit instrument van hem van binnen ziet. En let er altijd op dat ge niet een van de 3 huiden kwetst die voor het zien zijn die u hiervoor gezegd zijn hoe ze heten. En vallen de verwrongen vochtvermenging naar het hol van de ogen, dat is naar achteren, hou dat instrument in het oog alzo lang dat men 1 pater noster kan spreken of 2 zodat hij het ziet en trek dan de naald of het instrument er alzo roerend uit zoals ge het daarin deed en alzo zacht en hebt in de mond venkel zodat uw adem daarvan geurt en beademt de zieke altijd in het oog en laat het daarna niet zien want die voor vermelde vochtvermenging kon gemakkelijk weer [....] het zien van de ogen vanwege de grootte begeerte van zien. En heb daarna katoen genat in het witte van een ei en leg het dan op het oog en zachtjes binden. En leg hem op een zacht bed met een hoofdeinde en leg hem opwaarts met het aanzicht 9 dagen in 1 donkere plaats daar geen geluid is en vermaak het niet voor de 4de  dag en de vierde dag laat hem wat zien. En sluit het daarna weer die dag of bidt zodat ge hebt gewrocht in beide en leg er altijd het witte van een ei op 2 maal per dag of 9  al tot 9 dagen toe en daarna gaat hij waar hij wil. En in die tijd dat hij murw ligt eieren met brood eten en als hij jong is drinkt hij ptisane (gerste water) of helder water. Is hij oud dan drinkt hij gebrande wijn. Enige zeggen dat ze wel ramsvlees mogen eten en gekookte hoenderen, dokter Benedvout (Bevenoud) verbiedt het want het vlees dat maakt groot bloed en groot voedsel waarbij er volheid kan komen van bloed en dat laat bij hem in de ogen zweren komen dat tegen de echte behandeling is.

 

Jan Yperman: Vanden catracten die men niet ghenesen mach.

CAP. 22.

                Vanden catracten die men (niet) ghenese(n) mach.

                Het zijn catracten dye men ghenesen mach niet vanden welcken datter sijn .3. manieren. Dye yerste dye men niet mach genesen es geheten gutta sterena die welcke ghij moghet kennen bij dat dye siene es al zwart ende claer alse of der ne gheene smette in en ware. Ende int hole vanden ogen schijnt ofte in liepe quic zilver doghe altoes roerende ende dye oghe leden. dit gesciet inder moeder lichame bij eniger corrupsien dye der domineert ende dair omme sijn zij geboren vander moeder sonder 90 kennisse oft met .1. luttel kennissen dye welke zien die claerheyt vanden dage ende gaen achter straten ondaentder oghen oft zij zaghen ende eneghe dye sien dye welcke wij heeten bijziende die welcke gerne blijft gherne (sic) hare licht also langhe al(s) zij leven. Enege zijn van desen dien onlange(?) blijft ende werden blint oft zij gheene oghen en hadden. van dese worden gheene gebetert bij meesters rade al wouden ziere omme gheven alle dye werelt hen ware oft hem god sien woude geven bij ziere godliker gift bedij dye hole zenuwen die sijn bestopt ende verdorven biden welcken hem nyemant mach gehelpen waer bij zij heten catracten sterena. Dander dye ongheneseleec es dat es dye hare verblijct int doghe bynnen die welke ghij ziet gheverwet op(?) enech water. In vaste steden waer bij ghij moghet verstaen dat dese catracte es ongheneselec want zine comt niet lanczame maer sij comt dapperlike uten hersenen so dat dye zieke dair na en siet nemmermeer niet te meeten dan oft ghij gheene oghen en hadt wair bij wij segghen dat dit es dalre achterste specie vanden drie catracten ongheneselijc want zij comt van thegter(?) ziecheyt comende uten hersenen van te vele te weenne van te vele te wakene van te smete vele (l. vele smete) geslagen omtrent thovet ende van te vele te vastene ende van dies gelike dye derde specie dye ongeneselec es dat es dye de ziene hebben al verdwenen zo datsij niet ne moghen sien vanden brunen vanden oghen datmen heet dye ziene. Waer bij schijnt doghe al wit biden welcken dat dese catracten zijn ongheneseleec.

KAPITTEL 22.

                Van de cataracten die men niet genezen kan.

                Er zijn cataracten die men niet genezen kan waarvan er 3 soorten zijn. De eerste die men niet genezen kan heet gutta sterena (zwarte staar, amaurosis) die ge kan herkennen omdat het zien geheel zwart en helder is alsof er geen smet in is. En in het holle van de ogen schijnt het alsof er kwikzilver in loopt, maar altijd bewegen de oogleden en dit gebeurt in het lichaam in de baarmoeder door enig bederf die er domineert en daarom zijn ze geboren van de moeder zonder [90] kennis of met wat kennis die de helderheid van de dag zien en gaan in achterstraten om de ogen te openen of ze zien en enige zijn er die zien wat we bijziende noemen die graag hun licht behouden zolang als ze leven. Enige zijn er van deze die niet lang blijft en blind worden alsof ze geen ogen hadden en van deze worden er geen beter door dokters raad al wilden ze er alles van de wereld voor geven of dat God hen het zien wilde geven met zijn goddelijke gift, bij die zijn de holle zenuwen verstopt en bedorven waarbij niemand hem kan helpen waarbij ze cataracten sterena heten. De andere die ongeneeslijk is dat is die zich blijkt in het oog binnen die ge gekleurd ziet op enig water. In vaste plaatsen waarbij ge verstaan kan dat deze cataracten ongeneeslijk is want ze komt niet langzaam, maar ze komt snel uit de hersens zodat de zieke daarna nimmermeer ermee ziet niet dan net alsof ge geen ogen had waarbij wij zeggen dat dit is de aller ergste soort van de drie cataracten die ongeneeslijk is want ze komt van echte ziekte die uit de hersens komt van te veel te wenen, van te veel te waken, van te veel smet, geslagen omtrent het hoofd en van te veel te vasten en van dergelijke, de derde soort die ongeneeslijk is dat is die het zien geheel verdwenen hebben zodat ze niets mogen zien van het bruine van de ogen dat men het zien noemt. Waarbij het oog geheel wit schijnt waarbij deze cataracten ongeneeslijk zijn.

 

Van de oogwonden.

CAP. 23.

                Vanden wonden van den oghen.

                Het gevallet menech werf dat men wont doge bij onghevallen ende bij mysselike sak(e) alse men werct ane doghe metter naelden omme dye catracten te vilne oft doecke oft nagle. Oft jonghe kyndren die hen steken met greffen al spelende deen den anderen int doghe met onghevalle oft slaeten oft dies gelike soe cureert dan doghe metten witten vanden eye cort geslegen so dat al scumende werd ende vanden cortten waterkine dat onder sal ghezitten alst .1. stuc gedaen heeft zo legghet dat in doghe vernyewende .4. werfs daghes ende .2. werven tsnachts ghenet dair in cottoen ende op doghe geleyt tote .14. daghen ende es dye rechte siene gewont soe doet int doghe vander godsgiften dye welke ghij maect aldus. Rp. tghevoechgelte van .12. eyeren dwelke eene witte ente(?) henne leyde Ende dye so wrivet in enen lodenen mortier met enen lodenen mortier stocke soe langhe dat zij wel cleene ende ghemyngt ende wel slecht zij alse eene zalve. Dyt so besteedt in een glazijn vat ende hier af so doet int doghe .3. werven sdaghes dye in die ziene es dit geneset wonden int doghe alse andere wonden ghenesen met zalven ende legghet altoes op doghe dwitte vanden eye metten cottoene alse u vore seyt es. Dese zalve heet benevout die gifte gods dat is ghegeven van gode. tfoirseyde witte met enen stocke 91 gesleghen aldus dit es goet in .3. manieren al soet voirseit es (schetsje) dierste het is ghesmiedt de sweeringhe vanden oghen danne het dwynghet dye humoren vanden oghen terde het purgiert dye humoren [....] no gheeste in comen waer bij men name met rechte tclare vanden eye bedij het so claert doghen ende saechse ende purgeertse dye zeerhede vanden oghen die comen van slapen ofte dies gelike ende dat doet metter zachte vander naturen bedij het es zachte oft dies ghelike ende dat doet metter naturen bedij het en zoch(t)et bider naturen bedij het es schoen ende conforteert zine gelike dat es doghe. Ende dwaterkijn datter in es ende es enech mensche gewont inden oghe appel zoe ghenesettene alsoet u voreleert es. Ende anders niet want eneghe meesters legghen dair op plaesteren van wasse ende van comyne. Ende sij doen quaet want zijn dye huden vanden oghen gewont dit was zoe trect ute dye substancien vanden oghen dus so dwingt doghe water tkomijn [....] heet dese drie gracien. Tander het doet dye oghe lepen ende verteert die substancie vanden ogen. Terde het verhit doghe ende doet smelten die coude humoren die bij naturen willen sijn geconfirmeert met couder medicinen. Nu vermanyck u yerst eest dat enech mensche zij gewont indie ogen dat ghine niet medich meret (l. medicineret) met heeter medicinen Ne ware met couden alsoe es dwitte vanden eye geslegen cort alst oft water ware ende dat moet zijn (s)onder dye scume twelke dwitte heeft vele crachten alst vore seyt es.

KAPITTEL 23.

                Van de oogwonden.

                Het gebeurt vaak dat men het oog verwondt bij ongevallen en bij misselijke zaken als men aan het oog met de naalden werkt om de cataracten te villen of doek of nagels. Of jonge kinderen die zich al spelend steken met griffels en de ene de anderen in het oog met ongevallen of slaan of dergelijke genees dan het oog met het witte van een ei, kort geslagen zodat het geheel schuimend wordt en van het korte watertje dat er onder zal zitten als het 1 stuk gestaan heeft leg dat  in het oog en vernieuw het 4 maal per dag en 2maal ‘s nachts en nat daarin katoen en leg het op de ogen tot de 14de dag en is het echte zien gewond doe dan in het oog van de godsgiften die ge aldus maakt. Recept; het gevogelte van 12 eieren dat een witte eend of hen legde. En wrijf die in een loden mortier met een loden mortierstok zolang dat zij goed klein en gemengd zijn en goed echt is als een zalf.  Berg dit op in een glazen vat en doe hiervan 3 maal per dag in het oog dat in het zien is, dit geneest wonden in het oog zoals andere wonden met zalven genezen en leg het altijd op het oog het witte van een ei met het katoen zoals u tevoren verteld is. Deze zalf noemt Benevout de gift van God, dat is gegeven van God. Het voor vermelde witte met een stok [91] geslagen is aldus goed in 3 manieren zoals het gezegd is, de eerste is het verzacht de zweren van de ogen, dan het bedwingt de vochtvermenging van de ogen en ten derde purgeert het de vochtvermenging [....] zodat er geen geest in komen kan waarbij men het echte heldere van een ei neemt en met die verheldert ze het oog en verzacht en purgeert ze de zeerheden van de ogen die van slapen of dergelijke komen en dat doet het met zachtheid van naturen, waarbij het zacht is of dergelijk en dat doet het van naturen en is zacht van naturen waarbij het schoon is en gelijk verbetert dat in het oog is. En het watertje dat er in is en is enig mens gewond in de oogappel genees het dan zoals u geleerd hebt. En niet anders want enige dokters leggen er pleisters op van was en van komijn. En ze doen slecht want als de huiden van de ogen gewond zijn trekt deze  was de substanties van de ogen uit en dus zo dwingt het komijn het oog te wateren [....] en noemt deze drie genaden. De volgende, het laat de ogen lekken en verteert de substantie van de ogen. Ten derde verhit het de ogen en laat de koude vochtvermenging smelten die van naturen bekrachtigd wil zijn met koude medicijnen. Nu vermaan ik u eerst dat als enig mens in de ogen gewond is dat ge er niet mee medicineert met hete medicijnen tenzij met koude zoals het witte van een kort geslagen ei is alsof het water was en dat moet zijn zonder het schuim want het witte heeft vele krachten zoals hiervoor gezegd is.

 

Van de etterwond die in de hoeken van de ogen groeien.

CAP. 24.

                Vanden fistel die wassen inden sterten vander oghen.

                Nu hoert ende leert vanden fistelen die wassen in dye stertte vander oeghen Ende namelike ter nese waert dese fistele comen van humoren dye welcke vervulte van naturen dair sent die welke humoren niet moghen uut comen. Ende dat es bijdij dat zij zijn gorsem G] |128ra| ende grof ende vele. die maken int ende van den ogen an die zide ten nese wert .1. bootskiin also groet alse .1. vitse. dewelke humoren daer vertegen ende maken etter der uutlopende ten bootskine. Ende onderwilen so breket dboot(s)kiin binnen den ogen. ende dan comet detter lopende van binnen den ogen. entie stede daer dbootskijn was valt neder mer die huut wert daer ontvarwt in rootheiden. ende alse men daer leget den dume op. so comt dat etter ten sterte vander ogen ute ten nese wert. van den welken ic u hier .1. deel wil leeren vander curen. ende vander vresen daer gi u af sijt sculdech te wachtene. ¶ De cure es dat gi sijt sculdech die wonde dats den mont vanden fistel te widene met marge vanden vliedere. of met gedrogeder wortelen van gencianen. ende daeraf ene wieke gesneden na dat de mont wert ront gnouch. so stecter in .1. wieke van stoppen gemaect ende genet in pulvere dat geseit es int capittel vanden wannen. Mer wacht u dat giere niet en doet in te vele. want het soude maken te groet .1. gat. ende dat soude al tansichte ontmaken entie ogen doen lopen. ¶ Mer meester bevenoud wille dat men taste an den nese waer die 92 bootse was. ende dat men daer snide .1. wondekijn metten hoeke van .1. scerse. ende dat de snede overlanx den nese (si) gaende. Ende wacht dat gi niet en snijdt dat oge led ontwee. want doge soude lepen. Ende legt in de wonde .1. erwete tote sander dages. ende dan so doetse ute. ende doet in de wonde van den vorseiden pulvere emmer wachtende dat gijs te vele niet daer in en doet. want het mochte te verre werken ende dan soude dansichte te zere ontsienen. want men es sculdech te genesene alle mesquame waer dat es metter minster lixemen dat men mach ende sonderlinge int ansichte. Daerna so legter op .1. plaester gesmert met gesmoltenen swinensmoute of met verscher botren tote dat vleesch gedoot es metten pulvere vorseit ende uutvallet Ende dan so legt in die wonde .1. stuc van ere spoengien. ende vermaket .2. werf sdages tote die wonde wel gesuvert es. Want die spoengie heeft in .2. werken. si rumet die wonde. ende si verteert etter entie andere humoren. ¶ Alse die wonde wel gesuvert es. so heiltse daerna met pluckelingen van ouden linen cledren entie suver. Ende legter op .1. plaesterkiin gesmert metter .12. apostelen zalve die avicenna componerde ende heet unguentum veneris sive duodecim apostolorum. |128rb| Dese zalve es goet mede te genesene fistelen na dat si siin gedodet ende gesuvert. Si suvert scorftheit ende wonden van weyen vleesche. ende daerna so heilt sise wel. Ende dese zalve maectmen aldus. ¶ Nemt wit was. scip pec. harst. armoniac. van elken .14. dr.. oppopanac. groene van spaengien van elken .2. dr.. galbanum. mirre elx .4. dr.. litargirum .8. dr.. aristologia longa. wierooc. mastic. bolle van ermenien. bedellium. elx .6. dr.. dat armoniac. galbanum oppopanac. dit doet smelten op .1. cleine vier in starken aysine. daerna so nemt olie van oliven in den zomer .2. lb. ende maectise iegen winter. so nemter .3. lb. olien. ende daer in doet smilten dat was ent pec ende tharst. Ende daertoe so ziedt die vorseide gommen gesmolten inden aysiin. ende dan so hebt alle die andere dingen wel gepulvert cleine ende geteemst dore .1. bultel ende doetse daertoe. ende roeret wel al te gadere so dat al wel geminct si. Ende hier af so legt optie wonde vorseit. Ende of gi wilt so smeert daer met u wieke die gi stect in de wonde. dese [zalve G] es goet seit avicenna alsoet vorseit es. ¶ Meester bevenoud die ontraet dat. dat men en genen fistel omtrent en berne. want die brant soude verdrogen die zenewen daer die geesten vander zie dore comen ten ogen. ¶ Maer meester roelant raet datmen hebbe .1. pipe. van ysere of van copere. Ende dese salmen steken in den fistel toten bodeme ierst den fistel geruumt met den vorseiden wieken. Ende dan so hebt .1. yser daer in gaende ende dat ende sal wel wesen gegloyt ende dat stect in de vorseide pipe toten bodeme van den fistele. ende dat gereet. Want lietijt iet lange daerin. het soude doen also meester bevenoud seit. Ende daerna stecter in wieken genet int wit vanden eye 93 om te coelne den brant. Ende daerna so doet also u vorleert es metten smoute. ende daerna metter spoengien. Ende daerna so heilt den fistel metter vorseider zalven. of metter zalven diemen u hier na leren sal. ende dese staet in die glose vanden .4. meesters op die surgie van roelandine. ¶ Nemt groene van spaengien .1. dr.. gewoon zout .1/2. dr.. out swinen smout .2. lb. dit doet smelten. ende daerna ziet dore .1. suver linen cleet. daerna so mincter met dat vorseide groene ende dat zout wel cleine gepulvert. ende maect daeraf .1. zalve. met der welker gi smert .1. wieke die gi stect in die wonde. dat sal den fistel genesen volmaectelike. |128va| ¶ Noch een ander uter selver glosen. Nemt mirre. aloes. tsap van langer sporien ende van celidonien ende out swinen smout. dit ziedet al tegadere ende doeter met also u vorleert es vander andere zalven. Si doet tselve. ¶ Noch doet tselve herba robberti geplaestert opt fistel. of tsap daerin gegoten. Of van gariofilaten. hier met so geneest nuwe fistelen sonder anders toe te doene. ¶ Dits ene goede colirie in den fistel te doene. of in dogen die roet siin. Nemt groene van spaengien .1/2. dr.. ende .1/2. pinte wiins claer ende suver ende wit. ende minct dit te gadere wel ende roeret dicken dit colirie wert groene. hieraf so doet in doge die heeft den fistel. ¶ Meester Willem van congeinne wijst dit colirie. dewelke doodt den fistel. ende stremmet lopende ogen ende verteert wey vleesch van den ogenleden. ende het doet vele meer goets.               Nemt .1/2. lb. wits wiins. ende groene van spaengien. ende gewoon zout elx .1. dr.. dit pulvert wel ende temperet metten vorseiden wine. ¶ Dit wijst meester lanc ranc ende avicenna. Nemt mirre wel suver .2. dr.. gomme van arabien .1. dr.. dit pulvert wel cleine ende minget metter gallen van den osse getempert also dicke alse .1. zalve. ende dit legt opt fistel gespreit op .1. linen cleet. Dit heilt. ende suvert. ende weret datter geen humoren mogen comen no bliven: ¶ Ende eist dat niet en heilt van deser plaestren ende weder uut brect. dats .1. teken dat dbeen daer onder es geraect ende verdroocht. Eist also. so doet als u vorleert es metten pijpkine ende metten gloyenden ysere. ende daerna so doet achtervolgende die curen also u vorleert es. ¶ Avicenna ende lancfranc prisen den brant. want hine verteert niet vordere dan hi geraect. mer bernde medicinen gaen me; nechwerven vordre dan men wille. so dat men sal scuwen in avonturliken steden daer men mach. want het doet dicken vresen vanden leden daer ment leit. ende ten minsten comter dicken af lanc werc.

KAPITTEL 24.

                Van de etterwond die in de hoeken van de ogen groeien.

                Nu hoor en leer van de etterwond die in de hoeken van de ogen groeien. En namelijk naar de neus toe, deze etterwonden komen van vochtvermenging die volheid van naturen daar zendt en die vochtvermenging mogen niet uitkomen. En dat is omdat zij drabbig zijn  en grof en veel, die maken op het einde van de ogen aan de kant naar de neus toe 1 bultje zo groot als 1 vitse welke vochtvermengingen daar verrotten en etter maken dat er in het bultje uitloopt. En soms breekt het bootje binnen het oog en dan komt de etter binnen het oog gelopen en die plaats daar het bultje was valt neer, maar de huid wordt daar ontkleurt in roodheid en als men er de duim op legt dan komt dat etter onder de staart van de ogen eruit naar de neus toe waarvan ik u hier 1 deel van de kuren wil leren en van de vrees waarvan ge u moet wachten.

De behandeling is de ge de wond, dat is de mond van de etterwond, wijder moet maken met het merg van de vlier of met gedroogde wortels van gentiaan en daarvan een doek snijden naar dat de mond rond genoeg wordt en steek er dan 1 doek van stoppen gemaakt in die genat is in het poeder dat vermeld is in het kapittel van de uitgroei. Maar let op u dat ge er niet teveel in doet want het zou het gat te groot maken en dat zou het hele aanzicht ontsieren en de ogen laten lopen.

Maar dokter Bevenoud wil dat men aan de neus tast waar dat [92] bultje was en dat men daar 1 wondje snijdt met de hoek van 1 schaar en dat de snede in de lengte van de neus gaat. En let op dat ge niet dat ooglid stuk snijdt want het oog zou gaan tranen. En leg in de wond 1 erwt tot de volgende dag en doe het er dan uit en doe in de wond van het voor vermelde poeder en let er immer op dat ge het niet teveel daarin doet want het kom te ver werken en dan zou het aanzicht te zeer ontsieren want men moet alle missers genezen waar dat het is met de minste littekens dat men kan en vooral in het aanzicht. Leg er daarna 1 pleister op besmeer het met gesmolten varkensvet of met verse boter totdat het vlees gedood is met het voor vermelde poeder en uitvalt. En leg dan in die wond 1 stuk van een spons en vermaak het 2 maal per dag tot de wond goed gezuiverd is. Want die spons heeft 2 werken in zich, ze ruimt de wond en ze verteert etter en andere vochtvermenging.

Als de wond goed gezuiverd is heel het daarna met pluksels van oud linnen kleed en die zuiver. En leg er 1 pleistertje op besmeert met de 12 apostelen zalf die Avicenna componeerde en zalf veneris sive duodecim apostolorum heet. (omdat het getal van de bestanddelen overen kwam met de 12 apostelen) Deze zalf is goed om etterwonden mee te genezen nadat ze zijn gedood en gezuiverd. Ze zuivert schurft en wonden van wild vlees en daarna heelt ze die goed. En deze zalf maakt men aldus;

Neem witte was, scheepspek, hars, ammoniak, (Dorema) van elk 14 drachmen, Opopanax hispidum,  Spaans groen, van elk 2 drachmen, galbanum (Ferula galbaniflua) en mirre, elk 4 drachmen, litargirum, 8 drachmen, Aristolochia longa, wierook, mastiek, bolus van ArmeniĎ en bdellium, (Commiphora) elk 6 drachmen, dat ammoniak, galbanum en Opopanax laat je smelten op 1 klein vuur in sterke azijn en in de zomer neem je daarna olie van olijven, 2 pond, en maak je ze tegen de winter neem dan 3 pond olie en laat daarin de pek en hars smelten. En kook daartoe de voor vermelde gesmolten in de azijn en neem dan alle andere dingen die goed klein verpoedert en gezeefd zijn door 1 buidel en doe het erbij en roer het alles goed tezamen zodat het goed gemengd is. En leg hiervan op de voor vermelde wond. En als ge wil besmeer daarmee uw doek die ge in de wond steekt, deze zalf is goed zegt Avicenna zoals gezegd is.

Dokter Bevenoud die ontraadt dat men rondom een etterwond niet brandt want die brand zou de zenuwen verdrogen waar de geesten van het zien door komen naar de ogen.

Maar dokter Roelant raadt aan dat men 1 pijp van ijzer of van koper heeft. En deze zal men in de etterwond tot de bodem steken, eerst de etterwond opruimen met de voor vermelde doeken. En dan heb je 1 ijzer dat er in gaat en dat eind zal gloeiend wezen en steek dat in de voor vermelde pijp tot de bodem van de etterwond en dat direct. Want liet je het iets lang erin, het zou doen zoals dokter Bevenoud zei. En steek er daarna doeken in die genat zijn in het witte van een ei om de brand te verkoelen [93]. En doe daarna zoals u geleerd hebt met het vet en daarna met de spons. En heel daarna de etterwond met de voor vermelde zalven of met de zalven die men u hierna leren zal en dezen staan in de glossaria van de 4 dokters op de chirurgie van Roelant;

Neem Spaans groen, 1 drachme, gewoon zout, 1/2 drachme, oud varkensvet, 2 pond, laat dit smelten en zeef het daarna door 1 zuiver linnen kleed en meng dat daarna met dat voor vermelde groene en dat zout, goed klein verpoedert, en maak er 1 zalf van waarmee ge 1 doek besmeert die ge in de wonde steekt, dat zal de etterwond volmaakt genezen. Noch een ander uit dezelfde glossaria; Neem mirre, AloĎ, het sap van lange spurrie (Ricinus) en van stinkende gouwe en oud varkensvet, kook dit tezamen en doe ermee zoals u geleerd hebt van de andere zalven. Ze doet hetzelfde.

Nog doe hetzelfde; herba roberti (Geranium robertianum) gepleisterd op de etterwond of giet het sap erin. Of van nagelkruid, (Geum) hiermee genees je nieuwe etterwonden zonder er iets anders toe te doen.

Dit is een goede oogzalf om in de etterwond te doen of in de ogen die rood zijn; Neem Spaans groen, 1/2 drachme en 1/2 pint wijn, helder en zuiver en wit, en meng dit goed tezamen en roer het vaak, deze oogzalf wordt groen, doe hiervan in het oog die een etterwond heeft.

Dokter Willem van Congeinne wijst deze oogzalf die de etterwond doodt en lopende ogen stremt en week vlees van de oogleden verteert en het doet veel meer goeds;               Neem 1/2 pond witte wijn en Spaans groen en gewoon zout, elk 1 drachme, verpoeder dit goed en temper het met de voor vermelde wijn.

Dit wijst dokter Lancfranc en Avicenna; Neem goede zuivere mirre, 2 drachmen, gom van ArabiĎ, 1 drachme, verpoeder dit goed klein en meng het met de ossengal getemperd alzo dik als 1 zalf en leg dit op de etterwond gespreid op 1 linnen kleed. Dit heelt en zuivert en weert dat er geen vochtvermenging in kan komen of blijven:

En is het dat het niet van deze pleisters heelt en weer uitbreekt, dat is 1 teken dat het been daaronder geraakt is en verdroogt. Is het alzo doe dan zoals u geleerd hebt met het pijpje en met het gloeiende ijzer en doe daarna zo achtereenvolgend die kuren zoals u geleerd hebt.

Avicenna en Lanfranc prijzen de brand, want die verteert niet verder dan hij raakt, maar brandende medicijnen gaan vaak verder dan men wil zodat men het zal schuwen in avontuurlijke plaatsen waar men kan want het laat vaak vrezen van de leden daar men het legt en tenminste komt er vaak lang werk van.

 

Dit is van noli me tangere in het aanschijn of aan de lippen. (hardnekkige om zich vretende zweer, ook kankerzweer in het gezicht)

CAP. 25.

                Dit es va(n) nolimeta(n)g(er)e int a(n)scij(n) of an die lippe(n).

                Nolimetangere dats .1. swere ende wast vanden kinne opwert int anschijn. Ende es .1. evel dwelke sulke seggen dat den enen comt 94 vanden andren. Dit evel es van .2. manieren van coleren. dat ene dats verbernde colere. ende dat nes dander niet. Die verberrende colere es omtrent die stede gevarwt ende bevaen met ere dicker swerter varwen. Ende die colere die niet verbernt en es. die trect haer |128vb| in .1. rode varwe omtrent den wortel. hets ene gemeine regule. dat alle opene gaten die binnen vertech sijn of verteert. alse in nolimetangere. in cankeren in fistelen. dat si piinlijc siin te genesene daer si veroudert siin. Ende cankere siin van meerre ende van bernder colere. dan nolimetangere siin. ¶ In die ierste maent dats die alderierste raet. datmen die materie verduwen sal met oxisacum entie humoren die gereet siin tonstekene. datmen die suvere met colagogen. want colagogen ende oxisacum siin .2. medicinen daermen bloet ende colere met suvert. Op den derden dach salment stoven met couden cruden in .1. cupe met ere pipen wilmen also men dede daer voren in den boec. Ende dan alst gestooft es. so sal men hem geven triacle met watere daer in es gesoden linaria. Ende den andren dach daerna salmen laten die levere adre. want wer dat quade humoren siin haer beginsel comt emmer vander leveren gegenereert. ende daerna salmen laten die hooft adren. ende dan comt men ten plaestren. ¶ Aldus salmen werken van buten. Men sal af doen die rove diere boven es. ende dan salmen maken ene loge van asscen van wijngerthoute. ende mingen daer in pulver van zoute van levenden calke. van atremente. van wiinsteene. van elken even vele. ende mingen dese pulvere metter logen te maten dicke ende leggent daerop .1. nacht. ende men sal die stede al omme bestriken met popelioene. ende des ander dages salmen dit af doen. ende men saelt wachten van zere so men naest mach met hulten instrumente(n). Dan salmen temperen plaestren van ouden smere int sap van wegebreden te maten dicke ende leggent daer op. Ende dan salmen wegebrede stoten ende bestrikent metten zape ende beleggent metten bladren ende dan salment dwaen metter logen vanden wijngerthoute. ende beleggent metter wegebreden .10. dage of .12. ¶ Ende alse dan dat ongemac doot es ende gesuvert. so sal hem openbaren .1. scoen root vleesch ende onverteert. dan salmer op leggen linaria gestoten tsap enen dach. daerna salment dwaen metter logen elx dages. Ende men saelt drogen met enen ouden sachten linen clede. ende stroyen der in pulver van mastic. van wieroke ende van rosen. Alse dat vervult es met goeden vleesche. so salment hicken al omtrent. Die zieke sal hem hoeden van alder scarper spisen. ende van soute. ende van allen dingen daer bloet af verwarmen mach. Explicit.

                Finito libro sit laus et gloria christo.

KAPITTEL 25.

 

                Dit is van noli me tangere in het aanschijn of aan de lippen.

 

Noli me tangere, dat is 1 zweer en groeit van de kin naar boven in het aanschijn. En is 1 euvel waarvan sommige zegen dat de ene [94] van de andere komt. Dit euvel is van 2 soorten van gal, de ene dat is verbrande gal en dat is de andere niet. De verbrande gal is omtrent die plaats gekleurd en bevangen met een dikke zwarte kleur. En de gal die niet verbrand is die trekt zich 1 rode kleur omtrent de wortel, het is een algemene regel dat alle open gaten die binnen verrot zijn of verteerd zoals in noli me tangere, in kanker en in etterwonden dat ze pijnlijk zijn om te genezen omdat ze verouderd zijn. En kankers zijn van meer en van brandende gal dan noli me tangere is.

In die eerste maand, dat is die allereerste raad, dat men die materie verduwen zal met oxisaccarum (stroop, azijn granaatappel en suiker) en de vochtvermenging die gereed zijn te onsteken dat men die zuivert met galdrijvende want galdrijvende en oxisaccarum (stroop, azijn granaatappel en suiker) zijn 2 medicijnen daar men bloed en gal mee zuivert. Op de derde dag zal men het stoven met koude kruiden in 1 kuip met een wilgenpijpen, zoals men het daarvoor in het boek deed. En als het dan gestoofd is dan zal men hem triakel geven met water daarin Linaria gekookt is. En de volgende dag daarna zal men de lever ader laten want waar de kwade vochtvermengingen zijn, haar begin komt immer van de lever gegenereerd en daarna zal men de hoofdader laten en dan komt men tot pleisters.

Aldus zal men van buiten werken. Men zal de roof er af doen die er boven is en dan zal men een loog van as maken van wijngaardhout en daar poeder in mengen van zout van ongebluste kalk, van arsenicum en van wijnsteen, van elk evenveel, en dit poeder met de loog in een dikke maat mengen en leg het er 1 nacht op en men zal die plaats alom bestrijken met popelierenzalf en de volgende dag zal men dit er af doen en men zal het wachten van zeer zo goed men kan met houten instrumenten. Dan zal men pleisters van oude smeer temperen in het sap van weegbree en het dik maken en het erop leggen. En dan zal men weegbree stampen en het bestrijken met het sap en het beleggen met de bladeren en dan zal men het wassen met de loog van  wijngaardhout en het 10 of 12 dagen beleggen met de weegbree.

En als dan dat ongemak dood en gezuiverd is dan zal zich openbaren 1 mooi rood vlees en onverteerd, dan zal men er het sap van gestampte Linaria een dag op leggen en daarna zal men het elke dag wassen met de loog. En men zal het drogen met een oude zachte linnen kleed en er poeder van mastiek, van wierook en van rozen in strooien. Als